beam-feathers.
· Calfa
πτερόν, πτέρνα ala, penna. Թեւք արծուոյ մեծամեծք. կամ ծայր փետրոյ թեւոց թռչնոց (թերեւս նման ստեւոյ վարազաց. կայ եւ պրս. բէրշէհի, թեւ, փետուր թեւոց աճեցեալ. եւ պէրժ, իբր պերճ, բարձ, բարձր. եւ շէհբէր, գանատ չելեկի, մեծ եղէգն թեւոյ).
Զմինն (ի ձագուց՝ արծիւն) մերժեալ ընկենու վարազաթեւոքն։ Եւ թէ ոք զվարազաթեւսն նորա յապաւիցէ ի բաց, անպիտան զնա առ թռիչսն առնիցէ։ Տէր աղքատացուցանէ զհզօր վարազաթեւսդ քո. (Վեցօր. ՟Ը։ Սարգ. յկ. է։ Եփր. թագ.։)
Անկեալ կործանի, եւ թափին վարազաթեւք նորա. (Լմբ. ամբակ.։ Իսկ Մծբ. ՟Ե. վարազաթեւք. ըստ տպ. երկիցս. այլ ըստ ձձ. թեւք։)
cf. Վարազաբար.
· Calfa
Խառն ընդ սասակութեան վարազի. եավուզ.
Վարագախառն առիւծաբար յարձակէին ի վերայ գնդին թշնամեաց. յն. լոկ, առիւծաբար. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 11։)
to become like a wild-boar, to become infuriate, ferocious, outrageous.
· Calfa
ՎԱՐԱԶԱՆԱԼ. Վարազակերպ լինել. կնճանալ. գազանանալ. վայրենանալ.
Կամ զօդ, որ մերթ գոչիցէ վարազացեալ հրաանաւ, եւ մերթ սարսէ ի գոչելոյն սաստիւ. (Եզնիկ.։)
boar-like.
· Calfa
Նման վարազի. վարազակերպ. վարազաբար.
Գազան ինչ հրաշունչ վարազանման. (Խոր.։)
Գոչէր առիւծաբար, եւ յարձակէր վարազանման. (Եղիշ. ՟Գ. (ա՛յլ ձ. վարազաբար)։)
the greater nerves.
· Calfa
Զօրացեալ յօրացեալք են վարազաջեղք չարին ի միտս նորա, եւ հազիւ մեծաւ աշխատութեամբ զերծանին ճիրանք նորա. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to change into a boar, to render ferocious;
to put in a rage, to drive mad.
· Calfa
ՎԱՐԱԶԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. Զինել իբրեւ զվարազ. ըստ յն. սպառազինել.
Զոչինչ վնասեալսն՝ չվնասելոցն վերայ (այսինքն ի վերայ չվնասելւոցն, ոչ վնասողաց) վարազացուցանէ եւ գազանացուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
cf. Վարազաբար.
· Calfa
Առիւծաբար վարազօրէն յարձակեալ՝ ի նոցա գունդն խառնեցաւ. (Բուզ. ՟Ե. 43։)
knot;
knob;
զ—ն կապանաց արձակել, to untie or loosen a knot.
· Calfa
«կապ, հանգոյց. 2. ծառի ոստի ծունկ, ճիւղի կցման տեղը» Բռ. ստ. լեհ. որից վարակել «կապել, կապկպել, շղթայով կամ չուանով կապել, փխբ. և կրաւ. ըմ-բռնուիլ, հիւանդութեամբ ևն բռնուիլ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 26 և Փիլիպ. Փարպ. ոստովք վարակեալ Իմ. ժգ. 13, որ և պարզապէս վարակոտ «ոստղեր ունեցող (փայտի հա-մար)» Բռ. ստ. լեհ. վարակեցուցանել Լմո-առակ. և սղ. սխալ գրուած վարկել «կապ-կպել», վարկեալ «կապկպուած» Ոսկ. մ. բ. 2 (ուր նաև կայ վարակեալ «կապկպուած» ձևը). վարակիչ (նոր բառ)։
ՆՀԲ պրս. պարագ, վարագ, թրք. եաբրագ «տերև, սաղարթ, ծղօտ»։ Տէրվ. Նախալ. 48, 107 հնխ. varg արմատից, իբր լտ. vergere «հակիլ, ծռիլ», valgus «կոր», սանս. vrjana «կոր»։ Հիւնք. վարկել հանում է վարգիլ բայից, իսկ վարակել՝ պարանոց բառից։ Karst, Յու-շարձան 403 տումեր. bar «կապ» և հյ, պարան, պարաւանդ։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 345 պրս. [arabic word] bark, [arabic word] vark «տերև» բառից։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), 255 սանս. urvári «շորից հանած թել, խծուծ», հսլ. vrùyī, լիթ. wirwè։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. ვარი վարի «վարակ, aapaa»։
Ոստ՝ գնդակ՝ ծունր՝ բուսոց եւ տնկոց. կապ. ոլորք. ... (որպէս եւ պ. պարագ, վարագ. թ. եաբրագ. տերեւ, սաղարթ, ծղօտ).
Վարակաց փայտի նմանին անզեղջք։ Ջանայր զվարակն կապանաց արձակել. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
cf. Վարակեցուցանեմ.
· Calfa
ՎԱՐԱԿԵՄ ՎԱՐԱԿԻՄ. ἑμπλέκω implico συνέχω contineo, comprehendo φύρομαι misceor συμφύομαι simul plantor, nascor. Պարաւանդել. պարանել. կապել կաշկանդել. շուրջ պատել պաշարել. ըմբռնել՝ իբր պառականօք. պնդել որպէս վարակօք. կր. ըմբռնիլ. շաղիլ. զգածիլ. համակիլ. պատատիլ. պատտղիլ. պիւրքմէք, սարմագ. եւ այլն.
Ընչիցն ծառայ կապանս վարակէ զանձամբ։ Իբրեւ զբազում չարեաց պարտական վարակեն ի դժուարարձակ շղթայս։ Գելոցօք վարակել եւ խորտակել։ ԿԱպեաց զսպանօղն զհերովդդէս՝ զանդամս նորա որդամբք վարակելով. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Ոսկիփոր.։)
Վարակեսցին տոռամբք տնանկութեան։ Ցաւօք վարակեալ եմ։ Զփայտն խեղաթիւր, եւ ոստովք վարակեալ։ Որ ելանէ ի թիւր ճանապարհ, նովին վարակեսցի. (Յոբ. ՟Լ՟Զ. 8։ ՟Զ. 14։ Իմ. ՟Ժ՟Գ. 13։ Առակ. ՟Ժ՟Ը. 18։)
Որպէս վարակեալ ինչ շղթայիւք։ Ամենայն ցաւօք վարակեալ։ Ոչ վարակեալ ամենայն ախտիւք։ Մախանօք վարակեալ։ Անհաւատութեամբ վարակեալ։ Վերջին աղքատութեամբ մտաց վարակեալ։ հՈգովք վարակեալ անհանգիստ. (Պիտ.։ Ոսկ. փիլիպ.։ Փարպ.։ Լծ. ածաբ.։ Իգն.։ Սարգ. յռջբ. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
Մի՛ առ այս մտածութիւն բնաւ վարակիր։ Յայլ փափագումն վարակիք. (Շ. յկ. ՟Դ։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Բ։)
Նոյն մախանացն ծառայ, որով դուդ վարակիս։ Որոց (արարածոց) տռփանօք վարակեալ մարդիկ. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. իմ.։)
to impede, to embarrass, to entangle, to engage, to involve;
to communicate, to give;
to infect, to taint.
· Calfa
Խղճին ստգտեալ՝ վարակեցուցանէ զնա ի տրտմութիւն։ Վարակեցուցանել զնա ի սնոտի ցանկութիւնս. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
to be embarrassed, to get entangled, encumbered;
to be catching or infectious, to spread, to communicate itself;
to catch a disease;
to be infected, tainted, contaminated;
cf. Ոստ.
· Calfa
entanglement, embarrassment, labyrinth, puzzle, scrape;
infection, contagion.
· Calfa
Մեղաց վարակմամբ կապեալ կան եղկելիքն. (Գր. հր.։)
cf. Վարանք.
· Calfa
(սեռ.-ի, մանաւանդ անեզական, յետնաբար ի, ի-ա հլ.) «տարակոյս, տագ-նապ, մտմտուք» ՍԳր. Ոսկ. ես. և Եփես. Սեբեր. որից վարանել, վարանեցուցանել ՍԳր. Մանդ. Վրք. հց. վարանիլ ՍԳր. Ագաթ. վարանումն Եփր. աղ. վարանական Նար. ամենավարան Նար. էջ 2. վարանոտ, վա-րանք (նոր բառեր) ևն։
ՆՀԲ լծ. որոնումն, պարան, վարա-կումն։ Տէրվ. Նախալ. 106 վարել, վարմ ևն ձևերի հետ՝ հնխ. var «ծածկել, պա-տել» արմատից։ Հիւնք. վարատել կամ վարակել ձևից։ Nyberg, Hilfsb. 2, 232 փոխառեալ է դնում պհլ. varan «փա-փադ, ցանկութիւն» բառից։ Իմաստի տարբերութիւնը չի թոյլատրում այս նունացումը։
եւ ի սուրբ գիրս կից ընդ բայի. ՎԱՐԱՆ եւ ՎԱՐԱՆՔ. στενά angustiae ἑπήρεια molestia. եւ ի սուրբ գիրս կից ընդ բայի περικατάληπτος γίνομαι circumprehensus sum ἁθυμέω animum despondeo, consternor եւ ταπείνωσις humiliatio λέσχη futilis sermo. կամ λόχος եւ λοχεία insidiae եւ dolor puerperis. (լծ. որոնումն, եւ պարան, եւ վարակումն). Պաշարումն խորհրդոց ի դժուարութեանց. հոգ. տատամսութիւն. տարակուսանք. անձկութիւն. յոյզք. ծուփ. տագնապ. երկունք. շուարում, մտմտուք, յուսահատութիւն, ո՛ր դին դառնալը՝ ընելիքը չընելիքը չգիտնալը, չորս դին ջուր կտրիլը.
Իբրեւ այնչափ ի վարան տագնապի մտանէր այրն։ Ի վարանի եւ ի տարակուսի կային։ Եւ էին ի վարանս եւ ի մեծ տարակուսանս։ Լի եղեալ յիմարութեամբ՝ ի վարանս մտանէր։ Ու՞մ դժնդակութիւնք եւ վարանք.եւ այլն։
Արկանէ զլսօղսն ի վարան տարակուսի. (Եղիշ. խաչել.։)
Վարտն է ինձ ամենայն ուստեք։ Այն չէ գթոյ եւ խնամոյ գործ, այլ առ վշտի եւ վարանի հայթայթանք. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. եփես.։)
Սիրտ իմ գելու յանթիւ մեղացս վարանաց. (Եփր. աղ.։)
Լուծանէ զվարան (կամ զվարանս) տարակուսին։ Արժան է ի վարանս մտանել, ընդէ՞ր երկու գետքն պատեն. (Փիլ.։)
Ողորմութիւն ասի, ի վիշտս եւ ի վարանս ուրուք աղէտանալզ. (Խոսր.։)
Ու՞ր (ի մէջ աւերակաց) ծիծառն զիւր վարանից բունիկն յարադրէ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
embarrassment of mind, agitation of spirit, want of determination, perplexity, hesitation, uncertainty, vacillation, irresolution;
—ք մտաց, mental agony, grief, anguish, intense anxiety;
ի —ս տագնապի մտանել, ի —ի կալ, to hesitate, to be uncertain, to be at a loss, in a great perplexity;
ի —ս լինել, to be uncertain whether, to be in suspense, undecided;
կեալ ի —ս, to remain in suspense, to be undecided what course to take, what to do;
ի —ս տարակուսի անկանել, to be involved in difficulties, in great embarrassments;
ի —ս տարակուսի կալ, to be in the utmost perplexity;
ի —ս արկանել զոք, to cause disturbance of mind, to create uncertainty, to perplex, to embarrass;
— է ինձ ամենայն ուստեք, I am quite embroiled, perplexed, embarrassed, troubled, I do not know what to do, what course to take, where to turn;
ի —ս տարակուսին, as he was in this state of embarrassment, in this extremity.
· Calfa
perplexed, irresolute, uncertain, wavering.
· Calfa
Ուր իցէ վարան, վարանեցուցիչ կամ վարանելի ինչ.
Վարանական խորհրդով վարանեալ. (Ճ. ՟Բ.։)
Մակբայք՝ վարանականք են, ոյք ակամայ ընտրելի առնեն զերկրորդն. Որդոն, գէթ, գոնէ, փարթար. (Թր. քեր. հյ.։)
Վարանականօք (կամ վարանակամօք) ոմամբք ընտրելի առնէր զերկրորդն, տալ կրկին կամ երեքկին զսակ հարկին։
to entwine in, to wind around, to involve, to tangle, to knot;
to lay snares, to wait in ambush;
cf. Վարանեցուցանեմ.
· Calfa
ՎԱՐԱՆԵՄ ՎԱՐԱՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑξοκέλλω alio averto, pertraho λοχάω , ἑνεδρεύω insidior. Ի վարանս արկանել. պարանել. վարակել. տատամսեցուցանել. այսր անդր տարաբերել. մանաւանդ՝ Պատել դարանակալութեամբ. պաշարել եւ տագնապել իբրեւ ի դարանի.
Խեղգիւք շրթանց իւրոց վարանեաց զնա։ Այր զընկեր կամ վարանեալ սպանանէ։ Զօրացան ի վերայ քո արք խաղաղութեան քո, վարանեցին զքեզ։ Որ էին լեալ ժողովրդեանն յորոգայթ գայթագղութեան, վարանել զնոսա ի ճանապարհս իւրենաց։ Զի զբարին ի չար դարձուանելով վարանէ։ Վրէժխնդրութիւն իբրեւ առիւծ վարանեսցէ զնա. (Առակ. ՟Ե. 21։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24։ Աբդ. 7։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 4։ Սիր. ՟Ժ՟Ա. 33։ ՟Ի՟Ե. 31։)
Վարանեցուցանէր զանձն նորա բազոմւ տրտմութեամբ եւ հոգովք։ Ի մեղսն պատրեալ յուսովն, եւ յետ մեղացն վարանեցուցանել երկիւղիւ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Լմբ. սղ.։)
Առ նոյն իսկ պարիսպն հասեալ քաղաքին՝ տագնապեալ վարանեցուցանէր զայնոսիկ, որ ի ներքսագոյն պարսպին էին. (Ոսկիփոր.։)
ՎԱՐԱՆԵԼ. իբր Հոգալ. խորհել տատամսութեամբ, կամ որոնել քննել ցաւով. աշխարել.
Զամբարշտութիւնս իմ արտասուել. եւ զչարիս իմ վարանել. (Մանդ. ՟Ա։)
to throw into uncertainty, to render perplexed, to embarrass, to puzzle.
· Calfa
ՎԱՐԱՆԵՄ ՎԱՐԱՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑξοκέλλω alio averto, pertraho λοχάω , ἑνεδρεύω insidior. Ի վարանս արկանել. պարանել. վարակել. տատամսեցուցանել. այսր անդր տարաբերել. մանաւանդ՝ Պատել դարանակալութեամբ. պաշարել եւ տագնապել իբրեւ ի դարանի.
