cf. Հրակերպեան.
fire-like, flame-shaped;
— դասք or հրակերպեանք, angels.
cf. Հրակիզեմ.
to burn, to fire, to set on fire.
cf. Հրակիզումն.
burning;
inflammation.
containing fire, igniferous;
pyrophorus.
carbuncle (stone).
metal;
—ք, metals.
metallic.
crucible.
steel (for striking fire).
instruction, tuition, education, discipline, teaching;
knowledge, information;
regulations;
system, rules;
diet, regimen, low diet;
—ք զինուորութեան, military discipline;
—ք զինուորաց, military exercises;
evolutions;
ի —ս կրթութեան վարժել զզօրս, to exercise, to drill soldiers;
—ք մարմնոյ, bodily exercises.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ. սովորաբար անեզական) «ուսում, կըր-թութիւն, ուսման մէջ վարժութիւն, մար-կանք, մրցում» Եւս. քր. Բուզ. Եզն. Ոսև. մտթ. և ա. կոր. «կարգ, կանոն, չափաւո-րութիւն, կարգաւորութիւն» Պղատ. տիմ. Յհ. կթ. «կարգաւորեալ, կանոնաւոր» Պիտ. Վրք. հց. որից հրահանգել Պիտ. Յհ. կթ. հրա-հանգող Պղատ. օրին. անհրահանգ Ոսկ. ա. կոր. ևն։
• = Պհլ. [syriac word] ︎ frahāng (գրուած նաև frahang) «վարժութիւն, կրթութիւն, գիտու-թիւն» ձևից. հմմտ. նաև պհլ. [other alphabet] frahangistān «մարզարան, հրահանգք կռուանոցաց», պրս. [arabic word] farhang «գիտութիւն, համեստութիւն, հանճար, հաս-կացողութիւն, շուք և պատիւ, ռառա-րան», [arabic word] farhangī «ուսուցիչ, ու-սումն և կրթութիւն», [arabic word] farhanǰ «գի-տութիւն, ուսում», [arabic word] farhanǰidan, [arabic word] larhixtan, [arabic word] farhax-tan «կրթել, հրահանգել, դաստիարակել»։ Բոլորի արմատն է hang հմմտ. առս [arabic word] hang կամ [arabic word] ahang «հաս-կացողութիւն», [arabic word] hang u xirad «կրթութիւն», զնդ. haxta «կրթուած, վարժ», ánahaxta «անվարժ, դեռակիրթ» (Horn § 58, Bartholomae, էջ 121 և 1745)։-Հիւբշ. 182։
chief usher;
gymnasiarch.
scholastic institution;
gymnastic ground.
to instruct, to teach, to exercise, to drill, to discipline, to tutor, to train up, to form, to regulate, to civilize, to polish, to fashion.
to exercise oneself, to practise, to acquire instruction or knowledge, to improve one's mind.
instructive;
instructing;
instructor, teacher, tutor.
cf. Հրահանգ.
red-seeded (pomegranate).
carabine, carbine.
carbineer.
pyromancian.
cf. Հրահմայութիւն.
pyromancy.
cf. Հրահոսան.
fire spreading, shedding fire on.
torrent, river or fire.
to flow like a torrent of fire.
cf. Հրձգութիւն.
pyramid;
cf. Հրակերպ.
imperative, imperious, lordly, dictatorial;
to command, to order, to enjoin, to impose, to prescribe;
to permit, to allow, to authorize;
to establish, to settle, to dispose;
ոչ —, to forbid, to prohibit, to proscribe, to interdict.
command, order, injunction, ordination, behest;
permission, authorization, license, leave;
decree, edict;
հակառակ —, counterorder;
—ք, destiny, fate, lot, fatality;
doom;
— հաւատոց, doctrine of faith;
— պատասխանւոյ, oracle;
անդարձ —, irrevocable order;
— հանել, դնել, տալ, to command, to order, to dispose;
to appoint, to decree;
to give leave, to permit;
— առնուլ, — պատուիրանի առնուլ, to obtain leave;
to receive orders or directions;
— տալ վասն տանն իւրոյ, to make one's will;
ես եդի զ—ս զայս, յինէն ել —ս այս, I have signed this decree;
cf. Զէն;
fire-pot.
• , ի-ա հլ. «հրաման, պատուէր» ՍԳր. (միջ. հյ. համան Անսիզք 13, 19). որից հրամանք «ճակատագիր» Եզն. Ոսկ. մ. ա. 6, բ. 1. հրամանատու Եզն. Ագաթ. հրամա-նառու Ոսկ. մ. բ. 1. հրամանաբեկ լինել «չարաչար օրհասով մեռնիլ» Կոչ. էջ 109. հռաւմանարեր Ագաթ. կորիւն. բարեհրաման Նար. ինքնահրաման Ագաթ. նախահրաման Նար. տասնհրամանեան կոչ. տօնահրաման Ագաթ.։
• = Պհլ. [syriac word] framān «հրաման» բա-ռից, որի հետ նոյն են հպրս. framānā, պրս. [arabic word] farmān հոմանիշները. վերջինս փոխառութեամբ տարածուած է շատ հեռու. ինչ. թալմ. [hebrew word] hrmn, քրդ. ferman, firman, թրք. ferman, լեհ. ռում. ferman, հունգ. fermány, ֆրանս. սպան. firman «սուլթանական հրամանագիր, հրովարտակ»։ Բառիս ծագման մասին տե՛ս հրամայել։-Հիւբշ. 182։
• Ուղիղ մեկնեց նախ St. Martin. Mé-moires II 1819, էջ 314, իբրև պրս. farmān։ Նոյնը նաև ԳԴ։ ՆՀԲ լծ. պրս. ֆէրման, յն. χρημα «իր, գործիք, ենչք»։ Peterm. 26 պրս. farmān, Win-disch. 22 սանս. pramāna։ Gosche 6I սնս. և պրս. ձևերը։ Եւրոպա 1849, 200 հպրս. framāna-։ Մորթման ZDMG 26, 522 բևեռ. armani, պրս. farmān։ Հա-լաճեան, Արևելք 1893 նոյ" 10 հուր+ ման գալ։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. հրաման, Ասլ. հրա-մա. Ալշ. Տփ. հրամանք, Գոր. Շմ. հրամման, Տիգ. հրmմմmն, Զթ. հրյամմօն, հրամմոն.-այս բոլորը նշանակում են «հրաման».-քաղաքավարական ձևեր են Ախց. Ակն. Երև. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Տփ. հրամանքդ, Պլ. հռամանքնիթ, Ատն. հրամանքը, Սչ. ձ'եր-մանքը (<ձեր հրամանքը ձևից կրճատուած) «Դու, Դուք» իմաստով.-Վն. խրամանք ի, Մկ. խրամանք1 ը «այո՛, հրամմեր ես»։
to deliver the oracle.
oracle.
imperatively;
with authority, authoritatively;
imperiously.
to perish miserably.
courier, messenger;
envoy, ambassador.
ordinance, order, warrant;
letters patent;
monitory;
— ձեռնադրութեան, letters dimissory;
cf. Անցագիր.
to give orders;
to impose;
to decree.
to break an order, to transgress.
imperative, imperious, lordly.
executor, proxy;
mandatory;
obedient.
cf. Հրամանակարգք.
tenet, dogma.
receiving an order.
commander.
command, authority.
commanding, permitting.
cf. Սիկղ.
• «սիկղ, քառորդ, ունկի». մէկ ան-գամ յիշում է Շիր. էջ 28՝ եբր. սիկղ, յն. մէտ և լտ. մեղիատիս ձևերին իբրև հոմանիշ հայ բառ։
pooh ! fie ! fie for shame !.
• «կատուախոտ, valeriana» Բժշ. (այլուր համարւում է «աղբաղբուկ խոտը, valerianella կամ սև պղպեղ»). գի-տէ միայն ՀԲուս. § 3083։
• = Արաբ. ❇ fu «կատուախոտ» (տե՛ Steinschneider-ի հաւաքածոյքը՝ WZKM 12, 228 և Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 899), որ իր հերթին փոխառեալ է յն. φօῦ ձևից. սրանից են նաև վրաց. უ3უ փհու «valeria-na officinalis» և իտալ. fu։-Աճ.
• Աճառ. ՀԱ 1908, 124 դնում է յոյնից. բայց իբրև Բժշկարանի բառ՝ աւելի յարմար է դնել արաբերէնից։
psalm.
• «սաղմոս». մէկ անգամ գոր-ծածում է Լմբ. սղ. յռջ. իբր հյ. սաղմոս բա-ռի համապատասխան յոյն ձևը. Բառ. երեմ. էջ 326 էլ ունի փսաղմոս։
• = Յն. φαλμός «սաղմոս»,-Հիւբշ. 377։ Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
fig-insect, cynips, gall-insects.
• «արու արմաւենու և արու թզե-նու բեղմնափոշին, որ հասարակ կամ էգ բոյսի վրայ են ցանում պտղաբերութեան համար». մէկ անգամ ունի Վեցօր. էջ 98։
• = Յն. φήν նոյն նշ. մեր բառը առնւած է յն. յգ. հյց. ԿՊνας ձևից։-Հիւբշ. էջ 387։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ.
mat, rush-mat.
• «պրտուից (ճիլից) կամ արմաւի տերևից հիւսուած ծածկոյթ, խսիր» Վրք. հց. որից փսիաթեայ «խսիրից շինած» Վրք. հց։ Արևմտեան գրականում գործածական է փսիաթ, մինչ արևելեանը ունի միայն խսիր.
• = Յն. ώιαϑος «խսիր», որ և նոր յն. Ֆαϑί. բառիս ծագումը անյայտ է ըստ Boisaq 1077։-Հիւբշ. 387։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
small mat;
tissue of rushes.
