Your research : 1 Results for հեզ

Հեզ, ոց exact entry

See full entry →

adj. adv.

mild, meek, gentle, affable;
calm, tranquil, still;
softly, gently.

Etymologies (1)

, ո հլ. «քաղցր և մեղմ բնութեամբ, խոնարհ» ՍԳր. որից հեզացուցանել Ոսկ. յհ. ա. 29. հեզութիւն ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 4. Եւս. պտմ. հեզիկ Փիլ. Խոր. Յհ. կթ. հեզասահ Պիտ. Կաղանկտ. հեզաբար Եղիշ. Խոր. հե-զօրէն Գնձ. քաղցրահեզ Եպիփ. ծն. հեզա-նազ, հեզաշունչ (նոր բառեր)։ Սխալմամբ գրուած է հեց Խոր. Ա. 11, որ լաւագոյն ձե-ռագիրների մէջ հեզ ձևն ունի։

NBHL (8)

Այրն մովսէս հեզ էր յոյժ քան զամենայն մարդիկ։ Այր հեզ՝ բժիշկ է սրտի։ Հեզ բարոյիւք, եւ հանդարտ սրտիւ։ Հեզ եմ, եւ խոնարհ սրտիւ։ Հեզոց եւ խոնարհաց։ Ի հեզս եւ ի խոնարհս։ Անկռիւս լինել, հեզս։ Հեզ, դիւրահաւան։ Բարերարացն եւ հեզոցն.եւ այլն։

Խոնարհք եւ հնազանդք եւ հեզք բարձրանան. (Յճխ. ՟Բ։)

Համբոյրս, հեզս։ Ի պարս հեզոց. (Նար.։)

Այս մահուս պատուհասս հեզս արար զմեզ. (Լմբ. սղ. ՟Ձ՟Թ։)

Ասէ հեզ ձայնիւ. (Վրք. հց. ՟Զ։)

Խաղաղ եւ հեզ ցօղով արբուցանէ զտունկս եւ զբոյսս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)

Հանդարտագոյն եւ հեզ շաժման գլխոյ. (Փիլ. տեսական.։)

Հեզ նուաստութեան պատուիրան։ Անյիշաչար, եւ հեզ ներողութիւն. (Պիտ.։ Նանայ.։)


Entries' title containing հեզ : 22 Results

Բեհեզ, ոց

See full entry →

s.

byssus, muslin.

NBHL (4)

Բեհեզ նիւթով, որ է վուշ ի յերկրէ. (Տօնակ.։ Ճ. ՟Դ.։)

Զերկիր առակէ ի ձեռն բեհեզին. քանզի վուշ երկրաւոր է, եւ յերկրէ. (Փիլ. ել.։)

Բեհէզ մանեալ, եւ մազ այծեաց։ Ի բեհեզոյ մանելոյ։ Կարմիր մանեալ, եւ բեհէզ։ Կարմրովն ներկելով, եւ բեհեզով։ Զապարօշսն ի բեհեզոյ, եւ զխոյրն ի բեհեզոյ (ասինքն բեհեզեայ, կամ բեհազեղէն)։ Եւ էր զարդարեալ (գաւիթն արքունի) բեհեզովք եւ կերպասովք ... ծիրանեօք եւ բեհեզովք։ Զբեհեզն, եւ զերկնագոյն։ Ածի ընդ մէջ քո բեհեզ։ Բեհեզ ընդ դիպակի գործեցաւ քեզ։ Ագանէր բեհեզս եւ ծիրանիս.եւ այլն։

Ծիրանեացն եւ բեհեզոցն թագաւորաց պատշաճ է առակն. (Կիւրղ. ղկ.։)


Բեհեզեայ

See full entry →

adj.

of byssus.

NBHL (6)

βύσσινος byssinus, ex bysso factus Կազմեալն ի բեհեզոյ, վշեղէն, կտաւի. ասի ի մեզ եւ պարզապէս՝ Ի բեհեզոյ. բարակ կտաւէ.

Զգեցոյց նմա պատմուճան բեհեզեայ. (Ծն. ՟Խ՟Ա. 42։)

Խոյր բեհեզեայ թագ կապեսցէ նմա. (՟Ա. Եզր. ՟Գ. 6։)

Խոյր բեհեզեայ։ Գահոյք եւ անկողինք բեհեզեայ. (Խոր. ՟Բ. 31։)

Կայր նափորտ մի բեհեզեայ ծալեալ. (Փարպ.։)

Հանդերձս բեհեզեայս (կամ բեհեզայս). (Ճ. ՟Ա.։)


Բեհեզեղէն, ղինի, նաց

See full entry →

cf. Բեհեզեայ.

NBHL (2)

Արարին պատմուճանս բեհեզեղէնս։ Արասցես ապարօշս բեհեզեղէնս. (Ել. ՟Լ՟Թ. 25։ ՟Ի՟Ը. 3։)

Եւ Դաւիթ զգեցեալ էր պատմուճան բեհեզեղէն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Է. 27։)


Հեզաբան

See full entry →

cf. Հեզաբանիկ.


Հեզաբանիկ

See full entry →

adj.

sweet-spoken.

NBHL (2)

Որ հեզաբանէ. հեզաբան.

Կիրակոս հեզաբանիկ. (Գանձ.։)


Հեզաբան լինիմ

See full entry →

sv.

cf. Հեզաբանեմ.


Հեզաբանեմ, եցի

See full entry →

vn.

to speak utter or pronounce gently, gracefully.

NBHL (1)

Աղաւնի քաղցրաբարբառ հեզաբանեալ զտէր յիսուս. (Շար.։)


Հեզաբանութիւն, ութեան

See full entry →

s.

kind things.