Խեղգիւք շրթանց իւրոց վարանեաց զնա։ Այր զընկեր կամ վարանեալ սպանանէ։ Զօրացան ի վերայ քո արք խաղաղութեան քո, վարանեցին զքեզ։ Որ էին լեալ ժողովրդեանն յորոգայթ գայթագղութեան, վարանել զնոսա ի ճանապարհս իւրենաց։ Զի զբարին ի չար դարձուանելով վարանէ։ Վրէժխնդրութիւն իբրեւ առիւծ վարանեսցէ զնա. (Առակ. ՟Ե. 21։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24։ Աբդ. 7։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 4։ Սիր. ՟Ժ՟Ա. 33։ ՟Ի՟Ե. 31։)
Վարանեցուցանէր զանձն նորա բազոմւ տրտմութեամբ եւ հոգովք։ Ի մեղսն պատրեալ յուսովն, եւ յետ մեղացն վարանեցուցանել երկիւղիւ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Լմբ. սղ.։)
Առ նոյն իսկ պարիսպն հասեալ քաղաքին՝ տագնապեալ վարանեցուցանէր զայնոսիկ, որ ի ներքսագոյն պարսպին էին. (Ոսկիփոր.։)
ՎԱՐԱՆԵԼ. իբր Հոգալ. խորհել տատամսութեամբ, կամ որոնել քննել ցաւով. աշխարել.
Զամբարշտութիւնս իմ արտասուել. եւ զչարիս իմ վարանել. (Մանդ. ՟Ա։)
severely wounded.
· Calfa
Սաստիկ վիրօք.
Սակս սաստկավէր չարեաց։ Սակս իմոյ սաստկավէր պարտաւորելոյս։ Գանելս սաստ կավէր խոցուածովքս։ Չարալլուկ զոգիս իմ ի մետաղս անըմբռնելիս տանջեն սաստկավէրս. (Բենիկ.։)
to be beset, seized or caught;
to hesitate, to be uncertain, embarrassed, in suspense, to vacillate, to waver, to float, to haw, to boggle;
to lie in ambush, in wait for, to plot;
to apply one's thoughts or one's mind to;
վարանեալ կայր, he was at a loss how to.
· Calfa
ἁπορέω, ἁπορέομαι, διαπορέω in angustiis haesito, nescio quo me vertam ἑκτήκομαι maceror. Ի վարանս մտանել. յանհնարս մտանել. մատնիլ յանձկութիւն. մտայոյզ լինել. տատամսիլ. ծփիլ տարակուսանօք. տագնապիլ. հալիլ մաշիլ. տատանիլ. պարանիլ. պաշարիլ. վարակիլ. անճրկիլ, շուարիլ, նեղը ինկնալ, մտմտալ.
Ի բազում տրտմութենէ եւ ի տխրութենէ իմմէ վարանեալ կամ մինչեւ ցայժմ. (՟Ա. Թագ. ՟Ա. 16։)
Տարակուսել եւ վարանել ի վերայ իւրաքանչիւր ուրուք սոցայց ոչ անպիտան է. (Արիստ. ստորոգ.։)
Նեղեցաւ տագնապեցաւ, տարակուսեցաւ, վարանէր յանձն իւր։ Տարակուսեալ վարանէր առ անհնարութիւն տեղեացն. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Գ. 45։)
Անբժշկական վիրօք վարանեալս։ Երկչոտութեամբ կարծեաց վարանեալ։ Ի միտս անկայունս երկեակ ճանապարհաւ մահու վարանեալն. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Զ. ՟Ի՟Ը։)
Վիրօք յանցանաց՝ վշտանայ հոգիս, վարանեալ շրջիմ. (Ժմ.։ (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։)
Վարանեալ յայսոց պղծոց՝ եկն խոստովանեցաւ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ապստամբն վարանի հակառակ ընդ ճշմարտութեան. (Համամ առակ.։)
Զօրն ամենայն նոքօք (կանամբք) վարանէր. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։)
Նստի վարանեալ (կամ դարանեալ) ընդ մեծամեծս։ Վարանի (կամ դարանի) ի գաղտնիս։ Վարանի (կամ դարանի) յափշտակել զաղքատն. (Սղ. ՟Թ. 29. 30։)
Մեղաւոր ի մահ վարանի. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 34։)
cf. Վարանք.
· Calfa
Վարանիլն. վարանք.
Հայեա՛ց ի վարանումն տարակուսանաց իմոց. (Եփր. աղ.։)
nose-band;
snaffle;
muzzle.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «սանձ, երասանակ» Ես. լէ. 29. Եփր. ծն. էջ 52. Նար. էջ 240. որից վարապանակ «նոյն նշ.» Մծբ. 84։
ՆՀԲ «գործի վարելոյ՝ վարակելոյ՝ վարանելոյ»։ Ըստ Հիւբշ. 244 յարաբե-րութիւն չունի յաջորդի հետ։
«կուրծքը պահող զրահ» Արծր. գրուած է վառապան «պահող՝ ազատող բան» Մծբ. 208 (առնուած է բարոյական առումով. տե՛ս ՀԱ 1913, 489). աւելի սովորական վարապանակ, ի-ա հլ. «զրահապատ թիկնոց՝ կռուի ժամանակ հագնելու համար» Ա. թդ. ժէ. 38, 39. ժը. 4. Բ. թագ. ի. 8. (Հին բռ. մեկնում է «լանջանոց կամ վէշմակ»)։
ՀՀԲ և ՆՀԲ վառիլ «զինուիլ» բայից Ուղիղ մեկնեց Lag. Arm. Stud. § 2105։ Նազրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 սանս. var «ծածկել» արմատից։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. როՅანაგი րոպանագի «naн-талоньī нa подкладкe, աստառով տա-փատ»։
φιμός capistrum. Երասանակ. սանձ. բերանակապ. պահպանակ բերանոյ եւ գլխոյ գրաստուց. գործի վարելոյ՝ վարակելոյ՝ վարանելոյ զգրաստս.
Ասկից վարապան ի ցռուկս քո, եւ դանդանաւանդ ի կզակս քո. (Ես. ՟Լ՟Է. 29. (որ ի Մծբ. ՟Ե. տպ. գրի վարանապան, եւ ի ձ. վարապանակ)։)
Ունչս արար՝ անցոյց շրոշակ ընդ քիթս նորա եւ եդ վարապան ի ցռուկ նորա. (Եփր. ծն.։)
Վարապան վանիչ չարախօսին կզակաց եդեալ կազմեցեր. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
ՎԱՐԱՊԱՆ որպէս Վառապան. վարապանակ.
Բուռն հարեալ զդիակաց պղնձակուռ վարապանին աշդահակայ. իբր զդրօշակէ զրահապատ ծիրանեաց. (Արծր. ՟Ա. 5։)
sagum, great coat;
cassock, brigandine, coat of mail, hauberk, hocqueton, cuirass.
· Calfa
ՎԱՐԱՊԱՆԱԿ μανδύας genus vestimenti miitaris. որ եւ ՎԱՌԱՊԱՆ. Պահպանակ վառելոցն ի պատերազմ. որպէս ամղան՝ տառատոկ՝ վերարկու՝ թիկնոց եւ լանջանոց. զգեստ զինուորական.
Զգեցոյց սաւուղ դաւթի զվարապանակս իւր. եւ ած դաւիթ զսուսեր իւր ընդ մէջ ի վերայ վարապանակացն։ Մերկացաւ յովնաթան զլօդիկն՝ որ զիւրեւ, եւ ետ զայն դաւթի. եւ զվարապանակս իւր։ Եւ յովաբ զգեցեալ էր վարապանակս զրահից. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 38. 39։ ՟Ժ՟Ը. 4։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի. 8։)
Վարապանակ. լանջանոց կամ վէշմակ։
sent as a colony, dispersed, scattered;
vagabond, wandering;
colonist, planter.
· Calfa
ἅποικος domo absens, colonus, peregrinus ἁποικία colonia. Վարատեալ. օտարացեալ ի բնիկ տեղւոջէն. հատուած. գաղթական, եւ Ինքնագլուխ վտարանդի. թափառական. վայրավատին.
Վարատականս առաքէին աղբանացիք։ Հռոմայեցիք վարատականս այլուր բնակութիւն առաքեցին. (Եւս. քր. ՟Ա. ՟Բ։)
Ստամբակեալս վայրագութեամբ ... սրացեալս վարատական։ Մանուկս մեղանչական, անխրատական, եւ վարատական. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Բ։)
Կամ որպէս Վարատիչ. վայրավատնիչ. ցրուիչ.
Հոսել վարատական (կամ վարատան) հողմով ի ձորս եւ ի փապարս կորստեան. (Ստեփ. սեւան.։)
cf. Վարատեցուցանեմ.
· Calfa
ἁπάγω abduco διασκορπίζω dispergo, dissipo καταλύω dissolvo. (լծ. փարատել). Ի բաց վարել. վայրավատնել. ցրել. ցրուել. ցնդել. օցտել. որոշել. հեռացուցանել. վտարել. օտարացուցանել. քայքայել. քշել, ցրուել, բաժնել. պ. վարանտէն.
Զնախնեաց սրբութեան զավրատել օրինացն. յն. զլուծումն կամ զքայքայումն. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 17։)
Վարատեմ եւ ցրուեմ ես տեսէ զզօրսդ։ Մի՛ վարատեսցէ թշնամին ուխտին մերոյ զոչխարս առաքելական եկեղեցւոյ քում սրբոյ։ Որք նորաձան ուսմամբ իբրեւ պատառող ժանեօք վարատեն (զհօտն քրիստոսի) ի միոյ սուրբ եւ ուղղափառ գաւթէ եկեղեցւոյ։ Որ օցտէ ի ճշմարտութենէ, այսինքն վարատէ. (Եփր. թագ.։ Ագաթ.։ Վրք. ածաբ.։ Լծ. ածաբ.։)
Մի՛ վարատիցին ի հեթանոսական զխաշինսն չարչարանօք ստացեալ. (Տաղ.։)
Ժողովեա՛ յուրախութիւն զվարատեալս տրտմութեամբ. (Շար.։)
Մի՛ վարատեր զիս ի միածնէդ իմմէ (ի միամօր զաւակէս). (Ճ. ՟Բ.։)
Բա՛րձ ի մէնջ զխաւարն ափշութեան, որ ընկղմէն զմիտս զգաստութեան մերոյ, եւ վարատէն ի քո խնամոցդ. (Եփր. աղ.։)
Էառ զքեզ բանսարկուն, վարատեաց զքեզ ի ժամանակս բազում. (Աթ. համբ.։)
Անդարձս վարատեսցայ. (Նար. ՟Ի՟Է։)
ես ինձէն իմովք կանմօք վարատեալ ի կամաց քոց՝ մատնեայ աւազակաց. (Սկեւռ. աղ.։)
Զամենայն վարատէ ընկենու յանօրէնութեան ծովն՝ արբեցութիւնն։ Իբրեւ զգերի մի եւ զամայի յանկարծակի վարատեաց։ Ոչ յերկարեմ զբանս, զի մի՛ վարատեցից զմիտս լսողին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։ եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։ եւ Ոսկ. ղկ.։)
to drive away, to scatter, to disperse, to defeat, to rout, to destroy.
· Calfa
Նոյն զվասակ իշխանն սիւնեաց վարատեցոյց հօտէս տիրական. (Գանձրն.։)
Դրախտին (կամ ի դրախտէն) փափկութեան ... մարդկան թշնամին վարատեցոյց, առեալ տարաւ գերի. (Տաղ.։)
scattering, dispersion;
defeat, rout, destruction.
· Calfa
Ի վարատման ձերում ի մէջ աշխարհաց. (Եզեկ. ՟Զ. 8։)
Տէ՛ր տեսանես զվարատումն երամոց աղաւնեաց քոց յորսորդաց չարաց։ Ողբամք դառնապէս զան ի միմեանց վարատմանն պատճառս. (Սարկ. աղ. եւ Սարկ. հանգ.։)
lascivious, wanton, unchaste.
· Calfa
«յորդ, զեղուն» (գետի, ջրի համար ասուած). հնում առանձին չէ աւանդուած, բայց սրանից ունինք գետավարար, նորա-գիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Օրբել. էջ 31. «Երանելին Տիրոտ ի գետավարարս հանապազ նշան խաչի ա-րարեալ՝ անցանէր ընդ գետն աներկեղա-բար». նշ. «գետի յորդիլը, ջրերի զեղուլը կամ յորդած գետ»։ Հմմտ. յաջորդը։
ԳՒՌ (dialectal) Ադլ. Գնձ. Երև. Կր. Ղրբ. վարար «յորդ, առատ (գետ, ջուր, աղբիւր)», որից վարարիլ «յորդիլ», վարարացնել «յորդաց-նէր,
(ըստ ՆՀԲ ի, ի-ա հլ. բայց կայ միայն ի հլ.) «վաւաշոտ, արուին հետամը-տող կին կամ մատակ անասուն» Խոր. Բ. 32. Մագ. թղ. 59. Միխ. աս. 199. Նոնն. 13 («իգամոլ անասուն»), Սարկ. հանռ. Սամ անեց. 44. որից վարարել «շուայտիլ, խև-նեշանալ, ցոփանալ» Փիլ. լիւս. Լաստ. ժէ, (տպ. 1844, էջ 72 վարանէր)։ Բառիս երկ-րորդ ձևն է վրիրակ, որից ունինք վրիրակ խաղալ «խենեշանալ, պոռնկանալ» Նորա-գիւտ Յայտ. ժը. 9. վրիրակութիւն «խենե-շութիւն, ցոփութիւն» Նորագիւտ Յայտ. ժը. 3. վրիրակել «ցոփանալ» Նորագիւտ Յայտ ժը. 7 (սրանց դէմ այլ ձ. վիրարկ, վիրար-կութիւն)։
ՆՀԲ զհետ վարիլ ձևի՞ց։ Հիւնք. վա-րազ բառից։ Նորագիւտ վրիրակ ձևը գտաւ ու մեկնեց նախ Հ. Բ. Սառ-գիսեան, Քնն. Յհ. Մանդ. Վենետ. 1895 էջ 44, յետոյ Ֆ. Մուրատ, Յայտ. յովհ. էջ 289, և վերջին անգամ Տաշեան ՀԱ 1906, 77։ Այս երկու բառերի հետ կապ ունի՞ արդեօք ուտ. վար «կատաղիլ»։
Վաւաշոտ. շուայտոտ (կին). մատակ՝ որ զհետ վարի արուի.
Կին ոմն խոշորագեղ՝ վարվար։ Առնամոլի վավաշ եւ վարար. (Խոր. ՟Բ. 34։ Մագ. ՟Ի՟Ը։)
Զասացեալն յարմարապէս առակաւ՝ ուղտուց եւ իշոց վարարից հանգրուանս. (Սարկ. հանգ.։)
to luxuriate, to be riotous, lustful, to give oneself up to libertinism, to lead a dissolute life.
· Calfa
Դարձեալ ի խառնակութիւն վարարել (կամ վարարեալ), զօրէն սեղեխի առփեցելոյ զհետ երթայ. (Փիլ. լիւս.։)
horse-harness, horse-trappings.
