to bray.
paste diamond.
to burn.
to rustle.
to boil, to stew;
to scald;
to scorch, to burn.
to burn.
anchor-shaped.
to fix, to establish, to found;
— զնաւն, to cast anchor;
— զյոյս իւր յիմն, to fix or anchor ones hopes on.
fair, light, flaxen;
fallow.
• (սեռ. -տեշի) «շէկ, դեղնա-կարմիր» Ղևտ. ժգ. 36. Ա. թագ. ժէ. 42. Եւս. քր. Ոսկ. կող. (նոր գրականում համարւում է շագանակագոյնի և շէկի մէջտեղը). գրուած է նաև խարտեշ, խարտէշ, հարտեաշ (Եպիփ կիպր.). ածանցման մէջ երևում է խարտեշ-կամ խարտիշ-ձևով. հներից ունինք խար-տեշանալ Ղևտ. ժգ. 30, 32. խարտեշագեղ Երզն. քեր. խարտեշագոյն Զքր. կթ. Տօնակ. խարտեշամուրուս Յայսմ. խարտեշութիւն Դամասկ. բայց յետին ռմկ. խարտիշուկ Շնորհ. առակ. և արդի գրականում՝ խար-տիշագոյն, խարտիշագեղ ևն։
cf. Խարտեաշ.
to file.
fair-complexioned;
— վարսք, fair-hair, golden-hair.
to become fair or flaxen.
bringing darkness, tenebrous.
clothed in darkness, surrounded with gloom, darkling.
cf. Խաւարազգեաց.
cf. Խաւարաբնակ.
kept in obscurity, hidden;
that keeps in obscurity (tomb), sombre, obscure, black, dark.
cf. Խաւարին.
cf. Խաւարեցուցանեմ;
cf. Խաւարիմ.
to darken, to spread darkness, to obscure, to dim;
to eclipse;
to extinguish;
to blind;
լուսինն խաւարեցուցանէ զարեգակն, the moon eclipses the sun.
amphora, urn, earthen pitcher, jug, jar, pot.
composed of alternate layers (dish).
to palpitate.
to hinder, to stop, to impede, to obstruct, to embarrass, to cross, to delay, to interrupt;
to intercept;
to interdict, to prohibit;
to abolish, to abrogate, to annul, to revoke;
to take away;
to sippress;
— զճանապարհն, զանցս ուրուք, to stop the way or passage, to stop up, to obstruct, to encumber;
— զերկիր, to encumber the earth.
to hinder;
to shut;
to extinguish;
to blind;
— զճրագ, to put out the candle, to blow out the light;
— զհուր, to quench the fire, to extinguish the conflagration.
incense-box, censer.
cf. Խեթ.
squinting;
short-sighted;
dim-eyed or blear-eyed;
խեթի հայել, to look askance at, to look surlily, to scowl upon, to look at with aversion or dislike.
to regard with a rancorous or malevolent eye, to detest, to hate, to envy.
to push, to thrust, to drive forward.
squintingly;
surlily, grimly, bitterly, angrily, crossly;
— գնալ, to go astray, to fall into knavish practices.
to strike, to clash, to shock, to knock, to hit;
to vex, to torture;
— եղջերօք, to butt;
to toss, to gore.
that butts, clashes
butting, shock, clashing.
remorse, compunction.
to cause one to recover his senses, to restore from fainting.
mad, crazy, lunatic, insane.
cf. Խելագարութիւն.
to become crazy, to go mad, to lose ones senses, to be mad.
madness, craziness, insanity, lunaoy.
cf. Խելայեղ.
cf. Խելայեղ.
intelligent, well-informed, skilful, learned;
— առնել՝ կացուցանել, to initiate, to instruct, to inform;
— լինել, to be well-informed, to have profound knowledge, to be well versed in, to understand thoroughly, to know perfectly;
— լինել ապագայից, to penetrate the future;
— լինել ի մէջ բարւոյ եւ չարի, to distinguish, to know good from evil;
— լինել յամենայն ճանապարհս իւր, to be have prudently or wisely;
— լինել ի սրտի իւրում, to revolve, to turn over in one's mind, to reflect, to consider, to mediate, to ruminate, to ponder;
— լինել ոգւոյ նորա, to seize the meaning, to enter into the spirit of;
— ամենայն իմաստութեան, learned in all knowledge.
"cf. Խելամուտ լինիմ."
"cf. Խելամուտ առնեմ."
understanding, intelligence, comprehension, knowledge, capacity;
reflexion, consideration;
synecdoche;
յիմաստիցն ածել —ս, to teach science;
առ քաջ — իրացդ, in order thoroughly to understand these things.
hare-brained, giddy-pated, cracked, foolish.
to be cracked, to have taken leave of one's senses, to bemad;
tolapse into second child-hood.
cf. Խելագարութիւն.
cf. Ունկի.
• = Միջնադարեան եւր. մի ձևից. հմմտ. հին ֆրանս. once նոյն նշ.-աւելի ընդար-ձակ տե՛ս յաջորդը։-Հիւբշ. 369։
ounce.
• «փոքր մի կշիռ, 8 կամ 12 տրամ» (ըստ Մանանդեան, Կշիռները՝ էջ 29, ճիշտ հաշւով 27, 2 գրամ) Շիր. էջ 27, Վրք. հց. գրուած է նաև ուկնի, ուկի. շրջեալ ձև է նուկի, նուկ, նուկիէ Մանդ. Վրք. և վկ. հտ. բ. էջ 231, Շիր. Եպիփ. թաղմ. Վրդն. ել.։
• = Յն. ούγϰία հոմանիշից, որ իր հերթին փոխառեալ է լտ. uncia բառից. այս էլ ծա-գում է *oincia «միութիւն» բառից (
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 146. յն. ούγγια ձևից։ Աւելի լաւ է ՆՀԲ։ Ասո-րերէնի համեմատութիւնը դրաւ Վար. դանեան ՀԱ 1920, 332։
• ԳՒՌ.-Երև. Վն. նուկի, Զթ. Խրբ. Մշ. Սեբ. Տիգ. նուգի, Սլմ. նիւկի, Սվետ. նուգա. (պա-րունակում է ըստ Երև. 3 ֆունդ, Խրբ. Սեբ. ևն՝ կէս տաճկական օխա). որից նուկանոց «կէս օխա պարունակութեամբ գինու կամ ձէթի աման հողէ»։
• ՓՈԽ.-Քոռ. nuki «օխա» (Justi, Dict. Kurde 425), թրք. գւռ. Կս. nuyi «կէս օխա» (Բիւր. 1898, 713), թրք. գւռ. Եւդ. nնγն (Գա-զանճեան, անձնական), թրք. գւռ. Տ. nügú (Բիւր. 1899, 799)։
cf. Յայ.
• տե՛ս Յայ
where one wishes;
where you will, wherever you like.
• տե՛ս Ուր։
jujube.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «յունապ պտուղը» Վրք. հց. ա. 183, բ. 422. որից յունապի «նոյնի ծառը» Մխ. առակ. Վրք. հց. Բժշ.-գրուած է նաև յուննապ.-ըստ Seidel, Մխ. հեր. § 91 z։. zypha rubra, գերմ. rothe Datteln.
• = Արաբ. [arabic word] 'unnāb «յունապ», որից փոխառեալ են նաև թրք. hunnab, թթր. ինապ, վրաց. իմերել. unabi, ուտ. inab ևն։ -Հիւբշ. էջ 271։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. յետոյ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 662։
• ԴԻՌ.-Կո. հունապ, Պլ. հուննաբ, հիւն-նաբ, Ախց. ունապ, Ագլ. Տփ. ո՛ւնաբ, Ղրբ. ուննա՛բ, Ասլ. Ռ. հիննաբ, Շմ. իննաբ, Սվեդ. ըննmբ, Գոր. ա՛ննապ. արաբերէնից նոր փո-խառութիւն է Տիգ. 'ուննաբ, ինչպէս Պլ. հիւն-նաբ թուրքերէնից.-նոր բառ է յունապի Տփ, «յունապի գոյնով, մի տեսակ կարմիր»։
cf. Յուկամ.
• տե՛ս Ուր։
abundant;
watered, irriguous;
fecund, fertile, fruitful, productive.