Հեզաբար

See full entry →

adv.

gently, mildly, meekly;
softly.

NBHL (2)

Լուաւ եւ զձայն քաղցր օդին ... որ զհեզաբար գալուստ քոյին՝ նշանակէր յամպըս վերջին. (Յիսուս որդի.։)

Գետոց հաւաքումն լեալ հեզաբար առ սահմանօք նոցա. (Խոր. ՟Ա. 1։)


Հեզաբարոյ

See full entry →

adj.

mild-tempered, affable, tractable, easy.

NBHL (1)

Արար ի սուրբ եկեղեցւոջ միաբանութիւն գազանամիտ եւ հեզաբարու արանց. (Վրդն. ծն.։)


Հեզագնաց

See full entry →

adj. adv.

soft, gentle, slow;
softly, gently.

NBHL (3)

Օրինաւոր կարգ հեզագնաց հանդարտութեամբ. (Պիտ.։)

Ստորիջեալ ի խնդիր կորուսելոյն (ի դրախտի՝) հեզագնաց գարշապարօք. (Արծր. ՟Ա. 1։)

Եթէ տեսանես հեզագնաց զոք, ասա՛, եգիպտացիք են. եւ յորժամ զազնուական զոք, երուսաղէմացիք են. (Վրք. հց. ձ։)


Հեզախօս

See full entry →

adj.

sweet-toned.


Հեզահամբոյր

See full entry →

adj.

sweet-tempered.


Հեզահոգի

See full entry →

cf. Հեզամիտ.

NBHL (1)

Նուաստ խորհրդովք, եւ հեզահոգ. (Երզն. լս.։)


Հեզամիտ

See full entry →

adj.

mild, meek, gentle, affable, good-humoured.

NBHL (2)

πραΰθυμος qui mansueto est animo. Հեզ մտօք. հեզաբարոյ. հեզահոգի.

Իցեն ոմանք հեզամիտք եւ հանդարտք (ի բնէ). այնպիսւոյն հեզամիտ ոչ ասեմք. (Ոսկ. գծ.։)


Հեզանք

See full entry →

s.

cf. Հեզութիւն.

NBHL (1)

Իբրեւ զանապատաւորս ամենայն հեզանաց հանդիսիւ ընդ կարգս աշխարհիս անցանէր. (Յհ. կթ.։ (Եթէ ընթերցցիս Հեզանոց, լինի իբր հեզական։))


Հեզաշարժ

See full entry →

cf. Հեզասահ.

NBHL (1)

Լռիկ, հեզաշարժք. (Ուռպ.։)


Հեզասահ

See full entry →

adj.

flowing gently.

NBHL (2)

Որ հեզիկ սահեալ գնայ. մեղմընթաց.

Գետ մեծ կուր՝ հեզասահ գնացիւք, բերելով յինքեան ձկունս մեծամեծս եւ ծանունս (կամ մանունս). (Կաղանկտ.։)


Հեզասաղարթ

See full entry →

adj.

whose leaves tremble gently.

NBHL (2)

Որոյ սաղարթքն հեզիկ շարժին ի հանդարտ հողմոյ.

Զնախակապուտ բոյսն հեզասաղարթ. (Նար. խչ.։)


Հեզացուցանեմ, ուցի

See full entry →

va.

to render mild, affable, pleasing, agreeable, to soften, to appease, to pacify, to calm, to quiet.

NBHL (4)

Հոգի հեզացուցանէ, յոյս համբերէ. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)

Հազիւ զնոսա հեզացուցանէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)

Եւ միւսն զայս իսկ զնոյնս հեզացուցանելով, եւ սիրաբար բացատրելով. (Պղատ. տիմ.։)

Խափանելով զցասումն՝ հեզացուցանել. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)


Հեզիկ

See full entry →

adv. adj.

gently, softly, quietly, mildly;
cf. Հեզ.

NBHL (8)

Հանդարտագոյն եւ հեզիկ ալեացն շարժմունք. (Նիւս. կազմ.։)

Հանդարտագոյն եւ հեզիկ վարդապետութեամբ վարիլ. (Փիլ. լին.։)

Ոչ հանդարտ եւ հեզիկ գայ ի վերայ. (Փիլ. լին.։)

Խօսին՝ ո՛չ մեղմով եւ հեզիկ։ խօսիմք, եւ այն եւս՝ մեղմիկ եւ հեզիկ. (Խոր.։ Յհ. կթ.։)

Արձակեցին ինձ մի, եւ նորա երթեալ հեզիկ ի սուրբն. (Ճ. ՟Ա.։)

Կալեալ զհանդերձէ նորա հեզիկ։ Ագռաւ մի հեզիկ թռուցեալ. (Վրք. հց.։)

Տերեւն հեզիկ յօդոյն շարժէր։ Տերեւախիտ ՝ հեզիկ շարժէր. (Ճ. ՟Ա.։ Շ. եդես.։)

Յելից կուսէ հեզիկ շրջի (եփրատ զհռոմկլայիւ). (Շ. խոստ.։)


Հեզութիւն, ութեան

See full entry →

s.

sweetness of temper or disposition, mildness, gentleness, sweetness, affability, kindness, courteousness.