· Calfa
«ձիու մի զարդ. թամբ կամ սա՞նձ». առանձին չէ գործածուած. որից ճսկիվարաւանդ «ոսկեղէն վարաւանդ ունե-ցող» Բուզ. դ. 12. Ոսկ. եփես. 769. վարա-ւանդասպաս «ձիապան, ձիավար, սանձա-կալ» Բուզ. ե. 43։
= Պհլ. *varband ձևից, որ կազմւած է 3 var «կուրծք» և [arabic word] band «կապ» բառերից. հմմտ. պրս. [arabic word] ︎ barband «կրծակապ, թրք. կիւմիւշտիւրիւք. և է իրն այն զոր արկանեն ի կուրծս երիվարաց. և ևս նշանակէ զայն իրն, զոր կապեն կանայք ի կուրծս իւրեանց, որ է կազմեալ ի մարգարտոյ, յոսկւոյ, ի մեղեսկէ, և ի զմրխտոյ». քրդ. [arabic word] bārbān «մէկ գինդից մինչև միւսը ձգուած ոսկի շըղ-թայ» (Justi, Dict. Kurde, էջ 43)։-Հիւբշ. 244։
ՆՀԲ յիշում է վարապան և պարաւանդ ձևերը։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 73 պրս. barband։ Տէրվ. Նախալ. 95 բառիս երկրորդ մասը դնում է հնխ. bhandh, պրս. band «կապ»։
ՎԱՐԱՒԱՆԴ կամ ՈՍԿԻ ՎԱՐԱՒԱՆԴ. Սպաս եւ զարդ ձիոյ. սար. թամբ, կամ վարապան՝ պարաւանդ՝ դանդանաւանդ. cf. ՈՍԿԵՍԱՐ.
Բազում նժոյգս զարքունական ձիոց՝ արքունի օճառովք՝ ոսկի վարաւանդ ապրդմովն տայր նմա. (Բուզ. ՟Դ. 12։)
stable-man, groom, lackey, ostler.
· Calfa
Ձիապան կամ սպասաւոր կարգեալ ի վերայ սպասուց ձիոյ. ախոռապետ կամ սանձակալ.
Երկոքեան ի ձիոյ յերկիր անկանէին. իսկ զսպարապետն մանուէլ իւր վարաւանդասպասքն յերիվար հանէին. (Բուզ. ՟Ե. 43։)
to run, to gallop.
· Calfa
Վագել. վազել. երագել. արշաւել. սրանալ. յարձակիլ. ընթանալ. դիմել.
Յամենայն կողմանս վարգին, եւ ընդ հանուր արշաւին, եւ ընդ բնաւս սլանան։ Յորժամ ընդ հիւսիսի վարգին, չէ ինչ արգել՝ թէ ընդ հարաւ ոչ սուրայցեն. (Եզնիկ.)
(լծ. եւ լտ. վէ՛րկօ, բէ՛րկօ. vergo, pergo. դէմ եդեալ ուղղիլ ի մի կողմն)։
running;
very rapid, violent, impetuous.
· Calfa
Որ վարգի. արագընթաց. սրաթռիչ.
Իբրեւ վարգիչ իմն օդով սրավարեալ՝ գայ հասանէ վաղվաղակի յաշխարհն կորդուաց. (Յհ. կթ.։)
Ի գիտութեանցն խորս եւ յոլորտս վարգիչ օդով, եւ յիշեցուցիչ հոգւովն սրբով ժամանեալ. (Կամրջ.։)
rose;
եղանակ —ից, rose-season;
մշտափթիթ —, monthly —, semper florens;
— հարիւրթերթի, centifolia;
մամռաւոր —, moss rose;
դամասկեան —, damask rose;
վայրի —, wild rose, eglantine;
դեղին —, single yellow rose;
կոկոն, բոլորք —ից, rose-bud;
գոյն —ի, rose-colour;
փայտ —ի, rosewood;
կարմրագեղ, ծիրաներփեան, գեղեցիկ, քաղցրաբոյր, գեղափթիթ, փշալից, թարշամ —, scarlet, purple, beautiful, perfumed or odorous, full-blown, thorny, faded rose;
—ք մանկութեան, այտից, շրթանց նորա, the roses of youth, of his cheeks, of his lips;
պսակ ի —ից, crown or wreath of roses;
քաղել —, to gather roses;
չիք — անփուշ, no — without a thorn;
cf. Իսկութիւն.
· Calfa
, ի հլ. (յետնաբար նաև ռ, ու հլ.) «վարդ ծաղիկը» Իմ. բ. 8. Սիր. լթ. 17. որից վարդաբեր Գ. մկ. է. 12. վարդագոյն Բ-մկ 4. 28. վարդայատակ Եսթ. ա. 6. վարդենի Սիր. իդ. 19. լթ. 17. Վեցօր. 92. վարդենիք Ոսկ. մ. բ. 13. կարմրավարդ Տաղ. հազրե-վարդ Նար. տաղ. 471. վարդավառ Տոմար. Տօնաց. (այս անունը առած է իրար վրայ վարդաջուր ցանելու հին հայկական սովո-րութիւնից, որ յետոյ փոխանակուեցաւ պարղ օրով. համապատասխանում է Պարսից [arabic word] abrēzagān ևամ [arabic word] barazgān կոչուած տօնին, որ տեղի է ունենում Տիր = յունիս ամսի 13-ին, այն է Խեզգետնի արևադարձի չորրորդ օրը. մեզ նման այդ օրը Պարսիկները իրար վրայ վարդաջուր կամ պարզ ջուր են սրսկում)։ Նոր բառեր են վարդաբոյր, վարդախտ, վարդարան, վար-դափունջ։
-Պհ.. *vard<հպրս. *varda-ձևից, որ աւանդուած չէ. հմմտ. պհլ. Vardaki «Վար-դիկ» (իբր յտ. անուն), զնդ. ❇ va-rəδa «վա՞րդ», պրս. [arabic word] gul «վարդ» (գւռ. vále), զազա [arabic word] vile «ծաղիկ»։ Պահլաւե-րէնից են փոխառեալ նաև ասոր. ի︎ν︎ vardā, ն. ասոր. värdä, արաբ. [arabic word] vard «վարդ». ասորերէնից յետ փոխառութեամբ պհւ. var-tā (իմա vardā) «վարդ» (Horn § 927)։ Իրանեանից փոխառութիւն է նաև յն. ῥόδον ևոլ. βρόδον «վարդ», որից լտ. rosa, և այս-տեղից էլ իտալ. rosa, ֆրանս. rose, հբā. rδsa, գերմ. Kose, հոլլ. roos, անգխք. անգլ. rose (Kluge 398) և վերջապէս ռուս. poaa, բոլորն էլ «վարդ»։ Երկրորդ փոխառութեամբ յառաջացել է արաբ. [arabic word] ǰul «վարդ կամ ծաղիկ», որից [arabic word] ǰulāb (իմա՛ պրս [arabic word] gulāb) «վարդաջուր», որ և փոխառու-թեամբ տուել է իտալ. giulebbe, ֆրանս. ǰulep, սպան. julepe «դեղագործական օշա-րակ»։ Իրանեան բառը ծագում է հնխ. urdhō «փշոտ թուփ, փշաթուփ» ձևից, որի այլ ժա-ռանգներն են անգսք. word «փշաթուփ», նորվ. ōr, ōl (*ord) «հաղարջենի» (Pokorny 1, 316, Walde 658, Boisacq 843)։ Թէև Po-korny չի յիշում, բայց անշուշտ այս հնխ. urdho-բառն էլ պէտք է դնել հնխ. ueredh-, uerədh-«աճիլ, բարձրանալ, բարձր» արմա-տից, որի ժառանգներից են սանս. várdhate «աճեցնել», զնդ. varəd-«աճիլ», yarəδa-(որ է «վարդ»), նաև «աճեցնել, շատացնել» (ածանցմանց մէջ), varəδā-«թուփ» (որ Bartholomae, Altir. Wört. 1370 դնում է varəd-«աճիլ» արմատից), պրս. [arabic word] ba-līdan «աճիլ, առաւելուլ», յն. ὄρϑός, դոր. მορϑό-«ուղիղ կանգնած, շիտակ, ճշմարիտ». հսլ. roditi, raždati, ռուտ. родить, paждать «ծնիլ», pодители «ծնօղք», pодъ «ազգ, սեռ, սերունդ, պտղաբերութիւն, տեսակ» ևն (Pokorny 1, 289, Boisaca 711)։ Meillet (Dict. étym. It. 831) թէև հայերէնը դնում է իրանեանից, բայց լատինը յունարէնից չի դը-նում, ինչպէս նաև յունարէնը իրանեանից, ոչ էլ ընդունում է հնդևրոպական ծագում. այլ թէ՛ իրանեանը, թէ՛ յոյնը և թէ՛ լատինը փո-խառեալ միջերկրեան մի քաղաքակրթութիւ-նից, որ սովորել էր մշակել վարդը, ինչպէս շուշանը, մանուշակը ևն։-Հիւբշ. 244։
Նախ ԳԴ կցեց պրս. վէրտ ձևին։ ՆՀԲ վրաց. վարդի, պրս. արաբ. վարտ, վէրտ, յն. ռօ՛տօն, լտ. rosa։ Peterm. 18 ա-րաբ. vard։ Lag. Urgesch 823 պրս gul, յն. ρόσον և խպտ. urt։ Müller SWAW 38, 586, 39, 394 ևն արաբ. vard. պրս. gul ևն։ Նոյն, Kuhns u Schl. Btrg. 1, 318 սանս. vrdh արմա-տից։ Մ. Փ., Մասիս 1882 յուլ. 21 պհլ. վարդա, պրս. կիւլ, քաղդ. վարդա։ Հիւնք. արաբ. վէրտ, ևոլ. βρόδον։ Մաս
ЗВО 25, 306 հյ. որթ, յն. ῥοα «նուռ» և այլ բառերի հետ յաբեթական արմա-տից։ վարդավառ բառը հներից Մովս. օերթ. Ճառ վարդ. մեկնում է արդ ա-ւար։ Աւելի երկար խօսում է Յայսմ. օգոստ. 6. «Յայնմ աւուր հեթանոսք Ափրոդիտեայ տօնէին և... կոչէին զնա վարդամատն և ոսկեծղի, և զվարդն նմա ընծայ մատուցանէին։ Վասն այ-սորիկ անուանէին զտօնտ զայս վարդա-վառ։ Իսկ ի նորս ասի վարդավառ, զի Քրիստոս ըստ նմանութեան վարդի՝ վարդ ի կոկոնի եր. և յայլակերպիլն ի թաբօր՝ իբր թէ վարդ վառեցաւ»։ Վար-դավառ բառի ստուգաբանութիւնն է ակ-նարկում Նար. գնձ. 482 Գոհար վարոն վառ առեալ ի վեհից վարսիցն արփենից (տաղ Վարդավառի. նկատողութիւն Ստ. Մալխասեանի)։ Մանրամասն խօսում է Տաթև. ամ. 485 և հանելով վարդ բա-ռից, դնում է վարդի և Քրիստոսի հա-մեմատութիւնը։ Նոյնը կրկնում է էջ 498, ուր աւելացնում է բառախաղով արդ աւար և վարդապետ բառերի հա-մեմատութիւնը։ Նորերից ՀՀԲ և ՆՀԲ վարդ վառեալ։ Հիւնք. պրս. վէրտէ «ա-ղաւնեբոյն» և վառանտէն «վարել, քշել» բառերից (այսպէս կոչուած՝ վարդավա-ռին աղաւնի թռցնելու սովորութիւնից)։ Հերպետ, Բազմ. 1902, 291 սանս. վար-դա «ջուր» + վառ «սրսկում»։ Պարո-նեան, Անահիտ 1903, 13 զնդ. աէթրա «կրակ» և հյ. վառել, իբր «հրավառա-թեան տօն»։ Փառնակ, անդ՝ 39-40 սանս. vardh «բարձրացնել» + վառ «քօղ արքայական», իբր Պարսից farr -i-kayānī տօնի օրինակութիւնը։ Լևո-նեան, Աւետաբեր 1914, 906 =բարդա-վառ (խոտի բարդեր այրելու սովորու-թիւնից հանելով)։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. վարդ՝, Ախց. Գոր. Դվ. եղև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Տփ. վարթ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. Տիգ. վmրթ, Ասլ. վարթ (վար*), Զթ. վօյդ՝, վորդ՝, Հճ. վօյդ՝, Ագլ. վէօռդ, Սվեդ. վուրթ. բոլորն էլ «վարդ» նշանակութեամբ, իսկ Դվ. Մրղ. «ծաղիկ», ինչպէս որ պրս. gul «վարդ» այժմ նշանակում է ընդհանրապէս «ծաղիկ»։-Ննխ. վարթ, վաշթ «վարդ»։-Վարդավառ բառի ձևերն են՝ Սչ. վարդ'ավառ, Ախց. Պլ. վարթավառ, Տիգ. վmրթmվառ, Մկ. վmրտm-վար, Մշ. վարդ'էվառ, Ասլ. վարթէվառ, Ալշ, վարդ'էվար, վարդ'էվոր, Սեբ. վարթէմար. Ակն. վարթէվար, սեռ. վարթէրվի, Կր. Ռ. վարթէվօր, Ննխ. վարթէվօր, վաշթէվօր, Ջղ. վարդ'իվոր, Երև. վարթիվօր, Զթ. վայ-դ'իվօյ, վարդ'իվոր, Հճ. վայդ'իվօյ, Սւմ վmրթվոր, Տփ. վարթէվուր, Մրղ. վmրթըվըիր։ Շմ. վարթօօր, Ղրբ. վըրթէ՛վիւր, Ագլ. վըո-դm՛վիւր, Հմշ. վաշտէվօր։-Նոր բառեր են վարդածոց, վարդակաղնի, վարդահոտ, վար-դաշալակ, վարդավառենի, վարդևորի, վար-դևորչէք, վարդենիս։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ვარდი վարդի «վարդս ვარდიანი վարդիանի «վարդեղէն», ვარდის ზეთი վարդիս զեթի «վարդի ձէթ», ვარდის ჩიტი վարդիս չիտի «վարդի ծիտ, սո-խակ», სავარდი սավարդի «վարդարան, ա-ղօթքի համրիչ», სავარდე սավարդե «վար-դանոց», իմերել. vardi, թուշ. սվան. vard «վարդ», ուտ. վաովարթն ախսիբայ «Վար-դավառի տօն» (Քամալեան, Երկասիրութ. Ա. 161), կպդվկ. -βάρτι «վարդ», βαρτουβάρια, βαρτουβάρ, βερτουὲ «հոգեգալուստից մէկ շա-բաթ առաջ կատարուած տօն ծաղկանց՝ ճիշտ մեր Վինակի նման» (Karolides, Iλ. ουγϰρ. էջ 71, որ դնելով բառը φερω արմա-տից, համարում է բնիկ կապադովկեան և ո՛չ հայկական, որովհետև այս ձևերը ենթա-դրում են հյ. վարդաբեր և ո՛չ թէ վարդա-վառ), ուտ. վարթ «վարդ»։
վր. վա՛րդի. պ. ար. վարտ. վէրտ. յն. ռօ՛տօն. լտ. ռօ՛զա. ῤόδον rosa. Ծաղիկ գեղեցիկ որպէս թագաւոր ծաղկանց՝ կարմրերփեան անուշահոտ. որպէս եւ սպիտակն իբր մեղրահոտ նուազ, իսկ դեղինն անհոտ, զուարթ տեսլեամբ եւ զուարթարար. կիւլ. (լծ. ընդ ծաղր, եւ ծաղիկ).
