suspition;
cf. Շփումն.
· Calfa
«իրար քսել, տրորելը». արմատ ա-ռանձին անգործածական, որից կազմուած են չփել Ղկ. զ. 1, Յոբ. լ. 13, Եզն. Վեցօր. էջ 58, 59, Ոսկ. մ. բ. 4, 17, շփշփել Ոսկ. եբր. շփիլ «քսուիլ» Եղիշ. հրց. 53 (Գլուխքն յեր-կինս շփէին). լփումն Մանդ. պարզ արմա-տը երևան են հանում ամպաշուփ Ագաթ (բայց նոր տպ. § 562՝ ուղղուած ամպաշուք), ոտնաշուփ «ոտքով տրորելով» Եղիշ. այլակ, 237 (ՆՀԲ գրում է ոտնափշուր. Նորայր ուղ-ղում է ոտնաշուփ՝ Յուշարձան, էջ 167)։-Արմատիս հետ նոյն է շօշափել, որի վրայ տե՛ս առանձին։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. Սչ. չփել, Ախց. Երև. Կր. Ռ. ննխ. Պլ. Սեբ. շփէլ, Ասլ. շփէ՝լ, Խրբ. Տիգ. շփիլ, Զթ. շը'փիլ, Հճ. շmփել, Մշ. շպել, Հմշ. շփուշ (որ և նշ. «մածուն հարել»)։-Նոր բա-ռեր են շփոց, շփվտիլ, շփշփել, շփտել։-Թրքախօս հայերից՝ Ատն. շփէլլէմէք «շփել» (թրք. -lemek բայակերտ մասնիկով)։
paint, rouge;
plaster.
· Calfa
, ի-ա հլ. «սնգոյր, երեսի ներկ» Մամբր. առ. Լեհ. որից շպարիլ Եզեկ. իգ. 40. Ոսկ. մ. ա. 16 և ա. տիմ. ը. շպարանկար Պիտ. առ Լեհ. շպարանք (սխալմամբ գրուած շապրանք) Իրեն. ցոյցք 14 (ՀԱ 1910, 304). գրուած նաև շպիրիլ, շեպարել (սրանց վրայ տես Նորայր, Կոր. վրդ. 435)։-Ներկայ գրա-կանում հնչւում է ըստ արևելեանի ըշպար, ըստ արևմտեանի շըպար։
cf. Միզագրաւ.
· Calfa
«պանրի շիճուկ» (նորագիւտ բառ) Վստկ. 110 (Ցամէն լիտր ու կիսոյ վերայ թուխթ մի շռատ ած)։
cf. Շռէզ;
glue, gluten.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Խտջ. Կր. Սեբ. Տփ. շրէշ, Զթ. շը'յէշ, շը'րէշ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. շրիշ, Շմ. չի-րիշ, Հճ. շmյէլ, Բբ. շէրէշ, չրէշ, Ալշ. Երև. Մկ. Սլմ. Վն. շրէշտ, Մրղ. շիրէշտ, Ջղ, շրիշտ, Խրբ. Տիգ. շրէզ, Մշ. շրէզ, շրէզդ, Բլ. շրէստ. Պլ. (նոր փոխառութեամբ թուրքերէ-նից) չիրիշ։-Նոր բառեր են շրեշուկ, շրէշ-խնջլոզ, շրեշտաջուր, շրէշտուն։
confusion, broil, embarrassment, trouble, disorder, tumult, uproar;
confused, mixed, confounded, troubled, disordered, out of order;
deranged, complicated;
indistinct;
—ս յուզել, յարուցանել, to excite confusion, trouble, sedition;
աղմուկ —ի յարուցանել, to make a clatter, racket or uproar, to kick up a row;
յայն աղմուկ —ի, in that disorder;
cf. Աղմուկ.
· Calfa
, ի, ո հլ. «խառնակութիւն, իրարան-ցում, տակնուվրայութիւն» Խոր. Պիտ. Յհ, կթ. «խառնակ» Լմբ. իմ. «կռիւ» Վրք. հց. բ. 108, 371. որից շփոթել ՍԳր. Եփր. ծն շփոթական Սեբեր. շփոթանք Եփր. ծն. էջ 26, շփոթումն Խոր. անշփոթ Պիտ. դիւրաշփոբ Թէոփ. խ. մկ. բազմաշփոթ Ճառընտ. հեշտա-շփոթ Թէոփ. խ. մկ. (սխալ հնչմամբ գըր-ուած ունինք անըշփոթ, շփոյթ, բազմաշը-փոյթ). նոր բառեր են շփոթութիւն, խառնա-շփոթ ևն։
cf. Նարկա.
· Calfa
«մի տեսակ թունաւոր ձուկ. ներ-կէս». ունին միայն ՀՀԲ և ՋԲ (իբր նոր բառ)
light cake.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ատն. Ղրբ. շօթ «լաւաշի պէս բա-րակ մի տեսակ հաց». իսկ Տփ. շօ՜թի նոր փոխառութիւն վրացերէնից։
hedge-hog;
— մեծ, porcupine;
— ծովու, echinus marinus, sea-urchin, sea-egg;
ձագ ոզնւոյ, hedge-pig.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Հմշ. օզնի, Սեբ. վօզնի, Ռ. օզնի, օզնիգ, Երև. վօզնի, կուզնի, Ասլ. էօզնի, Տիգ. օզնիգ, Խրբ. օզնէգ, Վն. վոզնիկ, Սլմ. վօզնիկ1, Մրղ. վըիզնիկ', Գոր. Ղրբ. կօ՜զնի, Ագլ. կօ՜զնի, կո՛ւզնի, Ղզ. կուզ, Ալշ. Եծնի, Մշ. օձնի, Շտ. վոնձնի, Մկ. տնձնը՛, Ջղ. կոնձնի, Լ. կունձինա, Շմ. կուզնիգ՝.-սրանցից կոզնի ձևի մէջ կ նախաձայնը ծա-գած է շրջմամբ՝ ոզնիկ նուազականից, ինչ-պէս որ կոզնի ձևից էլ նոր նուազականով յառաջացել է Շմ. կուզնիգ'<կոզնիկ (նուա-զականի համար հմմտ. վերը սլաւական ձե-ւերը).-Բառ. երեմ. էջ 143 դնում է նաև խոզնի ձևը, որ սակայն վրիպակ պէտք չէ կարծել, որովհետև դրուած է խ բառաշարքի մէջ՝ իր պատշաճ տեղը։ Իսկ Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 69 ունի կուզնի։-Նոր բառ է ոզնեղէն Վն. «ոզ-նիի մորթից շինուած»։
wicker, osier;
osier-band, straw-band;
—ածեծ առնեմ, to strike with rods or osiers, to whip, to flog.
· Calfa
«ճիւղ, ճպոտ». արմատ՝ որ հների մոտ առանձին գործածուած չէ. շատ յետին է Զքր. Բ. 119 (Բարակ ոզորով փոքր փոքր հարկանէր զնոսա). որից կազմուած ունինք հզորածեծ առնել (գրուած նաև ոզրածեծ և տգիտութեամբ՝ ոլորածեծ) «ճպոտով ծեծեւ գանահարել» Ագաթ. Յայսմ. (Նոր վկ. էջ 18), Երզն. լս. (Ներբ. յորդ. 32, 41), Ճառընտ. Լմբ. մատ. 381. ոզորած փայտ «մի կապոց փայտ՝ ոզորով կապուած» Կեչառ. աղէքս.։
twisting, contortion, tension;
intensity, force, stress;
tresses;
—ք բարեկամութեան, ties of friendship.