NBHL (9)

Բարկութեանն հեզութիւն (ընդդէմ դիցի). (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)

Ախտ բարկութեան հեզութեամբն առողջանայ. (Խոսր.։)

Բժշկել հեզութեամբն զտարապարտ բարկութիւն. (Շ. մտթ.։)

Քան զամենայն բռնութիւն բռնաւոր է հեզութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։)

Հեզութեամբ առ զձեզ տէր իւր զժողովուրդ. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 22.) յն. հեզաբար։

Խօսիցի՞ ընդ քեզ հեզութեամբ. յն. ողոքանօք, կամ զիջմամբ։

Ձեռք զհիւանդացեալն՝ հեզութեամբ իւրեանց մերձաւորութեամբն ամփոփեն. (այսինքն մեղմով շօշափեն) (Բրս. յուդիտ.։)

Տուն հեզութեան եւ միանձնութեան։ Զխորհուրդս գնացից հեզութեան պաշտեն ի նմա. յն. պարկեշտութիւն։

Ո՛վ կին, դու իբր ի դպրանոց տան հեզութեամբ ի տան քում բնակես. եւ կարօղ ես դու կալ հեզութեամբ. յն. իմաստասիրութիւն (այսինքն առաքինի քաղաքավարութիւն)։


Definitions containing the research հեզ : 296 Results

Բադէն, ի

See full entry →

cf. Բադեան.

Etymologies (1)

«կտաւէ կամ բեհեզէ սպիտակ շապիկ» Դան. ժբ. 6, 7. գրուած է բադեան Ոսկ. յհ. (Հին բռ. մեկնում է «ծիրանի», Ոսկ. ճառք, էջ 588 «բադէն, այս է պատմուճան աստուածային», Վրդն. դան. զ. էջ 269 «ոռա-դէն զգեցեալ՝ որ է փառս քահանայական զգեստու»)։

NBHL (1)

Ըստ եբր. եւ քաղդ. պատտիմ. այսինքն կտաւի, կամ բեհեղեայ, ի բառէս պատ, յորմէ պէզ, որ է կտաւ. նոյն բառ է եւ ի յոյննշ βαδδίν շ որ է βύσσινα . լտ. lintea Կտաւիք, բեհեզեայք. սպիտակ շապիկ, կամ պճղնաւոր նուիրական ի բեհեզոյ.


Խոնարհ, աց

See full entry →

adj. prep. adv.

low;
humble, submissive, respectful;
lower, inferior, mean, base, low;
feeble, weak;
—, ի —, low;
down down below;
downwards;
from top to bottom;
at the foot of beneath, below, underneath;
below, lower, under;
— առնել, to humble;
— լինել, to be humble or meek, to humble one's self;
to be humbled;
զերեսս ի — արկանել, to be sulky or sullen;
— սրտիւք, lowly in heart;
աչք ի —, with downcast eyes.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ցած, վար, տակը. 2. ծնրադրեալ, կորա-ցեալ. 3. համեստ, հեզ, հլու. 4. յետին, նուաստ. աղքատ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. Մծբ, որից ի խոնարհ «ցած, դէպի ներքև» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. ես. և յհ. ա. 44. բ. 1. խոնար-հիլ ՍԳր. Ագաթ. խոնարհեցուցանել ՍԳը Ոսկ. խոնարհութիւն ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. 11. խոնարհաբար Ոսկ. յհ. ա. 39, բ. 3, 24. խոնարհագնաց Վեցօր. խոնարհագոյն ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Մծբ. Ոսկ. խոնարհամիտ Ոսկ. յհ. բ. 27. Մծբ. խոնարհահակ Վեցօր. նա-խախոնարհ Մանդ. գրուած է խոնահ Տիմոթ. կուզ, էջ 116։

NBHL (1)

Ուսարու՛ք յինէն, զի հեզ եմ եւ խոնարհ սրտիւ։ Ես յո՛ հանգեաց, եթէ ոչ ի հեզս եւ ի խոնարհս։ Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ, տայ շնորհս խոնարհաց։ Զխոնարհս փառաւոր առնէ տէր։ Ընդ խոնարհս զիջանիցիք.եւ այլն։


Հլու, աց

See full entry →

adj.

good-natured, condescending, complying, docile;
pliant, supple, yielding;
— բնութիւն, pliant or flexible temper.

Etymologies (1)

ՆՀԲ «ի լու, լուր», լծ. և արաբ. հա-լիմ «հեզ», հիւլլամ «գառն»։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 33 զնդ. hu «լաւ»+հայ. լու, լուայ։ Հիւբշ. KZ 23, 403 իբրև համա-զօր զնդ. hu+sravah ձևի։ Տէրվ. Նա-խալ. 73 վերի ձևով։

NBHL (1)

(ի Լու. լուր. որպէս Դիւրալուր. նոյն է եւ յն. լտ) ὐπήκοος obediens (obaudiens). որ եւ καταπειθής obsequens, moriger. (լծ. եւ ար հալիմ. հեզ, հիւլլամ, գառն). Լսօղ. անսացօղ. ունկնդիր. հնազանդ. հեզ. բարեհամբոյր. հանդարտ. զգօն. խօսք մտիկ ընօղ, խելօք.


Համբոյր, բուրից

See full entry →

s. fig. gr. adj.

kiss, embrace;
*buss;
sweetness, affability, familiarity;
union, joint, joining together;
spondee;
sweet-tempered, affable, benign, gentle, mild, meek;
propitious, favourable;
agreeing, unanimous;
— ձեռաց, hand-kissing;
յուդայի, մատնչի, a traitor's kiss;
— տալ ումեք, to embrace, to kiss;
to buss;
տալ միմեանց — խաղաղութեան, to give the kiss of peace;
ի — ածել, to familiarize, to tame, to domesticate;
հաշտ եւ — առնել, — յարդարել, to appease, to calm, to pacify, to reconcile;
գալ ի —, to get or grow tame, familiar, to be tamed;
— եւ կամակ բարս ստանալ, to be good-tempered, gentle, amiable.