• «փոքր խսիր» Վրք. հց. բ. 455։ = Յն. φιαϑιον որ նախորդի նուազականն է։-Հիւբշ. 387։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
cf. Անմեռուկ.
• «անմեռուկ կամ կոճկորաև կոչոսած բոյսը. դանդուռ, լտ. portulaca, տճկ. սէմիզ օթ, պրս. խըլֆա» Բժշ. Հին բռ. Մխ. հեր. որոնց մէջ գրւում է նաև փերփեր, փրփրերան, փերփերան, փարփար, փառ-փառ. մեր գրականում ընդունուած է փըր-փըրեմ ձևով, իսկ արևելեանում չի գործած-ւում (կայ միայն դանդուռ)։
• = Պրս. [arabic word] parparam, որ և [arabic word] parpahan, [arabic word] ︎ farfin, որից արաբ. [arabic word] ︎ farfahan, [arabic word] farfax (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 554), [arabic word] farfīr (Steinschneider WZ-KM 12, 226), ասոր. ❇ [arabic word] farfonīnā, քրդ. perpina, վրաց. უარფინა փարփինտ «փրփրեմ, անմեռուկ»։-Հիւբշ. 278։
• Նախ ԳԴ կցեց պրս. ֆիրֆիյէ, ֆիր-ՖԷհԷն ձևերին։ Pott ZKM 7, 140 քրդ. պրս. ևն ձևերի հետ։ Böttich. Horae aram. 41, 98 ասոր. parpaxīn։ Տե՛ս ի Si 99ā.
• ԳՒՌ.-Էնկ. թրքախօս հայոց մէջ փրփը-րեմ (Բիւր. 1898, 865), Սվեդ. փրփրէօս, Ագլ. փրփmրիւն, Ջղ. փէրփէրան (նոր փո-խառութիւն պարսկերէնից), Ղափան՝ պըր-պըրա՛ն, Կր. փիրփիրի, Խն. փարփար, Խրբ. փէրփէր, Մկ. փառփառ, Մշ. փարպառ, Ալշ. փmռօփmռօ (որ թուի թէ նշանակում է «օճառախոտ կամ օշինդր»).-Ըստ Մշ. ժողովրդական ստուգաբանութեամբ բառա ծագում է փառ «կտոր» ձևից, իբր թէ փառ-փառ «կտոր կտոր, փերթ փերթ տարածուած բոյս»։
shaft, arrow, dart, javelin;
ի քէն եւ անդր է —ն, the arrows are beyond thee.
• , ի-ա հլ. «նետ» Ա. թգ. ի. 30-38. Նխ. ա. թգ. Նչ. եզեկ.։
• ՆՀԲ պրս. [arabic word] paykān «նետ» բա-ռի հետ։ Pictet 2, 208 նոյնի հետ նաև լտ. spica «հասկ» ևն, իբր pik=pie արմատից։ Տէրվ. Altarm. 6. մերժում է պրս. paykān, որ արդէն տալիս է հյ. պատկան, և հանում է փուք բառից. հմմտ. սանս. pū «փչել» և payi «նետ տլաք» Հիւնք. պրս. բէյքեան։ Վերջին անգամ խօսում է բառիս վրայ Peters-son KZ 47, էջ 267 և կցելով լտ. spīca «հասկ», spiculum «տէգ, ճոկան, խայ-թոց», լեթթ. spikis «սուին» բառերին, հանում է *spiqino-նախաձևից։ Ընդու-նում է Pokorny 2, 654 հնխ. snei-«սրածայր, սրածայր փայտ» արմատի տակ, որի բոլոր ժառանգորդներն էլ անորոշ է համարում Ernout-Meillet 923։
I say ! holla ! hallo !.
• «ա՛յ աղջիկ» (իբր կոչական) Մագ, քեր. 242= Երզն. քեր. նոյն է և քալ «աղջիկ» Բուչ. 121. Ադամ. 139 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ). նախատաբար քալիկ Աղթամ. (հրտր. Կոստ. էջ 118)։
• Հներից Առաքել Սիւնեցի հանում է քայլ բառից. «Դարձեալ կոչեն զանունն քալ, քանզի քալեաց ի ծառն չար (ակ-նարկութիսն Եւայի). այսպէս դստերք իւր անհամար՝ քայլ քայլ քարշեն զմար-դիկ ի չար» (Ադամ. էջ 139)։ Մնացեա-յը տե՛ս ծօ բառի տակ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Բլ. Երև. Եւդ. Մշ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Վն. Տր. Տփ. քա. Սլմ. ք'm, Ախց. Շմ. աքա, Ննխ. հաքա. սովորաբար գործած-ւում են իբր կոչական՝ իգական տեռի հա-մառ. տեղ տեղ էլ կինը մարդուն է կոչում այսպէս. կայ նաև քալա խաթո՛ւն Վն. Օրտ.։
circle, orb.
• «երկնքի պարունակը, մոլորակ-ների սահմանը» Տօմար. (քանիցտ)։
• -Արաբ. [arabic word] falak «երկինք, երկնակա-մար» բառն է, որ սխալ գրչութեամբ այս ձևն է ատացել՝ փխ. փալաք. հմմտ. աև փիլաք։-Աճ.
Chaldean;
caster of nativities;
astrologer, soothsayer.
• , ի հլ. (ասւում է նաև քաղդէ) քհմայող, գուշակ» ՍԳր. Եւս. քր. Վեցօր. 150. Եփր. նին. 115. Վրդն. դան. յետին գրիչներից գրուած հյց. քաղդէո Եփր. մն. էջ 490. որից քաղդէութիւն «աստեղադէտու-թիւն, հմայութիւն» Ոսկ. լհ. Բ. 17. Բուս. քաղդէացի «գուշակող մոգ» Կոչ. քաղդէական Եւս. քր. Փիլ. քաղդէաղանդ Փիլ. իմաստ. հմմտ. նաև քաւդէալ։
• -Ասոր. [arabic word] xaldāyā «մոգ, աստղա-հմայ», xaldāyuϑā «մոգութիւն, կախարռու-թիւն», որ և յն. γαλδαῖος «աստղաբաշխ, աստղահմայ», և I ձայնը վերածելով Տ՝ եբր. [hebrew word] kašdīm «աստղահմայ»։ Բոլորն էլ ծագում են Քաղդէացոց ազգի յատուկ անու-նից և իրենց առաջին նշանակութիւնն է «քաղդէացի»։ Այս ազգն էր, որ աստղա-բաշխութեան և մոգութեան հիմնադիրն ե-ղաւ և մինչև վերջն էլ այդ գիտութեանց ու-տուցիչը մնաց. յոյներն անգամ աստղաբաշ-խութեան գիտութիւնը նրանցից տովորեցին և «յունաց բոլոր գուշակները, հմայողները և մարգարէները կամ Եփրատի ափերից էին գալիս և կամ քաղդէական հին սրբավայրե-րում սովորած էին համարւում. քաղդէացի բառը կախարդի հոմանիշ դարձաւ» (Mas-nero Hist anr. des peuples de I' Urient. էջ 774)։-Հիւբշ. 318։
• ՆՀԲ հանում է Քաղդէացոց ազգի ա-նունից։ Müller, Kuhns. u. Schleich. Btrg. 3, 84 սանս. saar, զնդ. xvarəna
cancer, gangrene, mortification, impetigo, moist tetter.
• «կերցաւ, խոլխեցգետնի հի-ւանդութիւնը» Բ. տիմ. բ. 17. Եփր. բ. տիմ. 252 Նառ. «որրիւն» Ղևտ. իա. 20. գրուած է նաև քարցկեղ, քարծկեղ, քաղցրկեղ, ո-րոնց մէջ առաջին ղ ձայնը յառաջացած է երկրորդի տտրանմանութեամբ։-Քարծկեղ ձևն ունի յատկապէս Գադիան. որ և բեե-նում է «կերիոն», այն է յն. ϰηριον «մի տե-ռաև քաղցկեղ»։
• = Բարդուած է քաղց և կեղ բառերից, ճիշտ ինչպէս գւռ. կերցաւ հոմանիշը կամ վրաց. მჭამელი մճամելի «քաղցկեղ» < ჭამა ճամա «ուտել» բայից։
• Քաղցկեղ բառը ուղիղ մեկնեց նախ Վարդան Յունանեան, Ձեռբածութ. 1671, էջ 342, յետոյ ՀՀԲ, Աւետիքեան, Մեկն, թղ. պօղ. Գ. 571, ՆՀԲ. Տէրվ. Altarm. 39 և վերջին անգամ Meillet MSL 18, 251։-Իսկ քարծկեղ, որ ըստ ՆՀԲ է «քաղցկեղ», ՀԲուս. § 628 և § 3170 հա-մարում է «գերիոն բոյսը». տխալ հաս-
• կանալով Գաղիանոսի կերիոնը (տե՛ս Նորայր ՀԱ 1921, 612)։
juice;
gravy;
jelly.