· Calfa
«ոլորք, ոլորած բան, պնդութիւն, ամրութիւն» Ոսկ. ա. տիմ. ժե. և հռ. «փա-կագիծ» Լծ. նար. որից ոլորել «գալարել, պրկել, պնդել» Եւագր. Կիւրղ. թագ. ոլորակ «արկումն, ձգտում» Ոսկ. լհ. ը. 37. «առո-գանութեան մի նշան» Թր. և Երզն. քեր. ռլո-րակել «պրկել» Յայսմ. ոլորան «պրկոց, գե-լարան, մամուլ» Վանակ. հց. Վրդն. լս. 58 ոլորուտ Պղատ. տիմ. շեշտոլոր Թր. քեր. ոլորուն, ոլորապտոյտ (նոր բառեր)։ Նուն արմատից տ մասնիկով աճած է ՍԼՈՐՏ «պր-տոյտ, սաստիկ ոլորք» Իմ. ե. 11. «բոլոր-տիքը, չորս կողմը» Պիտ. Փիլ. որից ոլոր-տանալ Պիտ. Փիլ. Անան. եկեղ. քաջոլորտ Մագ. նոր բառ է մթնոլորտ. մասնիկի հա-մար հմմտ. բոլոր, բոլորտիք։
«խոպոպիք», ինչպէս և աղեղն բառե. րին. բոլորի արմատը հնխ. el-, -ol «ծը-ռել, կորացնել»։ Աճառ. Նորք 1925, μ 5 էջ 393 յիշում է Կամիս. hūlali «ոլորել»։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), 248 ողն «կռնակ» բառի հետ՝ սանս. arāla «կո-րացած», սլով. olito «աղիք», զնդ. arəϑ. na «արշին»։
ԳՒՌ (dialectal) Սչ. օլօրել, Պլ. օլօրէլ, օլըրէլ, Ալշ. Մշ. օլըրել, Ախց. Կր . Ռ. օլըրէլ, Խրբ. Տփ օլըրիլ, Ասլ. օլըրէ՝լ (բայց էօլէօ՞րք «ոլորք»). Հմշ. օլըրուշ, Սեբ. չօլըրէլ, Վն. էօլէօրել, Մկ. էօլէօրիլ, Մրղ. էօլէօրէլ, էօլիւրէլ, Սլմ. էօլրել, Երև. ըլօրէլ, Տիգ. օլ'րիլ, Ննխ. օլդըրէլ, օլդը-ռէլ, Ջղ. յուլորել, ալորել (բայց ուլոր «ոլոր»), Ագլ. ըլլm՛րիլ (բայց իւլլիւր «ոլորք»), Շմ. հիւլէօրիլ, Գոր. Ղրբ. հըլլէօ՝-րէլ, Բիւթ. օլլիլ, Հճ. իլլել, Զթ. Սվեդ. իլիլ։ Նոր բառեր են ոլոր «մանուածապատ». ուո-րով անցնիլ «գլորիլ», ոլորգերան «պողո-սակ», ոլոր-մոլոր, ոլորան, ոլորկծիկ, ոլոր-նուտ, ոլորուիլ, ոլորչան, ոլրծուն, ոլրով, և տ մասնիկով՝ ոլրտիլ, ոլրտալ «ման գալ» (Ննխ. օլդրիլ «ոլորել»), ոլրտկել, ոլրտկցնել, ոլրտուն։-Ատանայի թրքախօս հայոց մէջ կայ կէզէ կէզէ ըլօրքում սէօքիւլտիւ «շատ ման գալով ոլորքս քանդուեցաւ (յոգնեցայ)» դարձուածը, ուր ըլօրք պարզ է թէ հյ. ուռք բառն է (ինչպէս կարծում է. և Պէտէլեան Արևելք 1888 նոյ. 8-9), և ոչ թէ ոլորք հմմտ. Երև. օլօրք «ոլոքի ոսկորը»։
rancour, inveterate hatred, resentment, concealed hate;
—ս ունել ընդ ումեք, —ս պահել ումեք, —ս ի մտի ունել, to harbour resentment, to hate, to owe or bear a grudge, to have a grudge or spite against, to bear malice or ill-will;
cf. Մթերեմ.
· Calfa
Bugge, Beitr. 19 կասկածով իբրև բնիկ հայ ուզում է կցել յն. ὄχϑήσας «ցասկոտ, բարկացած», նորվ. agg «ոխ, վրէժ», հբգ. egida, ecken, լտ. occa «փոցխ» բառերի հետ։ Հիւնք. հա-մառօտուած ոսոխ բառից։ Karst, Յու--արձան 422 թթր. ōν, ōy «բարկութիւն»-Patrubány IF 14, 58 լտ. secare «ևոտ-րել», յն. σχάω «հերձել»։ Бepидзe, სიტ-ღვის-კონა CII. 1912, էջ 33 վրաց. (Իմե և Ռաչինի գւռ.) oxti «վրէժ» բառի հետ»։
end of a fishing net.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Rivola, Բառ. Հայոց 1133, էջ 34 և Նորայր, Ֆրանս. բառ. chas բառի տակ ունին գւռ. ողց «ասեղի ծակը», որ թերևս կարելի լինի կցել այս բառին։
supplication, petition, entreaty, instance;
insinuation, persuasion;
suppliant, beseeching, mild, humble, insinuating, persuasive, attractive, fawning;
—ով, softly, humbly, kindly;
յ— ածել, to persuade, to soften, to affect, cf. Յորդորեմ, cf. Յօժարեցուցանեմ;
յ— անկանել, դեգերել, to supplicate, to beg humbly, to entreat, to pray earnestly, cf. Աղերսեմ, cf. Աղաչեմ.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. lok2-«խօսիլ, մա. նաւանդ լավ խօսիլ», որի այլ ժառանգներն են՝ լտ. loquor, loqui «խօսիլ, արտայայ-տուիլ», loquax «շատախօս», eloquor «ար-ուեստով ու ճարտարութեամբ խօսիլ», elo-quentia «ճարտարախօսութիւն», իռլ. -tluch-որ գտնում ենք ad-tluch-«շնորհակալութիւն հայտնել» և to-tluch-«աղաչել, խնդրել» բա-ռերի մեջ (Ernout-Meillet 532, Pokorny 2, 377 Boisacq 559)։ Հայերէնի մեջ ո հաւել-ուած է ղ-ի պատճառաւ (հմմտ. լերկ և ո-ղորկ) և ք համապատասխանում է ճշտիւ լտ. զ-ին (հմմտ. լքանել=linquo)։ Լտ. և կել-տական բառերի համեմատութիւնը ցույց է տալիս որոշ դժուարութիւններ. հայերէնը ձե-ւով նույն է գալիս լատինականի և նշանա-կութեամբ՝ կելտականի հետ։
crime, guilt, criminal attempt, misdeed, villainy, felony, ribaldry, vile wickedness;
wicked, guilty, criminal;
— եղեռան, crime;
—ք ապիրատութեան, excess;
ածել յ—ս, to carry to excess.
· Calfa
«մեծ չարագործութիւն, եղեռն» Ոսկ. բ. տիմ. և մ. բ. 23. Ագաթ. «չար, եղեռնա-կան» Վրք. հց. գրուած է նաև օճիր, ոճիռ, օճիռ։ (Փոխանակ ասելու ոճրագործ՝ գրուած է օճերագործ Մագ. թղ. 178). ներկայ գրա-կանում ընդունուած է միայն ոճիր. որից ոճ-րագործութիւն Անան. եկեղ. Կանոն. Սարգ. ոճրապարարտ (նոր բառ)։
cold;
apart, aside;
—ք, hiatus, gap, chasm;
coldness.