Etymologies (1)

, ի հլ. (յետնաբար նաև ռ հլ.) «պաչելը, պաչ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 1Ս. «սեր, միութիւն, յարում, ընտանութիւն (անասու-նի)» Վեցօր. Եզն. Ոսկ. մտթ. տիմ. Փելիպ. «ընտել, ընտանի, հեզ, հաշտ» Յհ. կթ. Նար. «երկու երկար վանկերից բաղկացած բառ» Թր. և Երզն. քեր. որից համբուրել ՍԳր. համ-բուրեցուցանել «ընտանեցնել, կրթել (անա-սունը)» Եզն. համբուրական Պիտ. անհամ-բոյր «անընտել» Ոսկ. բարեհամբոյր Յհ. կթ ուղղահամբոյր Նար. առաք. դառնահամբոյր Յհ. կթ. ժամահամբոյր «վաղանցուկ» Հին բռ. համբուրելի (նոր բառ). դժուարահամ-բոյր Մխ. առակ. (կայ նաև Ղրբ. դժուարա-համբոյր «դժուարանցանելի», որի հակա-ռակն է հեշտահամբոյր «դիւրին անց կենա-լու (ճանապարհ)»։

NBHL (2)

ՀԱՄԲՈ՛ՅՐ. ա. Ընդել. հանդարտ. հեզ. քաղցր. հաշտ. միաբան. միակամ. համամիտ.

Համբոյրս, հեզս, երջանիկս, եւ խաղաղականս. (Նար. ՟Լ՟Ե։)


Հաշտ, ից

See full entry →

adj.

reconciled;
propitious, favourable, friendly, kind, kindly, benevolent;
— առնել, to conciliate, to reconcile;
to render propitious, to propitiate;
— լինել, to be reconciled;
to be propitious, favourable.

Etymologies (1)

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «խաղաղասէր. հեզ, բարեսիրտ, ներող» Բ. մակ. ը. 29, ժ. 26, Ոսկ. եբր. ժդ. և յհ. ա. 7. որից հաշտել «հաշտեցնել» ՍԳր. Ոսկ. եբր. լա. հաշտիլ, հաշտեցուցանել ՍԳր. հաշտեցուցիչ Ագաթ. հաշտութիւն ՍԳր. Եզն. հաշտարան Փիլ. ել. հաշտարար Յհ. իմ. Յճխ. արագահաշտ Յայսմ. դիւրահաշտ Պղատ. օ-րին. ընկերհաշտիք Ոսկ. փիլիպ. (իսկ հաշ-տիլ արևու տես հաշ)։

NBHL (2)

(լծ. պ. ասուպէ ) εὑμενής benevolus, benignus ἴλεων propitius καταλλαγμένος reconciliatus եւ այլն. Խաղաղ. համբոյր. եւ հեշտ. հաճ եւ հաւան. հեզ. քաղցր. ամոք. ցածուն. մարդասէր. բարեսէր. հաշտեալ. եւ Քաւիչ. ներօղ.

Ի սրտմտութիւն հաշտ հեզութեամբն. (Փիլ. քհ.։)


Մեղկ, ից

See full entry →

adj. fig.

soft, loose, slack, flabby;
weak, faint, nerveless, indolent, effeminate, languid, cowardly;
slothful, sluggish.

Etymologies (1)

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mel-արմատից. որից աճել է կ աճականով. բուն արմատի ժառանգները տե՛ս մալ «մանրել, փշրել» ձևի տակ. աճականի համար հմմտ. յն. μαλαϰός «կակուղ, փափուկ, քաղցր, անոյժ»։ Նոյն արմատից d, dh, t և այլ աճականներով ու-նինք յն. μέλδω «մեղմել, հալել», μαλϑαϰός «կակուղ, փափուկ, քնքոյշ, թոյլ, մեղկ», հիռլ. meldach «կակուղ, փափկիկ», անգսք, milde, հբգ. milti, հհիւս. mildr, գերմ. mile «քաղցրիկ, հեզ, փափուկ», գոթ. mildiϑa «քաղցրութիւն», լտ. mollis (<*moldvis) «կակուղ, թոյլ», հպրուս. maldūniu «երի-տասարդութիւն», maldenikis «երախայ», հսլ. mladū «մատղաշ, փափկիկ», լեհ. mto dy, ռուս. молодой «մատղաշ, երիտասարդ», млодщiи «կրտսերագոյն», սանս. mrdu-«կակուղ, փափկիկ, քաղցր, տկար», mra-dīvams. mrad-istha «կակուղ» և հյ. մեղմ, մատաղ, մատղաշ (Pokorny 2, 288, Boisacq д9 603-5, Trautmann 167, Ernout-Meillet 594, որ հյ. մեղկ դնում է հնխ. meldwi ձևից, Walde 491)։-Հիւբշ. 473։

NBHL (1)

Զհեզն բարկացօղ գործէ, եւ զյոյժն պինդն մեղկ առնէ. (Իսիւք.։)


Մեղմ, ոյ, ով

See full entry →

adj. adv.

soft, mild, gentle, agreeable, tranquil;
—, —ով, softly, mildly, gently, agreeably.

Etymologies (1)

, ո հլ. «հեզիկ, հանդարտ, կա-կուղ, կամացուկ» Գ. թագ. ժթ. 12, Ոսկ. մ. բ. 5.-որից մեղմով «կամացուկ, մեղմու-թեամբ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Ագաթ. մեղմաւ իմն Ոսկ. ես. 367. մեղմանալ ՍԳր. մեղմա-կան Ոսկ. մ. ա. 1, գ. 13. մեղմագոյն Ոսկ. մեղմագնաց Սեբեր. մեղմածամ Վեղօռ. 192 (տպ. մեղմաժամ), մեղմախառն, Վեցօր. նոր բառեր են մեղմել, մեղմարար, մեղմաշունչ. մեղմաքայլ ևն։

NBHL (2)

(լծ. թ. միւլայիմ, միլայիմ. յն. լտ. մալագօ՛ս, մօլլիս որ են մեղմ, եւ մեղկ). λεπτός tenuis, lenis, placidus, blandus. Կակուղ. նուազ. նիազ. հեզիկ. հանդարտ. ախորժ. դաշն. ցած. մեղմուկ, կամարուկ.