• «օամուք, քամուածք» Վստկ. «հե-ղեղի մնացորդը» Տաթև. ամ. 250. որից ՍԳր. Եզն. «ծծել, մինչև յատակը կամ ցմր-րուր խմել» ՍԳր. Վեցօր. քամուք, քամուած Արծր. Վրդն. ել. Բրս. մրկ. արիւնաքամ Վրդն. լուս. համաքամուած Մագ. նաև փխբ. թերաքամ «կիտովին բացուած (աուր, թուր, դուռ ևն)» Ոսկ. և Երզն. մտթ. 367. թերա-քամեալ «կիսովին պատեանի մէջ մտոռաձ (սուր)» Բ. թգ. ի. 8։-Ըստ իս այս նոյն բառն է քամի «գետ», որ մէկ անգամ գոր-ծածել է Խորենացու աշխ. հրտր. Սուքր. 30. ռեւ ամենայն քամի լերանց Հայոց ի Դկլաի իջանէ»։ Հիւբշման, Հին Հայոց տեղւոյ ա-նունները ՀԱ 1905, 123 ա, ծան. 3 (արտա-տպ. էջ 160) բառը գտնում է յիշուած Սի-պական, էջ 4, տող 15 և համարում է ան-ծանօթ ձև։ Անշուշտ նոյն է վերոյիշեալ քամ «հեղեղի մնացորդը» Տաթև. ամ. 250 բառի հետ և նշանակում է «լեռների ջրային քամուածքը»։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. qm-«ճմռել, տեղ-մել, խցկել, արգիլել» արմատից, որի ժա-ռանգներից յիշատակելի են լիթ. kamuoti «ճմռել, խցկել», լեթթ. kamuot «չարչա-րել, տանջել», լիթ. kemšu, kimsti և լեթթ. k'emsu, k'imst «խցկել, ճխտել». միա ա-ւելի հեռաւոր ձևերի յիշատակութիւնը տե՛ս Pokorny 1, 388 հնխ. qem-«ճմռել, արգիլել» արմատի տակ։-Հյ. թերաքամ բառի երկ-րորդ մասը յատկապէս այս վերջին նշանա-կութիւնից է բղխում. ապա թէ ոչ «ջուրը քա-մել» և «թուրը պատեանը խցկել» իրարից բխող գաղափարներ չեն։
• ՆՀԲ թերաքամ բառի վերջին մասը կցում է պրս. kam «պակաս» բառին։ Տէրվ. Altarm. 66 ևև Նախալ. 110 սանա-su «քամել, մզել», šava «մզումն»,
• sōma «հիւթ, քամի» բառերի հետ։ Canini, Et. étym. 227. լոյն γόμος «հիւթ» և ϰόμμι «խէժ» բառերի հետ։ Հիւնք. խմել բայից։ Scheftelovitz BВ 29, 46 swamms=գերմ. Schwamnι տսպունգ» բառի հետ (յիշում են Boi-sacq 887 և Pokorny 2, 535 ու մեր-ժում)։ Karst, Յուշարձ. 427 թթռ. šum, žum, čum «քամել», օսմ. yum-maq «ճմռել»։ Վերի մեկնութիւնը տու-︎ peterssnn K7 47 284։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. քամել, Ախց. Երև Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. քամէլ, Ասլ. քամէ՝լ, Ղրբ. Մրղ. քամըէլ, Ագլ. Գոր. Զթ. Շմ. Տփ. քամիլ, Վն. ք'ամել, Մկ. ք'ամիլ, Սվեդ. ք'mմիլ, Հմշ. քօմուշ, Խրբ. քմիլ, Տիգ. քմմէլ։ Նոր բառեր են քամիչ, քամոց, քամ-ման. քամովի, քամուկ, քամուք, քամունք։
cf. Քանասարիկ.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) բուն նը-շանակութիւնը անյայտ է. գործածւում և իբր մակդիր արաբացի վայրագ գայլի. Նար. կթ. էջ 177, Ճաշոց 231 ա (կտկ. չրչ.), Սիմ. ապար. 51 (սեռ. քանասարաց), որ և քանա-սարիկ Ոսկ. մ. ա. 22 (յն. չարագոյն), քաննասարիկ, քաննասարեան Տօնակ.։
• Հին բռ. մեկնում է «քաջասիրտ», ՀՀԲ «քաջասիրտ, յանդուգն, դժնեայ», ՆՀԲ «որպէս անյագ բերանաբաց, երա-գոտն և յափշտակիչ, չար յոյժ», ՋԲ
• «գիշատիչ, վայրագ», ԱԲ «վազուև. յափշտակող, վնատակար»։-Աւետի-քեան, Մեկն. Նար. Վենետ. 1859, էջ 352 պրս. քէմ «չար, ժանտ» + sar «գլուխ» բառերից՝ իբր «չարագլուխ» և կամ յն. քա՛ննօս, քանտօս «պատա-ռող»։ Տէրվ. Altarm. 61-62, Մասիս 1882 յուլ. 24, Լեզու 160 բուն «շնագը-լուխ», իբր սանս. çvaçīrša, պրտ sak-sar «շնագլուխ», կազմուած *քան «շուն» =սանտ. çvan, յն. ϰιων, լտ. can-և պրս. sar «գլուխ» բառերից։ Հիւնք. լտ. canis «շուն»+ պրս. sar՝ որ ստացել է «ծայր» նշանակութիսնը։
cf. Քանդակ.
• «քարի վրայ փորագրութիւն» Ոսկ. եփետ. որից քանդել «քակտել, աւերել, քայքայել, փուլ ածել» ՍԳր. «չարչարել. տանջել» Բենիկ. «քարի վրայ փորագրել» Պիտառ. քանդուած «փորագրութիսն, բա-նուածք» Սարգ. Իգն. Նար. քանդումն Խոր. Յհ. կթ. պտղաքանդ «վրան պտուղներ փո-րագրուած» Վկ. գէ. 38. դիւրաքանդ Նիւս. երգ. կրկնութեամբ՝ քանդքանդել Առաք. ատմ. 135, 233. տրա հետ միատին նաև՝
carving, sculpture, chiselling, chasing;
notch;
cameo;
բարձր —ակ, relief, relievo, embossment.
• , ի-ա հլ. «քարի վրայ փոռա-գրութիւն» ՍԳր. որից քանդակել ՍԳր. Ա-գաթ. քանդակագործ Գ. թագ. է. 11. Եզեկ, խ. 43. խա. 25. Վեցօր. քանդակագործի «փո-րագրելու գրիչ» Ել. լբ. 4. քանդակածոյ Եփր. մն. ոսկեքանդակ Եփր. թգ. պտղա-քանդակ Յայսմ. գեղեցկաքանդակ Պտմ. աղէքս. քարուքանդակ Ոսկիփ.։
• = Պհլ. [other alphabet] որ է գաղափարագրով [hebrew word] h plvnt an, որ պէտք է կարդալ kandan «փորել, քանդել, աւերել» (Nyberg, Hilfeburh des pehleyi I 32 և II 119), *kandak «փորագրութիւն», պրս. [arabic word] kan-dan «կորզել, խլել. 2. փորել, բրել. 3. փո-րագրել», ❇ [arabic word] kanda «խլեալ, կորզեալ. 2. խրամ», [arabic word] kandak «խրամ, փոս», [arabic word] kandakār «քանդակագործ», աֆղան. kan-dal հպրս. զնդ. kan-, սանտ. khánati «փո-րել»։ Նոյն արմատից զանազան նախդիրնե-րով ունինք նկան<զնդ. ni-kan «թադելով թագցնել», վկանդել<զնդ. vī-kan, vī-kanti «փոսով անջատել, քանդել, փուլ ածել» (տե՛ս այս բառերը)։ Իրանեանից է փոխա-ռեալ ասոր. ❇ kandaq «փոս» (Bar-tholomae, Altir 437)։-Հիւբշ. 256։
• Նախ ԳԴ քանդակագործ համեմա-տեց պրս. kandakār ձևի հետ։ Brosset JAs. 1834, 378 վրաց. քանդակի ևն։ Պատկ. Изcл. Lag. Ges. Abhd. 298, Հիւբշ. KZ 23, 20, Տէրվ. Altarm. 19և Նախալ. 50, Justi, Dict. Kurde 159 զնդ. kan սանս. khan ևն ձևերի հետ։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 46 ետրուսկ. canā-«գործ, արուեստագէտի գործ», Հիւնք. յն. ϰεντεω «խայթել», պրս. kandan։-Հիւբշ. 256 դնում է միայն քանդակ բա-ռը և զարմանալի է որ չի յիշում քան-դել։ Scheftelovitz BВ 29, 29 մբգ. šwenden «ոչնչացնել», անգսք. swīn-dan, գերմ. schwinden «անհետանալ» բառերի հետ՝ հնխ. svəndh-արմատից։ (Յիշում են կասկածով Walde 724 և Pokorny 2, 526)։
• ԳՒՌ.-Արշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. քանդել, Ախց. Երև. Ննխ. Ռ. քանդէլ, Մշ. քանտել, Վն քանդել, Գոր. Ղրբ. Շմ. Տփ. քանդիլ, Աա. *m՛նդիլ, Մկ. ք'անդիլ.-նոր բառեր են քանդոտել, քանդուքար, քարուքանդ, քան-դուքարափ, քանդքնդել, քանդքնդոտել, քանդքնդորել, քանդահար, քանդքունդ անել։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭანდაკი քանդակի, კანდაკება քանդակեբա, ჭანდაკებული քանդակեբուլի «քանդակագործութիմն», გამოკანდაკება գա-մոքանոակեբա «փորագրութիւն, արձանա-գրութիւն», მკანდაკებელი մքանդակեբելի «քանդակագործ» (սրանք կարող են նաև պահլաւերէնից ուղղակի փոխառութիսն լի-նել). թրք. գւռ. Եւդ. kurukend «քարուքանդ» (Բիւր. 1899, 314)։-Այստեղ գործ չունի գնչ. handako «խրամ», որ փոխառեալ է թրք. hendek ձևից, հակառակ Ն. Ադոնց, որ ՀԱ 1912, 270 կարծում է թէ հյ. քան-դակ բառն է։
jar, large earthen vessel to contain corn.
• «ցորեն ևն պահելու կաւէ կա-րաս» Խոր. աշխ. 600. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Պրս. [arabic word] kandūk կամ [arabic word] kandū գէ աման ինչ մեծ որպէս կարաս, ի մէջ ո-րոյ արմտիս դնեն. ասւում է նաև [arabic word] kandūla՝ նոյն նշ.», [arabic word] kandūr «մեծ կողով, ուր դնեն արմտիս»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ասոր-❇ [arabic word] kandūnā արաբ. [arabic word] kandūǰ նոյն նշ., արևել. թրք. [arabic word] kūnduq «շռնիճ»։-Հիւբշ. 256։
• Ուղիղ մեկնեցին Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 185, ՆՀԲ. Lag. Ges. Abh-nd. 61։ Տե՛ս նաև Böttich. Rudim. 44 138։ Las Arm. Stud. § 2336 նաև տանս. kandu?