· Calfa
Böttich. Arica 28, 86 պրս. yax «սա-ռոյց», օսս. ix «կարկուտ», yexan «մըր-սիլ», զնդ. aoxtəm բառերի հետ։ Հիւնք. 68 բուծանել բայից։ Patrubány Հ1 1906, էջ 344 լտ. pungere «խայթել» ռառի հետ. հմմտ. լիթ. gélti «խայ-թել», որից gelmenis «ցուրտ»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud 21, որ ընդունում է նաև Pedersen, Kelt. Gram. 1, 103։ Թիրեաքեան, Բզմ. 1913 342 թրք. uz-aq «հեռու» բառից։ ռով (տե՛ս այո՛ բառի տակ). զանազան դարձուածներով ունինք ո՛չ ապաքէն, ո՛չ եթէ, ո՛չ երբեք, ո՛չ ևս, ո՛չ բնաւ, ո՛չ ոք, ոչ ուստեք, ո՛չ ուրեք, ո՛չ ինչ, ինչ ոչ, իբր ոչ եթէ ևն.-այս արմատից են ոչինչ, ՍԳր. Ագաթ. հչնչութիւն Խոսր. Նար. երգ. ոչնչանալ Արշ. ոչեղութիւն Մագ. ոչէ «անգոյ մի բան» Նար. Դիոն. համառօտուած ձևով չ՝ որ իբր ռառա-սական մասնիկ է գործածւում. ինչ. չախոր. ժական Եզն. չազնուութիւն Ոսկ. մ. ա. 21 չահագին Ոսկ. մ. ա. 20. չանձնաւոր Եզն. չանսական Սեբեր. չաստուած ՍԳր. Եզն. Սե-բեր. չև, չև ևս ՍԳր. Ագաթ. չէ «անգոյ բան» Սեբեր. Եզն. Ոսկ. չէական Եզն. չժողովուրդ Ա. պետ. բ. 10 չինչ «տկար, ոչինչ» Կոչ. չիք Ոսկ. Եւս. քր. Եփր. Բ. կոր. Կոչ. ի չքմեղս Ոսկ. մ. բ. 2. չքոտի Եզն. կոչ. Բուզ. չքոտիլ Ագաթ. չքաւոր Ա. կոր. ժա. 22. Բուզ. Ագաթ. չքաւորիլ «պատասխան տալու անկարող լի-նել» Ոսկ. եփես. 872. չքանալ Եփր. թգ. Կոչ. կնաշխարհիկ Ոսկ. չնչիկ Եզն. չնչին ՍԳը. Կոչ. Եզն. (ամբողջական ձևով՝ ոչնչին Վկ. արև. 170). չնչինագոյն Ոսկ. եբր. ևն.-նոր բառեր են ոչնչական, ոչնչացում, չքմեղանք, չքմեղութիւն ևն։
no, not, nor, none;
ոչ կամիմ, I will not;
ոչ գիտեմ, I do not know;
ոչ կարեմ, I cannot;
ոչ ոչ, neither nor;
ոչ սիրեմ զնա եւ ոչ երկնչիմ ի նմանէ, I neither love him nor fear him;
բայց գիտէի ոչ, but I did not know it;
ինչ ոչ ունի, he has nothing;
ոչ առանց պատճառի, not without cause;
յոչ կամաց, involuntarily, against one's will, by force;
ոչ եթէ, not only;
no;
ոչ եւս, no longer;
not yet;
ոչ երբէք, ոչ բնաւ, never, not at all, no;
ոչ ոք, no one, nobody, none, not one;
ոչ ոք ի ձէնջ, no one among you;
ոչ ոք ասասցէ քեզ, nobody will tell you;
ոչ ոք գտցի այնչափ յանդուգն, no one will be hardy enough;
ոչ զոք գտցես, you will not find any man;
յոչ գոյից ի գոյ ածել, զոչսն ածել ի գոյանալ, to produce or create from nothing;
շարժել յոչ բարիսն, to provoke to evil;
այո կամ ոչ, yes or no;
եղիցի ձեր բան, այոն՝ այո, եւ ոչն՝ ոչ, let your conversation be, yea, yea;
nay, nay;
ո՞չ or ո՞չ ապաքէն ասացի քեզ, did I not tell you ?
;
ոչ, տէր, no, Sir;
ո՞չ իսկ, is it not true that ?
ոչ միայն չողորմեալ, far from being touched;
եւ ոչ իսկ մարդ է, he is no man;
ոչ արդեօք զերծաւ, perhaps he is not freed;
cf. Ել.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո+չ. վեր-ձենո անորոշի նշանն է, որ գտնում են» նաև ինչ բառի ծայրին. իսկ ո բուն բացասականն է, որ պէտք է կցել հսլ. otu, սանս. áti «հա-կառակ» բառերին. սրանց իբրև բացասաևան գործածութեան համար էլ հմմտ. սանս. áti uratám «ընդդէմ օրինի», հսլ. ot-rokԱ=ռուս отрокъ «մանուկ» (իբրև լտ. in-fans «ան-խօս=մանուկ»)։ Ըստ այսմ ոչ նշանակում է բուն «ո՛չ մի», իսկ սղեալ չ ձևի մէջ մնացել է միայն «մի, մէկ» գաղափարը։
ԳՒՌ (dialectal) Առհասարակ փոխանակուած է չէ ձևով. այսպէս՝ Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սլմ. Սչ. Սվեդ. Տիգ. Տփ. չէ. նոյ-նը ձևափոխուած՝ Ջղ. չե, Ասլ. չէ՝, Խրբ. չm. Վն. չի.-բուն ոչ ձևը պահում են՝ Զթ. օչ «ոչ», Տփ. օչ օվ «ոչ ոք», վուչ մէ «ո՛չ մի» վունչիչ, վունչինչ «ոչինչ», վո՛ւնց մէկը «ո՛չ մէկը», Երև. վօչ, վօնչ, Ռ. վօչ, Ագլ. ուչ. ունչ, Հմշ. Ակն. ուչ, Մշ. վուչ, Ղրբ. Սեբ. վէջ, Սչ. վօչինչ (իբր ածական գործածեալ), Ջղ. վոչինչ, մոնչիչ, Մշ. մըչ (պահուած միայն «Բաց ասիմ, մըչ ամաչիմ» առածի մէջ (ըստ Բենսէի), թրքախօս հայերից՝ էնկ, օչինչ «ոչինչ» (օր. օչինչ օլդու «ոչինչ եղաւ-փճացաւ». Բիւր. 1898, 866), Ատն. օչինչ գօրինչ օլմաք «ոչինչ դառնալ, կորչիլ, փճա-նալ» (Արևելք 1888 նոյ. 9)։ Նոր բառերից յիշելու արժանի են ոչուփուճ, չնհաւան «ոչ մէկ բանի չհաւանող», չնչաւատ «անպիտան, անհաւատ», չնչոտ «ոչինչ, անպիտան»։
sheep, ewe;
mutton;
միս —ի, mutton;
ոտն —ի, sheep's trotters;
— մոլորեալ, wandering, lost sheep;
վաճառանոց —ի, sheep-market;
փարախ, գաւիթ —աց, sheep-cot, sheep-fold, sheep-pen;
մայեն, բառաչեն —ք, sheep bleat;
cf. Կտուրք.
· Calfa
, ի-ա հլ. «ոչխար» ՍԳր. «Դ2 ձայ-նին պատկանող մի եղանակի անուն» Ման-րուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 528). որից ոչխարակ Ա. թագ. ժե. 28. ոչ-խարավաճառ Ոսկ. եբր. ոչխարիկ Ոսկ. մ. բ. 26. ոչխարութիւն Զքր. ծործ. ոչխարենի Վրք. հց. ոչխարազեն «մահմետականների ոչխար զոհելու տօնը, գուրպան պայրամը» Յայսմ. յնվ. 30. ոչխարաբուծութիւն, ոչխա-րապահ, ոչխարային (նոր բառեր) ևնւ
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Բլ. Հմշ. Ննխ. Սչ. օչխար, Կր. օչխար, օխչար, Մշ. օչխար, օխչար, օխճար, Բլ. Խրբ. Հւր. Շմ. Տփ. օխչար, Ալշ. օճխար, օխճար, Մժ. օխճար, Պրտ. Ռ. Սեբ. օշխար, Ասլ. էօշխար, Ագլ. է՛խչmր, Վն. վոչխար, Սլմ. վոխչար, Երև. վօխչար, Մկ. տխչար, Ջղ. վոխջ'ար, Մրղ. վուէխչար, Գոր. Ղրբ. վըխճար, վրէ՛խճար։ Նոր բառեր են ոչխա-րախոտ, ոչխարած, ոչխարահամար, ոչխար-աչք, ոչխարապան, ոչխարատեղ, ոչխարծա-ղիկ, ոչխարատէր։
bone;
տարաբուն —, process, apophysis;
— արմատոյ լեզուի, hyoides;
անանուն —, ossa innominata;
— ցայլից, os pectinis or pubis;
— սրբանի, os sacrum;
— կիտի, whale-bone;
— փղաց, ivory;
cf. Փղոսկր;
գերեզման ոսկերաց, charnel-house;
փոխարկութիւն յ—, ossification;
հաստատիչ խախտեալ ոսկերաց, bonesetter;
կցել զ—ն բեկեալ, to bonset;
փոխարկել յ—, to ossify;
հանել զոսկերս, to bone, to take out the bones;
գողացուցանել զոսկերս, to cause the bones to shake;
cf. Լեզու.