Ոչ մեղմով եւ հեզիկ. (Խոր. ՟Բ. 84։)


Շղարշ, ից

See full entry →

s.

very transparent veil, gauze;
crape.

Etymologies (1)

«բարակ շոր՝ որ կանայք իրենց վրայ են առնում» (կրճատմամբ գրուած է ողաշ, շարշ) Վրդն. պտմ. հրտր. Վենետ. էջ 116. Օրբել. որից շղաշատեռ «շղարշեայ քօղ» Յուդթ. ժզ. 10. Ես. գ. 23 (գրուած շաղաշա-տեռ Ոսկ. ես. 37), «շղարշեայ, բեհեզեայ, բարակ բանուած» Յհ. կթ. արդի գրպևանում ընդունուած է միայն շղարշ ձևը՝ «տիւլ» նշա-նակութեամբ։

NBHL (2)

ՇՂԱՇ ՇՂԱՐՇ եւ ՇՂԱՇԱՏԵՌ. βύσσος byssus որպէս բեհեզ. Շար. վառ. տեռ. սինդոն. դաստառակ. գլխաշուք եւ ձորձ կամ արկանելի կանանց՝ կտաւի կամ բեհեզեայ. լաչակ .... (իսկ շալ, շէլիլ, ցփսի)

Զբեհեզն եւ զերկնագոյն եւ զկարմիր շղարշատեռն. (Ես. ՟Գ. 2։)


Պաստառ, ի, աց, ռունք, ռանց

See full entry →

s.

fine linen or stuff, byssus;
tapestry, carpet, blanket;
— դամասկացի, damask.

Etymologies (1)

ՆՀԲ պրս. բիսդէռ, պիսաթ, լծ. և պէզ, որպէս և բեհեզ, իտալ. pezzetta, ռմկ. բէչէդա։ Böttich. ZDMG 1850, 360 և Arica 78, 287 զնդ. upastar ձևից։ Lag Urgesch. 245 սանս. star արմատից. հմմտ. պրս. pastara «դորգ»։ Lag Beitr. bktr. Lex. 71 զնդ. upastarana։ Böttich. Horae aram. 23 և Rudim 35 պաստառակալ=եբր. [hebrew word] bstrq։ Տէրվիշ. Altarm. 44 և Նախալ. 112 պրս pestar «անկողին», զնդ. upastarəna. սանս. upastira «ծածկոց» բառերի հևտ՝ štar արմատից։ Նորայր, Բառաք. էջ 111 սանս. բրասդարա, բրասդիրա «անկո-ղին, գորգ»։ Հիւբշ. 222 մերժում է զնդ upastarəna-«ծածկոց, գորգ», որովհե-տև այս բառը պիտի տար պհլ. *'apstarr > հյ. *ապաստառ։ (Նոյնպէս և պրս. bistar կապ չունի մեր ձևի հետ, որով-հետև պիտի տար հյ. *ապստառ)։

NBHL (2)

στρωμνή stratum, lectus, stragulum, lectisternium. պ. բիսդէռ, պիսադ. Սփռոց անկողնոյ եւ գահոյից, օթոց. եւ անկողին. փռոց. տէօշմէք, տէօշէք. լծ. եւ պեզ. որպէս եւ բեհեզ.

Գահոյք բազումք ոսկեղէնք եւ արծաթեղէնք ... լցեալս պաստառօք եւ գոյնգոյն նկարուք։ Բեհեզ ընդ դիպակի գործեցաւ քեզ՝ի պաստառս յԵգիպտոսէ. (Եսթ. ՟Ա. 6։ Եզեկ. ՟Ի՟Ե. 7։)


Ցած, ի, ոյ, ից

See full entry →

adj. fig.

low, lower;
humble, lowly, modest, moderate, mild, docile, good;
low, vile, abject, ignoble, base, mean, grovelling, worthless;
— հայելով, looking down, modestly.

Etymologies (1)

, ո հլ. «խոնարհ, հեզ, համեստ» Ա. տիմ. գ. 3. Տիտ. ա. 8. Ոսկ. եբր. «մեղմ, կամաց» Վրք. ոսկ. «նուաստ, ստորին, ցած» Լմբ. սղ. Շնորհ. եդես. «դէպի վար» Եղիշ. խաչել. որից ցածնուլ «վար իջնել, մեղմանալ, թեթևանալ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. Եփր. ել. ցածագոյն Ոսկ. յհ. բ. 6. Եզն. ցածութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. մտթ. ցածուցանել ՍԳր. Ոսկ. Եզն. ցածուն Տիտ. բ. 2. 4. Եւս. պտմ. Ոսկ. ա. տիմ. Եւես եբր. ցածնագոյն Ոսկ. մ. բ. 12. ցասացա-ծոյց Փարպ.։

NBHL (2)

σώφρων sobrius ταπεινός humilis ἤμερος mansuetus προσηγής placidus πραΰς mitis. Խոնարհ. հանդարտ. հլու եւ հեզ. ընդել. մեղմ բարուք. հմուկ.