Բոլորիւք վարդից պսակեցուք, մինչչեւ թառամեալ իցեն. (Իմ. ՟Բ. 8։)
Ծաղիկ վարդի. (Սիր. ՟Լ՟Թ. 17։)
Գալարին աղիք իմ ի վերայ վարդոյդ՝ որ թարշամեցաւն ի բուրաստանիդ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Զկնի սուղ ժամանակի թուփդ այդ փշալի ծաղկեալ փթթի վարդուք (կամ վարդիւք). (Պտմ. վր.։)
Վարդից կարմրութիւն առեալ ծովուն, արեամբ ներկեալ սրբոցն. (Տաղ.։)
Բնութիւնս մարդկան իբրեւ զիւղ է. յիւղ յորժամ արկանէ վարդ, լինի վարդ իւղ. եւ եթէ ցմախ արկանէ, լնի ցմախ իւղ. (Եփր. ի յովսէփ.։)
Վարդ վառելով այտիցն նմանեալ խայծեալ նըռանց. (Տաղ.։)
rose-bearing;
—ք, rose-garden.
· Calfa
ῤοδοφόρος rosifer. Որ բերէ յիւրմէ այսինքն բուսուցանէ զվարդ.
Արար զտատասկն՝ վարդաբեր. (Ոսկ. լուս.։)
Հասին ի քաղաքն փտողոմէացւոց, որ անուանեալ կոչի վասն տեղւոյն յայտնութեան՝ վարդաբերք. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 12։)
Եւ Որ բարձեալ բերէ զվարդս կողովով.
Ասէ հիւսն ցվարդաբերն. դու ի՞նչ արուեստ գիտես, եւ նա ասէ, թէ զայս սալայս (կողովս) ես կու զուգեմ. (Ոսկիփոր.։)
rose-coloured, rosy, roseate.
· Calfa
Ունօղ զգոյն վարդի. կարմրերփեան. ծիրանափայլ. զուարթագին. կիւլիւլիւ.
Վարդագոյն վառեալ ծաղիկ։ Վարդագոյն արեամբ քո պսակեցեր զեկեղեցի. (Շար.։)
Այն ինչ վարդագոյն ծայրակարմիր արեգակն ընդ երկիր ծաւալել կամէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 28. յն. այն ինչ արեւելք կամ ծագումն յաջորդէր։)
rose-bush.
· Calfa
Թուփ վարդի. վարդենի.
Կանաջաբոյս սաղարթեալ՝ բողբոջախիտ վարդաթուփ, ծաղիկ ծիրանի եւ բազմագունակ. (Տաղ կոստ. ի փոխումն կուսի.։)
rosy-fingered;
— բանայ արշալոյս զդրունս արեւելից, the — Morn opens the gates of the East.
· Calfa
ῤοδοδάκτυλος roseos digitos habens. Ոյր մատունքն իցեն հանգոյն վարդի. մակդիր հերայի չաստուածուհւոյ՝ այսինքն արշալոյս՝ առ քերթողս.
(Քերթողն զհերա) կոչէ սպիտակածղի եւ վարդամատն. (Նոննոս.։)
Եւ կոչէին զնա (զանահիտ՝ զլուսին) վարդամատն եւ ոսկեծղի. (Հ. եւ Տէր Իսրայէլ. օգոստ. ՟Զ.։)
rose-strewn (pavement).
· Calfa
Որոյ յատակն իցէ իրական կամ նկարած վարդիւք զարդարեալ. ըստ յն. շուրջանակի վարդ սփռեալ.
Գոյնագոյն նկարօք եւ պատուական հանդերձիւք՝ ի վերայ վարդայատակ գաւթին. (Եսթ. ՟Ա. 6։)
tale-bearer, tell-tale, backbiter, informer, slanderer;
tale-bearing, slanderous.
· Calfa
ՆՀԲ «իբր շոգւով բերանոյ իւրոյ մոգիչ լսելեաց կամ ի կրկնութենէ շոգ կամ մոգ բառիդ»։ Վերի ձևով Աճառ. ՀԱ 1899, 207 ա։ Գազանճեան, Արևել. մամ. 1902, 77 շոգ բառից՝ մ մասնիկով և կրկնութեամբ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 125 շոգի «գոլորշի» և հոգի բառերից՝ մ յաւելուածով։
ψίθυρος, μεμψίμοιρος mussitans, susurro, murmurans, querulus. (իբր Շոգւով բերանոյ իւրոյ մսգիչ լսելեաց. կամ ի կրկնութենէ Շոգ կամ մոգ բառիդ) Շշնջօղ բանսարկու. հծծօղ քսու. փասքուս. քոմսս. բամբասասէր. տրտնջօղ. եւ Բամբասական.
Որ ի գազանաց չարաչար խածանէ. ի վայրենեաց օձ եւ ինձ, եւ յընտանեաց շոգմոգք եւ զրպարտօղք. (Պիտառ.։)
Դիւրաւ զլսելիսդ ի վայր տայք այլոց երբեմն վատաբարոյից եւ շոգմոգաց (կամ շոգմոգ մարդկան). (Պտմ. աղեքս.։)
Փայտ ի վերայ հրոյ բարդեալ՝ ի հրոյ անտի մաշեցսցի այրեալ. եւ ի տուն՝ ուր շոգմոգք կերակրին, ի նոցանէ ապականին. (Ոսկիփոր.։ շոգմոգ խօսիւքն դիզեալ կուտակեցուցանեն։ Ի շոգմոգ եւ ի շատխօս շաղփաղփանաց հրաժարեալ. Ոսկ. ղկ.։ Նեղոս.։)
ray, flash of light, beam;
—ս արձակել, to emit or throw out rays, to beam.
· Calfa
(յետնաբար ի, ո հլ.) «արևի ճառա-ռայթ, նշոյլ, ցոլք» Բ. մկ. ա. 22. Ես. լր. 8, Ագաթ. Եզն. «լուսաւոր, փայլուն» Ոսկ. եբր. Վեցօր. 115. «տաք» Վստկ. 17. Սմբ. պտմ. 70. Տաթև. հարց. 211, որից շողալ «փայլիլ, զոլալ» Նաւ. գ. 3. Յոբ. թ. 23. Ոսկ. ես. Եփր. թգ. Ագաթ. Սեբեր. «լոյսի մէջ երևիլ» Եզն. Սեբեր. Վեցօր. էջ 161, 179 (ՀԱ 1913, 135) «երևիլ» Ոսկ. փիլիպ. 412, Եփես. 868. շո-ղանալ «սաստիկ տաքանալ» Մանդ. Յայսմ շողացուցանել Ագաթ. Եւս. պտմ. Բուզ. Սե-բեր. Ոսկ. ես. շողաւոր Կորիւն. շողային «տաք» Աբր. կրետ. 66. շողսիրտ «տաքարիւն, կրքոտ, զայրացած» (չունի ԱԲ) Անսիզք 35 շողհաց «մատաղի յատուկ մի տեսակ հաց» Սմբ. դատ. 60. շողկտացուցանել «հայելին արևի դէմ ցոլացնել» Վստկ. 73. շողրեցուցա-նել «մի քիչ տաքացնել» Վստկ. 215. կրկնու-թեամբ՝ շողշողիլ «փայլփլիլ» Նար. խչ. լող-շողենի «փայլուն» Նար. տաղ. նոր բառեր են՝ լուսաշող, ամպշող, շողշողուն ևն։ Այստեղ են պատկանում նաև նշող, նշոյլ ձևերը. ո-րոնց վրայ տե՛ս առանձին։
Այվազովսքի, Յղ. հնչման 16 տճկ. շէօլէ «շող» (իմա՛ արաբ. [arabic word] su'lā «բոց, նշոյլ»)։ Canini, Et. etym. 182 սանս. çuč̌ «փայլիլ»։ Տէրվ. Մասիս. 1881 մայիս 5 ցոլանալ բառի հետ յն σγελλω, լտ. calere, calor։ Նոյն, Նախալ. 115 կասկածով սանս. cur, զնդ. xvarəta «փայլ», գերմ. Schwuel «գոլ» ձևերի հետ՝ հնխ. svar «վառիլ, այրիլ» ար-մատից։ Հիւնք. լտ. sol «արեգակ» ռա-ռից։ Bugge IF 1, 441 սանս. sčandra-յետնաբար čandrá «փայլուն, լուսին» և հյ. շանթ ձևերի հետ։ Patrubány IF 14, 55 հնխ. kelē արմատից՝ լտ. calere, ւեթ. šilaū «տաքանալ», հգերմ. lāo։ Գաբրիէլեան, ՀԱ 1909, 222 նոյն ընդ շոգ։ Karst, Յուշարձան 427. օսմ. yəl-də-rəm «փայլակ», yəl-tramaq «կայծա-կել», ույգուր. yola «ջահ, լոյս», չաղաթ. žili čili «տաք» բառերի հետ։ Peterssor LUA 1915, 3 և 1916, 47, Ar. u. Arm. Stud. 94, որից և Pokorny 1, 368 հնխ. k'eu-«փայլիլ, պայ ծառ» արմատի տակ հմմտ. հյ. շուք, շա iթ, սանս. çvah «վա-ղը», զնդ. surəm «առաւօտը կանուխ», սանս. çona-«կարմիր» և այլն։
Յորժամ յամպոց յամպ մտանիցէ եւ ելանիցէ արեգակն, զջերմակիծ շող ամպն յերկիր առաքելով, զխոնաւութենէ օդոյ յայտ առնէ. լինի . կամ ՟Գ. իբր՝ զշո՛ղ ամպ, կամ զշողն՝ ամպն եւ այլն։
adulator;
flattery;
—ս առնել, to flatter, to toady, to blandish.
· Calfa
, ի-ա հլ. «շողոքորթ, քծնող» Պամ ոստ Լեհ. «շողոքորթութիւն» Ոսկ. հռովմ. 415 (ձ. յիշէղոմս). Վրք. հց. բ. 292. որից շողո-մել «շողոքորթել, քծնիլ» Նոնն. 45. Նեղոս 646. շողոմարար Խոր. Յհ. կթ. շողոմութիւն Յհ. կթ. Ագապ. 169. սրանք գրւում են նաև շղոմ-, ըղում-, շղողմ-ձևերով։
Տէրվ. Altarm. 72 կցելով շողոքորթ բառի հետ, արմատը դնում է ղոմ, ղոք՝ ծագած պարզական ra արմատից. հմմտ սանս. ra «սէր», յն. ἐραμαι «սիրեմ», šοος «սէր», զնդ. ram «հանգչիլ, ուրա-խանալ», սանս. rāma «ուրախութիւն, հաճոյք», լիթ. rimti «հանգչիլ»։
Սոքա ընկեր ընկերի շողոմս առնեն՝ վասն ժողովելոյ ի Սիւնհոդոսն. (Վրք. հց. ձ։)
quick, light, prompt, active, swift, nimble, agile, brisk, alert;
quickly, promptly, speedily, quick, fast.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «փութկոտ, ճարպիկ, յաջողակ, ա-րագաշարժ» Առակ. իբ. 29. Վեցօր. էջ 85. Ոսկ. կող. «շուտով, շուտ մը» Սիր. ժգ. 11. Վրք. հց. որից շուտաբան Կոչ. 421. շուտա-գոյն Կոչ. 215. շուտախօս Սիր. դ. 34. շու-տութիւն Փարպ. ևն։ Արմատը ռմկ. գրւում է նաև լուտ, որ հիմայ ընդունուած է գրական լեզուի մէջ՝ «արագ» նշանակութեամբ. որից շուտասելուկ (նոր բառ)։
ԳԴ պրս. ❇ zud «շուտ, արագ». (նմանութիւնը պատահական է, որովհե-տև բառիս պհլ. ձևը՝ [other alphabet] zut՝ պիտի
տար հյ. *զուտ)։ Böttich. ZDMG 1850. 359 սանս. juta և պրս. zūd։ Lag. Ges Abhd. 66 զնդ. šīta «եկած, քշուած»։ Տէրվ. Նախալ. 112 կասկածով չու, չուել բառի հետ։ Karolides տես շիթ։ Հիւնք. պրս. šīd «արեգակ» բառից։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Մկ. Ջղ. շուտ, Ալշ. Երև-Մշ. Ննխ. Ռ. լուդ, Մրղ. շուտ, շուէտ, Վն. շոտ, Ագլ. Շմ. շիւտ, Սլմ. շուէտ, Սվեդ. ուշէդ։ Որովհետև բառս երկու տարբեր նշանակու-թիւն ունի («կանուխ» և «արագ»), որոնք շատ անգամ իրար հետ շփոթւում են, Ղրբ. զանազանութիւն դնելով գործածում է շիւտ «կանուխ» և լի՛ւշիւտ (<շուտ-շուտ) «արագ, յաճախ»։ Նոր բառեր են շուտահաս, օուտ-հասուկ, շուտկեկ, շուտմաշ, շուտուց կամ շուտունց։
Կայտառ ի մանկութեանն, շոյտ (կամ շուտ) յերիտասարդութեանն։ Բարիոք էր մանուկն (քո). թերեւս շոյտ իցէ, այլ ոչ այնչափ շոյտ եւ գեղեցկագոյն քանզ զմովսէս։ Ի վերայ շոյտ անձինն եւ մարմնոյ՝ զգոյշ յամենայնի. (Վեցօր. ՟Ե։ Ոսկ. կող. ՟Ը։ Խոր. ՟Բ. 49։)
ՇՈ՛ՅՏ մ. Շուտով. փութով. շուտմը.
parching by the sun.
· Calfa
«բոյսերի արևահարութիւ-նը» Վստկ. 74։
ԳՒՌ (dialectal) Մկ. շօբ «տիֆ և նման վարակի. հիւանդութիւն», շփած «արևահար», Ալշ. Մշ. շօբա «typhus»։
Ամենայն ազգ մրգաբերաց, որ ի շորպէ վնասին։ Յաղագս որ շոպ կամ դեղնութիւն դիպի սրտին կամ այգւոյ. (Վստկ. ՟Ղ՟Ե. ՟Ղ՟Է։)
cloth;
vest, dress.