· Calfa
, ր հլ. (-կեր, -կերք, -կերաց, -կե րօք) «ոսկոր» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ղկ. Եղիշ. դտ. որից ոսկերոտի Ագաթ. կամ ոսկրոտի Փարպ. ոսկրաքանց Եփր. վկ. արև. հաստ-ոսկր Եփր. վկ. արև. ոսկրկուլ Բժշ. փղոսկո Խոր. Նիւս. երգ. փղոսկրեայ ՍԳր. նոր գրա-կանում՝ ծղոսկր, ճակատոսկր, կրծոսկր, զստոսկր ևն։
= Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են սանս. ásthi ոնդ. ast, asti-«ոսկոր», ascu. «սրունք, ոլոք», պրս. ast, ustuxvan, պհլ. ast քրդ. hesti, hestik, esk, yesk, օսս. stag, štäq (Horn § 81, 85), յն. ὄστέον «ոսկոր». ὄστραϰον «խեցի», ὄσφός «զիստ, ազդը», կա-միս haštāi «ոսկոր. 2. դիմադրութեան ուժ» (BSL հտ. 38, л 99, էջ 139), լտ. os, oss, ossis, հլտ. ossu, ossua, ալբան. ašt, ašte, կիմր. ascorn, բրըտ. askourn (Pokorny 1, 186. Walde 548, Ernout-Meillet 628, Boi-sacq 723, Berneker 583)։ Ըստ Meillet MSL 23, 259-260 բառիս նախաձևն է es, որ իր չափազանց կարճութեան պատճառաւ ո՛չ մև լեզուի մէջ անվթար չէ պահուած. նոյն իսկ լատիներէնում բաղաձայնի կրկնութեամբ դարձել է oss։ Այս բառը, «լեզու» և «փայ-ծաղն» բառերի նման, մէկն է այն ժողովըը-դական ձևերից, որոնք ենթարկուած են շատ մեծ փոփոխութեանց՝ իւրաքանչիւր լեզուի մէջ։ Շատերի մէջ ստացել է ost-ձևը, որի վրայ աւելացել են նոր մասնիկներ. այսպէս յն. ὄσφός <*ost-bhū, կիմր. asgwrn, կորն. ascorn<*ost-cornu. Սլաւականը սկզբին ռրել է k յաւելուածը, որի ծագումը անյայտ է. այսպէս հսլ. kosti, ռուս. коcть, լեհ. kos'c ևն, ճիշտ ինչպէս «այծ» բառի ծայրին-koza (Meillet, Rev. des études slaves, 1925, էջ 9), որ և գտնւում է յունարէնում. ինչ. յն. ϰάπρος =լտ. aper, հբգ. ebur «վարազ»։ Հյ, ոսկր ենթադրում է *ostw-er նախաձևը (Meillet, Esq. 14, 28), որի մէջ w համա-պատասխանում է լտ. u-ին (ossu, ossua) և թերևս գտնւում է նաև յն. ὄστέον բառի մէջ, ուր ε և o ձայների միջև կար s կամ y կամ w։ Նախալեզուի stw ձայնախումբը տուած աիտի լինի հյ. սկ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև իսկ<հնխ. istwo-ձևից։-Հիւբշ. 482։
Klaproth, Asia pol. էջ 102 լտ. os, վալերէն asgurn և բրըտ. askurn ձևե-րի հետ։ ՆՀԲ յիշում է յն. և լտ. ձևերը։ Ուղիղ համեմատութիւններ ունին Pe-term. 25, Böttich. ZDMG 1850, 359. Arica 68, 117, Muller SWAW 38, 576, 593, Justi, Zendsp. 37 ևն։ Müller հյ, ր համարում է մասնիկ։ Տէրվ. Երկրա-գունտ Ա, էջ 20 ցեղակիցների t ձայնը մեր մէջ դարձած է համարում կ, իսև ը դնում է ւ ու ձայնից. ինչպէս մանր-մա-նու։ Հիւրշ. բառիս համար երկու մեկ-նութիւն է տալիս. նախ՝ իբր ὄσքίა, ascu. (չի ընդունում Meillet MSI 8 294) և երկրորդ՝ իբր ὄστέον, ásthi ևն (ըստ Bugge KZ 32, 30, Bartholomae IF 3, 164, Meillet MSL 8, 296). (բայց այս երկու խումբերը ըստ նորագոյն քննու-թեանց իրար հետ նոյն են և կմեկնուին վերոնշանակեալ ձևերով)։ Հիւնք. յուն. σϰωριά (ρωϰσ, σϰωρ) «փրփուր՝ կղկղանք մե-տաղաց»։ Մառ, Яз. и Лит. I. 272 բասկ. asur, gesur, չուվաշ šəmə, սվան. ǰiǰv, վրաց. ձվալի, լազ. xvīlī, յն. ὄστεον, պրս. ustuxvān ևն հոմանիշների հետ.
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Կր. Ննխ. Տփ. օսկօր (Տփ. մնկ. օ'կօր), Ալշ. Մշ. օսկոռ, Խրբ. Սչ. օսգ'օր, Ախց. օսկօռ, Ակն. Ռ. օսգօր, Պլ. օսգօռ (մնկ. օգօր), Վն. ուսկոռ, Հմշ. օսկէօր, Տիգ. օս-քուռ, Ասլ. ըսգէօ՜ր, Ղգլ. սկօռ, Սլմ. վըս-կոռ, Մրղ. վըսկօռ, վուսկօռ, Մկ. տսկուր, Ագլ. ո՛ւսկուռ (յգ. ըսկըռա՛տիք՝), Ջղ. վոս-կուռ, Շմ. վօսկուռ, Գոր. վօ՛սկէռ, Ղրբ. վըէ՛սկըէռ, վըսկըռ, Սեբ. օսգէր, Հճ. ուսգոյ, Զթ. իւգիւյ, իւգիւր, Սվեդ. իւգիւր։ Նոր բառեր են անոսկոր, ոսկորկոտրէք, ոսկորոտ, ոսկորտանք, ոսկրագլուխ, ոսկրախաղ, ոսկ-րահան, ոսկրահաստ, պետառսկոր, ոսկրա-ջուր, ոսկրացաւ, ոսկրթփել։
texture, tissue, web, weft;
— սարդի, cob-web, spider's web;
խզել զ— կենաց, to cut the thread of life.
· Calfa
, ի հլ. «ջուլհակի բանուածք» ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 6. «ոստայնանկութեան գոր-ծիք կամ գործարան» Պրոկղ. ի կոյսն. որից ոստայն սարդի կամ սարդիոստայն (նոր գրականում կայ նաև սարդոստայն) ՍԳը. Վեցօր. 121. Ոսկ. մ. բ. 24. ոստայնանկ ՍԳր. Եփր. թգ. Սեբեր. Վեցօր. Ոսկ. ա. տիմ. թ. ոստայնանկել Ոսկ. մ. բ. 24. ոստայնանկու-թիւն Յոբ. լը. 36. ել. լե. 35. լը. 23. Վեցօր. միոստայնի Նար. խչ. ևն։
= Կազմուած է -այն մասնիկով ոստ պարզ արմատից, որ հին մատենագրութեան մէջ չէ աւանռուած. բայց կայ նոր գաւառպևաննե-րում. հմմտ. ոստ Ղրբ. Ղզ. Շշ. «իլիկի վրայ փաթաթուելով հաւաքուած դիզուած թելը»։-Աճ.
lime-twig;
bird-lime, lime, viscum;
— ծովային, marine glue.