• ԳՒՌ.-Ղրդ. քնդուկ «փայտէ աման՝ մէ-ջը ալիւր դնելու», Ջղ. քնդուկ «աթարի պա-հարան». կայ նաև կունդիկ «բղուղ», բայց գաւառականը յայտնի չէ։
cf. Քանոն.
• «մահճակալի կամ գահոյքի սիւները» Յուդթ. ժգ. 8 (Մատեան առ քա-նուն գահոյիցն τω ϰανόνι τῆς ϰλίνης), «հիւս-նի կամ ատաղձագործի քանոն, գիծ քաշե-լու տափարակ և ուղիղ տախտակ. փխբ. ուղղութիւն, կարգ, օրէնք, կանոն» Փիլ. Ճառընտ. (սեռ. քաննոյ, գրծ. քաննով). ո-րից քաննակ «տախտակ» Ոսկ. յհ. բ. 8. քանընեցեալ «ուղիղ, կարգաւորեալ» Փիլ. նև. առում է նաև քանոն, ի-ա հլ. «ռա-ռագեղի ճաղերը» Վեցօր. 198. յետնաբար քանոն, քանովն «գիծ քաշելու քանոն» Սարգ. Անյ. բարձր. Արծր. ևն։
• -Թէև յն. ϰανών բառն է, բայց որովհետև այս ձևը տալիս է հյ. կանոն (տե՛ս անդ), ուստի պէտք է ենթադրել կա՛մ ասոր. կա՛մ պհլ. մի ձևի միջնորդութեամբ. (կայ ասոր. բացի ❇ qanūnā>կանոն ձևից նաև [syriac word] kanūntā>քանուն)։-Աճ.
• ՆՀԲ «բառ յն. քանօն, որ ըստ մեզ կանոն»։
cf. Տաղանդ.
• , ո, ի-ա հլ. «մօտ 138 լիտր՝ կշիռ ծանրութեան=45 kil. 333 gr. (ըստ Մանանդեան, Չափերը 48), նոյն ծանրու-թեամբ ոսկու կամ արծաթի գումար» ՍԳր. Շիր. Երզն. մտթ. «շնորհք, ձիրք, հանճար» Յս. որդի, որից քանքարաւոր Պտմ. աղէքս. քանքարազերծել Փիլ. նխ. քանքարաթաքոյց Խոսր. Լմբ. Երզն. մտթ։ բազմաքանքար Պտմ. աղէքս. Մանդ. երկաքանքար «երկ, ռոամեան» ԱԲ։
• = Ասոր. [syriac word] kakkərā «տաղանդ», որի հետ նոյն են եբր. [hebrew word] kikkā̄r, արամ. kik-kar, սաբ. [hebrew word] karkar «կենդինար», ե-գիպտ. krkr, խպտ. gingor, բուն նշանա-կութիւնն է «շրջան»։-Հիւբշ. 319։
• Հներից Շիր. 33 մեկնում է. «Եբրա-յեցիք զտաղանդն քանքար կոչեն»։ Երզն. մտթ. 392 և 531՝ Տաղանդն քան-քար ասի ըստ եբրայեցւոյն։ Schröder, Thes. 45 և Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 185 եբր. բառից։ ՆՀԲ եբր. քիքքար, թրք. քընդար, քանդար։ Lag. Urgosch. 849 եբրայեցերէնից, բայց Arm. Stud. § 2337 ասոր. kakkar։ Տէրվ. Altarm. 70 քաղդ. ձևից։
barley-bread.
• «գարեհաց». Եղիշ. ը. էջ 112. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Պհլ. *kašken ձևից, որ հաստատում է արս. ︎ kaškin կամ ❇ [arabic word] kaškīna «գարեհաց»։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս կասկ։ -Հիւբշ. 257։
• ՆՀԲ «յորմէ քեաշկէք «հերիսայ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Տէրվ. Altarm. 70, յետոյ Պատկ. Maтep. I 16։
cf. Կապնդեղ.
• «կապնդեղ, անճի-տան, չարհոտ, քաղբան, galbanum» Բժշ. ունին միայն ԱԲ և ՀԲուս. § 3136։
• Ուռիղ մեկնեց ՀԲոաս.։
ship.
• «նաւի թի». մէկ անգամ ունև Մագ. թղ. 220. «Հանդիպի ոմանց ուղևորաց քաշտեօք նաւուց». սրա հետ նոյն է քաշտիկ «նաւարար կամ տնաւակառոյց». մէկ անգամ ունի Նոնն. 50. «Նասակառոյցք առաջինք ևեսնեևեցիք և քաշտիկ՝ Շամիրամ». թերևս աւելի յարմար էր դնել «նաւորդ». յոյն բը-նագրի համապատասխան ձևն է ըստ Ակի-նեան ՀԱ 1904, 171 τριήρη δὲ ή ❇εμίραμις, ուր τριήρης «ցռկանաւ». այս իմաստի հետ նոյն է գալիս քաշտի «նաւ» Մագ. թղ. 48. «Յոյժ հակառակեալ ընդ քեզ. ներհակական հակաճառութեամբ, վրդովեալ կոհակօք պղտորեալ ծառացեալ ալեօք, կամէի ծփել զքոյդ հաստատագոյնք () աղտիս», որ պէտք է՜ ուղղել «զքոյդ հաստատագոյն քաշ-տիս»-քու ամուր նաւերդ պիտի ալեկոծեմ (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 173)։
• -Պς,. *kašt. *kašuk ձևերից. հմմտ. պրս. [arabic word] kašu «նաւ, նաւակ», [arabic word] kaštigar «նաւարար», քրդ. kišti «նաւ, նա-ւակ»։-Հիւբշ. 257.
• ՆՀԲ համեմատում է յիշեալ պրս. ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 70 պրս. kašti։ ǰusti։ Dict. Kurde 444 քրդ. hestiw, astif, hastif «հացագործի կամ փուռի թի»։
brave, gallant, valiant, courageous, intrepid, valorous, manful, stout, bold, daring;
good, honest, worthy;
clever, excelling in, of good abilities, fit for;
noble, distinguished, eminent;
hero;
tutelar genius;
cf. Մղձաւանջ;
good, well, right, suitably, very, much, very much;
— արանց, emperor, Caesar, Augustus;
— ի բաց, very far;
very, much, much more;
կարի —, կարի իսկ —, very well, as well as can be;
— է, that will do, that is settled;
well, very well !
— լեր ! courage ! be of good cheer ! cf. Կարի;
cf. Վաղ.
• , ի-ա հլ. «լաւ, ընտիր» (հմմտ. յոս-կոյ քաջէ Նորագիւտ ա. մն. իը. 18, ոսկւով քաջաւ Նորագիւտ բ. մն. գ. 4). «ազնիւ, ա. ռաքինի, պատուական. 3. արի, կտրիճ, 4. դիւցազն, հսկայ. 5. աւելի, շատ, մեծա-պէս» ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Ոսկ. Կոչ. 6. «ոգի, դև, փէրի» Եղիշ. հրց. 50. Խոր. Շնորհ. վիպ. Կանոն. որից քաջ արանց «թագաւոր, կայսր» Գծ. իե. 21, 25. Ագաթ. Արծր. բազ-մաթեւ ածանցներ (ԱԲ ունի աւելի քան 300), որոնցից յիշենք մի քանի հնագոյն-ները. ինչ. քաջաբան Եփր. թգ. tաջաբոյս Ագաթ. քաջալերել ՍԳր. քաջալերիչ Ագաթ. Կռրիւն. Եփր. ա. թես. քաջահաւ Ղևտ. ժա. 17, Դատ. ժդ. 16 (Նորայր, Բառ. ֆր. ibis այս ձևը դնում է քաջ «ոգի» բառից, իբր հոմանիշ արտասազդահաւ բառի, որ ծագում է Արտաւազդ Բ-ի անունից, իբր քաջքերից շղթայուած թագաւորի թռչունը). քաջահը-մուտ Ոսկ. մ. բ. 8. քաջաձայն Ոսկ. փիլիպ. քաջանուն Եւս. քր. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 10. քաջասրտիլ Եփր. թգ. Եւագր. ևն։
• Klaproth, As. pol։ 101 պրս. [arabic word] xōš «լաւ, քաղցրահամ» բառի հետ։ ՆՀԲ աջ, աջող բառի՞ց։ Müller SWAW 38, 581 և 586 գործածում է մեկնելու համար զնդ. xvāšaya բառը, ուր ուրիշ-ները «ուտելիք» են հասկանում։ Այս-պէս xvašaya zi vispō afmus astvá ǰvainti Վենդ. Գ. 33 ըստ Müller «զօ-րութեա՛մբ. քանզի ամենայն էակք աշ-խարհի կեան»։ Ըստ այսմ Justi, Znd-sp. 90 զնդ. նոյն xvāša «ուտելիք» բա-ռի տակ դնում է հյ. քաջ «ոյժ»։ (Վեր-ջին անգամ Barthol. Altir. 1879 մեկ-նում է բառը «Essen. ուտելիք»)։ Տէրվ. Altarm. 25 մերժում է այս և էջ 22 կր-ցում է աանս. kavi «իմաստուն», պրս. kay «մեծ, կարող, հզօր» ևն բառերին։ Müller SWAW 88 (1877), էջ 12 զնդ. ϑwaxša բառի հետ (որ Barthol. Altir. z93 մեկնում է «աշխոյժ»)։ Մորթման ZDMG 26, 618 բևեռ. khaidiani։ Karo-lides, Iλ. ουγϰρ. 88 կապադովկ. ϰατσὄρα «մղձաւանջ, չար ոգի» և սանս. çat «հարուածել», çatru «թշնամի»։ Հիւնք. գաճ բառից, ինչպէս յն. *ἰπανος «գաճ» և τιτάν։ «հսկայ, բաջ»։ Jensen, Hitt, u. Arm.. 101 հաթ. psi=waǰi «քաջ, արի», ՀԱ 1904, 271 հաթ. h.-ši «մեծ»։ Patrubány SA 1, 194 յն. ηδυς. գերմ. šuss «քաղցր» <հնխ. svādhyos։ Pe-dersen, Հայ. դր. լեզ. 157 աջ բառից։ Karst, Յուշարձ. 423 ալթայ. koč, չա-ղաթ. koča, kočak «արի, քաջ»։ Պա-տահաևան նմանութիւն ունի սանտ. դև» աշանակութեան վրայ տե՛ս՝ Էմին,