· Calfa
(յետնաբար ի, ո հլ.) «հագուստ» Տա-թև. ձմ. ձդ. Յայսմ. յնվ. 2. Առաք. պտմ. 456. Մխ. ապար. Մին. համդ. 56. Սիմ. ա-պար. 160. որից կեղտաշոր «քուրջ, կեղտոտ շոր» (նորագիւտ բառ) Յայսմ. ապր. 16 շորեթափիլ «հագուստները վրայից ընկնիլ?» Ոսկիփ. Վրդն. առ. 60. շորեղէն Ես. պտմ. 42. ոտաց շոր կամ ոտնաշոր «կանացի վարտիք» Զքր. սարկ. Բ. 82, 88։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. շոր, Ախց. Երև-Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. ըօր, Շմ. շօր, Գոր. Հմշ. Ղրբ. Սեբ. շէօր, Ասլ. շէօ՞ր, Ագլ. Տփ. շուր, Մկ. Տիգ. շուր, Սլմ. շուէր, Մրղ. շուիր. սրժ րանք նշանակում են «1. լաթ, կտոր. 2. հա-ռուստ, զգեստ. 3. շորի կտոր, քուրջ, հին շոր».-Պլ. միայն «մանկիկի առականքը պատող շորերը»։-Նոր բառեր են շորաբա-լուլ, շորակտոր, շորահան, անշորահան, շո-րահին, շորահոտ, շորաձևանք, լորձևէք, շո-րացու, շորաւորիկ, շորհանելուկ, շորերաւօն, շորապահ, շորատուն, ոտաշոր, տակարոր.-շորեղէն հաւաքական բառ է և նշանակում է «շորերն ընդհանրապէս» (հմմտ. քարեղէն, արծաթեղէն, պղնձեղէն, երկաթեղէն, փայ-տեղէն), մինչդեռ շորեղէն Մ. Մաշտ. էջ 216բ նշանակում է «շորից շինուած»։
Արարին ամենեքեան (զձեւ խաչի ի դրօշ) որք ի շորից, եւ որք ի փայտից։ Առի զդաստառակս, եւ ասեմ, ուստի իցէ այս ազնիւ շորս. (Հ. յնվր. ՟Բ.։ Հ. ապր. ՟Գ.։)
giddy-pated, wandering.
· Calfa
. մէկ անգամ գործածում է Բուզ. դ. 20. «Այն բանքն յունկն զօրավարին Պարսից հասանէին ի բերանոյ շորիկն շոգմոգն տի-րանենգն Փիսակայ». բուն նշանակութիւնը անստուս է. մօտաւորապէս միայն երևում է որ անարգական ածական է։
ՆՀԲ «պրս. շուրիտէ, շուրիզէ, այսինքն խելաշուրջ և թափառական»։ Աճառ. Արրտ. 1910, 180 համարելով «խառնա-կիչ, խռովարար կամ խենթ», ուզում է դնել պհլ. *šōrīk ձևից, իբր պրս. ❇ šōr «շփոթութիւն, խռովութիւն. 2. ձա-խող», šōrmor «անարգ, չնչին. նուասա-2. կագ և կռիւ», šōrbaxt «վատաբախտ, դժբախտ», šoridan «պղտորել 2. խեն-թենալ, խելացնոր լինել», šorīda «խե-լացնոր. 2. խառնակ»։
Բառ պ. շուրիտէ, շուրիզէ. այսինքն Խելաշուրջ, եւ թափառական. խելքը ծուռ եկած, հովարտայի պէս ծուռ եկօղ, պաշըպօղ.
Այն բանքն յունկն զօրավարին պարսից հասանէին ի բերանոյ շորիկն շոգմոգն տիրանենգն փիսակայ. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
cf. Շուայտաբարոյ.
· Calfa
«ցոփ, զեղխ, վաւաշոտ» Ժմ. յն, որից շուայտանալ «զեղխութիւն անել» Ոսկ, ա. կոր. և ա. տիմ. Մանդ. շուայտիլ Ոսկ. մ. ա. 4, 10. ա. Թես. Եփր. թգ. շուայտու-թիւն Ղկ. իա. 34. Սիր. լդ. 3. շուայտասէր Ոսկ. բ. կոր. շուայտանք Մանդ. շուայտաբա-րոյ Ագաթ. (ուղղել շղուաբարոյ). ունինք նաև գրուած լուայթիլ։
ՆՀԲ և Հիւնք. արաբ. [arabic word] šahvat «զանկութիւն, վաւաշոտութիւն»։
Ի (Հին բռ.) մեկնի լայնաբար, պոռնիկ, կամ ծանակ. այլ նոյն եւ ընդ արաբ. շէհվէթ, որ է շուայտութիւն։
cf. Շուարումն.
· Calfa
«տարակոյս, վարանում, ի՛նչ անե-լիքը չիմանալը. 2. շփոթած, վարանած» Հին բռ. որից շուարիլ Յայսմ. շուարեալ Լծ. նար. շուարումն Լծ. նար. շատաշուար (նորագիւտ բառ) Խոսր. 252. գրուած է նաև շուայր, շի-ւայր, լիւար։
Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 144 թըշ-ուառ բառից է հանում, իսկ էջ 301 պրս. ❇ šūr «խենթ» բառից (սրա վրայ տե՛ս շորիկ)։ Պատահական են չերքէզ. աշվա-րա «վախ» և սոգդ. šiβār «ամօթ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Դվ. Երև. Մկ. Մշ. Սլմ. Վն. շի-վար.-Ջղ. շվարել, Գոր. Ղրբ. Ննխ. շվարէլ, Ախց. Կր. Սեբ. շվարիլ, Շմ. լվարվիլ, Մրղ. շոււարէլ։ Նոր բառեր են շուարայ, շուարուկ։
Շուարեցաւ ի միտս, ոչ գիտելով՝ թէ զինչ արասցէ. (Հ. սեպտ. ՟Ի՟Գ.։)
Ամենավարան. յամէն դիմաց շիւարումն է մեղաւորին յաւուրն ահագին ... վարանեալ շիւարեալ. (Լծ. նար.։)
nimble, light-footed, swift, quick, agile, lithe.
· Calfa
«արագ, շուտ շարժուող» Փիլ. նխ. բ. 101, որից շութափել «շտապել, փութալ, արտորալ» Սիր. ժա. 11. Ոսկ. մ. բ. 7. Վե-ցօր. 85. Արծր. 211. «ազատել» Արծր. 240. շութափութիւն (գրուած նաև շութափութու-թիւն) Առակ. ժդ. 35. Ոսկ. հռ. Յհ. կթ.։
ՀՀԲ շուտափոյթ բառից։ ՆՀԲ շուտ թա-փով, շտապ։ Հիւնք. 16 շտապ բառի հետ նոյն։ Patrubány ՀԱ 1907, 305 կրճատ. ուած շուտաթափել ձևից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 226 պրս. [arabic word] sitab= շտապ բառից։
Շո՛յտ թափով. շտապ եւ արագ ի գնացս.
market, bazaar, market-place.
· Calfa
«փողոց, հրապարակ, վաճառա-նոց, բազար» Ոսկիփ. Վստկ. 29. Ուռհ. Բրս. մրկ. (արդի գրականում միայն վերջի երկո։ նշանակութիւններով). որից շուկամէջ «շու-կային մէջը» ԱԲ, շուկայիկ, շուկայական (նոր բառեր)։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. შუკა շուկա «փողոց», մին, գըր. შუკა շուկա «նեղ փողոց, նրբափողոց. հրապարակ» (Kипաидзе, Гpaм. минг. 1914, էջ 358, ուր չէ՛ տրուած հյ. բառի համեմա-տութիւնը)։
Նոյն ընդ ռմկ. սօգագ, զուգագ, սուգ. Փողոց պողոտայ. հրապարակ. վաճառատեղի.
wild fennel.
· Calfa
«վայրի սամիթ, ռազիանէ կամ ռեսէնէ». մէկ անգամ ունի Վեցօր. թ. 186՝ բացատրութեամբ հանդերձ. «Շումրայ, այս-ինքն է սամիթ վայրենի»։ Լաւագոյն ձեռա-գիրն ունի շամրայ ընթերցուածը (այլ ձ ջամրա)՝ ըստ Նորայր ՀԱ 1923, 162։-Մի Աղօթագրքում գրուած է նոյնը շամրաս և համարուած է ծաղիկ. և սրա հետ էլ թերևս նոյն է շամրաշ ծաղիկը՝ ըստ Նորայր (անդ)։ -Տե՛ս նաև շիմար.
ՆՀԲ-ի գործածած ձեռագրի մէջ գըր-ուած լինելով ղումրայ, ՆՀԲ յիշում է այս ձևով և ուղղում է շումրայ, իբր «ռմկ. շիւմրէ»։ ՋԲ և ԱԲ ունին շումրայ։ ՀԲուս. § 2354 շումրայ, իսկ § 2369 լուրմրալ։ Lag. Armen. St. § 1709 ասորերէնից է դնում։ Հիւբշ. 273 ծանօթ չլինելով բա-ռիս Վեցօրէից մէջ գործածութեան, հա-մարում է յետին և դնում է արաբական փոխառութեանց շարքը՝ փխ. ասորերէ-նի։
ԳՒՌ (dialectal) Սվեդ. շումբրա.
Ղումրայ, այսինքն է սամիթ վայրենի. (Վեցօր. ՟Թ։)
ՂՈՒՄՐԱՅ. որ գրելի է ՇՈՒՄՐԱՅ, ի, ից. ռմկ. շիւմրէ. այն է Սամիթ վայրի. μάραθρον faeniculum
suspition;
cf. Շփումն.
· Calfa
. անստոյգ բառ. մէկ անգամ գոր-ծածուած է Լծ. ի վերլծ. Պորփ. «Հոմանուն բարի. ի շուփ, որ չէ իսկապէս և ի կարևոր՝ որ է ստոյգ բարի»։ ՆՀԲ համարում է «կաս-կածելի», ԱԲ «կասկած, կասկածելի, խառ-նակ»։
ՆՀԲ ռնում է արաբ. [arabic word] šubha «կասկած» բառի հետ. յիշում է նաև շիփ «խռովութիւն»։
«իրար քսել, տրորելը». արմատ ա-ռանձին անգործածական, որից կազմուած են չփել Ղկ. զ. 1, Յոբ. լ. 13, Եզն. Վեցօր. էջ 58, 59, Ոսկ. մ. բ. 4, 17, շփշփել Ոսկ. եբր. շփիլ «քսուիլ» Եղիշ. հրց. 53 (Գլուխքն յեր-կինս շփէին). լփումն Մանդ. պարզ արմա-տը երևան են հանում ամպաշուփ Ագաթ (բայց նոր տպ. § 562՝ ուղղուած ամպաշուք), ոտնաշուփ «ոտքով տրորելով» Եղիշ. այլակ, 237 (ՆՀԲ գրում է ոտնափշուր. Նորայր ուղ-ղում է ոտնաշուփ՝ Յուշարձան, էջ 167)։-Արմատիս հետ նոյն է շօշափել, որի վրայ տե՛ս առանձին։
ՆՀԲ ափ բառի՞ց։ Justi, Kurd. Gram. 195 լտ. scabo, քրդ. hešawtin «փշրել, մանրել»։ Տէրվ. Նախալ. 53 և 111 շօ-շափել բառի հետ՝ հնխ. skap «քերել, փորել» արմատից. հմմտ. յն. σϰάπтω լտ. scabere, լիթ. scapoti, գերմ. scha-ben։ Հիւնք. համառօտուած շօշափել բա-յից։-Karst, Յուշարձան 407 սումեր šub-šub «կպցնել», 426 թթր. seb, suv «հարթել»։ Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [syriac word] šəfā «խարտել, մաք-րել, հարթել», šappi «հարթել, մաքրել», արամ. [arabic word] šai, šaf «փշրել, մանրել», եբր. [hebrew word] šuf «տրորել, մանրել»։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. Սչ. չփել, Ախց. Երև. Կր. Ռ. ննխ. Պլ. Սեբ. շփէլ, Ասլ. շփէ՝լ, Խրբ. Տիգ. շփիլ, Զթ. շը'փիլ, Հճ. շmփել, Մշ. շպել, Հմշ. շփուշ (որ և նշ. «մածուն հարել»)։-Նոր բա-ռեր են շփոց, շփվտիլ, շփշփել, շփտել։-Թրքախօս հայերից՝ Ատն. շփէլլէմէք «շփել» (թրք. -lemek բայակերտ մասնիկով)։
Հոմանուն՝ բարի. ի շուփ, որ չէ իսկապէս. եւ ի կարեւոր՝ որ է ստոյգ բարի, (Լծ. ի վերլծ. պորփ.։)
paint, rouge;
plaster.
· Calfa
, ի-ա հլ. «սնգոյր, երեսի ներկ» Մամբր. առ. Լեհ. որից շպարիլ Եզեկ. իգ. 40. Ոսկ. մ. ա. 16 և ա. տիմ. ը. շպարանկար Պիտ. առ Լեհ. շպարանք (սխալմամբ գրուած շապրանք) Իրեն. ցոյցք 14 (ՀԱ 1910, 304). գրուած նաև շպիրիլ, շեպարել (սրանց վրայ տես Նորայր, Կոր. վրդ. 435)։-Ներկայ գրա-կանում հնչւում է ըստ արևելեանի ըշպար, ըստ արևմտեանի շըպար։
Schrōder, Thesaur. 46 փոխառեալ վերի ասորի ձևերից։ ՆՀԲ լծ. հյ. ծեփ։ Հիւնք. ասպար բառից։
(լծ. հյ. ծեփ) στίβη (թ. իւսթիւպէճ ). Ներկ, որպէս սնգոյր, որով ներկեն լկտի կանայք զերեսս.
spendthrift;
prodigal, lavish, wasteful, extravagant, profuse;
licentious, lewd, dissolute;
—ք, licentiousness, lewdness, debauch.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «զեղխ, ցոփ, մսխող» Գր. հո. «շռայլութիւն» Յճխ. որից շռայլիլ «զեղխու-թիւն անել» Երեմ. բ. 20. Սիր. լէ. 32. Եզն. Սեբեր. շռայլութիւն Ագաթ. շռայլական Պիտ. շռայլամիտ Մծբ. ևն։
ἁκόλαστος, ἁκράσιος intemperans, incontinens, lascivus, impudicus. իբր Շռայլեալ. զեղխ. վատնիչ. շւայտոտ. անառակ. անժուժկալ. մսխօղ, ցոփ
cf. Միզագրաւ.
· Calfa
«պանրի շիճուկ» (նորագիւտ բառ) Վստկ. 110 (Ցամէն լիտր ու կիսոյ վերայ թուխթ մի շռատ ած)։
= Վրաց. შრატიշրատի «պանրից ևամ մած-նից վազած ջուրը»։ Որովհետև հայ բառը շատ ուշ է աւանդուած, խիստ քիչ է գոր-ծածուած և այժմ էլ գոյութիւն ունի միայն Խտջ. գաւառականում, մինչդեռ վրացերէնը կենդանի և շատ սովորական ձև է, ուստի պէտք է կարծել թէ հայերէնը փոխառութիւն է վրացականից։-Աճ.
basin, wash-hand basin.