• «արգաւանդ, ջրարբի, բերրի» Ծն. ժգ. 10. «առատահոս» Նար. 170. Լծ. Նար. որից յուռթանալ «աճիլ յուռճանալ» Շնորհ. վիպ. գրուած է նաև ուռթանալ Անան. եկեղ. Փարպ. նոյն է դարձեալ ուրդ «լցեալ» Բառ. երեմ. էջ 258։
price, value;
valuation, estimation;
esteem, consideration, high value or opinion, credit, merit, repute, reputation, fame;
importance, weight;
— դրամոյ, standard, quality.
• տե՛ս Արգ։
befitting, suitable, fit, proper, congruous, decorous;
commodious, easy;
competent, sufficient;
capable, clever, apt, fit, qualified;
cf. Յարմարապէս.
• «պատշաճ, վայել, վայելուչ» Փիլ. Իգն. Բրս. մրկ. «յարմարութիւն» Նար. գնձ. «յարմար կերպով» Իգն. Նանայ. որից յարմարիլ Առակ. ը. 9. Եփր. թգ. Եղիշ. յար-մարումն Երգ. է. 1. Ոսկ. յհ. բ. 26. Փարպ. յարմարական Ոսկ. յհ. բ. 25, 26. անյարմար Խոր. Յհ. կթ. երեքայարմար (նորագիւտ բառ) Կնիք. հաւ. 41. բազմայարմար Փարպ. գե-ղայարմար Պտմ. աղէքս. Մագ. գեղեցկա-յարմար Ղևոնդ. Մեսր. եր. դիւրայարմար Պիտ. Նիւս. երգ. զուգայարմար Նար. խ։ կարմրայարմար Նար. խչ. հարթայարմար Յհ. կթ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ar-արմատից, Կազմուած յնախդիրով, մ աճականով և -ար մասնիկով. պարզական -ar արմատին ցե-ղակից ձևերի վրայ տե՛ս ընդարձակ յար. մեր բառին ձևապէս ամենամօտիկ բառերն են յն. ἄρμενος «յարեալ, կազմեալ», ἂρμός «կցուածք, յաւելուած, ճեղք, գամ», ἂρμè «կառք», αρμόζω «կցել, յարել», լտ. arma «կարասիք, գործիք, զէնք», որոնք նոյնպէս աւճած են -ar արմատից՝ m աճականով։ Ըստ այսմ հյ. յարմար ճիշտ նոյն բառն է ինչ որ յարդար.
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, 211 յար բառից կրկնուած։ ԳԴ պրս. nā-ham-vār=ան-յարմար։ ՆՀԲ յարմար՝ «իբր ւարումար եամ լարևլար. ուստի և յն. άρμόνιος, լտ. harmoniosus?, անյարմար = յն. ἀνάρμοςτος։ Տէրվիշ. Նախալ. 62 յար արմատից։ Հիւնք. յն. ἀρμόζω։ Վերի ձևով մեկնեց Bugge KZ 32, 21 (որ և ընդունում է Pokorny 1. 72)։ Աճառ. ՀԱ 1899, 207 ա յար բառից մ-ով կըրկ-նական (նոյնը նաև Մաքսուդեան, Շո-ղակաթ 164)։ Գազանճեան, Արև. մամ 1902, 77 յար+մ մասնիկ+յար։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Կր. Մշ. Ջղ. յարմար. Ագլ. Երև. Պլ. հարմար՝ փոխառեալ են գրա-կանից։ Սեբ. ժողովրդական ստուգաբանու-թեամբ եղել է հա՛ր ու մար «ճիշտ ու ճիշտ յարմար» (իբր թէ հայր ու մայր)։
perpetual, eternal, immortal;
always, without end, perpetually, eternally.
• , ի հլ. «միշտ, ամէն ժամանակ» Եսթ. ժզ. 4. Ոսկ. մ. ա. 1. «մշտնջենաւոր, յաւիտենական, անփոփոխ» Ագաթ. Եզն. որից յաւեժանալ Փիլ. Պիտ. յաւեժութիւն Փիլ. Նիւս. Երգ. Պիտ. յաւեժացուցանել Պիտ. յա-ւեժակայ Պիտ. յաւեժաբար Շար. ևն։ Նոյն բառն է ր-ի յաւելուածով՝ յաւերժ «միշտ. շարունակ» Իգն. Պիտ. Խոր. որից լաւերժա-հարսն կամ յաւերժական հարսն Սահմ. Նար. յովէդ. յաւերժապէս Յհ. իմ. եկ. յաւերժանալ Երզն. մտթ. յաւերժաձիգ «երկարատև» (նո-րագիւտ բառ) Պարակ. շար. էջ 18. յաւեր-ժայիշատակ (արդի գրականում) ևն։-Ար-մատն ու ածանցները իրար վրայ փոխա-դարձաբար ազդելով՝ գրուած են նաև յաւեժ, յաւէրժ, յաւէժանալ, յաւէրժանալ ևն, որոնք համապատասխան չեն հայերէնի ձայնական օրէնքներին։
• = Պհլ. *yāvεž ձևից, որի վրայ տե՛ս լա-ւէտ։-Հիւբշ. 198։
• ՆՀԲ «նոյն ընդ յաւէտ»։ Böttich. Ari-ca 83, 389 պրս. ǰāvīd «լաւիտեան»։
at most;
much more, a great deal, better;
rather, more worth while, so much the better, still more;
— զի, above all, principally, especially;
— կամ նուազ, more or less.
• «աւելի, շատ» Պիտ. Ճառընտ. Դիոն. «միշտ, յաւիտեան» ժմ. Խոսր. Նար. որից յաւէտ զի «մանաւանդ որ» Կիւրղ. գնձ. և Պարապմ. յաւետանալ «յարատև մնալ» Փիլ. Պիտ. յաւետազուարճ Ոսկ. յհ. ա. 23, յաւետախաղաց Փիլ. Խոր. Նիւս. կազմ. եր-կարայաւէտ Փիլ. բագն. կամայաւէտ Անան եկեղ. գրուած է նաև աւէտ ԱԲ, որից աւետ-աճեալ «շատ աճած» Մծբ. աւետախաղաց ԱԲ։ Արմատն ու ածանցները իրար վրայ փո-խադարձաբար ազդելով՝ յառաջացած են յա-ւետ, յաւէտազուարճ ևն, որոնք համապա-տասխան չեն հայերէնի ձայնական և ուղ-ղագրական օրէնքներին։ Յաւէտ բառից -եան մասնիկով կազմուած է յաւիտեան, ի հլ. «մշտնջենաւոր» ՍԳր. որից յաւիտենական ՍԳր. յաւիտենադիր Ագաթ. նախայաւիտեան Շար. յաւիտենապէս, յաւիտենականութիւն (նոր բառեր) ևն։
• = Պհլ. [other alphabet] yāvēt «յաւիտեան» բառից. սրա հետ հմմտ. պհլ. [other alphabet] yāvētān «յաւիտեան, ընդ միշտ», մանիք. պհլ. [hebrew word] jadān (անշուշտ պէտք է կար-դալ ǰāvīdān) (Salem. Man. Stud. ЗАН 1908, էջ 76, 85), պրս. [arabic word] ǰāvē̄d, [arabic word] ǰāvē̄dān «յաւիտեան», և զնդ. [arabic word] ︎ yavaēča yayaetā-tasča յաճախ գործածուած բանաձևը, որ նոյն է մեր յաւիտեանս յաւիտենից ձևի հետ։ Այս բոլորի պարզական ձևն է yavae-, որի մի ուրիշ ածանցն է ներկայացնում պհլ. *yāvēž, որից էլ հյ. յաւէժ. հմմտ. զնդ. ❇ yavaēǰi-«յաւիտենակեաց» (Horn § 414)։-Այս բառերի ենթադրեալ կապր սանս. āуu-, āyus-«կեանք», զնդ. āyu «տևողութիւն», յն. αίών, լտ. aevum, գոթ. aiws, անգսք. a, č, cw, հբգ. εwa, ն.բ. գ. ewig օ լաւիտե-նական» ևն բառերի հետ՝ այժմ չի ընդունւում (տե՛ս Pokorny 1, 6, Bartholomae Altir. Wört. 1264, Boisacq 22)։-Հիւբշ. 198։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համէմատե-լով պրս. ճավիյտ, ճավիտան բառերի հետ։ ՆՀԲ յաւէտ «աւելի» լծ. արար. է՛վվէլա «նախ», թրք. էվէթ «այո՛», յա-ւիտեան՝ լծ. արաբ. abad, յն. ἀίων, լտ. aevum, aeternum, saeculum, եբր. այօ-լամ, էօլամ, լիյօլամ, թրք. էպէտիլիք տայըմլըգ, տէվրի զէման»։ Եւրոպո 1849, 200 հպրս. եաւատ։ Ուղիղ են մեկ-նում նաև Böttich. Arica 83, 389, Lag. Urgesch. 183, Muller SWAW 41. 8 և 43, 299, Justi, Zendsp. էջ 244։-Տէրվ. Altarm. 52 և Նախալ. 100 հնխ. vu yug «յօդել, լծել, յաւելուլ» արմատի տակ է դնում յաւէտ, յաւէժ, յաւիտեան՝ ուրիշ բազմաթիվ բառերի հետ։
darkness, spot, dirt.