• Վէպք հնոյն Հայաստանի 44, Հայ հեթ. կրօնը (թրգմ. Յոյս 1875, 361), Մ. խոր. և Հայոց հին վէպերը 1886, էջ 39 և վերջապէս Մառ, Ամառն. ուղևոր. էջ 12-13։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Սլմ. քաջ, Ար. քաջ՝, Մշ. քաճ, Ախց. Խրբ. Կր. Ռ. քաչ, Ասլ. քաչ, քաջ «քաջ, կտրիճ».-իսկ Ալշ. քաչք, Գոր. Ղրբ. քաշկ, Տփ. քաչկ, քա՛շկիր, քա՛նկիր՝ «դև, դևեր». Երև. քաչքէրս էկան «բարկացայ» ևն գալիս են քաջ «ոգի» բառի յգ. քաջք ձևից։ Բոլորի նախնական իմապտն է «լաւ». իսկ «ոգի, դև» նշանակոզթեան զարգացման համար Ըմմտ. ռմկ. մէնէ աղէկները «դև, ոգի»։-Նոր բառեր են քաջքոտ, քաջքոտիլ, քաջքա-մեր, քաջքաքամի, քաջքաձայն, քաջքաձոր, քաջքատուն, քաջքաքար։-Թրքախօս հայե-րից կայ քարջ «հսկայ մարդ» Ատն.։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭაჯი քաջի «սատանայ, դև, խորամանկ և խաբեբայ մարդ», ჭაჯიანი քա-ջիանի «դիւահար, խենթ, խորամանկ. խա-բեբայ», ჭაჯობა քաջոբա «սատանութիւն, խորամանկութիւն», ნაკაჯევი նաքաջեվի «սատանայական». կպադովկ. ϰατοნρα «մրո-ձաւանջ, չար ոգի» (Karolides, I λ. συγϰρ. 88). այս բոլորը մեր փխբ. քաջ «ոգի» բառից են։-Patrubány SA I, 17 հյ. քաջ բառից + ռնում նաև հունդ. hós «երիտատարդ, դիւ-ցազն» բառը, որ բոլորովին անհաւանական է։
cf. Քերքէս.
• «երեսի կամ գլխի վրայ մի տե-սակ վէրք. լտ. achores» Գաղիան. որից քերքեշել «մարմինը վէրքերով ծածկել» Վրդն. ել. Տաթև. հարց. 334. Ստ. լեհ. քեր-քեշոտիլ «մորթը քաշքշուած՝ կուչկուչուած լինել» Վանակ. հց.։
• Լտ. achores բառը իբր acorus, aco-rum հասկանալով՝ Ստ. լեհ., ՆՀԲ և ՋԲ մեկնում են քերքէշ «բժշկական մի խոտ, բաղշտակ, acorus»։ Առաջին ան-գամ Նորայր, Արև. մամ. 1879, 60, նոյ-նը յետոյ Հայկ. բառաք. 124 ուղղում է վերի ձևով։ Սրանից անտեղեակ՝ ՀԲուս. § 3188 բառս մեկնում է ռես բ համեմատում է պրս. [arabic word] karkas «է սերմն խոտոյ իրիք, որ բուսանի ի մէջ ցորենոյ և գարւոյ» (հմմտ. Նո-րայր ՀԱ 1908, 221բ և ի վերջոյ ՀԱ 1921, 612)։ Ըստ այսմ պատահական է արաբ. [arabic word] karkāš «լտուտ» (ըստ ՀԲուս. § 892)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კერკეϑი քերքեշի «թեփ» (տե՛ս Նորայր, Հայկ. բառաք. 126)։
detached, divided, separated.
• «զատ, զատուած, անգոյ» Նիւս. կա-զմ. որից քեցել (գրուած նաև քցիլ) «բաժա-նել, ջոկել, հեռացնել, կտրել, խլել, վերց-նել» Ա. թագ. զ. 7. Փիլ. ել. Խոր. «կաթից կտրել» Ոսկ. մ. բ. էջ 468. քեցումն «ան-ջատումն» Փիլ. Մագ.։
• ՆՀԲ հյ. խզել, արաբ. խէզէլ «քեցել, խզել»։ Տէրվ. Altarm. 19, Նախալ. 28, 111, Մասիս 1881 ապր. 30 հյ. քանցել, յն. σχάζտ, սանս. skhaϑ, հպլ. skada ևն բառերի հետ հնխ. skad, skid արմա-տից։ Meillet MSL 8, 289 գոթ. swes և լտ. sed ձևերի հետ հնխ. swed ար-մատիո։ Հիւնք. կից բառից։ Scheftelo-witz BВ 29, 68 փոխառեալ է արամ. ասոր. եբր. [other alphabet] qəsa, արաբ. [arabic word] qasā «խուզել» բառերից։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. Joვა tցե-վա «կոտրել» ևն։
belching, eructation.
• = Բնաձայն բառ. գտնւում է նաև ռաւա-ռականում՝ քերքշտալ, քերքստալ, գերգշտալ, գեսգռտալ, գեսկոտալ ձևերով. հմմտ. նաև մանչուր. [other alphabet] ︎ kekerembi «ճաշից յետոյ զկոտալ»։ (Պարտադիր քաղաքավա-րական արարողութիսն է Պարսիկների սօտ)։-Աճ.
• Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. [arabic word] geyirmek «զկռտալ»։ Քէ «գօրութիւն». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 331։-Այլ է քէ Պղատ. տիմ. էջ 99. «Յել-եալ մէջ առ միջոյ զերկաքանչիւրս, իբրու զքէ, միմեանց առարկեալ». պէտք է հասկա-նալ Ք տառի անունը, ինչպէս ունի յնս բնա-գիրը օἰον χί (Platonis opera, հտ. II, էջ 208, տող 18)։
sect.
• , ի հլ. «զրադաշտական կրօնը» Եզն. (քանիցս). որից քէշակարկատ «հնարող մո. գական կրօնի» (ծաղրական բառ) Եզն. (գըր-ւած քtշտակարկատ Կանոն.) նոյն են նաև կեշտ (տե՛ս առանձին) և քեշտ Եփր. վկ. արև. 168։
• -Պհլ. [other alphabet] ︎ kēš, kiš «կրօն, հաւատք». ա-ւելի ընդարձակ տե՛ս կեշտ։-Հիւբշ. 258։
• Նախ ԳԴ դրաւ պրս. ՆՀԲ պրս. քիյշ։ Ուղիղ են մեկնում նաև Böttich. Arica 77, 266, Muller SWAW 41, 7, Justi, Zendsp. 137, Lag. Btrg. bktr. Lex.
• 68. Sуmm. 49, Հիւբշ. KZ 23, 403 Տէրվ. Altarm. 70, Բազմ. 1895, 51 ևն. Եփրեմի քեշտ բառը առաջին անգամ երևան հանելով Աճառ. Հայ. նոր բա-ռեր հին մատ. Բ. 12 մեկնու է սխալ-մամբ պրս. [arabic word] kašt «տգեղ և աո-տեղի»? որ Վարդանեան ՀԱ 1922, 297-8 բնագրի համեմատութեամբ ուղղում է իբր «քէշ, կեշտ»։
flax, linen.
• -Պրս. [arabic word] ︎ katān կամ արաբ. [arabic word] ︎ kattān «կտաւ» բառից, որ փոխառութեամբ տարածուած է շատ լեզուների մէջ. սրանց, ինչպէս նաև բառիս բուն ծագման մասին տե՛ս կտաւ։-Հիւբշ. 278։
• ԳՒՌ.-Հնից կան Խրբ. Ննխ. Պլ. քթան, Մկ. ք'ըթան, Ախց. քթան, Ասլ. քթա, Մշ. քտան, իսկ նոր փոխառութեամբ թուրքե-րէնից կամ պարսկերէնից՝ Երև. Ղրբ. Ջղ. Տփ. քաթան, Սեբ. քmթmն, Շմ. ք'mթmն, Ագլ. քա՛թուն, Սվեդ. ք'mթթուն։
cf. Քթթելիք.
• «աչքը բանալ փակելը, ակնթարթ» Մագ. Հին քեր. Նար. Ոսկիփ. Վրդն. ել. և ծն. որից քթթել «աչքը թարթել». Եզն. Խոր. Յհ. կթ. քթթելիք Ոսկ. ա. տիմ. քթթումն Եփր. երաշտ. Երզն. քեր. անքթիթ, անքթթե-լի Խոր. Յհ. կթ. անքթթական (նորագիւտ բառ) Պրպմ. էջ 45։
• Տէրվ. Allarm. 12 և Մասիս. 1881 յուլ. 4 արմատը քիթ, իբր լտ. quatere «ցնցել», սանս. čyut «կաթկթիլ»։ Հիւնք, անքոյթ և գայթ բառերից։
nose;
— կենդանեաց, snout, muzzle;
մեծ, փոքր, սրածայր, շրջեալ, տափակ —, a large, big or bottle, little, pointed, turned up, snub or fiat nose;
զ—ս, ի վեր տանել, to turn up the nose, to look scornful, haughty;
այսրէն ընդ ս-ն դառնալ, to get into the nose, to go the wrong way in swallowing.