· Calfa
«մէջը ձեռք լուալու կոնք, լական» Մաշտ. ջահկ. որ և շռնիճ «կոնքի մէջ ջուր լցնելու ամանը, երպրրխ» Մաշտ. -այս ի-մաստը՝ որ ընդունուած է արդի գրականումն էլ, սխալ է, որովհետև Մաշտ. իրար յետևից դնում է «զշռնիտն և զքսեստինն և զռաստա-ռակն», որոնցից վերջինը լինելով «թաշկի-նակ, սրբիչ, անձեռոց», երկրորդը լինելով «կուժ»!, առաջինն էլ միայն «լական, կոնք» կարող է լինել։ Ճիշտ այսպէս է նաև Բիւզ. ն. γερνιβσζεστα «basin and pitcher, for washing the hands, լական ու կուժ, ռմկ լէհէն-երպրըխ» (Sophocles 1164բ)։
= Փոխառեալ պիտի դնել յն. χέ́ρνιβον «կոնք, մէջը ձեռք լուալու լական» բառից, հմմտ. յն. χερνιβόζεστα որ բոլորովին նոյն է Մաշտոցի «զշռնիտն և զքսեստինն» ձևի հետ։ Մագում է յն. χείρ «ձեռք» բառից (Boisacq 1056)։ Վերջաձայնի տարբերութեան համար պէտք է ենթադրել թերևս յետին յն. ռմկ. մի ձև, որ աւելի մօտիկ էր հայերէնին։
ՆՀԲ յն. χέρνιβον բառից։ -Կոյլաւ. Բառ. գերմ. 1341 ա դնում է բառս իբրև «միզաւառ, կրիճ, անկողին պառկած հի-ւանռի միզաման», որով անշուշտ ու-զում է կապել շեռ «մէզ» արմատին։ (Բայց այսպիսի նշանակութիւն չէ ա-ւանդուած մեր մէջ. միայն յն. γερνίβιον նուազականն է, որ նշանակում է թէ՛ «փոքր լական» և թէ «կրիճ. միզա-ման»)։
Ջահընկալքն ունիցին ի ձեռս զմոմեղընկալսն, եւ զկուժս դինւոյն, եւ զշռնիճսն ջրով։ առնու զշռնիտն եւ զքսիստինն (ռմկ) եւ զգաստառակն յուսն. (Մաշտ.։)
ՇՌՆԻՃ, ՇՌՆԻՏ. χέρνοβον malluvium, pelvis. Բառ յն. խէ՛ռնիվօն (ի խէ՛ռնիփս այսինքն ձեռնալուայ) այն է Կոնք. տաշտ. լական ի պէտս լուանալոյ զձեռս.
magazine, storehouse;
butler's pantry;
larder, buttery, pantry, store-room, cellar;
secret chamber;
treasury;
bottom;
heart, the secrets of the heart, the affections;
— ցորենոյ, granary, loft;
— գինւոյ, wine-cellar, wine-vault;
— փայտից, wood-house.
· Calfa
Brosset JAs. 1834, 377 շտե-մասը կասկածով մեկնում է վրաց. მთა շթա
«մէջ»։ ՆՀԲ շտե-=յն. σῖτος «ցորեն»+ մառան» Lag. Btrg baktr. Lex. 4 փորձում է սրանով մեկնել զնդ. xštami անստուր բառը։ Հիւնք. ստամոքս բա-ռին է կցում։ Կուրտիկեան, Արևելք 1899, յուլ. 22 -արան մասնիկով *շտեմ բառից, որ է զնդ. վէշթէմունիթէն «ու-տել, խմել», արմատը վէշթէմ։ Սագրզ-եան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 4ՈՉ սումեռ. zid «ցորեն» բառից. առա-ջինը իբր շտ-ե-մարան, իսկ երկրորդը՝ իբր հյ. *շիտ-եամ «ցորեան»+արան։
ἁποθήκη (իբր գրարան). repositorium, reconditorium, promptuarium ταμεῖον , ταμιεῖον, ταμία (որ եւ սենեակ). cella penuaria, subterranea եւ այլն. Մառան ստորին՝ ի պահել զցորեան եւ զամենայն պարէնս. (որպէս եւ յն. սի՛դօս լծ. ընդ շտեմ". է ցորեան, պարէն) ամբարանոց. մթերանոց. սենեակ պահեստի ամենայն իրաց ի ներքսագոյն կամ ի խորագոյն վայրս. խորշք. յարկք. ամպար, քիլար, մահզէն ... տե՛ս (Օր. ՟Ի՟Ը. 5. 17։ Երեմ. ՟Ծ. 26։ Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 13։ Յոբ. ՟Թ. 9։ Մտթ. ՟Դ. 26։ Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 3. եւ այլն։ Իսկ Սղ. ՟Ճ՟Գ. 13.) ըստ յն. ὐπερῷον , վերնայարկ։ Եւ (Յովէլ. ՟Ա. 17.) ληνός , հնձան։
Փոխես զմարդիկ իբրեւ զցորեան յշտեմարանս ի ժամանակս իւրեանց։ Յշտեմարանս արքայութեանդ ժողովեա՛ զմեզ ընդ արդարոցն. (Ագաթ.։ Շար.։)
Ո՛վ շտեմարան չարութեան՝ արիոս, եւ ամենայն պղծութեան աղբիւր. (Սարկ. հանգ.։)
cf. Շռէզ;
glue, gluten.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Խտջ. Կր. Սեբ. Տփ. շրէշ, Զթ. շը'յէշ, շը'րէշ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. շրիշ, Շմ. չի-րիշ, Հճ. շmյէլ, Բբ. շէրէշ, չրէշ, Ալշ. Երև. Մկ. Սլմ. Վն. շրէշտ, Մրղ. շիրէշտ, Ջղ, շրիշտ, Խրբ. Տիգ. շրէզ, Մշ. շրէզ, շրէզդ, Բլ. շրէստ. Պլ. (նոր փոխառութեամբ թուրքերէ-նից) չիրիշ։-Նոր բառեր են շրեշուկ, շրէշ-խնջլոզ, շրեշտաջուր, շրէշտուն։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. მრემი շրեշի «շրէշ»։
Ամրացնել կա՛մ շրեշով, եւ կամ ալիւրով, եւ ձուի սպիտակուցով խառնեալ ... Դիցէ զշրէշն, եւ կամ զալյիւրն խառն ընդ հաւըոյ կթի սպիտակուցն. (Մաշտ. ջահկ.։)
grape-stalk.
· Calfa
«հատերը վրայից թափած խա-ղողի ողկոյզ, չանչ» Եպիփ. բարոյ. =Բար. 155, 156 (այլ ձձ. շուանդ, շուանգ)։
Ոզնին՝ յորժամ ողկոյզն ելանէ այգւոյն, արկանէ զպտուղն ի խոնարհ, եւ ինքն թաւալի ի վերայ, եւ թողու լոկ զշրուանդն. (Եպիփ. բարոյ.։)
nose-baud;
twitch;
bridle;
cf. Շրուշանակ.
· Calfa
(որ և շրոշակ, շրօշակ) «սանձ. յատկապէս ձիու քթի վրայի կապը» Եփր. ծն-էջ 52. Կնիք հաւ. էջ 300. Վանակ. յոբ. Սարկ. քհ. (Սոփերք, հտ. Գ. էջ 45), Վրդ. լս. 62 (գրծ. շրուշակաւ), Վրք. հց. ա. 35. Անան. թրգ. 12. (երբեմն նաև Դ. թգ. եթ. 28 ւուս-անցքի վրայ՝ իբրև բացատրութիւն կարթ բառի)։ Նո՞յն է արդեօք նաև շրօշակ, շրուշա-նակ «վզի ջղերը կամ յօդերը». (Ոչ պարա-նոցին շրօշակք առ պճղանցն խառնուածսն մուռրեալք զտեղի խնդրէին. Եպիփ. յար. մեռ. կամ ըստ Ճառընտ. Ոսկ. յեզեկ. Ոչ պա-րանոցին շրուշանակքն)։ Սխալմամբ շփոթ-ուած է շօթ բառի հետ. հմմտ. Եհան ընդ ռնգունս նորա զշրօշակս և զկարկանդակս. Վկ. արև. (Սոփերք, Ի. 74), որ էջմիածնի տպագրութեան մէջ (էջ 23) ունի զշաւթս ձևը
Պատահական նմանութիւն ունի ա-րաբ. [arabic word] šars «անասունը սանձով քաշել» (Կամուսի թրք. թրգմ. Բ. 250)։
Դանդանաւանդ. պախուց. վարապան. կարթ եւ գելոց բերանոյ կամ կզակի կամ քթի.
Ունչս արար, անցոյց շրոշակ ընդ քիթս նորա. եւ եդ վարապան ի ցռուկ նորա. (Եփր. ծն.։)
confusion, broil, embarrassment, trouble, disorder, tumult, uproar;
confused, mixed, confounded, troubled, disordered, out of order;
deranged, complicated;
indistinct;
—ս յուզել, յարուցանել, to excite confusion, trouble, sedition;
աղմուկ —ի յարուցանել, to make a clatter, racket or uproar, to kick up a row;
յայն աղմուկ —ի, in that disorder;
cf. Աղմուկ.
· Calfa
, ի, ո հլ. «խառնակութիւն, իրարան-ցում, տակնուվրայութիւն» Խոր. Պիտ. Յհ, կթ. «խառնակ» Լմբ. իմ. «կռիւ» Վրք. հց. բ. 108, 371. որից շփոթել ՍԳր. Եփր. ծն շփոթական Սեբեր. շփոթանք Եփր. ծն. էջ 26, շփոթումն Խոր. անշփոթ Պիտ. դիւրաշփոբ Թէոփ. խ. մկ. բազմաշփոթ Ճառընտ. հեշտա-շփոթ Թէոփ. խ. մկ. (սխալ հնչմամբ գըր-ուած ունինք անըշփոթ, շփոյթ, բազմաշը-փոյթ). նոր բառեր են շփոթութիւն, խառնա-շփոթ ևն։
ՆՀԲ լծ. յն. σπουδή, վրաց. շփոթի, որ-պէս թէ ըփումն ընդ միմեանս կամ փոյթ յաղթասիրութեան, շտապ և խուճապ. արմատն է շիփ։ Այվազեան, Ուղղագր. էջ 38 արմատը դնում է շուփ։ Հիւնք կա՛մ փոթորիկ բառից և կամ պրս աշիւֆթէն, աշուպ։
ԳՒՌ (dialectal) Կր. շփօթիլ, Երև. շփօթվէլ, Շմ. Տփ. չփօթվիլ, Սլմ. շփոտվել «շուարիլ, սխալիլ», իսկ Հմշ. շփօթիլ «բարկանալ, տակն ու վրա լինել»։ Այստեղ է պատկանում նաև Երև. Ղրբ. շփօթ «ալիւրով, ջրով, կաթով, շաքա-րով ու իւղով պատրաստուած հասարակ խիւս», որ յիշում է արդէն Բառ. երեմ. էջ 249 շփոթ «փոշեայ կերակուր կամ ջուրխը-մոր» ձևով։ Հմմտ. աւելի հնից՝ Մխ. ապար. «Յաղաւնոյ և յոչխարի մսոց լեսեալ և ըփո-թեալ քուֆ(տ)այն ո՛չ է աղաւնի պէսպէս ան-դամօք կամ ոչխար մի»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. მუოთი շփոթի «խռովութիւն. վէճ, կռիւ», მუოთიანი շփոթիանի «կռուող» მემუოთე մեշփոթե «խռովարար», ამუოთებ, աշփոթեբա, აღმუოთება աղշփոթեբա, գამუო-თება գաշփոթեբա, მუოთებაշփոթեբա «բար-կանալ, խռովիլ, յուզուիլ» (հմմտ. Հմշ. շփօ-թիլ «բարկանալ, տակնուվրայ լինել»), აღმამფოთებელი աղմալփոթեբելի «խռովա-րար», უმუოთველი ուշփոթվելի «անշփոթ», უმუოთველობა ուշփոթվելոբա «անդորրու-թիւն, խաղաղութիւն»։
σύγχυσις, ταραχή, στάσις (լծ. եւ σπουδή ). confusio, perturbatio, seditio, studium partium, factio. վր. շփո՛թի. (գրի եւ Շփոյթ. որպէս թէ շփումն ընդ միմեանս. կամ փոյթ յաղթասիրութեան, շտապ եւ խուճապ. արմատն եւ Շիփ) Շփոթութիւն. խառնակութիւն. խռովութիւն. աղմուկ. վրդով. պղտորումն. իրարանցում, տակնուվրայ ըլլալը.
Եղեւ շփոթ մեծ։ Արարից իրաւունս, եւ ելս շփոթոյն այնմիկ։ Ո՛չ փութով կամ շփոթով, այլ հանդարտ սրտիւ. (ՃՃ.։)
Միաբանեցան շփո՛թ խորհրդով յաշտարակաշինութիւնն. (Լմբ. իմ.։)
light cake.
· Calfa
, ի հլ. «հաց ազնիւ, պարզ կամ իւղով զանգուած» Ել. իթ. 2, 29. Ղևտ. է. 13. Եփր. վկ. արև. 23, Եփր. թուոց 232, Կանոն.։
ԳՒՌ (dialectal) Ատն. Ղրբ. շօթ «լաւաշի պէս բա-րակ մի տեսակ հաց». իսկ Տփ. շօ՜թի նոր փոխառութիւն վրացերէնից։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. მოთი շոթի «երկար հաղ» (այս բառը փոխառեալ է հայերէնից յե-տին շրջանում, երբ աւ դարձած էր օ. հա-կառակ պարագային պիտի ունենայինք հյ. շոթ)։
ἅρτος. panis. λαγάνον. laganum, placenta. որպէս ռմկ. ճոթ մը. մաս. եւ շօշ, լաւաշ. եբր. լէխմ, յորմէ ռմկ. շօգմա, շօխում. եւ ռաքիք. այսինքն Հաց ազնիւ, պարզ կամ իւղով զանգեալ՝ պէսպէս ձեւով. եւ բաղարջ ի նաշհոյ. պան. քաքար. նկան. փիտէ, սիմիտ, պէորէկ, պօղաշա, կէօզլեմե.
Պանս բաղարջս, եւ շօթս բաղարջս զանգեալ իւղով, եւ քաքարս բաղարջս օծեալ իւղով։ Պան մի, եւ շօթ մի իւղով զանգեալ. (Ել. ԻԹ. 2. 29։)
obole, obolus.
· Calfa
= Յն. ὸβολός նոյն նշ. որից փոխառեաւ են նաև լտ. obolus, ֆրանս. obole ևն. բառս նոյն է յն. ὄβελός «խորովածի շամփուր» ձևի հետ. ծագումը տե՛ս Boisacq 682։-Հիւբշ. 368։
Բառ յն. օվօլօ՛ս. ὁβολός obolus, nummus, assis. Խերեւէշ. լոմայ. դանկ. վեցերորդ մասն դրաքմայի. մանզըր.
Ա՛յլ է ունել ումեք եօթն ոբողոսս, եւ միւսումն ունել եօթն դահեկան. (Եփր. աւետար. կամ Եփր. յենովք. եւ Եփր. յեղիա.։)
pea;
chick peas;
grain;
globule;
wood-worm, beetle;
— —, drop by drop;
պատիճ կամ կեղեւ ոլեռան, peascod, peashel;
նմանք են միմեանց իբր հատք ոլոռանց, they are as like as two peas.