• տե՛ս Միծ։
heart-break, anxiety, pain, pang, sore, anguish.
• «շունչը կտրուիլ՝ խեղդուիլը» Բռ. ստեփ. լեհ. «խեղդող» Ադամ. 312. հների մօտ առանձին չէ գործածուած, բայց սրանից են հեղձամղձուկ Ագաթ. Վեցօր. մղձկել «խեղդել, խիստ նեղել» Ոսկ. մ. ա. 15. մղձը-մղձկուտ Վրդն. ծն. Պտմ. վրաց. էջ 80. Մխ. այրիվ. էջ 43 (տպ. մղծկուտ). կայ և մղընծ-կըտալ Բանք աղ. 183, 192.-«սև» նշանա-կութեամբ է գործածուած Կղնկտ. հրտր. Էմի-նի, էջ 17. «Զմղձկութիւն ծխոյն ի սպիտա-կութիւն շուշանի շրջեցեր»։ Բուն արմատն է մուղձ, ինչպէս ցոյց է տալիս հեղձամուղձ Կիր. էջ 176 (չունի ԱԲ) և այս արմատից են կազմուած մղձաւանջ «cauchemar» և մղձա-ժէտ «մղձաւանջ ունեցող» նորակերտ բա-ռերը։
• ՆՀԲ «հեղձնուլ... փղձկիլ մաղձիւ»։ Հիւնք. փղձկիլ բայից։ Գազանճեան. Արև. մամ. 1902, 77 մ մասնիկով հեղձ արմատից։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 17 մղձաւանջ և մղձաժէտ բառերը սր-խալմամբ կարդալով մղջ-, դնում է (աղ-ջա)մուղջ բառի հետ։ Մառ, ИАН 1914 359 Գազանճեանի նման՝ հեղձ արմա-տից մ մասնիկով. որ և համարում է կովկասեան մ նախամասնիկը։ Pe-tersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 125 դնում է հեղձ բառից կրկնուած *հեղձ-ա-մ-հուղձ, հ-ի ջնջումով *հեղձամուղձ, որից էլ ենթադրուած անկախ արմատ մուղձ. մոձուկ։
butt, mark, aim, target.
• «նետի նպատակ, նշան առնելո։ տեղ» Ղևոնդ, խ. էջ 162։
mina (weight and money);
pound;
mark.
• , ի, ու հլ. «մի տեսակ կշիռ և դը-րամ» ՍԳր. Պղատ. օրին. Շիր. 28. գրուած նաև մնէ Փիլ. ել. 524, մէն Վստկ. 14։
• = Յն. μνα, μνας հոմանիշից, սր իբր կշիռ արժէր 100 դրախմի = կէս կիլօգրամ, իսկ իբր դրամ 60 արծաթ մնասը արժէր մէկ տաղանդ, ոսկին վեց անգամ աւելի։ Յոյն բառը ծագած է եբր. [hebrew word] māne բառից, -այս էլ փոխառեալ է բաբել. manū ձևից, որից են նաև եգիպտ. mano, հարամ. ma-nah, արաբ. [arabic word] manā, [arabic word] mann, ասոր. [syriac word] maniā, ինչպէս նաև սանս. mana «կշիռ ոսկւոյ»։ Բուն արմատն է սեմ. manā «հաշուել, թուել»։ Յոյնից են փոխառեալ նաև վրաց. 96ა մնա, მნახი մնասի, լատ. mina, ֆրանս. mine, գերմ. Mine ևն (Gesenius17 436, Boisacq 641). տե՛ս նաև ման, որ պահ-լաւականից է. իսկ մէն՝ յետին արաբական իոխառութիւն։-Հիւբշ. 365։
• Հներից Շիր. 28 ասում է թէ «ըստ եբրայեցւոց մնասն արծաթի թարգմա-նի»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բցտր. չափ. և կշռ. էջ 132, յետոյ ՆՀԲ։
husbandman, farmer, tiller, cultivator;
man-servant, domestic, servant.
• , ի-ա հլ. «հողագործ, երկրագործ, այգու աշխատաւոր» ՍԳր. որից մշակել «հո-ղը վարել, հերկել» Ոսկ. յհ. բ. 32. Փիլ. «մա-տաևառառել, տնտեսել» Ագաթ. Յճխ. «ծա-ռայել, աշխատիլ» Մաշկ. Վրք. հց. մշակու-թիւն ՍԳր. Փիլ. Պիտ. մշակական Փիլ. Պիտ. անմշակելի Ճառընտ. անմշակ, մշակոյթ, մշակութային (նոր բառեր) ևն։
• = Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ բառ է. հմմտ. վրաց. მუმა մուշա, მუმაკი մուշակի «գործաւոր», მუმაობა մուշաոբա, მუმაკობა մուշակոբա «աշխատանք», სამუ-მაჟო սամուշավո «աշխատանք», მემუმავე մեմուշավե «բեռնակիր», მემუმავება մե-մուշավեբա «մի բան մշակել, воздьлывать, обработывать», ნამუმაკარი նամուշակա-րի, ნამუმაკევი նամուշակեվի «աշխատու-թիւն, հերկ», მუმობა մուոբա «ստրկութիւն, գերութիւն», թուշ. მუმა մուշա «գործաւոր», მუმოծ մուշոբ «գործ, աշխատութիւն», լազ, muša «բեռնակիր», ինգ. mušaabay, մինգ. vimušuat, museoba, սվան. limšav, limsae «աշխատիլ, աշխատանք», կաց. ինգ. muša «աշխատասէր», չէրքէզ. mišak «երկրագործ. մշակող», miši «ցանք, վարուցանք», ինչպէս տեռնում ենք, բառը կայ թէ՛ հիւսիսային և թէ հարաւային Կովկասեան լեզուներում! Հա-յերէնը կարող է մեկնուիլ -ակ մասնիկով, սակայն մշ-արմատը մեր մէջ գոյութիւն չունի, որ գտնւում է մուշ, միշ, մշ ձևերով Կովկասեան զանազան լեզուների մէջ և այն էլ աւելի ընդհանուր «աշխատանք, գործ» ի-մաստով, մինչդեռ հայերէնի մէջ «երկրա-գործ» նոյն գաղափարի մի մասնաւոր ա-ռումն է միայն։ Այս բոլորը ցոյց է տալիս՝ որ բառը Կովկասեաններից է անցած հայե-րէնի և ո՛չ թէ հակառակը։ Իմաստի զարգաց-ման համար հմմտ. հյ. գործ և գործել զեր-կիր «մշակել (հողը)», պրս. [arabic word] ranǰ-bar «նեղութիւն կրող»>թրք. renǰber, ռմկ. ռաշ-բար «մշակ, հողագործ»։-Աճ.