Վասն հեզ եւ ցած բարուցն. (Արծր. ՟Ա. 14։)


Վուշ, վշոյ

See full entry →

s. mar.

flax;
tow, hards of flax, flaxen tow, stuffing;
oakum.

Etymologies (1)

ՆՀԲ «նոյն ընդ ձայնիս բեհեզ, ռմկ. պէզ, յն. βόσσος, լտ. byssus»։ Canini, Et. étym. 153 պելասկ. pushi «բուրդ» բառի հետ։ Հիւնք. բեհեզ բառի հետ՝ յն. βύσσος։ ՀԲուս. § 2901 յիշում է հբգ. flahs «վուշ»։ Պատահական նմանութիւն ու-նին արաբ. [arabic word] vušu' «սարդի ոս-տայն» և [arabic word] vašī'a «թելի ևն կծիկ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 688-9)։

NBHL (1)

Նոյն ընդ ձայնիս Բեհեզ. ռմկ. պէզ. յն. լտ. վիսսօս, պիսսուս. βύσσος byssus. որ է Բարակ կտաւ, եւ կտաւի. քէթէի.


Տաբատ

See full entry →

adj. s.

linen, of linen;
pantaloons, trousers.

Etymologies (1)

. անստոյգ նշանակութեամբ բառ. մէկ անգամ գործածուած է Ել. լթ. 27. «Ա-րարին... զանդրավարտիսն տաբատ ի նիւ-թոյ բեհեզոյ», որի դեմ եբրայեցին ունի «զանդրավարտիսն կտաւեայս (բուն bad «կտաւ, կտաւէ շոր») ի բեհեզոյ մա-նելոյ», իսկ յոյնը τα πεοισxελη ἐϰ βὸσανιι--ϰλωσμὲνης, ուր տաբատ բառի համապատաս-խանը պակասում է։-Ըստ այսմ հայերէնի մէջ տաբատ յաւելուած կամ մեևնառանա-թիւն է անդրավարտիք բառին, և կամ ցոյս է տալիս նիւթը (իբր եբր. «կտաւեայ»)։ Բառ. երեմ. էջ 304 մեկնում է տաբատ «միջօք չափ և բարձիւք», ՀՀԲ «կտաւեղէն», ՆՀԲ «անդրավարտիք», ՋԲ «կտաւ կամ անդրա-վարտիք», ԱԲ «անդրավարտիք»։ Արևմտեան գրականում ընդունուած է «pantalon, շալ-վար, դրսի անդրավարտիք» նշանակութեամբ և գրւում է նաև տափատ ձևով։

NBHL (1)

Արարինզ ղանդրավարտիսն տաբատ (յն. մի բառ) ի նիւթոյ բեհեզոյ. (Ել. ՟Լ՟Թ. 27։)


Արձանանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to become like a statue, to be firm, fixed;
to stop;
to stand, to stand upright.


Արմատ, ոց

See full entry →

s.

root;
stump;
trunk, stem;
source, origin, cause;
—ս առնուլ, արձակել, to take root.

NBHL (1)

Ոմն ի սրբոցն ասէ. ծառք յարմատոց աճեն, եւ փառք ի հեզութենէ (Եղիշ. յեսայ.։)


Արքայ, ից

See full entry →

s.

king;
prince, monarch, potentate, sovereign;
արքայից —, king of kings, emperor;
կեցցէ՛ —, God save the King! long live the King!

NBHL (1)

Ի բերանոց մանկանց տղայոց զարքայն երկնից յօգնութիւն կոչէին։ Ուրա՛խ լեր, ահա գայ առ քեզ՝ խոնարհ եւ հեզ արքայ. (Շար.։)


Աղաւնաձագ

See full entry →

s.

cf. Աղաւնեակ.

NBHL (1)

Սուրբ Կիրակոս աղաւնաձագ՝ հեզաբանիկ քաղցրանուագ. (Գանձրն.։)


Աղուէս, եսու, ուց

See full entry →

s.

fox;
կորիւն աղուեսու, fox's cub.

NBHL (1)

(յն. եւս ալօբեքս. լտ. վուլբէս. եբր. շուէլ.) ἁλώπηξ vulpes Գազան դժնդակ՝ խորամանկ եւ գող, իբր աղու հեզիկ ձեւացեալ, ի չափ փոքր շան, թաւ մազով. թիլքի.


Աճեմ, եցի

See full entry →

vn.

to grow, to increase, to be augmented, to grow tall or stout;
to make progress;
to vegetate, to sprout, to come up;
to be multiplied;
to be heightened, to grow upon or out of;
to grow dear.

NBHL (1)

Ծառք յարմատոց աճեն, եւ փառք ի հեզութենէ. (Եղիշ. ես.։)


Ամենապարկեշտ

See full entry →

adj.

very modest.

NBHL (1)

Ի հեզութեան վարդապետութիւնն մեր յամենապարկեշտ. (Սարկ. պատկ.։)


Ամենարուեստ

See full entry →

adj.

very skilful, ingenious;
very instructive;
most wise.

NBHL (1)

πάντεχνος. plane artificiosus, omnimodas artes sciens, πανάρετος. omnis virtutis, vel artis;
omni virtutum genere ornatissimus
Քաջարուեստ. ամենաճարտար. ամենահնար. ամենառաքինի. շատ վարպետ. փէք ուստա. հիւներլի. գապիլիյէթլի. մարիֆէթլի. հեզարիֆէնտ. ասի զԱստուծոյ եւ զիմաստութենէ կամ զզօրութենէ նորա. մասնաւոր առմամբ եւ զՍողոմոնէ եւ զՅեսուայ Սիրաքայ, եւ զիմաստուն գրոց նոցա. եւ զամենայն առաքինի անձանց եւ զգործոց։


Աստուածական, ի, աց

See full entry →

adj.

divine.