· Calfa
«վրան մածուցիկ նիւթ քսած ոստ՝ որով թռչուն են բռնում. թրք. էօքսէ, ֆրանս. gluau». ունին միայն ՀՀԲ, ՋԲ (իբր նոր բառ) և ՓԲ. հնագոյն յիշատա-կութիւնը գտնում եմ Վարդան Յունանեանի Ձեռբածութեան մէջ, 1671, էջ 329 ոստղ ձևով։
sea-monster.
· Calfa
(սեռ. ովանայ) «ծովային մի գա-զան է» Եւս. քր. ա. 14, 20-22, 47 (ունի միայն ԱԲ. իսկ ԳԲ մեկնում է «մէջքէն վար ձկան մորթով մը ծածկուած՝ բաբելացւոց էա աստուածը»)։ Նոյնը գիտէ Մագ. թղ. էջ 213 և 215 ովամայ և ովանայ ձևերով, և «Կարմիր ծովից դուրս եկող մի մեծ ձուկ» իմաստով (տե՛ս Աճառ. Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 200). «Կէտք վեհ գոլով քան զփագրոս... և քան զդռակոնոռայն և կամ զովամայն, որ ի Կարմիր ծովէ արտաքս ելեալ.-Յիշատակեալ եմք զփագրոս և զովանայն և զդռակոնոռայն և զկէտն Յովնանու, ընդ նոսին և զլևիաթա-նայն»։ Նոյն է վերջապէս Մխ. այրիվ. էջ 43 «Ովան գազանն հրեշտակ էր, որ ուսուցանէր մարդկան զամենայն հնարս կենցաղավարու-թեան»։
oasis, verdant spot in a desert.
· Calfa
«անապատում դալարազարդ տեղ». յատուկ է նոր գրականին. հնից ու-նինք իբր յտ. անուն գործածուած Սոկր. 662, Արտասահմանեալ յՈասին բնակէր։
hosanna;
երգել —իւք, to sing hosannas.
· Calfa
բառիցն եղանակեն զսոյն մինչև ցայսօր։ Քանզի ովսաննայն ստուգի ո՞վ սա. հարցանեն, որոց պատասխանեն հաւա-տացեալք, նա՛ է սա՝ որ զերկինս երկ-նայնովքն կազմեաց... ո՞վ սա. նա՛ ա-ռեն՝ որ ի Քորեբ հրով փայլատակեցաւ -. ո՞վ է սա... սա է թագաւորն փա-ռաց»։-Տաթև. ձմ. ճզ. գրում է. «Ով-սաննայն յեբրայեցւոցն ի մերս օրհնու-թիւն թարգմանի կամ փառաբանութիւն կամ մեծութիւն և ըստ այլում առակի՝ սա նա է ասէին, որ ի սկզբանց յաւթ-տեանց արարիչ է...»։ Նոյնը՝ ճէ. «Ով-սաննայ, որ թարգմանի փրկեա՛ զմեզ»։ -Նորերից ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
orphan, orphan boy or girl;
adj. fig. derelict, desolate, abandoned, destitute;
— մնալ ի հօրէ, ի մօրէ, to lose one's father, or mother;
— մնալ յումեքէ, to be bereaved, to remain desolate.
· Calfa
, ո հլ. «հայրը կամ մայրը մեռած» ՍԳո. որից որբանոց Բուզ. որբասէր Եւագը որբութիւն Ես. խէ. 8. Ոսկ. մտթ. որբանալ փիլ. ել. որբախնամ (նոր բառ) ևն։
worm, vermin, grub;
— երկրի, earth-worm;
— փայտի, wood-worm;
հնդիկ —, silk-worm;
— աղեաց or որովայնի, gut-worm, maw-worm;
— միայնուկ, երէզ or երիզ —, tape-worm, taenia;
— փորոտեաց ձիոց, bots;
յորդունս համակիլ, to be full of worms, to be crawling with worms, to swarm with worms;
cf. Թաթաւիմ.
· Calfa
, ն հլ. (-դան, -դունք, -դանց) «որդ» ՍԳր. Փարպ. որից հնդիկ որդն «շերամ» Վե-ցօր. 176. որդան կարմիր կամ պարզապէս որդան Ես. ա. 18. Յայտ. ժը. 15, 12. Սարկ. քհ. որդնալից Գծ. ժբ. 29. Ոսկ. մ. ա. 4 և փիլիպ. իա. որդնածին Արծր. որդնահար Նար. որդնիլ Մամիկ. Ոսկիփ. Վրք. հց. որդ-նոտ, որդնոտիլ (նոր բառեր)։
Klaproth, As. polyg. 106 դեռմ wurm և դան. orm հոմանիշների հետ-ՆՀԲ յիշում է թրք. qurd «որդ»։ Հիւնք. ւն. ὄρταλίς «ընդհանուր անուն ձագուց անասնոր»։ Patrubány SA 2, 12 յն. ἄρϑρον «յօդուած»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 406 սումեր. ruita «մի տեսակ որդ» և կամ «որդերի խումբ», թրք. qurt «որդ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 303 Vrtra յատուկ անու-նից։
people, men, folks, persons;
աւագ —, nobility, noblemen, gentlemen.
· Calfa
. ռ հլ. «մարդիկ, ժողովուրռ» Ծն լդ. 21, 22. խգ. 24. Ոսկ. ես. և մ. ա. 2. բ. 10. Եփես. փիլիպ. եբր. 551. Եւս. քր. Կորիւն. Ագաթ. Կոչ. Երզն. մտթ. 462. Անկ. գիր» առաք. 306.-կրճատուած՝ որեր Շնորհ. եդես ճրեր Սարգ. բ. յհ. (ա տպ. էջ 772 այսպէս, եսկբ տպ. էջ 610 որեարաց). որից ազատ-որեար, հայորեար, քաջորեար, լաւորեար, ծառայորեար (բոլորն էլ Փարպ.), աւագոր-եար Ոսկ.։
334 սումեր. uր «որ, մարդ» և հյ. որ։ Karst, Յուշարձան 403 սումեր. eri «մարդ», 408 սումեր. ur «մաոռ»։ Պա-տահական պիտի լինի վրաց. ერი երի, ჭერი հերի «ժողովուրդ», որ դնում է Ա-ճառ. Արրտ. 1910, 181 և որ չի ընռու-նում Ա. Շահնազարեան, Արրտ. 1910, 572։ (Վերջինս ասում է թէ որեար գոր-ծածւում է միայն ազնուականների հա-մառ. ճիշտ չէ այս. հմմտ. Ծն. լդ. 21, 22, Սարգ. բ. յհ. Անկ. գիրք առաք. 306, բոլորն էլ սովորական մարդոց համար գործածուած. առաջին երկուսի դէմ էլ յն. ἀνϑρωποι, հմմտ. մանաւանը ծառա-յորեար բառը, որ ցոյց է տալիս թէ ծա-ռաների համար էլ կարելի է որեար ա-սել)։ Grammont MSL 20, 224 ցեղա-կից է դնում որ յարաբերականին։ Ղա-փանցեան, Նոր ուղի 1929 յնվ. էջ 339 որ «իշխան, տէր»։
calf, (pl. calves);
— դիեցիկ, sucking calf;
միս —ու, veal;
— խորովեալ, roast veal;
մորթ —ու, calf-skin;
cf. Քեցեմ;
— եղանց, fawn, young deer;
— ծովային, seal, sea-calf;
cf. Փոկ;
— ոսկի ձուլածոյ, golden calf.