• Brosset JAs. 1834, 377 վրաց. մուշակի ևն։ ՆՀԲ պրս. միւշագ և թրք. ուշագ «ծառայ»։ Lag. Urgesch. 886 ռուս. му-жикъ «գիւղացի» բառի հետ (որ սա-կայն мужъ «այր մարդ» ձևից է)։ Justi, Dict. Kurde 399 պրս. թուշ. և քրդ. ձևե-րի հետ, որ տես տակը փոխ.։ Գարա-գաշեան, Քնն. պատմ. Ա. 68 Մուշ քա-ղաքի անունից, որովհետև այդտե՛ղ էր տարածուած գլխաւորապէս երկրագոր-ծութիւնը։-Հիւնք. արաբ. mašaqq «տա-ռապանք, աշխատութիւն» և պրս. mu-šaq «պաշտօնեայ»։ Ադոնց, Aрм. Uc. παμ 436 Νoσγοι (Մոսոխ) ազգանունից։ Պատահաևան նմանութիւն ունի սերբ miǰèsati «հողը երկրորդ անգամ վա-րել», որ *meišlō «խառնել» բայի մի նոր առումն է միայն (Trautmann, էջ 175)։
• ԳՒՌ.-Կռ. Մկ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. մշակ, Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. մշագ, Տիգ. մշշmգ, Զթ. մուշօգ, մուշոգ, Հճ. մmշօգ, Սվեդ. մշշիւգ («ծառայ, գործաւոր, բեռնա-կիր» նշանակութիւնն ունին բոլորն էլ)։ Նոր բառեր են մշկիկ, մշակավարձ։
• ԳՒՌ.-Պրս. [arabic word] mušāq «սպասա-ւոր, ծառայ» կամ նախաձայնի փոփոխու-թեամբ էլ [arabic word] višāq «մատաղօրեայ սպասաւոր» (երկուսի մէջ էլ վերջաձայն q մատնանիշ է անում օտար ծագումը), քրդ. [arabic word] mišāq «տան ծառայ, մշակ, ախո-ռապան»։
• ՓՈԽ.-Ըստ Գ. Ասատուր (անձնական) հայերէն նոր գրական լեզուից է փոխառեալ վրաց. მუმაკი մուշակի «մտքի մշակ», որ ունի Գրիշաշվիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա-էջ 75։
galbanum;
benzoin, gum-benzoin.
• (որ և ոպան) «քաղբան, չարհոտ ծանրահոտ մի խէժ և նրա տունկը. լտ. gal-banum (ըստ ՆՀԲ), oрорonax (ըստ Արթին-եան, Տունկերը էջ 52)» Գաղիան. բժշ. որից ուտանի խիժ, ուպանի տակ, ուպանատակ։
candlestick;
cf. Վառարան.
• Karst, Յուշարձան 408 սումեր. u։ «տաքութիւն, այրել, կրակ» բառի հետ։
willow, osier;
վարսաւոր or վայրակախ —, weeping willow;
դնդագլուխ —, pollard-willow;
—ք, willow-plot, willow-hedge, osier bed.
• «հպարտ». ունի միայն Բռ. երեմ. էջ 104՝ զուռեաց «զհպարտից» ձևով։
vagabond, good-for-nothing, wretch, scamp, blackguard, scoundrel;
dissolute, shameless, unblushing, brazen-faced.
• «անմիտ, խենթուկ» Ոսկ. մ. բ. 12 Բուր. որից շաղաշտութիւն «անառակու-թիւն» Բուզ. 109 (տպ. շաղաշատութիւն, ըստ ՆՀԲ շաղաշտութիւն). -առաջին վկայութեան մէջ գրուած է շաղաշոյտ, որ պէտք է ուղղել շաղաշուտ, ինչպէս ունի Բուզ. և ինչպէս երե-ւում է շաղաշտութիւն ածանցից։ Տե՛ս նաև դղշուտ բառը։-Ըստ իս -ուտ մասնիկ է. բա-ռիս արմատն է *շաղաշ։
• Տէրվ. Altarm. 73 արմատը դնում է շաղ, որ կցում է սանս. las «ցանկալ, տենչալ», գոթ. lustus, գերմ. Lust «ու-րախութիւն, հաճոյք» բառերին։
mimic, buffoon.
• «ծաղրածու, միմոս». մև ան-գամ ունի Դամասկ. (խօսելով կապիկների մասին)։
• Նորայր, Բառ. ֆրանս. (babouin բա-ռի տակ) յիշում է պրս. [arabic word] saI-bālū «մի տեսակ կապիկ»։
turnip;
— վայրի, rape.
• «ուտելի կոճղէզաւոր մի բոյս է. շալղամ» Մխ. առկ. Գաղիան. բժշ. ասւում է նաև շողգամ Վստկ. 66. Բժշ. շախգամ, ռողգամբ ՀԲուս. § 2258. (իսկ Բառ. երեմ. յաւել. 570 գրում է շակքամ)։
• = Պրս. [arabic word] šalγam «դողգամ», որից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] šaljam կամ [arabic word] saljam, թրք. šalγam, քրդ. ši-lim, šelem, šelim, նյն. σαλγάμι հոմանիշ-ները։-Հիւբշ. 210։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ, Lag. Arm. Stud. § 1674 և Հիւնր..-ՀԲուս. օտար ձևերը հայերէնից է դնում։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Ջղ. շախկամ, Մշ. շախգ'ամ, Մկ. շախկ'mմ, Սլմ Վն. շmխկ'mմ, Ակն. շօխգամ, Խրբ. շօխգ'ամ, Տիգ. շօխքmմ, Զթ. լուխգ'օմ, շուխգ'ոմ, Սեբ. ժօխբանք։ Նոր բառեր են շաղգամակեր, շաղ-գամահամ, շաղգմուկ։
• «անուտելի մի բանջար է». Վրդն. ծն.։
• ՀԲուս. § 2262 կարդալով շաղինգղ՝ նոյն է կարծում իշաշինգղ «իշկոյ վա-րունգ կամ վայրի վարունգ» բառի հետ-
chatterbox;
prattling, tattling, cackling;
foolish, absurd;
silly, insipid, mawkish.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «յիմար յիմար խօսող» Ոսկ. եբր. իա. «յիմարական, անմիտ» Եփր. աղ. և ծն. Պարապմ. որից շաղփաղփել «ցնդա-բանել» Ոսկ. մ. ա. 2. շաղփաղփութիւն Ղկ իդ. 11. Ոսկ. մտթ. Փարպ. շաղփաղփումն Ոսկ. յհ. ա. 32. շաղփաղփական Ոսկ. ես.
• ՆՀԲ լծ. հյ. ցոփ, զաղփաղփուն, թրք. շագա շէլլաֆ, ճիլվէ, սաֆուր սուֆուր. սալլանմագ, սէլհէֆֆ ևն։ Տէրվ. Altarm 23 և Նախալ. 101 շ մասնիկով ղափ ար-մատից, որ կցում է սանս. rap, lap, յն. ὄλοφύς, լտ. lamentum, հյ. ողբ ևն բառե-րի հետ (տե՛ս շաղաւ-ա-շուրթն)։ Հիւնք. զաղփաղփուն բառից։ Պատահական նը-մանութիւն ունի արաբ. [arabic word] salfa' «չարալեզու, կռւարար, պոռպռան կին» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 602)։
musk-melon.
• «փոքրիկ և անուշահոտ մի տե-սակ սեխ. cucumis dudaim» Մխ. առակ. Թլկր. 34։
• = Արաբ. [arabic word] šammām կամ [arabic word] šammāma՝ նոյն նշ. որից փոխառեալ են նաև պրս. šamāma, քրդ. šemamuk. šimamok ուտ. ևս շամամ։ Արաբ. բառը ծագում է ս։ šamm «հոտոտել, բուրել» արմատեծ և այսպէս է կոչուած իր անուշ հոտի պատ-ճառով։-Հիւբշ. 272։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. նոյնը նաև Lag. Arm. Stud. § 1675, ՀԲուս. § 2264։
• ՆԻՌ.-Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Վն. Տփ. շամամ, Ալշ. շmմամ, Մրղ. Ննխ. Շմ. Սլմ. Տիգ. շա-մամա, Մշ. շամամուգ, Ագլ. շա՛մում։
fog, haze, mist;
obscurity;
atom, corpuscle;
cosmical matter;
— աչաց, suffusion, cataract.
• (յետնաբար ի-ա հլ. գրծ. շա-մանդաղաւ Սարգ. բ. պետ. բ. էջ 488 (բ. տպ. «մէգ, մշուշ» Իմ. դ. 2. Փիլ. Եւագր. 204 Պտմ. աղէքս. 168. «մթին, նսեմ» Տօնակ. «հոգ, մտատանջութիւն» Ոսկ. հռովմ. 80, «աչքին պատած փառ» Յայսմ. մրտ. 21. որից շամանդաղութիւն Թէոդ. խչ. շամանդաղաձև Ոնյ. բարձր. շամանդաղատեսիլ Անան. եկեղ, շամանդաղիլ Մագ. անշամանդաղ Նար. 6. -նոր գրականում շամանդաղ ստացել է «corpuscule, հիւլէ, մասնիկ» գիտական նը-շանակութիւնը (տե՛ս Քաջունի, Ա. 565)։
• Հիւնք. թերևս պրս. [arabic word] samand «մոխիր, մոխրագոյն» բառից՝ -ար մաս. նիկով. (այս նշանակութիւնը սխալ է. պրս. samand նշանակում է «ձի, մոխ-րագոյն ձի»)։
cane-brake, cane-field, fen.