NBHL (1)

Ոչ միայն ի զօրութենէն պարտ է նկատել զաստուածականն, այլեւ ի հեզութենէն. (Ոսկ. ես.։)


Արդեօք

See full entry →

adv.

perhaps, never, if, not, still, even;
certainly, undoubtedly, indeed;
կամիք —, will you ? ոչ կարեմ —, I Cannot;
այնչափ իմաստուն է, որպիսի ոչ ոք —, he is as learned as any one;
չգիտեմ արարից — թէ ոչ, I know not whether I shall do it or not ? հարցանէք թէ — սիրեցեմ զձեզ, you ask if I love you? մի —, God forbid !

NBHL (1)

Կամէր արդեօք թաքուցանել զճշմարտութեան բանն։ խորտակիցիք իսկ արդեօք եւ հեզ ձանիցիք. (Փարպ.։)


Արդիւնարար, աց

See full entry →

adj. s.

fruitful;
husbandman

NBHL (1)

Զեղբայրասէրն եւ զհեզն եւ զարդիւնարարն. (Խոսր. պտրգ.։)


Բարեմտութիւն, ութեան

See full entry →

s.

sincerity, innocence, goodness, indulgence.

NBHL (1)

Քաղցրութիւն, հեզութիւն, բարեմտութիւն. (Արիստ. առաք.։)


Բարերար, աց

See full entry →

adj.

beneficent, benefactor, friend, obliging, indulgent, favourable, kind.

NBHL (1)

Ոչ միայն բարերարացն եւ հեզոցն, այլեւ կամակորացն. (՟Ա. Պետ. ՟Բ. 18։)


Բարկ

See full entry →

adj.

sharp, pungent, acrid;
acid, sour, rough.

NBHL (1)

Զոր բարկն անուանեն, գտանի հեզ եւ հանդարտ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)


Բարկասիրտ

See full entry →

adj.

passionate, apt to be angry, fretful, pettish, peevish, impatient.

NBHL (1)

Բազումք ի բարկասրտացն եղեն կարի հեզք. (Բրսղ. մրկ.։)


Բարկութիւն, ութեան

See full entry →

s.

anger, wrath, ire, indignation, passion;
harshness;
disgrace;
զիջանել, ցածնուլ, դառնալ ի բարկութենէ, to be appeased, to allay one's anger;
թափել զ—, to give vent to one's anger;
— or հրացան —, thunder-bolt;
սրտմտիլ բարկութեամբ, to rage, to get into a passion;
— սրտմտութեան, սրտմտութիւն բարկութեան, furry, ire, wrath.

NBHL (1)

Ախտ բարկութեան հեզութեամբ առողջանայ. (Խոսր.։)


Բաց

See full entry →

adj. adv. int. prep.

open, uncovered;
բացաւ գլխով, with an uncovered head, bareheaded, cf. Հոլանի;
impudently;
աչօք —օք or —աւ աչօք ոչ զոք տեսանէր, with the eyes open, he saw nothing;
—աւ երեսօք or —օք երեսօք, with the face uncovered;
թողուլ ի — զքաղաքն, to leave open the gates of a city;
ի — է դուռն, the door is open;
ի — ունել զգլուխն, to have the head uncovered;
ի — զնա՜, go away ! —է ի —, ի —, far, very far;
quite;
out, abroad;
— ի —, openly, evidently;
բացուստ ի բաց, from afar;
far;
ի —ի, in a field, out of the city, in the country, in the open air, under the open sky, cf. Արտաքս, cf. Հեռի;
ի — առնել, to remove, to send away;
քաջ ի — անցանել զբազմօք, to surpass many;
ի — բառնալ, to take away;
երթալ ի —, ի — գնալ, to go away, to depart;
ի — եգաւ ձմեռնային ցրտութիւն, the rigour of winter is past;
ի — քակել վաղաղակն, to cease from crying;
ի — տար, ի — անդր տար, never ! no ! God forbid! come along ! fy ! — ի, except, excepted, besides, save;
without.

NBHL (1)

Զբաց կացեալսն հեզութեամբ միաւորես. (Պրոկղ. ի ղկ.։)


Բեկ

See full entry →

adj.

broken;
deject.

NBHL (1)

Նա՛ է Քրիստոսի աշակերտ, որ զգօն եւ հանդարտ է, եւ բեկ եւ խոնարհ սրտիւ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։) յն. հեզ. ἑπιεικής mitis


Բերիմ, բերայ

See full entry →

vp.

to go;
to carry or to bear ones self;
to be inclined, to lean;
to behave one's self, to act;
զի՞նչ օգուտ յայնմանէ բերցի, what advantage will result from it ? — ի վերայ ջրոց, to walk on the waters;
ընդ երկիր —, to travel, to voyage;
to be busy with mundane things;
առ երկրաւ —, to travel round the world;
to shed on the earth;
անխտիր ընդ մեզս —, to be given up to sin;
այսր անդր — or բերեալ լինել, to go here and there;
to be taken hither and thither;
շուրջ — զօրինօք Աստուծոյ, to observe the laws of God;
— ի կործանումն, ի վայր, to fall into ruin, to fall down;
ի նախանձ or նախանձու —, to envy, to covet;
ի բարկութիւն orբարկութեամբ —, to get angry;
ընդ քիրտն —, to sweat, to perspire;
եւ այլ որ ընդ սոքօք բերին, եւ որ զկնի բերին ասացեալքն, and so on for the rest, as follows.


Բեւեռապինդ

See full entry →

cf. Բեւեռակապ.