· Calfa
, ու հլ. «կովի կամ եղնիկի ձագ. հորթ, մոզի» ՍԳր. որից որթագլուխ Եփր. թգ. 364, 427. Մծբ. որթուկ Ոսկ. մ. բ. 26. որ-թիկ Երզն. մտթ. որթագործութիւն Տօնակ, Վրդն. ծն. մատաղորթ Եփր. թգ. 365. Մծբ. եղնորթ Եւագր. նոր գրականում ընդունուած է գաւառական հորթ ձևը։
ԳՒՌ (dialectal) Մկ. տրթիկ, Վն. վորթիկ, Սլմ. վորթիկ, Ղրբ. վըէրթ, Մրղ. վըիրթիկ', Ախց. Կր. հօրթ, Ալշ. Մշ. հօրթիգ, Խրբ. հօրթ. հօր-թուգ, Տփ. հուրթ, Սվեդ. հիւրթ, Ասլ. հէօ՞րթ, հէօ՝ր* Հմշ. հէօշտ, Ագլ. ա՛ռթուկ, Երև. ֆօրթ, Սչ. ֆօրթ, ֆըրթ, Սեբ. ֆէրթ, Ննխ. (գիւղե-րում) ֆօրդ՝, ֆօշդ՝ (Արդուինում հորթ նշա-նակում է «արջի թոժիւն»)։ Նոր բառեր են որթանոց, որթկաթող, որթկանխոտիկ, հոր-թաթոկ, հորթաթող, հորթամայր, հորթատել, հորթատուն, հորթարած, հորթոտիլ։
. ո հւ. «կողով, քթոց» Սղ. ձ. 7. Խոր. գ. 27. էր ընդ եղբ. 44. որից որթաւոր «մէջ-քին կողովով մշակ՝ որ աղբ ևն է թափում» Ոսկ. եփես. 782։-Նորայր, Յուշարձան 168 ուղիղ ձևը համարում է որդ։
orthodox.
· Calfa
Հներից ուղիղ է ստուգաբանում Ոսկ. եփես. 795. «Նոքա յորթոդոքսացն կրօ-նիցն իցեն, այսինքն յուղղակարծից կամ թէ որք ուղիղ փառաւորութիւն տայ-ցեն. քանզի յերկոսեան լսի որթոդոք-սըն»։ Նորերից ուղիղ մեկնեցին նաև ՀՀԲ և ՆՀԲ։
cf. Որիզն.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Զթ. օրուզ, Հճ. mրուզ, Սվեդ. ըր-րօզ, բոլորն էլ արաբականից։ Նոր բառ է որիզապուր «փիլաւ»=Սվեդ. ըրրուզաբէօι «շիլա, լափա»։
belch, eructation, rising of the stomach.
· Calfa
, ո հլ. «ստամոքսից վեր եկած կե-րակուրը» Նար. յովէդ. Վստկ. 169. Բրս. մրկ. որից ործալ, կամ նաև ործկալ, որձկալ, որձ. կրալ «կերածը վեր գալ, սիրտը խառնուիլ. ասխել» Կանոն. Պտմ. աղէքս. Մխ. առակ, Բրս. վաշխ. Ասող. Վրդն. առկ. 16 (Արջն ի ձմեռն 40 օր ի յարգելանոցն մտանէ. յա-ռաջ կերթայ և խմէ շատ ջուր, որ կծտայ (sic) և որչափ որ կերակուր կայ ի փորն, զամէնն արտաքս ընկենու և սրբէ զփորն.-ուղղելի է ործկտայ). ործացուցանել Լմբ. առակ. ործացուցիչ Մագ. Սարգ. ործոց կամ ործանք «փսխունք» Կանոն. 49 (տե՛ս իմ Հլ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 166)։ Սրանից է կազմուած նաև ործկուտ «սիրտ խառնող» Մխ. այրիվ. էջ 43 (Մինչև հասին յօդն ործ-կուտ և մղծուտ.-օդի բարձրագոյն խաւի համար է ասում). նոյնը նաև Տաթև. հարց. 29z,
cf. Նողկտալի.
· Calfa
«ռարշելի, զզուելի, պիղծ» Ոսկ. ես. 14 (գարշելի ա՛յն ինչ կոչի՝ որ կարի աղտե-ղին իցէ, պիղծ ինչ, նողկ, անսուրբ). որից նողկալ «զզուիլ, գանիլ». Կանոն. Մանդ. նող-կոտալ Ոսկ. մ. գ. էջ 108. Աթան. ե» 5sa նողկացեալ Եւագր. նողկտացուցանել Առակ. իգ. 8. նողկութիւն Նար. էջ 262. նողկալի, նողկանք (նոր բառեր).-իսկ Բառ. երեմ. էջ 239 ունի նողկտալ «դողդողալ», որ անշուշտ պէտք է կապել Ոսկ. մ. գ. 108 հետևեալ հատուածի հետ, որ սխալ է հասկացել. Եւ արդ մի ոք նողկտալով մերձեսցի, մի՛ ոթ մեղկութեամբ (ի սուրբ խորհուրդն)։
law, right.
· Calfa
, ի, ի-ա հլ. «օրէնք, կարգ, կա-նոն» Ասոր. դատ. 12. Սմբ. դատ. 121. Մխ. դտ. Ճառընտ. Յայսմ. դեկ. 12. Մին. համդ. 65. Հաւաք. 50 (գրուած նաև նօմօս Ասոր. դատ. 16), «հրովարտակ» Յայսմ. յունվ. 18. Սիմ. ապար. 68 (Նոմոս բերեալ ի յարքայէն առ ի գիտել զխնդիրս նորին). Զքր. սարկ. Ո, 22։
s. med. period.
· Calfa
= Արաբ. [arabic word] nauba, նոր արաբ. nōba, որից թրք. növbet, ռմկ. նէօպէթ, լէօպէթ «հերթ, կարգ. 2. հիւանդութեան տագնապ»։ -Հիւբշ. 272։
ԳՒՌ (dialectal) Նոր փոխառութիւններ են Պլ. լէօ-բէթ, Երև. Ղրբ. նօ բաթ ևն։
cf. Նօտար.
· Calfa
, ի-ա հլ. «գրագիր» Մարթին. Տօնաց. Յայսմ. որից նոտարացի Կիր. պտմ. նօտարել կամ նօտրել «արագ գրել» Յիշատ. Մեծոփ. բառիս հարազատ ձևն է նոտար, որ յետոյ սխալ գրչութեամբ դար-ձաւ նօտար. ինչպէս ընդունուած է այժմ մեր գրականում. և սրանից էլ կրճատմամբ նօտր «մի տեսակ ընթացիկ գիր» Յիշատ. պտմ. Վրդն. նօտրագիր (նոր բառ)։
usher, sheriff's officer, sergeant, lictor;
nuncio;
deputy;
cf. Նուիրանոց.
· Calfa
, ի-ա հլ. «պալատական յատուկ պաշտօնեայ՝ որ արքունիք կանչուած անձե-րին առաջնորդում էր թագաւորի առաջ. 2 թագաւորի կամ իշխանի առաջից գնացող պաշտօնաւոր՝ որ նրա գալուստն է յալտա-րարում և ճանապարհ բաց անում» Գծ. ժզ. 35, 38. Ոսկ. ես. 439 (Առաջի իշխանաց յոր-ժամ սպասաւորն երթայցէ, կարապետք և նուիրակք և քարոզք մեծաձայն առաջի կար-դայցեն). Վեցօր. 86 (Աստի անտի նուիրակք հպարտացեալք ամբարհաւաճեալք ստիպեն ճեպեն, զխառնաղանճ ամբոխն ի բաց պար-զեն). Եփր. բ. 284. Լաբուբ. 30. Բուզ. 221. Գիրք թղ. 90. Փարպ. Եղիշ. ը. էջ 156 (Չե-կաց ուրուք նոցա նուիրակ առ դուրս և ոչ կոչեցան պատուականք յարանց ի տաճարս նոցա). Մամիկ. էջ 25 (Վահան կոչեաց ըզ-նուիրակն և ասէ. Ե՛րթ կոչեա՛ զայս անուն իշխան). Անկ. գիրք նոր կտ. 58 (նոյնը մի քիչ ցած կոչւում է հրաւիրակ). «նոյն պաշ-տօնը կատարող եկեղեցական՝ կաթուղիկոսի մօտ» Օրբել. (Կաթողիկոսն Անանիա կոչէր նուիրակօք զՅակոբ և զՍահակ. Յուղարկէ նուիրակ... զՍտեփաննոս վարդապետ... հրա-ւիրական նամակօք) հրտր. Էմինի, էջ 201 և 321. «պտղի և եկեղեցական տուրքերը հա-ւաքելու համար կաթուղիկոսի կողմից ուրիշ երկիր կամ քաղաք ուղարկուած կրօնաւոր» (նոր բառ). որից նուիրակապետ Բուզ. 128 Պիոն 389. Յայսմ. Ճառընտ. (սխալ գրչու-թեամբ նուիրապետ Ուռհ. Ճառընտ. նուիրա-պետական Դիոն. երկն.)։
pomegranate;
նռան ծաղիկ, flower of wild-tree.