• (յետնաբար ի հլ.) «եղեգնուտ տեղ» Եւս. քր. Խոր. Նար. Վրք. հց. Վրդ. առկ. 193 որից շամբակ «փոքրիկ եղէգնուտ» Վրք. հց բ. 167. շամբուտ Պիտ. կամ շամբոտ Մար-թին. եղեգնաշամբ Շնորհ. վիպ.։
• Հիւնք. ամպ բառից։ Patrubánv IF 14, 56 սանս. šamya, զնդ. simā, յն. ϰάμας «եղէգ, գաւազան»։ Lidén IF 44, 191 իսլ. hvonn «angélique բոյսը», լտ. гombretum և լիթ. szveñdrai. Պատա-հական նմանութիւն ունի ասուր. šamu, šammu «բոյս, խոտ, տունկ» (Muss-Arnolt. Ass. Handwb. 1050)։ մոշամբնարե «շամբերում բնակող զազան». թրք. գւռ. Ղրբ. šam «եղէգնուտ». յայտնի առած է «Դօնգուզուն մեյլի շամդա իդի, ի՛թ-դա վուրդը շամա սալդը-Խոզի միտքն էր դէպի շամբը, Շունն էլ տուեց քշեց շամբը» (այսինքն Ուզածը յանակնկալս կատարուեց)։
• ԳՒՌ.-Մշ. Ջղ. շամբ, Ղրբ. շmմբ, Կր. շամփ, Ագլ. շումբ (վերջին երկուսը իբր յա-տուկ անուն)։
grease;
tripe.
• «քաղիրթ». մէկ անգամ ունի Ոսկ. գծ. 38. «Հերձաւ և վայթեցաւ (փոր Յուդա-յի), բայց հոտ նեխոյ փարթին (տպ. բար-դին) և փորոտւոյն ժողովէր զորդիսն Երու-սաղէմի երթալ տեսանել զծանականս նո-րա»։
• ՆՀԲ դնում է «բառ անյայտ, որպէս պարարտութիւն կամ գիրուց, ճարպ»։ ԱԲ «գիրուց, ճարպ փորու, քաղիրթ»։ Ըստ իս նշանակում է միայն «քա-ղիրթ», ինչպէս ունի Ակն. յարմար չեն «փոր» և «աղիք» նշանակութիւնները, որովհետև արդէն յիշուած են նոյն տեղը։
• ԳՒՌ.-Ակն. փարթ «քաղիրթ», Արր. «ո-րոճողների ստամոքսը», Զրս. «աղիք, փո-րոտիք», ոճով միայն պահուած՝ փա՛րթղ կթափեմ Սեբ. «փո՛րդ կթափեմ», փարթը պատռիլ Հճ. «լեղին պատռիլ, շատ վախե-նալ»։ Նոր բառեր են փարթ-փուրթ «փորո-տիք», փարթ-երես «ծաղկահար, չեչոտ (ինչպէս է քաղիրթի մաշկը)»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Սեբ. part ձևով՝ միայն partənə dešerim «փարթդ կթափեմ, փորռ կթափեմ» ասացուածի մէջ։
• «առաւոր», ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 322. արդեօք շփոթած է փարթամ բառի հե՞տ։
at least.
• «գէթ, գոնէ, գոնեա՛» Ոսկ. ես. էջ 103. Եփր. ա. տիմ. 243. Կոչ. 98. Եւագր. Համամ. քեր. 285 (իբրև հոմանիշ գեթ և գոնեա բառերի), «փոքր, քիչ» (այս նշանա-կութիւնը չունի ՆՀԲ) Սոկր. 150 (Ի ջանի ոչ ի փարթարում լինէր)։ Սրանից են նաև Սոկր. 332 «Ոչ կամիմ, ասէ, իբր գործոյ կերակրոյ, հպիլ, այլ իւր փարթարի»=յն. ως παρεργω («իբր երկրորդական անկարևոր բանի», որով և ուղղելի իբր փարթարի), Սոկր. 280 «Ո՜՛չ փաթարաբար էի ընթերցեալ»=յն. μη παρέρ-γως ἔντέτυχήϰασιϰ («հարևանցի, վերիվերոյ», որից երևում է որ բառը պէտք է ուղղել փարթարաբար)։
skirt.
• «ժապաւէն». մէկ անգամ ունի կընիտ. հրատ. Էմ. էջ 138, Շահն. Ա. 292. «Ագուցին նմա արջնաթոյր մորս չորիւք դրօշակօք և դրաւտս սնդուսս մետաքսառէջս ոսկեթեզան փարուազով»։
• = Պհլ. *parvaz ձևից, որ աւանդուած չէ, բայց որ հաստատում է պրս. [arabic word] parvaž «ժապաւէն, որ է սինճաֆ, զոր դնեն յեզերս կապայից և ֆէրաճէից. և յայսմանէ առեալ նշանակէ զեզերս զինչ և իցէ իրաց». որից նաև թրք. pervaz «շրջանակ դռան, պատու-հանի ևն»։-Հիւբշ. 255։
• ԱԲ համարում է արաբ. (չկայ արա-բերէնում ը ձայն) և մեկնում է «քը-ղանցք, փէշ»։ Վերի ձևով ունի Հիւբշ. նոյնը նաև Աճառ. Հայ նոր բառեր հին մատեն. Ա. էջ 38։
cf. Փարջ.
• , ի հլ. «ջրի փոքր կուժ» Յայսմ. դեկ. 11, Վրդ. առ. 304. Վստկ. 3. 77, 205. Քուչ. 73. Առաք. պտմ. 371. վրր. իլար. 106. որից փարչիկ (չունի ԱԲ) Քուչ. էջ 54. նշխարփարչ «նշխարի ջուրը լցնելու փարչ» Վրդ. լծ. (ըստ Այրարատ 147)։
• ՆՀԲ «բառ ռմկ. որպէս թրք. bardaq»։ Ադոնց. Aрм. Юстин. էջ 486 պրս. [arabic word] (parča?), որի ընթերցումը և նշանա-կութիւնը չէ դրած։ Չեմ գտնում ԳԴ-ի օլ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Ռ. Տփ. փարչ, Ասլ. փարչ, փարշ, Հճ. փmրչ (<փառչ), Ագլ. Ալշ. Երև. Ջղ. Սեբ. Տիգ. փառչ, Մշ. փառչ. փառճ, Սլմ. Վն. փmռչ, Հմշ. փայչ։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Երև. [arabic word] parč «ջուր խմելու յատուկ կոթաւոր աման հողէ կամ մետաղէ», վրաց. ყარჩი փարչի «գինու փո-քըր կուժ», լազ. փա՛րչի «12 ֆունդանոց կուժ» (Kипшидəе, Дополнтт. cвед. o чaнскомъ CI. 1911), ուտ. փարճ «փարչ». ավար. պարճի «շիշ»։
water-pot, jug, flagon, tankard.
• , ի հլ. «ջրի փոքր կուժ» Յայսմ. դեկ. 11, Վրդ. առ. 304. Վստկ. 3. 77, 205. Քուչ. 73. Առաք. պտմ. 371. վրր. իլար. 106. որից փարչիկ (չունի ԱԲ) Քուչ. էջ 54. նշխարփարչ «նշխարի ջուրը լցնելու փարչ» Վրդ. լծ. (ըստ Այրարատ 147)։
• ՆՀԲ «բառ ռմկ. որպէս թրք. bardaq»։ Ադոնց. Aрм. Юстин. էջ 486 պրս. [arabic word] (parča?), որի ընթերցումը և նշանա-կութիւնը չէ դրած։ Չեմ գտնում ԳԴ-ի օլ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Ռ. Տփ. փարչ, Ասլ. փարչ, փարշ, Հճ. փmրչ (<փառչ), Ագլ. Ալշ. Երև. Ջղ. Սեբ. Տիգ. փառչ, Մշ. փառչ. փառճ, Սլմ. Վն. փmռչ, Հմշ. փայչ։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Երև. [arabic word] parč «ջուր խմելու յատուկ կոթաւոր աման հողէ կամ մետաղէ», վրաց. ყარჩი փարչի «գինու փո-քըր կուժ», լազ. փա՛րչի «12 ֆունդանոց կուժ» (Kипшидəе, Дополнтт. cвед. o чaнскомъ CI. 1911), ուտ. փարճ «փարչ». ավար. պարճի «շիշ»։
parasang, ancient Persian measure of length.