• (ի-ա հլ. յետնաբար) «մարդու քիթ, անասունի ցռուկ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 17. Եփր. Թուոց. «որևէ բանի ծայրը» Վստկ. 72 (Չուանի քիթն). որից քթափող Փիլ. լին. Վստկ. մեծաքիթ Յայսմ. քթեր «պտուղի ծայրերը» Վստկ. (տե՛ս և առանձին քթեր). երկայնաքիթ Յայսմ. Դամասկ. նրբաքիթ Եպիփ. բարոյ. շնքիթ «շան դունչ» ԱԲ. տափաքիթ Խոր. չափքիթ «կոկիկ քիթ ունե-ցող» (նորագիւտ բառ) ՀԱ 1921, 51. քթմթալ «օիթը այս ու այն կողմ քսել հոտոտելու համար»? Վրդ. առ 65. քթատ (գրուած քի-թահատ) Վրդ. առ. 53. քթախոտ (նոր բառ)։
• Klaproth, As. pol. 103, 144 սամոյէդ. hiīde, hüde։ Տէրվ. Altarm. 12 տանս. č̌yut «կաթկթիլ, հոսիլ», čyu «վազել, հոսիլ» բառերի հետ. հմմտ. նոյն ար-մատից տանս. čyuti «յետոյք, սրբան» Հիւնք. խիթ և խութ բառերի հետ։ Bugge KZ 32, 87 թուշ. qit «խլինք» բառից փոխառեալ։ Patrubány 1) SA 1, 196 հնխ. sveido «քրտնիլ» արմա-տից. ինչ. յն. ῥἰς «քիթ»
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Զթ. Կր. Հճ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. քիթ, Ասլ. քիթ, քի*, Վն. ք'իթ, Մշ. քիտ, Գոր. Ղրբ. քէթ. Ակն. Խրբ. Հմշ. Մկ. Ջղ. Տիգ. Տփ. քինթ, Յղ. քէնթ, Ագլ. քայնթ, Սվեդ. քէնթ. -թըր-քախօս հայերից Ատն. քընթ (Արևելք 1888 նոյ. 9).-Ղրբ. գործածւում է յգ. քթեր ձևով. նոյնը գտնում ենք նաև Բուզ. ե. 3՝ Ընդ քիթս նորա, Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 109՝ Չտեղի ջնչառու քթացն։-Նոր բառեր են քթկալ, քթածակ, քթահազ, քթառ, քթաւր, քթատել, քիթառնիչ, քիթբլուկ, քիթկախ, քթապինչ, քթատանկ ևն։
cf. Քիլ.
• «մատնիչ, քսու, բանսար-կու» Ոսկ. մ. գ. 16. Յհ. կթ. 17, 147, 149, 186. Ոոռել. հրտր. Էմ. էջ 122. Սամ. անեց. 92 (ըստ ձձ)։
• ՆՀԲ «նմանութեամբ քլի, որաէս մատ-նիչն ի մատնէ... Լծ. և լտ. calumnia-tor»։
detractor, slanderer, traducer, informer;
spy.
• , ի-ա հլ. «բթամատից մինչև ցուցա-մատի ծայրը եղած բացուածքը» Ես. խ. 12. Եզն. փիլ. ել. բ. Նար. խչ. որից վեցա-քլեան Փիլ. ել.։ (Նշանակութեան մասին մի դիտողութիւն տե՛ս թիզ բառի տակ)։
• Meillet MSL 10, 270 սանտ. kara-«ձեռք», karásna «նախաբազուկ» բա-ռերի հետ՝ իբր հնխ. *kēlā-ձևից։ Յի-շում է Հիւբշ. Anz. 10, 49։ Կրկնում է Pokorny 1, 517 հնխ. qšer-«շինել» արմատի տակ Pedersen KZ 39, 377 անունով և մերժում։ Հիւնք. գիլ, գլորիլ բայից։ Lidén IF 44, 191 քաղել բառի հետ միասին կցում է հբգ. gihalon «հաւաքել» բառին։ Պատահական ամա-նութիւն ունին ասոր. ❇ kailā «չափ», [syriac word] akknl «չափեալ է», պրս. [arabic word] kilak «ճկոյթ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Բլ. Խտջ. Մշ. քիլ և Սվեդ. քէլ՝ նշանակում են «քիլ, այն է բթամատից ցու-ցամատ բացուածքը», իսկ Ալշ. Մշ. թիզ, Սվեդ. թէզ «բթամատից մինչև ճկոյթ բա-ցուածքը»։-Բառիս ձայնդա՞րձն են ներկա-յացնում Ագլ. գէղ և Ղրբ. Ղրդ. կէղ «թիզ», որոնք իրար հետ միանալով ենթադրում են գեղ նախաձևը. հմմտ. շիլ և շեղ։
• «մատնիչ, քսու, բանսար-կու» Ոսկ. մ. գ. 16. Յհ. կթ. 17, 147, 149, 186. Ոոռել. հրտր. Էմ. էջ 122. Սամ. անեց. 92 (ըստ ձձ)։
• ՆՀԲ «նմանութեամբ քլի, որաէս մատ-նիչն ի մատնէ... Լծ. և լտ. calumnia-tor»։
aliment, food.
• , ի հլ. «կերակուր». ունի միայն Նոնն. 18, որ յիշում է պատահաբար՝ Ա-քիլլևս բառի ստուգաբանութեան առթիւ. «Աքիւղղևս անուանեցաւ, իբր ոչ հաղորդեալ բիղոսի, քանզի քիղոս սովորական կերա-կուրս է»։
• = Յն. χιλός «չոր կամ դալար խոտ» (չի նշանակուած «կերակուր»)։-Հիւբշ. 388։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ, որ յիշում է նաև յն. χὸλος «հոյզ»։
chimera.
• , ի-ա հլ. (որ և քեմեռ, քիմառ) «եղջերուաքաղ, առասպելական կենդանի» Ոսկ. պաւղ. Ա. 602-4. Փիլ. շն. 279. Նոնն 20. գրուած քեմեռ Նոնն. 45։
• = Յն. χίμαιρα, որից iև ֆրանս. chimère «եղջերուաքաղ»։-Հիւբշ. 388։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
frigid zone.
• «հիւսիսային սառուցեալ գօ-տի» Խոր. աշխ. (որ և գրուած քիմիւռոն)։
• = Յն. χειμέροιν «ձմեռնային»։-Հիւբշ. էջ 388։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
chemistry;
alchymy;
cf. Տարրաբանութիւն.
• «բնալուծութիւն, տարրաբանու-թիւն» Ոսկիփ. որ և քիմեայ «առասպելական նիւթ՝ որ մետաղների վրայ լցնելով ոսկու պիտի վերածէին անրանք» Միխ. աս. 367. «ոսկեգործութեան արուեստը» Միխ. աս. 442. քեմիայ Սամ. անեց. 131. ալքիմիտ Գիրք առաք. 233 բ. որից քիմիարար «բնա-ւոյծ, տարրագէտ, դրամահատ, ոսկի շինող» Վրդ. աշխ. 535 (տպ. քիմեայտար), քիմիաս-տան կամ քիմիա ծաղիկ «ոսկեխոտ բոյսը, Alchimille» Բժշ. (տե՛ս Նորայր ՀԱ 1924, 73), նոր գրականում՝ քիմիագէտ, քիմիագի-
palate;
liking, caprice, fancy;
ընդ քմաց, by whim, humorously, capriciously, fantastically;
ի քմաց, according to one's fancy, liking;
ընդ քիմս ժպտիլ, to laugh constrainedly, from the teeth outward;
լեզու նորա ի քիմս իւր կցեցաւ, his tongue clove to his palate.
• . ի-ա հլ. (միայն անեզաբար գոր-ծածուած) «բերնի առաստաղը» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 41. Եփր. աղ. որից ի քմաց «ըստ հաճոյս» Բուզ. ե. 38. Ոսկ. լհ. ա. I. քմա-զարդ Ագաթ. Արծր. քմազարդութիւն Մագ. քմակից Երզն. և Թր. քեր. օձաքիմ Մանդ. էջ 217. քմծաղրել «քթի տակից խնդալ» Վրք. իլար. 92. Սմբ. պտմ. 82. քմական, քմահաճ, քմահաճոյք, քմծիծաղ (նոր բառեր).