· Calfa
յորմէ անարն կոչեցեալ սակս որակու-թեանն հրակերտ, կարմրահատ և հրա-հատ։ (Ուրեմն Մագ. պրս. anār «նուռ» բառը համարում է nār «կրակ» բառից, որ սակայն արաբերէն է և նրա հետ գործ չունի)։ Իսկ ստուգաբանեալ նուռ-նըդ ներմակագրեալն նուռն կուռն, յոգ-նախումբ և միահամուռն ի միասին բաղկացութեան բազմահատեայ հարըս-տութեամբ իբրու կուռն փոխադրեար նոյն ներառասութեան (ուզում է ասել ն տառը ներս է առնուած)։ Զի կուռն իբ-րու բազում գտեալ այս ի գիր՝ փիւրն ի պէ, և կենն ի գիմ կամ ի քէ, հիւնն ի խէ յոչն ուղղախօսելոյ»։-Նորերից ԳԴ. ՆՀԲ. Lag. Urgesch. 819, Btrg. bktr. Lex. 21 կցում են պրս. [arabic word] nār բառին։ (Այս բառը՝ որի հինն է պրս. [arabic word] anar, պհլ. anār, և որից փոխառեալ են քրդ. enār, henār, hinar, զազա. hənār արևել. թրք. [arabic word] anar, օսմ. nar, բուլգ. սերբ. nar, գնչ. k'inar հոմանիշները, իսկապէս գործ չունի հայերէնի հետ. որովհետև ձայնական օրէնքները թոյլ չեն տալիս ո՛չ հայերէնը իրանականից փոխառեալ դնելու և ոչ էլ երկուսը միա-սին ցեղակից համարելու (ըստ Հիւբշ. Arm. Gram. 207).
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. նուռն, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Շմ նօ՜ռնը, Տփ. նո՛ւրը, Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Կր. Խրբ. Մկ. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տիգ. նուռ, Հճ. նուր, Սվեդ. նօռ, Ասլ. նիւռի (սեռ. նիւռիի), Ննխ. (թուրքերէնից նոր փոխառու-թեամբ) նառ։ Նոր բառեր են նռահատ, նըո-նահատ, նռնի, նոնիկ։
receipt, recipe;
prescription, formula.
· Calfa
«օրինակ. 2. դեղագիր, դեղա-տռմս» Մխ. բժշ. 144. որից նուսխային «գա-ղափար, նախագիծ օրինակ, գրուածք» Շնորհ. տղ. յար. նուսխայապէս Շնորհ. չափ 340. նուսխայօրէն Նար. տաղ. 465։
dark, dull, obscure, sad, gloomy, horrid;
cf. Նսեմութիւն.
· Calfa
(յետնաբար ի-ա հլ.) «աղօտ, մը-թին» Վրք. հց. Ոսկիփ. Երզն. մտթ. «մթու-թիւն, խաւար» Խոր. Շնորհ. յուդ. Սարև պտմ. ոբից նսեմանալ «մթնել, գիշեր դառ-նալ» Միք. գ. 6. Յհ. զ. 17. նսեմացուցանել Զքր. կթ. Ղևոնդ. Շար. նսեմական Յհ. կթ. ևն։-Այս բառի համար ՆՀԲ ո՛չ մի ընտիր վկայութիւն չի տալիս. բայց Միք. գ. 6, Յհ, զ. 17 գործածուած գտնելով՝ բառիս ոսկե-դարեան գոյութեան համար կասկած չի մը-նում։
sabre, scimitar, cutlass.
· Calfa
(ևամ նարան, նորան) «արաբական մի բոյս և նրա իւղը» Խոր. աշխ. 612. ունին միայն ԱԲ և ՀԲուս. § 3375։
fasting, hungry, famished, starved.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ղրբ. նօ՛թըէ, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Շմ. Սեբ. Տփ. անօթի, Վն. անօթի, անութի, Հճ. Պլ. Ռ. անութի, Մրղ. անօթը՛, Գոր. ընօ՛-թի, Սվեդ. mնօթա, Հմշ. օնօթի, օնէթի, Մկ. mնութը, Ասլ. էնէօթի, Ալշ. Մշ. անօտի, Զթ. անըթը՝։ Նոր բառեր են անօթենալ, անօթեց-նել, անօթիմեռ, անօթիփորանց, անօթու, ա-նօթանց։
notary.
· Calfa
, ի-ա հլ. «գրագիր» Մարթին. Տօնաց. Յայսմ. որից նոտարացի Կիր. պտմ. նօտարել կամ նօտրել «արագ գրել» Յիշատ. Մեծոփ. բառիս հարազատ ձևն է նոտար, որ յետոյ սխալ գրչութեամբ դար-ձաւ նօտար. ինչպէս ընդունուած է այժմ մեր գրականում. և սրանից էլ կրճատմամբ նօտր «մի տեսակ ընթացիկ գիր» Յիշատ. պտմ. Վրդն. նօտրագիր (նոր բառ)։
back, shoulder, load;
hand-barrow, sedan.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Հմշ. Մշ. Ջղ. Տփ. շալակ, Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. շա-լագ, Ասլ. շալագ, շալայ, Հճ. շալօգ, Զթ. շա-լօգ, շալոգ, Ագլ. շm՛լmկ, Սլմ. շmլmկ', շլmկ', Տիգ. լmլmգ, Շմ. շmլmգ՝, Գոր. Ղրբ. շէ՛լmկ, շէ՛լակ, Մկ. Վն. շլmկ, Մրղ. շիլmկ', Սվեդ շmլիւգ, Ատն. շէլէգ, բոլորն էլ «կռնակ կամ շալակաբեռ»։ Նոր բառեր են շալակտար, շալակճուարան, ոսկեշալակ, քաքաշալակ, շալկւոր, շալկուորիլ, շալկնտել։
profit, interest, fruit, gain, lucre;
advantage, good, benefit, utility, emolument;
interest, usury;
— օգտի or օգտութեան, utility;
սէր —ու, love of lucre;
ի — օգտի իւրեանց, for their advantage;
for the benefit of them;
ոչ առ ի — ինչ օգտի բարբառիմ, be sure I speak disinterestedly;
ի —ս հարկանիլ, —ու զհետ լինել, կրթիլ, մտանել, to become avaricious, to be greedy of gain;
— բերել, to be profitable, to profit, to produce gains;
բառնալ զ— ուրուք, to clip a person's profits or gains;
ի — ածել, to invest, to put out at interest, cf. Շահեցուցանեմ;
some dance;
—ս առնել, to dance;
shah;
— պարսից, Shah or king of Persia.