· Calfa
, ն հլ. (-ռան, -րան, -ռունք, -ռանց, -րանց, յետնաբար նաև ոլեռն, սեռ. ոլռանց) «բակլայի կամ մաշի նման մի ընդեղէն. pisum sativum L. (Տիրացուեան, Contributo § 267). փխբ. խոշոր կաթիլ (քրտինքի, ար-ցունքի)» ՍԳր. Եւս. քր. Վեցօր. 60. «կտրուած կաթի մէջ ձևացած գնտիկները» Սասն. 67. «կարկուտի մէկ հատիկը» Ոսկ. յհ. բ. 1 (ւե-տին). «մի տեսակ որդ փայտի» Գաղիան. որից ոլոռնացեալ «ոլոռի պէս կոլորացած (կաթիլ)» Նիւս. կազմ. Երզն. մտթ. ոլոռնա-ձև Շար.։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. օլոռ, Ննխ. ուլէռ (գիւղերը) և շրջմամբ՝ ուռէլ (քաղաքում), Խտջ. օռէլ, Գոր. հի՛զէօռնը, Ղրբ. հի՛ւլէռնը «ոլոռ». որից իւլլէ՛օռնէգ՝ «մի տեսակ պալար». բացի ա-ռաջինից միւս ձևերը ծագում են ոլեռն ձևից. որի հին գործածութիւնը ունի Վրք. հց. ա-582։-(Նո՞յն է թէ տարբեր բառ է Ջղ. (գիւ-ղերը) հոռալ «ոլոռի նման մի բոյս»=պրս. holar)։
ՈԼՈՌՆ կամ ՈԼԵՌՆ. ռմկ. ոլոռ, ոլեռ, ուլեռ. ὅχρος, ὡχρός ervilia, phaselus, cicera λαθύρος cicercula, genus leguminis πίσον, ὅσπρος pisum. իտ. pisello. θερμός lupinus. ըստ այլեւայլ հին գրոց թարգմանելոց. կամ ի սուրբ գիրս κύαμος faba. (իսկ յն. օլիրա է հանճար եւ լտ. օ՛լուս, օ՛լէրիս, է բանջար. ի ձայնէս ոլոր, բոլոր. յն. օլօս։ Հանրական անուն բոլորշի կամ գնդատեսիլ ընդոց, որք ի մի պարկ կամ պատեան մատնաձեւ՝ եւ եւս բարակ՝ կարգաւ շարին ի բնէ. զորօրինակ է մաշ ընտանի եւ վայրի, եւ որ ինչ նման է նմա. պուրչախ. եւ լովիաս, լուբիաս. ֆասուլ, ֆասուլիա.
Ի չափողէ զերծեալ ի ձեռանէ ոլեռն՝ գնդատեսակ գոլով ցնդի. եւ նորա զայրացեալ՝ ասէ. ե՛րթ կերակո՛ւր լեր թռչնոց. (Մխ. առակ. ՟Խ՟Գ։)
Ետես ոլեռն (կամ ոլոռն) դալար փոքրիկ ի վերայ ճանապարհի. (Վրք. հց. ՟Ե.) մնայ նշանակութիւնն ընդհանուր եւ տարտամ։
Թէանովն անկեալ ի բուռն սիկիլիացւոց բռնաւորին, եւ հարցեալ, թէ ընդէր ոչ ուտեն պիթագորականքն զմեծ ոլոռունս. (Սահմ. ՟Թ։)
Իբրեւ զպիթագորոսին, որ զմեծ ոլոռունսն ոչ ճաշակէր։ Կամ զթիովնայ, որ մեռանել յանձն առնոյր ի սիկիլիացւոց բռնաւորէն՝ սակս մեծ ոլռանցն ոչ ուտելոյ. (Մագ. ՟Ա. ՟Խ՟Գ։)
Հոսէին ի նմանէ քրտունք իբրեւ զկայլակս արեան՝ ոլոռն ոլոռն հեղեալ յերկիր». յն. լոկ՝ վայրիջեալ. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 44։)
twisting, contortion, tension;
intensity, force, stress;
tresses;
—ք բարեկամութեան, ties of friendship.
· Calfa
«ոլորք, ոլորած բան, պնդութիւն, ամրութիւն» Ոսկ. ա. տիմ. ժե. և հռ. «փա-կագիծ» Լծ. նար. որից ոլորել «գալարել, պրկել, պնդել» Եւագր. Կիւրղ. թագ. ոլորակ «արկումն, ձգտում» Ոսկ. լհ. ը. 37. «առո-գանութեան մի նշան» Թր. և Երզն. քեր. ռլո-րակել «պրկել» Յայսմ. ոլորան «պրկոց, գե-լարան, մամուլ» Վանակ. հց. Վրդն. լս. 58 ոլորուտ Պղատ. տիմ. շեշտոլոր Թր. քեր. ոլորուն, ոլորապտոյտ (նոր բառեր)։ Նուն արմատից տ մասնիկով աճած է ՍԼՈՐՏ «պր-տոյտ, սաստիկ ոլորք» Իմ. ե. 11. «բոլոր-տիքը, չորս կողմը» Պիտ. Փիլ. որից ոլոր-տանալ Պիտ. Փիլ. Անան. եկեղ. քաջոլորտ Մագ. նոր բառ է մթնոլորտ. մասնիկի հա-մար հմմտ. բոլոր, բոլորտիք։
ՆՀԲ լա՞ր բառից։ Տէրվ. Նախալ. 108 հոլովել, գիլ, գալարել, բոլորել, ինչպէս և յն. εἰλώω, լտ. volvo, գոթ. valyian ձև-ւերի հետ հնխ. varu, varv արմատից։ Հիւնք. օղ բառից։ Bugge IF 1, 445 -որ մասնիկով կազմուած է դնում։ 3. Արշէզ, Բազմ. 1897, 52 ոլ-որ, բոլ-որ, հոլ-ով, կոր կցում է սեմական gal, gul «կոլոր լինել» արմատին, ինչպէս նաև յն. ϰυλίνδω, լտ. collis ևն բառերին։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 51 ոլոռն «փայտի որդ» բառի հետ։ Petersson KZ 47 (1916), 261 -որ դնում է մասնիկ, իսկ էջ 284 աղխ բառի հետ միասին կը-ցում է սանս. arala «կորացած», alakā
«խոպոպիք», ինչպէս և աղեղն բառե. րին. բոլորի արմատը հնխ. el-, -ol «ծը-ռել, կորացնել»։ Աճառ. Նորք 1925, μ 5 էջ 393 յիշում է Կամիս. hūlali «ոլորել»։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), 248 ողն «կռնակ» բառի հետ՝ սանս. arāla «կո-րացած», սլով. olito «աղիք», զնդ. arəϑ. na «արշին»։
ԳՒՌ (dialectal) Սչ. օլօրել, Պլ. օլօրէլ, օլըրէլ, Ալշ. Մշ. օլըրել, Ախց. Կր . Ռ. օլըրէլ, Խրբ. Տփ օլըրիլ, Ասլ. օլըրէ՝լ (բայց էօլէօ՞րք «ոլորք»). Հմշ. օլըրուշ, Սեբ. չօլըրէլ, Վն. էօլէօրել, Մկ. էօլէօրիլ, Մրղ. էօլէօրէլ, էօլիւրէլ, Սլմ. էօլրել, Երև. ըլօրէլ, Տիգ. օլ'րիլ, Ննխ. օլդըրէլ, օլդը-ռէլ, Ջղ. յուլորել, ալորել (բայց ուլոր «ոլոր»), Ագլ. ըլլm՛րիլ (բայց իւլլիւր «ոլորք»), Շմ. հիւլէօրիլ, Գոր. Ղրբ. հըլլէօ՝-րէլ, Բիւթ. օլլիլ, Հճ. իլլել, Զթ. Սվեդ. իլիլ։ Նոր բառեր են ոլոր «մանուածապատ». ուո-րով անցնիլ «գլորիլ», ոլորգերան «պողո-սակ», ոլոր-մոլոր, ոլորան, ոլորկծիկ, ոլոր-նուտ, ոլորուիլ, ոլորչան, ոլրծուն, ոլրով, և տ մասնիկով՝ ոլրտիլ, ոլրտալ «ման գալ» (Ննխ. օլդրիլ «ոլորել»), ոլրտկել, ոլրտկցնել, ոլրտուն։-Ատանայի թրքախօս հայոց մէջ կայ կէզէ կէզէ ըլօրքում սէօքիւլտիւ «շատ ման գալով ոլորքս քանդուեցաւ (յոգնեցայ)» դարձուածը, ուր ըլօրք պարզ է թէ հյ. ուռք բառն է (ինչպէս կարծում է. և Պէտէլեան Արևելք 1888 նոյ. 8-9), և ոչ թէ ոլորք հմմտ. Երև. օլօրք «ոլոքի ոսկորը»։
Հաստատեալ ընդ լուծ սամետէիւք, եւ ընդ ոլորս մտեալ ձգիցէ (յն. զլուծ տանելով ձգիցէ). (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Ե։)
Այսպէս ընթերցիր, որպէս գրեցի. զի ոլորով է բանն». իմա՛, իբր փակագծիւ, կամ շրջաբանութեամբ։
fibula, perone, shinbone.
· Calfa
, ի-ա՞ հլ. (յետնաբար ո հլ. աւելի յետնաբար ն հլ. յգ. ոլոքունք) «ծունկից մին-չև կրունկը եղած մասը» Ագաթ. Պղատ. տիմ էջ 151. Փիլ. որից բոկոլոք «բոկոտն» (գրը-ուած բոկոլոռ) Սոկր. 308. ոլոքոսկր (նոր բառ). գրուած է նաև ոլոգ, նոյնը օլոխ «ճուռ» Բառ. երեմ. էջ 335.-Քաջունի, Գ. 189 դետէ նաև «ծաղկի կոթ» նշանակութեամբ (նոյն-պէս է դարձեալ Գաբ. բառ.), իսև Գ. 189 «երկար գուլպայ» նշանակութեամբ դնում է ոլոգ ձևով։
= Բնիկ հայ բառ՝ որ ծագում է հնխ. oleq-ձևից (երկրորդ ձայնաւորը առաջինի ազդե-ցութեամբ դարձել է ռ). սրա ցեղակիցներն են՝ սանս. çkšala (<*lqs-elā) «ձիու կրուն-կից մինչև սմբակը եղած մասը», յն. άλας «արմուկ», λας «կրունկով», λαχμός «քացի, կիցք», λαxτίζω «աքացել, քացի տալ», լտ. lacertus «մկանունք, բազուկ», հիսլ. leggr «սրունքների բումբը», անգլ. ieg «սրունք», հիռլ. less «երանք», հիսլ. laer, հշվէդ. lār «սրունք», հսլ. lakúti, ռուս. lákoti «արմուկ» լիթ. elkuné, հպրուս. alkunis «արմուկ», lag-no «վարտիք, ոտաշոր» ևն։ Հնխ. արմատը oleq-(աճած ole-, elei-, lei-պարզականից) նշանակում էր բուն «ծռել, ճկել» և յետոյ, զանազան լեզուների մէջ յատկացուեցաւ նը-շանակելու արմուկը կամ սրունքը՝ սրանց ևորացած ձևի պատճառաւ. հմմտ. մն. σϰολιός «կեռ» և σxέλος «սրունք», հյ. կարո «ձկնորսի կամ ոտքի ճանկ» (Pokorny 1, 157, Walde 404, Boisacq 555)։ Նոյն ար-մատին են պատկանում նաև ողն և ուլն, որոնք տե՛ս առանձին։ Ernout-Meillet 490 lacertus բառի համար ո՛չ մի համեմատու-թիւն ստոյգ չի գտնում։
Տէրվ. Altarm. 72, 74 լիթ. linkti «ծը-ևիլ, կորանալ», lenkti «ծռել», պրս. lang «ամբողջ ոտքը»։ Հիւնք. ողոք բա-ռից։ Ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տուաւ Lidén, Arm. Stud. 95 և KZ 41 (1907), էջ 396։ Չի՛ ընդունում Meillet MSL 15, 355 նշանակութեանց տարբե-րութեան պատճառաւ։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. օլոք, Ախց. Ննխ. Ջղ. օլօք «ծունևից մինչև կոճը եղած մասը» (ըստ Բլ. «ցորենի ցօղուն» Ազգ. հանդ. Ե. 23), Եռև օլօրք «ոլոքի ոսկորը, լուլա». այստեղ են պատկանում նաև ծոկոլոք Ոզմ. «ոլոքի վրա-յի կակուղ միսը, բումբ», լոլոք Եւդ. «բարձ-ոսկը»։
Յորժամ խօթանամք ինչ ի յոլոքոց, սակաւս շարժեմք զնա ի գնալ։ Կօշիկք՝ ոտից են պահապան. իսկ հանգրիճելն (զմէջս գօտեաւ, որով ամփոփի զգեստն ի վեր), մատուցանէ ոլոքոցն զդիւրաւ շարժմունս. (Փիլ. ել. ՟Ա. 19։)
ՈԼՈՔ կամ ՈԼՈԳ ռմկ. ոլոքներ. ἵσχιον ilium σκέλος tibia, crus. Սրունք եւ կարթք ոտից՝ ի ծնգաց ցկրնկունս. ոտից ճղերը, ճիվերը. cf. Կրուկ, եւ Խոտուցք.
rancour, inveterate hatred, resentment, concealed hate;
—ս ունել ընդ ումեք, —ս պահել ումեք, —ս ի մտի ունել, to harbour resentment, to hate, to owe or bear a grudge, to have a grudge or spite against, to bear malice or ill-will;
cf. Մթերեմ.
· Calfa
(հների մէջ անեզական) «քէն, վրէժ-խնդրութիւն» ՍԳր. Եփր. աւետ. Փիլ. լին որից ոխանալ Ծն. խթ. 23. ոխացեալ Մրկ. զ. 19. ոխացուցանել Բուզ. ոխակալ ՍԳր. Ոսկ. ես. Եփր. ծն. Եւագր. չոխակալ Ոսկ. մ. ա. 25. ոխաթափ Կոչ. 249. ոխերիմ կամ ոխորիմ «ըմբիշ» Եւս. քր. «անհաշտ թշնա-մի» Պիտ. Յհ. կթ. Խոսր. ոխութիւն ՍԳր. Եւագր. Բուզ. ևն։
Bugge, Beitr. 19 կասկածով իբրև բնիկ հայ ուզում է կցել յն. ὄχϑήσας «ցասկոտ, բարկացած», նորվ. agg «ոխ, վրէժ», հբգ. egida, ecken, լտ. occa «փոցխ» բառերի հետ։ Հիւնք. հա-մառօտուած ոսոխ բառից։ Karst, Յու--արձան 422 թթր. ōν, ōy «բարկութիւն»-Patrubány IF 14, 58 լտ. secare «ևոտ-րել», յն. σχάω «հերձել»։ Бepидзe, სიტ-ღვის-კონა CII. 1912, էջ 33 վրաց. (Իմե և Ռաչինի գւռ.) oxti «վրէժ» բառի հետ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. օխ, Ախց. Երև. Կր. վօխ, Ալշ. տխ, Մշ. Վն. վոխ, Ասլ. Զթ. էօխ։
ՈԽ մանաւանդ՝ ՈԽՔ. μῆνις, μήνος ira permanens, odium, inimicitia. բայիւ μηνίω, μηνιάω (յորմէ լտ. minor, է սպառնալ). ἑγκοτέω ira aestuo μνησικακέω memor sum malorum. Չարայուշութիւն. խէթ. քէն որպէս ուղտու. ոգի վրէժխնդրութեան. սրտմտութիւն՝ ատելութիւն՝ նախանձ մթերեալ.