NBHL (1)

Բեւեռապինդ հեզուսմամբ. (Վրդն. ծն.։)


Բժիշկ, ժշկաց

See full entry →

s.

physician, doctor.

NBHL (1)

Այր հեզ՝ բժիշկ է սրտի. (Առակ. ՟Ժ՟Դ. 30։)


Բնակաւոր, աց

See full entry →

adj.

settled resident, natural

NBHL (1)

Զքո բնակաւոր հեզութիւնդ (յն. զըստ բնութեան) ի չբնակաւոր գազանութիւնն հաներ։ Քան զայլսն առաւել բնակաւորք (յն. բնականագոյնք). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. եւ 17։)


Բնակեմ, եցի

See full entry →

vn.

to inhabit, to dwell, to lodge, to reside, to make abode, to sojourn, to settle, to occupy;
—ի միասին, to cohabit.

NBHL (1)

Ես յո՞ հայեցայց եւ բնակեցից, բայց ի հեզս եւ ի խոնարհս. (Եփր. ղեւտ.։)


Բազմամբոխ

See full entry →

adj.

peopled;
of great concourse, numerous;
tumultuous.


Բաճկոն, աց

See full entry →

s.

vest;
waistcoat;
flannel waistcoat;
night waistcoat;
bodice;
cloak, mantle;
tunic.

NBHL (1)

ἰμάτιον, χιτών vestis, tunica Սովորաբար ի մեզ կարծի լինել ագանելի ներքին ի վերայ շապկի. բայց ի գիրս վարի որպէս Պատմուճան, պարեգօտ. հանդերձ որ ի ներքոյ վերարկուի. եւ Վերարկու. եւ որ եւ է ձորձ՝ մանաւանդ կտաւի եւ ազնիւ. հագուստ, լաթ, կապայ. (լծ. ընդ պրս. պէզէուն, պէզճամէ. հանդերձ ի բեհեզոյ այսինքն ի կտաւոյ)


Բամ

See full entry →

conj.

that;
ասացի —, I said that.

NBHL (1)

Գրեաց ... զի բայ թերեւս յանդիմանեսցին, եւ եկեսցեն ի խոնարհութիւն հեզութեան. (Եփր. ՟ա. կոր.։)


Բայ

See full entry →

cf. Բա;
cf. Բամ.

NBHL (1)

Գրեաց ... զի բայ թերեւս յանդիմանեսցին, եւ եկեսցեն ի խոնարհութիւն հեզութեան. (Եփր. ա. կոր.։ )


Բայ, ից

See full entry →

s. gr.

verb;
word, speech, discours;
cf. Բայոց.

NBHL (1)

Գրեաց ... զի բայ թերեւս յանդիմանեսցին, եւ եկեսցեն ի խոնարհութիւն հեզութեան. (Եփր. ա. կոր.։ )


Անցասումն, ման

See full entry →

adj.

soft, affable.

NBHL (1)

Հեռի ի ցասմանէ. անբարկանալի. հեզ.


Անցոփութիւն, ութեան

See full entry →

s.

modesty, chastity.


Ապառում

See full entry →

adj. adv.

insolent, pert, bold, audacious;
—ս, insolently, pertly.

NBHL (1)

Ապառում դժնդակս ի հեզութիւնն։ Ներհակս ինձ զօրացուցի ապառումս։ Եթէ ապառում (տեսից), կսկծման (ակն ունիմ)։ Ապառում հրապարակիչ. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Ա. ՟Ի՟Գ. ՟Ձ՟Ը։)


Ապարօշ, ից

See full entry →

s.

turban, head-band, frontlet.

NBHL (1)

Ապարօշս բեհեզեղէնս, կամ ի բեհեզոյ. (Ել. ՟Ի՟Ը. 35։ ՟Ի՟Թ. 9։ ՟Լ՟Թ. 26։)


Բարեբանեմ, եցի

See full entry →

va.

to bless, to praise.

NBHL (1)

Ի տէրունականս երանութենէ բարեբանի հեզն. (Շ. մտթ.։)


Բարեբանութիւն, ութեան

See full entry →

s.

benediction praise, encomium.

NBHL (1)

Բարկութեանն՝ զհեզութիւնն ... թշնամանաց՝ զբարեբանութիւն. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)


Անսրտնութիւն, ութեան

See full entry →

s.

good-humour, mildness.

NBHL (1)

Չսրտնիլն. անբարկացողութիւն. հեզութիւն. չսրդողիլը. չսրդողիլը.


Անտաղտուկ

See full entry →

cf. Անտաղտկալի.

NBHL (1)

Խնայելով, եւ անտաղտուկ խօսի ընդ նոսա։ Հեզ կոչի նա, զի զօրէնս հեզութեան անտաղտուկ եդ, եւ ասաց, ուսարո՛ւք յինէն. (Տօնակ.։)


Խստութիւն, ութեան

See full entry →

s.

hardness;
stiffness;
roughness, harshness, asperity, austerity, rigidness;
rigour, severity, cruelty, inclemency, inflexibility;
— սրտի, obduracy, hardness of heart;
— բարուց՝ օրինաց, severity of customs, of laws;
— կարծեաց, too great austerity of morals, puritanism;
— որովայնի, tightness of the bowels, costiveness, constipation.


Խրոխտ, ից, աց

See full entry →

adj. s. adv.

imperious, haughty, insolent, proud, arrogant, boastful, supercilious, braggart;
haughtiness, pride, arrogance;
—, խրոխտաբար, haughtily, proudly, in a bold manner.

NBHL (1)

Որք խրոխտաբար սիգութեամբ հեզացուցանեն զբռնաւորս եւ զզրկողս. (Լծ. եւագր.) (որ լինի եւ ա։)