• «երկայնութեան չափ է (5250 մետը)» Խոր. աշխ. գործածական է նաև արդի գրականում. հնագոյն ձևերն են հրա-սախ (ի-ա հլ.) Եւս. քր. Եղիշ. ը, էջ 122, 124, 141, Փարպ. խրասախ. Բուզ. Փարպ. որ և ճրասխ ԱԲ, խրասխ Շիր. 33. փարսանդ Երզն. մտթ. 126 (տպուած ֆարսանկ)։ Գիրք առաք. 615 ա։
• = Իրանեան փոխառութիւն է։ Իրանեանի մէջ բառս ունէր երկու ձև՝ պհլ. [other alphabet] frasang և հիւս. պհլ. *frasax (հմմտ. Me-illet MSL 17, 247), այն է հպրս. *fra-san-ga-և *fra-saxa-(Nyberg, Hilfsbuch 2, 73), որոնց յարաբերութիւնը անստոյգ է։ Առաջինից են ձևացած պազ. farsang, գի-տաևան սոռռռ. 'βs'nγ (Benveniste ՀԱ 1927, 764), պրս. [arabic word] farsang, որից փոխա-ռեալ են յն. παρασαγγης (Հերոդ.), լտ. parasanga, ֆրանս. parasange, farsange ևն. երկրորդից ձևացած են քրիստ. սոգդ. fex <*fasax<*farsax (MSL 23, 128) և փոխառութեամբ ասոր. [syriac word] parsaxa և արաբ. [arabic word] farsax հոմանիշները։-Հայերէն հրասախ գալիս է հիւս. պհլ. *fra-sax ձևից. նախաձայնը վերջաձայնից ազ-դուելով (հմմտ. հարբուխ >խարբուխ) բա-ռը յետոյ դարձած է խրասախ և սղմամբ՝ հրասխ, խրասխ. յետին փարսախ ձևը փո-խառեալ է արաբ. farsax-ից, իսկ փարսանգ պրս. farsang ձևից։-Հիւբշ. 183։
• Ուղիղ համեմատութիւններ տայիս են Schrōder, Thesaur. 47 (պրս. farsax), St. Martin, Mém. 2, 314, ԳԴ, Աւգե-րեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 180, ՆՀԲ Böttich. Arica 25, 78, Lag. Urgescli. 621, Ges. Abhd. 78-79, Müller SW-AW 38, 579, Հիւբշ. KZ 23, 19, Տէրվ. Նախալ. 94, 120 ևն։
bright-eyed, mild-looking.
• «գեղեցիկ և վառվուն աչքեր ու-նեցող» Վեցօր. 119, Շիր.։
• -Կրկնուած է *փառ «փայլ» պարզ ար-մատից, որ տե՛ս գւռ.։
• Karst, Յուշարձան 403 սումեր. bar «փայլիլ»։
securidaca, emerus, hatchet-vetch.
• «փարատումն կամ փառառ-մունք». այսպէս ունի Բառ. երեմ. էջ 322։
• . անստոյգ բառ. յիշում է միայն Դաղիան. և մեկնում է «πελεϰαν, πελεϰάνος» որ է «հաւալուսն ծովային թռչունը». իսկ Լեհ. այս բառը կարդում է πελεxινος և հաս-կանում է «bisserrule pelécine դաշտային բոյսը»։
• Տէրվ. Նախալ. 43 թռչուն իմաստով առնելով՝ համարում է բնաձայն և կըր-կընաւոր. հմմտ. յն. βοάν, լտ. buberc, baubari։ Հայր դնում է հնխ. parp (< bar-par) արմատից։ ՀԲուս. § 3043 բոյսի իմաստով առնելով՝ կցում է գւռ. փառփառ Մշ., փարփար Խն. ձևերին, որոնք նշանակում են «փրփրեմ, դան-
• դուռ»։ Աճառ. ՀԱ 1908, 123 թռչուն իմաստի համար յիշում է պրս. ❇ parpar կամ [arabic word] farfar «սալամբ». բայց կայ նաև արաբ. [arabic word] ︎ farfār «մի տեսակ ծառ», ❇ ︎ furfur և [arabic word] fur-fur «եգիպտական մի թռչուն կամ ճըն-ճըղուկ» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 66 և 67)։
cf. Փափաքանք.
• (գրուած նաև փափաք) «բաղ-ձանք, տենչալը» Իմ. ժա. 4. Ոսկ. յհ. տ. 45. Բ. 28, որից փափագել ՍԳր. փափագանք Ոսկ. ա. Թես. փափագելի Եփր. դտ. փա-փագեցուցանել Եփր. ա. կոր. և ա. թես. փափագումն Ոսկ. յհ. Փիլ. ըղձափափագ Մանդ. լուսափափագ Ճառընտ. մեծափա-փագ Պիտ. Ճառընտ. ևն։
• ՆՀԲ թւում է հանել պապակ բառից։ Տէրվ. Altarm. 57-8 պարզ արմատը դնելով փաք՝ հանում է հնխ. spak ար-մատից. հմմտ. յն. τφίγγω «կապել, ճմռել, ճնշել», անգսք. spange «ճար-մանդ», կամ յն. σπαω «քաշել», լտ. sponte «ինքնակամ»։ Նոյն, Նախալ, 91 հնխ. pak «եփել, խորովել» արմա-տից, հմմտ. սանս. զնդ. pač, յն. πε9σω, լտ. coquo ևն։ Canini, Et. étym. էջ 8 պրս. buka «փափագ», իսկ էջ 103 սանս. bhāg'i «կրակ», գերմ. backen «եփել»։ Bugge KZ 32, 58 և Հիւնք. պապակ բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Երև. Շմ. Սչ. փափագ, Ախց. Կր. Ննխ. Սլմ. փափաք, Ալշ. Ջղ. փափակ, Զթ. փափօնք, փափոնք «փափագ». իսկ Շիր. փափագ «փափագող», Ննխ. փափաք «կա-րօտ»։
miserable.
• «հէգ, թշուառ». մէկ անգամ ունի միայն Մագ. թղ. 237 (տե՛ս Աճառ. ՀԱ 1923, 256)։
• ՆՀԲ թուի կցել հէք բառին. յիշում է նաև թրք. [arabic word] pek «խիստ, պինդ»։ Տէրվ. Altarm. 7 իբր բնիկ հայ կցում է սանս. phēna «փրփուր», հսլ. péna «փրփուր», յն. σπῖλος «աղտ, կեղտ», հյ. հէք, փին, փինատ բառերին։
powder, dust, sand, etc.
• «մանր փշուր, մճիր, աւազ» Հին բռ. Գաղիան. (Բառ. երեմ. էջ 323 փթոար), որից փթրանք «փշրանք, կտորտանք» Պի-տառ. փթրիլ «փխրիլ, փշրուիլ» Ոսկ. հերոդ. 618. փթրտուկ «փխրուն, դիւրափշուր» Վստկ. 159. գրուած է նաև փթուղ, փթութ։ Թերևս այստեղ պատկանի նաև փթրումն (անյայտ իմաստով) իրեն. հերձ 100 (փթրո-մամբ տառապանաց չարչարանս կրելով կազմեն)։
• ԳՒՌ-Նոյն է փթուր Ղզ. «կտոր, ծուէն» (շորի, փայտի, թղթի ևն), փթռակ Ղզ. «փը-տած», փթռանք Ղրբ. «մէջը փուտ, փուճ». երևի թէ նոյն է և փթիր «վառելու աթար» Պտմ. ԺԹ դարից (Դիւան ժ. էջ 128), որի գաւառական ձևերն են Երև. փթիր, Խլ. փը-թեր, Շմ. փիթիր, Մշ. պտրուկ (իմաստի յա-րաբերութեան համար հմմտ. ցանել «սփռել» և ցան «թրիք»)։
prison, jail.