· Calfa
, ի հլ. (ՆՀԲ դնում է նաև ու հլ. բայս առանց վկայութեան) «օգուտ, վաստակ» ՍԳր. Ոսկ. եփես. դ. «դրամագլխի և կամ փոխ տուած դրամի տոկոսը» Կանոն առաք. 316 (Որ փոխ տայ և առնու վաշխ և տոկո-սիս և շահի շահս ագահութեան). որից շա-հիլ ՍԳր. Եզն. Եփր. ծն. շահաւոր Եզն. Ոսկ կողոս. շահաբեր Առակ. լա. 14. շաճազաւակ Ագաթ. շահավաճառ ՍԳր. շահաւէտ Ոսկ. մ. բ. 3. գ. 11. Սեբեր. շահաւետիլ Ազաթ. Կո-ոիւն. անշահ Երեմ. բ. 8. Ոսկ. մ. բ. 3. Ա-գաթ. բազմաշահ Ոսկ. եբր. Եփր. պհ. Վե-ցօր. հոգեշահ Ոսկ. յհ. ա. 20. Եփր. պհ. մե-ծաշահ Վեցօր. բարեշահութիւն Պիտ. դան-գաշահութիւն Սարկ. քհ. վաճառաշահ Եզեկ. իէ. 3. Ոսկ. մ. բ. 21. վաճառաշահիկ Պիտ-շահեստ «շահ» Վրք. հց. բ. 537. գրուած է շայել Եփր. ծն. էջ 99. հմմտ. նաև շայեկան։ Նոր բառեր են շահագրգռել, լահադիտութիւն, շահագրգռութիւն, շահադիտական, լահաբա-ժին, շահասիրական, անշահասէր, անշահա-խնդրութիւն են.
woody, wild forest.
· Calfa
. ՆՀԲ յիշում է պրս. սայէ, սայվան «հո-վանի», սայէտար «հովանաւոր», շախ շ. «ոստ, շառաւիղ»։ Նորայր, Բառ. ֆր. 1186 ր արաբ. sahra «դաշտ»։
s. bot. *gilly-flower, stock;
— դեղին, wall-flower.
· Calfa
«մի տեսաև ծաղիկ, լտ. cheiranthum, թրք. ջէհպօյ». ունին միայն ՓԲ և ՀԲուս. § 2257. վերջինս գրում է թէ. «Ի գիրս կարծեմ չէ յիշուած». նոր գրականում ընդունուած է շահպրակ ձե-ւով։
= Պրս. sāhpari, šahbari, sahbōy «յամ-բար ծաղիկը», որից թրք. šehboy>ռմկ. շէխ-պօյ «շահպրակ»։ Կերևի թէ նոր գրողների ձեռքով է շինուած այս բառերի վրայից՝ հին հայերէն փոխառութեանց ոճով և հայկական համարուած -ակ մասնիկով։-Աճ.
cf. Ցօղ;
night-damp, evening-dew.
· Calfa
ԳԴ պրս. žal, žāla «ցօղ»։ ՆՀԲ պրս. ժալ, ժալէ, որպէս և թրք. չըղ, չըյ «ցօղ»։ Տէրվ. Նախալ. 72 հյ. սառ, ցուրտ, պրս. žāla. sard, զնդ. sarəda, լիթ. szalti «սառեւ». szalna, szarma «շաղ, եղեամ, ձևերի հետ՝ հնխ. çar «սառիլ» արմա-տից։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 215 կպդովկ, šavi, սանս. savam «ջուր», sunomi «քամել», ումբր. savitu «անձրև» ևն։ Հիւնք. պրս. žāl։ Justi, Dict. Kurde 261 և Kurd. Gram. 251 հալ. շաղել ռա-ռի հետ դնում է քրդ. šelen «շաղուել, հեղուկի մէջ թաթախել ևն», որ բայի անորոշ ձևն է. արմատը šel։ Սագրզեան
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ասլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ռ. Սլմ. Վն. Տփ. շաղ, Զթ. շօղ, շող, Ագլ. շէհ «ցօղ».-2. Երև. Պլ. շաղէլ, Գոր. Ղրբ. Տփ. լա՛ղիլ «անձրևը բարակ ցօղել», Ալշ. Հճ. Ջղ. Մղ. շաղել, Զթ. Խրբ. շաղիլ, Տիգ. շmղէլ «ալիւր կամ ցեխ շաղախել, շաղուել». որ և Ակն. շէղիլ.-այս երկու իմաստները զանազանելու համար կազմուած է յետոյ, շաղվել «խմորը շաղախել», որից ունինք Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Սեբ. շաղվէլ, Հմշ. շաղ-վուշ, Ռ. շաղվէլ, շավղէլ, Ակն. շէղվիլ. (հին գործածութիւնը ունի Քուչ. 63).-ցօղի պատ-կերով է շաղ տալ Ախց. Երև. Տփ. «ցանել ցրուել»։-Նոր բառեր են շաղիկ, շաղաթա-թախ, ըաղակալել, շաղակոլոլ, շաղամէջ, շաղայրեց, շաղատար, շաղափուք, շաղոտիլ, շաղուիլ։
cement, mortar;
lute;
slime, mire, mud;
caltrop;
star-thistle;
soiled, sullied;
foul, dirty.
· Calfa
. ո հլ. «ցեխ, շաղուած հող և կիր» Ծն. ժա. 3. «պիղծ, կեղտոտ» Կոչ. 31. 118 (նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ռուս. гpязныи «ցեխոտ. 2. կեղ-տոտ»). որից լաղախել «ծեփել, ցեխի մէջ թաթախել, կեղտոտել, պղծել» ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. եփես. շաղախանալ «պղծուիլ, ապա-կանուիլ» Բրս. ծն. շաղախուտ «տղմուտ» Վստկ. կրաշաղախ Օրբել. կպրաշաղախ Ա. գաթ. շաղախաբեր (գրուած շաղաղաբեր) Ուռհ. խառնաշաղախ «անկանոն զօրք» Ուրհ, 344 (չունի ԱԲ). ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 762բ կայ նաև մհյ. շոխ, շողախ «աման-ների բերանը ցեխելու ծեփ»։
= Ծագում է շաղ «թրջել, թացութիւն» ար-մատից, որից շաղել «շաղախել». այս եր-կուսը երբեմն իրար հետ այնքան են միա-նում, որ անկարելի է լինում զանազանել. հմմտ. հներից՝ «Մոխիր հնոցի քացախով շաղախեալ արկին ընդ քիթս նորա» (Ճա-ռընտ.) միջին հյ. շաղղել (իմա՛ շաղաղել) «շաղուել» Վստկ. 157, որ յայտնի չէ թէ շա-ղել բայի՞ց է կազմուած -աղ մասնիկով, թէ շաղախել բայից՝ խ>ղ ձայնափոխութեամբ. նոյնը նաև յաջորդ գաւառականներում։
mimic, buffoon.
· Calfa
Նորայր, Բառ. ֆրանս. (babouin բա-ռի տակ) յիշում է պրս. [arabic word] saI-bālū «մի տեսակ կապիկ»։
turnip;
— վայրի, rape.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Ջղ. շախկամ, Մշ. շախգ'ամ, Մկ. շախկ'mմ, Սլմ Վն. շmխկ'mմ, Ակն. շօխգամ, Խրբ. շօխգ'ամ, Տիգ. շօխքmմ, Զթ. լուխգ'օմ, շուխգ'ոմ, Սեբ. ժօխբանք։ Նոր բառեր են շաղգամակեր, շաղ-գամահամ, շաղգմուկ։
fog, haze, mist;
obscurity;
atom, corpuscle;
cosmical matter;
— աչաց, suffusion, cataract.
· Calfa
(յետնաբար ի-ա հլ. գրծ. շա-մանդաղաւ Սարգ. բ. պետ. բ. էջ 488 (բ. տպ. «մէգ, մշուշ» Իմ. դ. 2. Փիլ. Եւագր. 204 Պտմ. աղէքս. 168. «մթին, նսեմ» Տօնակ. «հոգ, մտատանջութիւն» Ոսկ. հռովմ. 80, «աչքին պատած փառ» Յայսմ. մրտ. 21. որից շամանդաղութիւն Թէոդ. խչ. շամանդաղաձև Ոնյ. բարձր. շամանդաղատեսիլ Անան. եկեղ, շամանդաղիլ Մագ. անշամանդաղ Նար. 6. -նոր գրականում շամանդաղ ստացել է «corpuscule, հիւլէ, մասնիկ» գիտական նը-շանակութիւնը (տե՛ս Քաջունի, Ա. 565)։