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. kxm-«ներս քա-շելով կուլ տալ» արմատից, որի այլ ժա-ռանգորդներն են սանս. cāmati, čámati «կուլ տալ», čamasá-«բաժակ», camu «սկաւառակ», պրս. čam «ուտելիք», čami-dan «խմել», kām (*kšom-) «քիմք», աֆ-ղան. kūmai «քիմք», օսս. cumun «կուլ տալ», յն. τέμνοντα «քամել, ծծել»? ն. իսլ» hvoma (*k'ēmō) «կուլ տալ», hvama «որ-կոր, կոկորդ» (Pokorny 1, 514, Boisacq 954)։ Հյ. քիմք-քմաց ենթադրում է հնխ. ktēma-։
• ԳԴ պրս. [arabic word] kām «քիմք» բառի հետ։ ՆՀԲ նպև տճկ. խըմխըմ «ռնգախօս»։ Böttich. Arica 35, 29, Տէրվ. Altarm. 31 և Հիւնօ. պրտ. kā̄m «քիմք»։ Peder-šen, Հայ. դր. լեզ. 10 հնխ. ghema ձե-ւից. հմմտ. լիթ. gomurys, հբգ. gou-mo, գերմ. Gaumen, հանգլ. góma, հհիւս. gómr «քիմք», թերևս նաև յն. χήμη «յօրանջ». հյ. սպասելի էր *գիմք, որ յետոյ վերջաձայնի ազդեցութեամբ և կամ ըստ Patrubány ՀԱ 1906, 347 քիթ բառից ազդուելով՝ դարձել է քիմք։ (Յիշում է կասկածով Pokorny 1, 565)։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 20։ Մառ 1) ЗВО 22, 92 ելամ. kik «երկինք», kamra «երկնակամար». վրաց. կիմկիմելի «երկինք» բառերի
• հետ՝ յաբեթական արմատից. 2) ЯՓ. Cборн. 2, 148 վրաց. գեմո «ճաշակ» բառի հետ յաբեթական kam «երկինք» արմատից, որից նաև կամար։ Ղա-փանցեան, Հաբեթական լեզվ. էջ 13 ետր. kiw և ուտ. gib բառերի հետ, ո-րոնք նշանակում են «երեք»։
• ԳՒՌ.-Զթ. Սեբ. Տփ. քիմք, Մրղ. քիմք, Մշ. քիմք, կմունք, նոր բառեր են քմէն Բլ. «ըստ քմաց», քմօք Զթ. «ըստ քմաց», քմքա-ծիծաղ Ղրբ. «քմծիծաղ», քնձղտալ Մշ.= քմցխտալ Ախք. Շիր. «քմծիծաղ տալ», քըմ-ծռել Մն. «մէկին ծաղրելու համար քիթը բերանը ծռմռել»։
few, some;
cf. Սակաւ.
• «նուաց. սակաւ» Վրք. հց. ա. 616. Անսիզք 21, 47, 73. Լմբ. կան. բենեդ. որից քչիկ Սմբ. պտմ. 60, 105. Վստկ. 21. նոր գրականում և բարբառներում քչանալ, քչու-թիւն, քիչտր, քիչկեկ, քչակեր, քչկապաշար։
• = Պրս. [arabic word] kic «քիչ, նուազ, փոքր», որ կարելի է բնիկ թաթարական բառ է. հմմտ. տճկ. [arabic word] kučuk «փոքր», եաքութ, kuč-čugui «մի քիչ, փոքրիկ», չաղաթ. kičik «փոքր», թթր. [arabic word] kičik, քոյբալ. kit'ik «փոքր, մի քիչ», հունգ. kis, kicsi «փոքր» ևն։-Հիգշ. 278։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ, Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), էջ 663։-Karst, Յուշարձան 423 ույգուր. kecik, kičik «փոքր»։
• ՓՈԽ.-Հալ բոշ. կիչ «մի քիչ բան, մի փոքրիկ բան», կիչակ «ոչինչ, բոլորովին, սատանայ»։
kind of chalk or whiting.
• «կաւ՝ զոր ծեփեն ի վերայ պնակտի գրելւոյ». իբր ռմկ. բառ ունին միայն ՆՀԲ և ՋԲ. արմատ քսել «զօծել, մածնուլ» բառի որ հների մէջ գործածուած չէ, բայց կենդա-նի է արդի բարբառներում. հմմտ. քսել, քսուիլ Պլ. «շփել, շփուիլ», քիսիլ Ալշ. Ապ. Բլ. Խլ. Մշ., քիսնալ Բլ. «պատահիլ, հանդի-պիլ, իրար քտուիլ». քիսնել Ապ. «ընդհարու-ել, իրար դիպչիլ»։ Մի քիչ հնից ունինք Զքր. սարկ. Ա. էջ 51 Քսէին զստորոտ հանդերձի նորա յերեսս իւրեանց։-Տե՛ս քիստ բառի տակ։
watch, ambush;
in watch.
• «դարան, թշնամու դէմ լարուած թակարթ» Սմբ. պտմ. 86, 89. Ուռհ. էջ 25, 32. Զքր. սարկ. Բ. 94. սխալ գրչութիւն է թւում Կեղծ-Շապհ. 32 քիմի։
• = Պրս. արաբ. [arabic word] kamūn, քրդ. kemin «դարան, ծուղակ». կարծեմ բնիկ տեմական բառ է. հմմտ. առսոր. [syriac word] kəmmānā «թա-կարթ», [syriac word] kəmen «թակարթ լարած», [hebrew word] kamānā «թակարթ լարող», [syriac word] kaminā «դարանակալ» ևն։-Հիւբշ. 278։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Հիւբշ, ZDMG 35 (1881), 663։
folds of serpents;
rings or wrinkles in the elephant's trunk.
• «փղի կնճիթի վրայ ոլորք կամ գալարներ» Վեցօր. 195. որից քնթռնեցուցա-նել «քիթը այս ու այն կողմ դարձնել» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 159։ Երկուտը միասին ծագում են *քնթիռն արմատից։
• ՆՀԲ «որպէս թէ կնճռնոց»։-Տէրվ Altarm. 38 անգսք. knotr, գերմ. kno-ten, լտ. nodus, սանս. gandha «կապ» բառերին ցեղակից։
examination;
ի — առնուլ, to examine, to consider, to ponder;
to argue, to discuss;
ի — գալ, to be examined, criticized;
ի — արկանել, մտանել, լինել, to examine, to study, to criticize.
• (գրուած նաև քննին. անհոլով) «քննութիւն» Ոսկ. ես. 276. Եւթաղ. 174. Եզն. Եփր. ա. կոր. Կոչ. որից քննել ՍԳր. Եւտ պտմ. Ոսկ. յհ. ա. 17 (գրուած է քնընել Իրեն. հերձ. 107). քննական Սեբեր. քննա-յոյզ Ագաթ. հետաքնին Վրք. հց. քննասի-րութիւն Կոչ. քննիչ ՍԳր. Ագաթ. քնճախոն-դիր Մծբ. անքնին ՍԳր. Ագաթ. անքննու-թիւն Եզն. հարցաքննել Ոսկ. յհ. բ. 11. դժուարաքնին Եւագր. խորաքնին Վեցօր. քննադատ, քննադատել, քննադատութիւն, քննադատաբար, քննադատական, քննադա-տօրէն (նոր բառեր)։
• Lag. Urgesch. 51 զնին բառի հետ նայիլ բայից։ Տէրվ. Altarm. 9, 83. Նա-խալ. 50, 71 իբր *քին-քին, կրկնուած քին արմատից =սանս. či «փնտռել, հարցաքննել», զնդ. či «նկատել»։ Հիւ-նք. քուն բառից։ Patrubány SA 1, 212 հնխ. sven-«ձայն տալ» արմատից։ Scheftelowitz BВ 29, 14 արմատը քին (+ին մասնիկ)=սանս. činoti «հետա-զօտել», զնդ. činas «փնտռել». Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 73 կապ չունի, ասում է, յն. τίνω «վճարել, հատուցանել»։ Karst, Յուշարձ. 429 թթր. kūn, čun «փորձ»։ Մառ, Яз. и Лտ. I 238 բասկ. ayčin «առջևը»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 89 զննել բայից։
• ԳՒՌ.-Մրղ. -ննխ. Սեբ. քըննէլ, Շմ. քննիլ, Զթ. քը'ննիլ, Ջղ. քնընել, Ախց. Երև. քնընէլ, Տփ. քնընիլ, Ալշ. Մշ. քնքնել «հարցաքննել», Ղրբ. քնէնք1 «խոր մտածութիւն», որից քը-նինքարար «խորամանկ, նենգաւոր»։-Էն-կիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով քիննէլ-լէմէք» «մի տեղ քննել» (Բիւր. 1898, 866)։
clod, glebe, lump of earth;
obscene word or jest.
• , անստոյգ նշանակութեամբ բառ. մէկ անգամ ունի Զքր. կթ. «Երիտասարդ ոք պակշոտեալ զհետ կուսի՝ ոչ համարձակի իսկ և իսկ մերձենալ, այլ երբեմն ակնարկէ և երբեմն ժպտի, և ապա քնցեղս ընկենու և քարաձիգս *առնէ և միշտ խեղկատակու-թիւնս»։ ՆՀԲ մեկնում է «գուղձ հողոյ, գունձ, քուց, և կամ նմանութեամբ՝ բան խենէշ սիրոյ և քնցատելոյ». Քաջունի, հտ. Բ 118 և հտ։ Գ. 255. «ֆր։ motte, հողի կոշտ»։
delicate, tender, soft, morbid, pretty, darling, mincing;
puss.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «շփացած, փափուկ մեծա-ցած» Ոսկ. եփետ. իա. և Բ. տիմ. (նոր գը-րականում դարձել է քնքոյշ և իմաստը դէ-պի լաւը հակելով՝ եղել է «նրբին, նազելի, փափուկ»)։ Որից քնքշալ «խեղեփնալ, շփա-նալ» Վրդն. սղ. քնքշել Ոսկ. ա. տիմ. քնքշե-նալ Բրս. մրկ. քնքշական Ոսկիփ. քնքշեցու-ցանել Գէ. ես. Վրք. հց. քնքշիլ Ոսկ. մ. ա. 7. քնքշանք Ոսկ. եփես.։
• Տէրվ. Altarm. 39 կրկնուած է դնում -քու արմատից, որ գտնում է նաևփա-ղաքուշ բառի մէջ և կցում է սանս. ǰus -«հաճոյք զգալ, ախորժիլ, սիրել» ձևին։
• ԳՒՌ.-Ռ. քունքուշ (հացի և այլ նման բաների համար է՝ ասւում)։
cloth;
cover;
drawers.