• տե՛ս Փիւղակէ։
• «երկինք, երկնակամար» Վրք. դիոն. էջ 36, «աստեղատուն» Տօնակ. («Ջաս-տեղատունս շրջաբերեն, որ փիլաքս ասեն». այստեղ բառը յգ. հյց. է, ինչպէս զաստե-ղատունս, ուստի սխալմունք է՝ երբ ՆՀԲ դնում է ուղ. փիլաքս)։
• = Արաբ. [arabic word] ︎ falak «երկինք, երկնակա-մար», որ եբր. [hebrew word] pelek, արամ. [hebrew word] pilkā, ասուր, pilku «շրջանակ, բոլորակ» բառն է և ծագում է [other alphabet] palaku «ցանկապատ կամ սահման քաշել» բայից (Delitzsch Assyr. Hndwh էջ 527 և Strass-maier, Alphab. Verzeich. 833)։ Արաբերէ-նից է անշուշտ փոխառեալ նաև վրաս. ვილაკი փիլաքի «բախտ, ճակատագիր»։
• ՆՀԲ սխալմամբ հասկանում է «Հայկ աստեռատունը». և համարում է յն. ἐόλας «պահապան»։ Նոյնը երևնում է և Հիւբշ. 386։ Ուղիղ մեկնեց Ակինեան ՀԱ 1913, 654, որ Դիոնեսիոսի Վարքը արաբերէնից թարգմանուած համարե-լով այս բառն էլ պարզապէս արաբե-րէնից տառադարձուած է համարում։
• = Արևել. թրք. [arabic word] pilta «պատրոյգ» բա-ռից, որ K. Shaw, A. Sketch համարում է պրս. [arabic word] pitila հոմանիշից փոխառեալ։ (Չարաչար սխալւում է Vámbery, Etvm Wört. որ չաղաթ. [arabic word] pitte ձևը իբր բնիկ թաթարական բառ՝ հանում է bel «մէջք» ռառից)։ Պրս. բառն էլ ծագում է արաբ. [arabic word] fatil, ռմկ. fitil, չրջմամբ՝ [arabic word] filīta «պատրոյգ» բառից։ Բառս բնիկ սե-մական է. հմմտ. ասոր. ❇ fətilā «պատ-րոյգ» և թալմ. [hebrew word] ftiā «պատրոյգ». արմատն է արաբ. [arabic word] ︎ ftl, եբր. [hebrew word] ftl, ասոր. ❇ fətal, եթովպ. [other alphabet] fatala «ոլորել, հիւսել», ասուր. patālu «փաթա-թուիլ, գալարուիլ», որոնցից նաև արաբ. [arabic word] taftil «հիւսել», [arabic word] maftul «հիւ-սուած թել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 310), եբր. [hebrew word] pātil «թել, կապ». բառիս ծայ-րը հասնում է մինչև եգիպտ. petira (Gese-nius17, 668)։ Թուրքերէնի միջոցով բառս տարածուած է ամբողջ Արևելքում. ինչ. վրաց. ფილთა փիլթա, უთილა փթիլա-ურთილა փրթիլա, քրդ. fitil, ftil, fetil, pil-te, ավար. pilta, չեչէն. milt, նյն. φητιλιν, φυτίλιον, բուլգար. fetil, սերբ. fitilj, ուկր. fytyl, ռուս. фитиль, ուտ. filtá բոլորն էլ «պատրոյգ» (Berneker 282)։
• Նախ Justi, Dict. Kurde 82 և Kurd Gram. 88 կցեց պրս. արաբ. և ավար. բառերի հետ՝ համարելով քրդերէնը հա-յերէնից փոխառեալ։
• ԳՒՌ.-Երև. Ջղ. Տփ. փիլթա, Սլմ. փիլ-թm, փըլթm, Շմ. փիթլm, միւսները նոր փոխառութեամբ ֆիթիլ.
cf. Փիլիսոփայ.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-սանց վկայութեան) «իմաստասէր» Նխ. բ. մկ. Վեցօր. էջ 21. Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 330, 908, մտթ. ա. 10. Վրք. հց. Սարգ. որ և փիղիսո-փոս Եւս. քր.բ (ստէպ). որից զփիղիսոփոս Եւս. քր. բ. էջ 288 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ)։
• = Յն. φίλόσοφος «իմաստասէր» բառիռ. որ գալիս է φίλω «սիրել» և σόφος «իմաս-տուն» բառերից. ըստ այսմ թարգմանուած է հյ. իմաստասէր. հմմտ. նաև փիլիսոփայ, որ յառաջացած է ասորերէնից փոխառու-թեամբ, ինչպէս ցոյց է տալիս ասորական =այ վերջաւորութիւնը։ Յն. բառը փոխառու-թեամբ անցած է ամէն կողմ. կայ նաև ա-րաբ. [arabic word] faylasūi, որ մինչև անգամ ա-րաբական արմատների կարգն է անցած։-Հիւբշ. 386։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
cf. Հաճարի;
beech-tree.
• «մի տեսակ մայրի, սնովպար, pinus sativa» Ոսկ. գծ. 198, Լծ. փիլ. Հին բռ. Մխ. առակ. Վստկ. 4, 58, 158. որից գետնի փինի, փինոյ պտուղ Բժշ.։
• = Վրաց. ფიჭვი փիճվի «մի տեսակ մայ-րի, pin, cocнa», უიჭვიანი փինվիանի «եղև-նեայ», უიჭვნარი փիճվնարի «եղևնեաց ան-տառ», մինգր. pičvi «փիճի», լազ. փինճո «մի տեսակ եղևին»։ Վրաց. բառը հին է, գործածուած է Ես. կ. 13, ուր հայերէնն ունի զանազան ծառանուններ, բայց ո՛չ փինի («Եւ փառքն Լիբանանու առ քեզ եկեսցեն, սարդիւն և սօսիւ և նոճով և մայրիւ»)։ Հա-յերէնը ընդհակառակը լինելով նոր բառ, չու-նենալով ածանցներ, մինչդեռ վրացին ունի մի քանի կարևոր ածանցներ և գտնւում է ցեղակից լազ. և մինգր. լեզուներում, փո-խառեալ է վրացականից։ Սրան համապա-տասխան է գալիս այն հանգամանքը, որ այժմ էլ բառը գոյութիւն ունի միայն Պոն-տական շրջանում։-Աճ.
• ՆՀԲ (կաղնի բառի տակ) լծ. յն. φη-γός, լտ. fagus «փեկոն» (նոյնը նաև Հիւնք.)։ Lag. Arm. Stud. § 2295 ուզում է համեմատել յն. πίσσα, լտ. pix «ձիւթ» բառերի հետ։ Հիւբշ. Arm. St. § 282 կասկածով դնում է լն. πίσσα, լտ. pix, հսլ. piklu և գերմ. Pech «ձիւթ» բառերի հետ։ Schrader, Sprachvergl. u. Urgesch. 1890 կա՛մ յն. πεύϰη հբգ. fiuhta, գերմ. Fichte, լիթ. puszis ծառանունների հետ և կամ յն. πισσα «ձիւթ»։ Հիւբշ. Arm. Gram. 501 մեր-ժում է բոլորն էլ և էջ 397 ուրիշ կով-կասեան լեզուների մէջ համապատաս-խան բառեր չգտնելով՝ վրացին դնում է հայերէնից փոխառեալ։-Երևի կապ կայ փիճի, նոճի և սոճի ծառա-նունների վերջավանկերի միջև։
• ԳՒՌ.-Խտջ. փիջի, Հճ. փիճի՝ (կարդա՛ փիջի) ըստ Թէրզեան, Ամէն. տարեց. 1924, էջ 198, Սվեդ. փիջա։
poor, miserable.
• «աղքատ, խեղճ, ողորմելի, հէգ» Մագ. թղ. 237. Յիշատ. Զքր. սարկ. Բ. էջ 143. ուրիշ վկայութիւն չկայ։ Տե՛ս և Աճառ. ՀԱ 1923, 256։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. (s)phen-արմա-տից՝ -ատ մասնիկով. հմմտ. յն. πενοթαὶ «չաթչարանքով աշխատիլ, աղքատ ու չքա-ւոր լինել», πόνος «տառապանք, յոգնո։-թիւն», πονεῖν «նեղուիլ, տառապիլ», πονηρός «վատ վիճակի մէջ, պակատաւոր, չար. տաժանագին», πενης «կարօտ», πενία «աղ-քատութիւն, կարօտութիւն», πενιχρός «աղ-քատ»։ (Այս բառերը դնում են հնխ. spen-«հենուլ» արմատից, բայց ի հարկէ նշանա-կութեամբ շատ հեռու են) (Boisacq 767, Pokorny 2, 661)։-Աճ.
• ՆՀԲ լն, πένης, սեռ. πένητος «աղ-քատ, կարօտ»։ Տէրվ. Altarm. 7 փին «աղբ» բառից։
cf. Փիղ;
fish-scale;
cf. Փիւղակէ.
• «ձկան խոշոր թեփ». մէկ անգամ միայն ունի Պտմ. աղէքս.։
• = Պրս. [arabic word] pūl, որ և նուզական [arabic word] pulak «ձկան թեփ». ըստ իս հայ ձևը ուղ-ղելու է փուղ, որ տե՛ս տակը գւռ.։
• ՆՀԲ ռմկ. (իմա՛ թրք.) փուլ «թեփ ձկան» (թրք. pul «թեփ» փոխառեալ է պարսկերէնից)։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. փօղ «ձկան թեփ». հնչւում է ճիշտ այնպէս, ինչպէս փող «դրամ», բայց ըստ իս յառաջանում է փուղ ձևից՝ ու>ո ձայնափոխութեամբ, ինչ. տուն>տօն, շուն >շօն, քուղ >քօղ։
cf. Արմաւ ;
phoenix;
Phoenician;
— աշխարհ, Phoenicia.
• «մի տեսակ առասպելական թրռ-չոմն» Անյ. պորփ. Տաթև. ձմ. ճխա. Վրդն. սղ. իա. Գիրք առաք 172բ (Փիւնիկ հաւն, որ է մի միայն, յետ 500 ամաց, յորժամ ծերանայ, ժողովէ զփայտս և թևօքն հար-կանելով հանէ զհուր, և այրի ի նմին. և յետ երից աւուրց դարձեալ ծնանի ի մոխրոյն յայնմանէ). գրուած է նաև փիւնիկս Բար. էջ 145, փիւնիկոս Բար. 146։
• = Յն. φοϊνις «փիւնիկ հաւ» բուն նշա-նակում է «արմաւ, արմաւենի» և կոչուած է այսպէս՝ փետուրների գոյնի պատճառաւ. կայ և թարգմանաբար հյ. արմաւ, որ տե՛ս։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։-ԱԲ բառիս տա-ւիս է նաև «արմաւ» նշանակութիւնը, որ գոյութիւն չունի մեր մէջ և յոյնից է ենթադրուած։
lazy, cowardly, pusillanimous.
• «թոյլ, անարի, վախկոտ». մէկ ան-գամ ունի Երզն. քեր. «փիւրիւ ասելն փլիթ զթոյլ և զանարի մարդն նշանակէ. և բենիւ ասելն. զբլիթ հացի և կամ զայլ իրի նշանա-կէ»։
inclination to weep, emotion;
spleen.
• «սրտի դառնութիւն» Ոսկ. մ. ա. 19. Վրդն. դան. որից փղձկիլ կամ փղձկալ «սիրտը դառնանալ, տխրիլ, լացակալել» Ոսկ. ես. Բ. կոր. և մ. ա. 19. Եփր. թգ. 421, փղձկումն Փարպ. փղձկալի Պտմ. աղէքս. գրուած կայ նաև փղծուկ, փղձուք, փղծկիլ ևն. սխալմամբ փղկումն Յհ. կթ.։
• ՆՀԲ փղձկիլ «սաստկականն մղձկե-լոյ. նեղսրտութեամբ շարժիլ մաղձի. հեղձամղձուկ լինել», իսկ փղձուկ «ար-մատ փղձկելոյ, ի փուղձ բառէ, իբր կակուղ, մեղկ և ի մղձուկ»։ Հիւնք. բըղ-խիլ բայից։ Պատահական նմանութիւն ունի չաղաթայ. [arabic word] puxsamlaq «լաց լինել»։
• ԳՒՌ.-Մշ. փխծկալ «լալու պատրաս-. տուիլ», Շմ. փխծկիլ, Տփ. փխցկիլ «սիրտը նեղուիլ»։
• «բժշկական մի խոտ է, եզան ագի, խռնդատ, ձկան մահարար, լտ. yer. bascum, ֆր. molène». մէկ անգամ ունի Վեցօր. 186 (Երթայ խլէ զարմատ մի. որ անուանելով կոչի փղոմոս). ուրիշ վկայու-թիւն չկայ։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
dirty, filthy.
• «կեղտոտ, զզուելի» Մարթին. Սմբ. դատ. 6, 123. կրկնաբա՞ր փնթնթի տահական վրիպակ)։
• =Կազմուած է հյ. փին «աղբ» և թի բա-ռերից, իբր «աղբի թի». այսպիսի պատկե-րաւոր բացատրութիւններ սովորաևան ևն ժողովրդական լեզուի մէջ. հմմտ. Պօլսի ար-դի հայ ժողովրդական բարբառով՝ քաքի քիւրէք (թրք. kurek. «թի», որով ամբողջը փին-թի), հարկաւորի կամ գործարանի կամ քէնէֆի (թրք. kenef «արտաքնոց») աւել (որ է «արտաքնոցի աւել»). ևն. այս ձևերը գոր-ծածւում են իբր ածական կամ մակդիր, «կեղտոտ, անպիտան, զզուելի» և նման իմաստներով։ Յատկապէս մեր փնթի բառի նազմութեան համար կարևոր է յիշել Ղրբ. փնթիփարախ «կեղտոտ, փնթի» ձևը, ուր փարախ կարող է կապուել միայն փին «աղը» բառի հետ (իբր թէ «ախոռի աղբի թի»)։-Աճ.
• ՆՀԲ ուզում է հանել փին բառից։ Bugge, Btrg. 33, 75 յն. πίνος, πιναρδς բառերի հետ։ Մառ, Արաքս 1890 ա, էջ 109 վրաց. փինթի ձևի հետ՝ կցում է հյ. պիղծ, բիծ բառերին և բոլորը դը-նում է սեմականից։
• ԳՒՌ.-Երև. Շմ. Պլ. Ջղ. Սլմ. Տփ. փնթի, Ասլ. Ախց. Սեբ. փինթի, Ալշ. փնտի, Սվեդ. փնթա, Ննխ. փնթի կամ փինթի, Ղրբ. փնթէ «կեղտոտ, անճարակ, թափթփած»։ Նոյն բառը ունին նաև Ագլ. Ակն. Խրբ. Վն. Չրս. «կեղտոտ» և Արբ. «տգեղ, չար և գէշ» նշա-նակութեամբ։ Նոյնպէս Ատն. և էնկ. փինթի «կեղտոտ» (Արևելք 1888 նոյ. 9 և Բիւր. 1898, էջ 865)։ Նոր բառեր են փնթիկ Վն. և փնթիփարախ. Ղրբ. «կեղտոտ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ფინთი փինթի «զզուելի, կեղտոտ, կեղտ, կղկղանք!» (Չուբինով 130։ համարում է հայերէնից փոխառութիւն), թրք. [arabic word] plnti «գձուձ, զազիր», որից [arabic word] ︎ pintilemek «գձձիլ, վատթարանալ». -ըստ Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 319 թրք. [arabic word] pinti նշանակում է «կեղտոտ. 2. ժը-լատ» և ո՛չ միայն չունի թուրքական ար-մատներով ստուգաբանութիւն, այլ և ցեդա-կից ուրիշ թաթարական լեզուների մէջ էլ չկայ։ (Ըստ Pedersen, Հայ. դը. լեռ. 2ՈՈ թուրքերէնը հայերէնից է փոխառեալ)։ Թուրքերէնի երկրորդ իմաստի համար հմմտ. Ջղ. փնթի փողաւոր «շատ հարուստ»։ -Թուրքերէնի միջոցով և կամ ուղղակի հա-յերենից է փոխառեալ նոր ասոր. p'int'ii «կեղտոտ, թափթփած»։