• «հառուստ» Եւագր. էջ 186 (Սփածանելի քովթանակ (այլ ձ. քոթանակ) քահանայական է՝ մեռանել ախտաւոր ցան-կութեանց վասն գիտութեանն Աստուծոյ). Փիլ. լին. էջ 27 (Ընդէ՞ր թզենւոյ տերևս կա-րեն և քոթանակս).-Լծ. փիլ. մեկնում է «քոթանակս. ծածկոյթս. ասեն թէ վարտե-քըն է», իսկ Հին բռ.=Բառ. երեմ. էջ 333 «քովթանակ. նուարտան, ծածկոյթ»։ Սխալ է գրուած փութանակ Սասն. 16։
• ՆՀԲ «եբր. խէթօն, խէթօնեթ, յն. խի՛թօն, լտ. քիդօ՛նա, թունիգա, յորմէ՝ իտալ. քօ՜թթա»։ Տէրվ. Altarm. 74 թերևս պրս. xaftān կամ xafdān «զին-ւորական վերարկու»։
sweet-gum.
• «մի տեսակ քաղցր խէժ» Խոր. աշխ. 615 (ըստ մի ձեռ. իսկ ըստ այլ ձ. քալաի), ունի միայն ՆՀԲ. իսկ ՋԲ և ԱԲ շնջած են. հմմտ. գովողակ։
sister;
nun.
• (հոլովւում է քեռ, քերբ, քորք, քերց, իսկ յետնաբար ռամկահոլով՝ սեռ-տր. քուեր, քըւեր, քօր, քոր, քրոջ, քուրոջ, գրծ. քուերբ, յգ. քեռիք, քըւրց, քուերց) «քոյր» ՍԳր. Եփր. մակաբ. ածանցման մէջ մտնում է հինգ ձևով. ՔՈՅՐ, ինչ. քոյրաթիւ Եփր. ծն. քոյրագիր «քոյր համարուած աղ-ջիկ կամ կին» Կանոն. (Շողակաթ, էջ 45). քոյրգիր Ոսկիփ. քոյրատեաց ԱԲ. մօրաքոյր Ղևտ. ժը. 13. հօրաքոյր Ղևտ. ժը. 12, ի. 19. Եւս. քր. ՔԵՌ-. ինչ. քեռորդի Գծ. իգ. 16, Խոր. բ. 16. Յհ. կթ. քեռայր Խոր. քեռոր-դեակ Կոչ. հօրաքեռորդի Ճառընտ. Մեսր. եր. ՔՈՒՐ-. ինչ. քուրական Եզն. քուրասի-րութիւն ԱԲ. ՔՈՐ-. ինչ. քորորդի Վրդն. պտմ. (ստէպ). ՔՈՒԵՐ-. ինչ. քուերորդի «քրոջ որդին» Լմբ. սղ. և պտրգ. Տօնակ. Մխ. դտ. մօրքուերորդի Երզն. մտթ. 605։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. suèsōr ձևից (սեռ. suesrós>քեռ, suesores>քորք). միւս լե-զուները ունին suesor ձևով. հմմտ. տանս. svásar. զնդ. ❇xvañhar-, պհլ. պրս. ❇xvāhar, քրդ. xōh, xuha, vale, աֆ-ռան xōr. ռեւուճ gvahār, օսս. xore, xo, լտ. soror, ֆրանս. soeur, ռում. sorá, իտալ sorella, գոթ. swistar, հբգ. swester, անգսք. sweostor, գերմ. Schwester, հհիւս. syster, անգլ. sister, կիմր. chwaer, բրըտ. c'hoar, հկորն. huir, նկորն. hoer, hor, հիռլ. siur, fiur, լիթ. sesuó, հպրուս. swestro, հսլ. բռւս. sestra, են (Pokorny 2, 533, Walde 727, Horn § 501, Trautmann 258, Ernout-Meillet 917)։ Հնխ. բառը կազմսած է հա-մարւում sue-«իւր» դերանունից։ Թւում է թէ հնդևրոպականներից են փոխառեալ էստն. վոտյ. sōzar, ֆինն. և վեպս. sizar, լիվ. sozar, մորդվ. sazor, չերեմ. šužar, šožar, որոնք բոլոր նշանակում են «քոյր»։ Յոյնը որ չունի «եղբայր» բառը, չունի նաև այս. բայց նոյն ընտանիքից գիտէ ἐօթ «դուստր» (ըստ Հեսիք.) (Boisacq 262, 682)։-Հիւբշ. 504։
• Klaproth, As. pol. 105 վերի պրս. քրդ. աֆղան. և բրըտ. ձևերի հետ։ ՆՀԲ լծ. լտ. soror, պրս. խուհէր, խահէր. Նանօթ ձևերի հետ համեմատում են
• Peterm. 25, 30, 33, 38, Windisch. 9, Gosche 67, Böttich. ZDMG 1850, 353, Arica 64, 43, Lag. Urgesch. 859, Müller SWAW 35, 194 ևն։ Պատկան. Փորձ 1880 մարտ, էջ 88 գւռ. քուեր ձևը աւելի մօտիկ է համարում պրս. xvāhar-ին։ Չուբինով, Բռ. վրաց1. դը-նում է վրաց. քվիսլի «քենակալ» բա-ռի դէմ։ Հիւնք. յն. ϰοῦეη, ϰούρης «կոյս, աղջիկ»։ Մառ ИАН 1916, էջ 1692 հա-յերէնից է դնում սվան. դաչուր «քոյր»։ (Կապ չունի՞ լազ. դա «քոյր»)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Սչ. Տփ. քուր (Ղրբ. կոչ. ա՛քէր), Մկ. ք'ուր, Ասլ. Մրղ. Շմ. Սլմ. քիւր, Վն. քոր (սեռ. քիւրոչ), Ակն. Խրբ. քօր, Գոր. քէր, Երև. Հւր. քիր, Զթ. քիյ, քիր, Հճ. քիլ, Ագլ. ուղ. քույր, սեռ. քվիր, Սվեդ. քայր.-նոր բառեր են քորանք, քուրիկ, քուրուկ, քուր-վօնք։
itch, scurf, scab.
• , ո հլ. «շան բորոտութեան նման չոր բռր» ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. Վեցօր. «ծա-ռի մի տետակ հիւանդութիւն» Մտթ. ևագը. 117. Մտթ. ներբ. 169. որից քոսոտ Ղևտ. իբ. 22. Ոսկ. Կող. 574. Մանդ. քոսոտիլ Եւա-գըր. էջ 132, Բոսութիւն Արծր.։ Նոյն բառն է նտև քոս «մամուռ, գորտնբուրդ» (ՀԲոա. § 3205) Ոսկիփ. ինչպէս ցոյց է տալիս քարա-քոս «քարի մամուռ» Ագաթ. Ոսկիփ. «մար-մրնի սպիտակ քոս» Գաղիան. քոսոտեալ վրան մամուռ կապած» (ծառ) Վեցօր. 97։
• Böttich. ZDMG. 1850, 363 սանս. kaçcha բառի հետ (որ է անշուշտ [other alphabet] ō kaččha «անտառի բացատ, գե-տի ճահճոտ եզերք». երևի ուզում էր ասել սանս. [other alphabet] ō уkatchū «քոս»)։ Pic-tet KZ 5, 336 և Origines 1, 295 սանս. khasa։ Տէրվ. Altarm. 15-16 ըն. ϰνάω =ϰνάσω «քերել, շփել» բայի հետ հնխ. kans արմատից, որ դարձել է հյս քաս> քօս>քոս։-Lidén, Stud. z. Tocharischen sprachgesch. 1916, էջ 15 (անձամբ չեմ տեսած) կցելով քուչ. kāswo «բոր» բառին, երկոսնը միասին ցեղակից է դնում լն. ἐέν «քերել», ἔαίνω «սանտրել», սանս. kaččhū «քոս», հիռլ. cir «սանտր», հհիւս. haddr «վարս» ևն։ Նոյնը կրկնում է Traut-mann էջ 120 հտլ. ceš9, česati «տանտ-րել», լիթ. kasù, kästi «փորել» ռառե-րի տակ։ Հակառակ է Meillet BSL հտ. 22, էջ 60, որ չի ընդունում քոս իբր իրան. փոխառութիւն՝ նախաձայն ք-ի պատճառաւ. հաւանաբար քոս երկա-յացնում է *kosso-։ Մառ ИАН 1919, 395 քոր, քորել բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 112 հնխ. kok'o-ձևից. թադրում է հնխ. k'ok'o-նախաձայնը վերածուած համանմանութեամբ k'-ի։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. քոս, Ախց. Գոր. Երև. խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. քօս, Ագլ. Տփ. բուս, Զթ. քիւս, Հմշ. քէօս, Սեբ. քէօզ. այ-ւուր ունինք միայն քոսոտ, ինչ. Ասլ. քէօսէ-օդ, Տիգ.. քօսուդ «կեղտոտ, անպիտան»։ Նոր բառեր են քոսաղբիւր, քոսմիրուք։ Թըր-քախօս հայերից Ատն. քսնի, քսոտ «քոսոտ, փնթի»։։
• ՓՈԽ.-Վռաղ. ჭარაგოზა քարագոզա «րա-րաքոս»։-Ատանայի թուրքաց և թրքախոս յունաց ու հայոց բարբառով քիս «քոս» (Ա-րևելք 1888 նոյ. 9)։ Ոա. քօս՝ նոյն նշ..
cf. Կապիճ.
• «կապիճ, չափ 6 քսեստի, որ րստ Մանանդեան, Կշիռները էջ 66=է 2 kil. 448 gr.» Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 30-31։
• = Յն. γουζα, χοῦς նոյն նշ.-Հիւբշ. էչ 389։
• Շիրակացին համարում է եբր. «Չափ վեց քսեստի ըստ եբրայեցւոցն կոչի քուզայ»։ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 190 յն. χօῦς-ից Նոյնը Brockelmann, Ուտ. փոխ. բառից, էջ 114։
coarse or obscene word, coarse language.
• ՆՀԲ «թերևս որպէս (արաբ.) հիճապ կամ հիյճա կամ հիճվ»։