Պահէր եսաւ ոխս յակոբայ վասն օրհնութեանցն։ Բարկութեամբ ոխս պահէին ինձ։ Ոչ յաւիտեան պահէ ոխս։ Ոչ պահեցից ձեզ ոխս յաւիտեան։ Գուցէ ոխս ունիցի ընդ մեզ յովսէփ։ Ընդ որդւոց ժողովրդեան քոյ ոխս մի՛ ունիցիս։ Ոխս չարեաց ընկերի իւրում մի՛ ոք կալցի ի սիրտս իւր.եւ այլն։
Բարկութիւն՝ ոխք տրտմութեան, եւ յարձակումն ... ի վրէժ առնուլ. (Բրս. բարկ.։)
Եգիպտացիք թշնամիք էին ժողովրդեանն աստուծոյ, յոխս մտեալ ընդ նոսա վասն հարուածոցն. (Գէ. ես.։)
Ոչ վեր ի վերոյ են ոխք քինուս, այլ ի ներքուստ ի սրտէ. (Փիլ. լին.։)
bunch of grapes.
· Calfa
, ո, ի, ի-ա հլ. «խաղողի ճութը, կուզ» ՍԳր. Վեցօր. 94. «արմաւենու կամ նո-ճու ողկոյզ» Երգ. ա. 13, է. 17. «նորահաս, մատղաշ» Ածազգ. «գունդ մեղուաց» (այս նշանակութիւնը գիտէ միայն Տիրոյեան, Հանրագր. էջ 552). որից ողկուզաբեր Թէոդ. ողկուզալից Մծբ. եփր. մն. էջ 467. ողկու-զուկ «մի տեսակ խոտ» Փիլ. լիւս. ողկուզօրէն Պիտ. Նոնն. գեղեցկողկոյզ Պրպմ. քաջողկոյօ Փիլ. նխ. խնկողկուզիկ Մխ. առակ. մահող-կուզեան Նար.։
Böttich. Arica 74, 198 կցում է պրս. angūr «խաղող» և արաբ. [arabic word] 'anqūd «ողկոյզ» ձևերին։ Lag. Urgesch. 837 և Arm. Stud. § 1728 փոխառեալ է դնում արաբ. *anqud ձևից, որ մերժում է Հիւբշ. 273։-Հիւնք. ընկոյզ բառից։ Մառ ИАН 1915, 942 վրաց. ղ'ուրձենի «խա-ղող» բառի հետ։ Տե՛ս նաև կոյզ։
ԳՒՌ (dialectal) Կր. օղկուզ, Սվեդ. ուղգայզ. միւս-ները պահում են կա՛մ կոյզ ձևը, որ ողկոյզ բառի կրճատուածն է, և կամ ցոյց են տալիս նութ բառը։
Ողկուզիւ. (Նար. յովէդ.։)
Ողկոյզք ճմլեալք երկնաւոր մշակին։ Րաբունւոյ վարդապետին համեղ ողկոյզ՝ արեամբ ճմլեալ. (Շար.։)
Palm-Sunday.
· Calfa
, ի հլ. (գրուած նաև ողոգո-մէն, ողոգոմէ, ողոգոմ, ղոգոմեան) «Ծաղ-կազարդի տօնը» Սեբ. 46, Լմբ. առ. Լև. 237. Կանոն. 38, ժմ. 261, 324, 642, 687. Ճառ-ընտ. Արշ. Սհկ. արմաւ. Վրդն. սղ. Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 71 ևն։
= Յն, εύλογημένη «օրհնեալ, բարեբանեալ» բառից, ակնարկութեամբ Մրկ. ժա. 9 և Ղկ. 4թ. 38՝ ευλογημένοσ ό ἐρχόμενος ἐν ὅνόματι Ko-ρίου-Օրհնեալ եկեալ անուամբ Տեառն. (այս-պէս էին փառաբանում Քրիստոսին՝ Երուսա-ղէմի տաճարը մտած ժամանակ)։ Ըստ այսմ հյ. լաւագոյն գրչութիւնն է ողոգոմեն և սեռ. ողոգոմենի ձևի վրայից կազմուած է ողո-գոմեան, իբր թէ -եան մասնիկով։ Թարգ. մանաբար ունինք բարեբանութիւն. հմմտ. Եփր. արմաւ. 45 «Ի գալուստն Փրկչին յԵրու-սաղէմ և ի սուրբ տօնն բարեբանութեան»։-Հիւբշ. էջ 368։
Հներից Կանոն. էջ 38՝ տալիս է ուղիղ մեկնութիւնը. «Ողոգոմեանն մեծ, որ թարգմանի բարեբանեալ օր. Ի գալ ողո-գոմէին մեծի տօնին, որ է օրհնեալ օր»։ -ՆՀԲ յն. εύλογημένεος «բարեբանեալ» ևամ δλόϰομος «վարսագեղ, անտառա-զարդ, ծառազարդ», ռմկ. ծառզարդար։ Ուղիղ մեկնութիւնն ունի Պատկ. Սես. էջ 198։ Հիւնք. յն. ἐλαιοϰομία «մշակու-թիւն ձիթենեաց»։
որ եւ գրի ՈՂՈՄԳՈՄԷՆ, ՈՂՈԳՈՄԷ, ՈՂՈԳՈՄ, ՂՈԳՈՄԵԱՆ. Ծաղկազարդ՝ օր արմաւենեաց եւ բարեբանութեան. (ի յն. էւլօղի՛մէնօս, բարեբանեալ, օրհնեալ. կամ իլօ՛գօմօս, վարսագեղ, անտառազարդ, ծառազարդ. ռմկ. ծառազարդ)
olympiad.
· Calfa
(գրուած նաև ոլոմպիաս, ոլոմպիադ, ոլոմպիաթ, ոլիմպիադ, ոլիմ-պիաթ, ուլիմպիադ, ուլումպիադ, ուլիմպի-անդ, ողիւմպիադ, ոլիւմպիադ, ողիւմպիաս, ողիմպիադ, ղիմպիադ), ի-ա հլ. (սխալ սեռ. ոլոմպիացն Պտմ. աղեքս. 24) «Ոլիմպիայ դաշտում չորս տարին մի անգամ խա-ղացուած յունական ըմբշամարտութեան աշ-խարհահռչակ խաղերը. 2. այդ խաղերի մէջ տարուած յաղթական մրցանակը. 3. նրա վրայ հիմնուած յունական թուականը» Եւս. քր. Ագաթ. Կոչ. 218. որից ողոմպիտետն Իւս քր. Խոր. հռիփ. ղոմբիական ԱԲ.
Ժամանակք թագաւորաց, եւ ողոմպիադաց, որ թարգմանի ըմբշամարտաց։ Յաւելից ի սոյն եւ զդիր ողոմպիադացն, որք ի յունաց գրեցան։ Յունաց առաջին ողոմպիադն կարգեցաւ։ Առ վաթսներորդիւ եւ հինգերորդիւ ողոմպիադաւն։ Յունաց ողոմպիադք (մրցանքն, եւ թուականն). ՟Ա. ողոմպիաս, յորում յաղթէր կուռբոս հեղիացի ի ստագին։ Յաղթեաց յողոմպիոջն վեցիցս, ի պիթիոջն վեցիցս. եւ այլն. (Եւս. քր.։)
Ոլի մպիաթն առ յունօք անուանի այն, որ ըստ չորս ամացն ժողովին ի տօն տարեկանացն ... Հերովդէս թագաւորէ յամին հարիւրորդի ութսներորդի վեցերորդի յոլիմպիաթացն՝ յամին չորրորդին իւրոյ. (եւ այլն. Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
pity, compassion;
pity-stirring, piteous, pitiable, moving, touching, miserable, unhappy, unfortunate, sad, deplorable, dismal;
—, —ս, — —, touchingly, humbly, in a suppliant manner;
miserably, piteously, pitiably, deplorably, lamentably;
compassionately;
— խօսել, to speak pitifully or deplorably;
յաղերս եւ յ— խոնարհեցուցանել, to touch, to excite or move to compassion, to inspire pity;
անկցի — իմ առաջի քո, have compassion on me ! have mercy on me !.
· Calfa
ՆՀԲ լծ. իւղ և աղիք։ Տէրվ. Altarm. 73 ողոքել, շողոմել, լողոքորթ բառերի հետ՝ կցում է զնդ. ram «հանգչիլ, ու-րախանալ», սանս. rama «ուրախութիւն հաճոյք», լիթ. rimti «հանգչիլ», գոթ. rimis «հանգիստ» բառերին. ողորմ շրջուած է *ողոմր ձևից։ Bugge, Beitr. 38 յն. ὄδυρμός «ցաւի աղաղակ», ὄδύρομαι Հիւնք. յն. ἐλαιαϰομίον «մշակութիւն ձի-թենեաց»։ Müller, Armen. VI, 5, որից ւետո։ Meillet MSL 10, 280 և Յռ.. շարձան 211 տալիս են վերի մեկնու-թիւնը։ Նոյնը յիշում են Հիւբշ. IF Anz 10, 49 և Pokorny 1, էջ 184։ Patrubány
ԳՒՌ (dialectal) Վն. օղօրմել, Սչ. վօղօրմել, Ննխ. օղօրմէլ, Ալշ. Ախց. Ակն. Խրբ. Կր. Մկ. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. օղօրմիլ, Հմշ. օղօr-մուշ, Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. ըղօ՜րմիլ, Շմ. ուղօրմիլ, Զթ. ուղույմիլ, ուղուրմիլ, Ասլ-էօղէօրմիլ, Սվեդ. վուղուրմիլ, Մրղ. օղօրմած, Սլմ. օղօրմութո՞ւէն, տաճկախօս հայերից Էնկ. օղօրմիս «Աստուած ողորմի՛ ասելը», օր. օղօրմիս չխարմաք «ողորմիս ասել» (Բիւր. 1898, 866), Ատն. օղօրմած, օղօրմու-թիւն (Արևելք 1888 նոյ. 9)։-Նոր բառեր են ողորմաթաս, ողորմածիկ, ողորմածհոգի, ողորմակոթ, ողորմաճաշ, ողորմասիրտ, ո-ղորմատեղ, ողորմորալ։
ἕλεος misericordia. (լծ. ընդ իւղ, եւ աղիք). Ողորմութիւն. աղեխարշութիւն. գորով. գութ. կարեկցութիւն.
Ողորմ տրտմութիւն (է) ի վերայ այլոց չարեաց. (Նիւս. բն.։)
Ողբաս, եւ լաս ողորմով. (Մանդ. ՟Ա։)
Աղաչեմ, տէր իմ արքայ, անկցի ողորմ իմ առաջի քո». իմա՛ գութ, որպէս ողորմագին աղերս՝ յայտնիչ ողորմելի վիճակի։
ՈՂՈՐՄ. մ. Ողորմելի եւ ցաւագին օրինակաւ. կողկողելով. աղերսանօք. պաղատանօք. գութ առաջի արկանելով. եւ Կարեկցաբար, ախտակցաբար.
end of a fishing net.
· Calfa
«ուռկանի չորս ծայրերը» (չունի ՆՀԲ). մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Եղիշ. տիբ. էջ 342. «Եւ եթէ յիշէք՝ ես յա-ռաջագոյն ասացի, թէ երկնային ուռկանին չորք ողոցք (այլ ձ. ողցք) են և զչորեսին ան-կիւնս երկրիս ի ներքս արգելեալ փակէ». (իր նախկին ասածն է «Երկու են լարք ուռկանին և չորք ծագ լարացն», անդ՝ էջ 338, որից մի քիչ ցածր «Մովն աշխարհս է, ուռկանն քպ-րոզութիւն Տեառն, ծագք ուռկանին չորք աւե-տարանք»)։
Բառիս համար գրում է ՆՀԲ. «Թերևս առեալ ի գրոց Եւս. քր. (ա. 358 և բ. 35), ուր դնի ողոց, իբր յն. άυϑις, այսին-քըն «դարձեալ». գուցէ ընթերցեալ որ-աէս յն. δλως, որ է «բոլորովին, ամբողջ»։
Ըստ Հին բռ. մեկնի՝ Ոմանց. եւ ողոցն տալ, Տագնապել. կամ շտապել. որ են անստոյգ. թերեւս առեալ ի գրոց Եւս. քր. ուր դնի ողոց, իբր յն. ա՛ւթիս, այսինքն դարձեալ. գուցէ ընթերցեալ որպէս յն. օ՛լօս, որ է բոլորովին, ամբողջ։
crime, guilt, criminal attempt, misdeed, villainy, felony, ribaldry, vile wickedness;
wicked, guilty, criminal;
— եղեռան, crime;
—ք ապիրատութեան, excess;
ածել յ—ս, to carry to excess.
· Calfa
«մեծ չարագործութիւն, եղեռն» Ոսկ. բ. տիմ. և մ. բ. 23. Ագաթ. «չար, եղեռնա-կան» Վրք. հց. գրուած է նաև օճիր, ոճիռ, օճիռ։ (Փոխանակ ասելու ոճրագործ՝ գրուած է օճերագործ Մագ. թղ. 178). ներկայ գրա-կանում ընդունուած է միայն ոճիր. որից ոճ-րագործութիւն Անան. եկեղ. Կանոն. Սարգ. ոճրապարարտ (նոր բառ)։
ՆՀԲ լծ. արաբ. էօզիւր «յանցանք»։ Տէրվ. Altarm. 47 ուղիղը համարում է աւճիր, իբր սանս. avačar-ana «վար-մունք, գործածութիւն»։ Մառ ЗВО 5, 317 զնդ. añra «չար»։ Հիւնք. օճառ բա-ռից։
ՈՃԻՐ. ἕργον δεινόν actus dirus, scelus, malum grave δράμα facinus. գրի եւ ՕՃԻՐ, ՈՃԻՌ, ՕՃԻՌ. Չար ինչ մեծ. դժնեայ իրք. եղեռն. ապիրատութիւն. վնաս. յանցանք, եւ արկածք. ... (լծ. եւ էօղիւր ).
Խնայէ յիւրսն, թէպէտեւ ոճիրս ինչ գործեցին։ Եւ զայսպիսի ոճիրս գործելոյ բազում իսկ են վկայք։ Բազում ոճիրս սպանութեան առնէ. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։ եւ Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Բազում ոճիրս գործեալ էր նովաւ սատանայ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Աշխարհի մեծ ոճիրս վնասուց ի նոցանէ (ի դիցն) ընդոստուցանեն։ Ի վերայ եբեր ոճիր վրիժուց. (Ագաթ.։ Պիտ.։)
Ի վերայ մեռելոց գործէին ոճիրս (կամ օճիրս) ըստ հեթանոսական սովորութեանց. (Խոր. ՟Գ. 20։)
Բազում չար ոճիրք (կամ օճիռք) զնա նեղեցին։ Եւ գրեթէ այն իսկ ոճիրք (կամ օճիրք) հակառակութեան գտան պատճառք հինիցն եկելոց ի վերայ մեր. (Յհ. կթ.։)
Զերիքովի մանկացն ոճիր, որք պատժեցան յարջէ՝ ծանի՛ր. (Կրպտ. ոտ.։)
Ի սովորութենէ ոճիր (կամ օճիռ) գործոյս այսորիկ գնացի առ նա։ Ոչ եւս գործեցից զանօրէն գործս զայս եւ զոճիր. (Վրք. հց. ՟Դ։ եւ Ճ. ՟Ժ.։)
some, certain, some one, one;
այր —, a man;
կին — անուն մարգարիտա, a woman named Margaret;
ոմն քաղցեալ եւ ոմն արբեալ, one is dying of hunger while another is drunk;
ոմանք մեծատունք եւ ոմանք աղքատք, some are rich and others poor;
ցրուեցան ոմն յայս եւ ոմն յայն կոյս, they are scattered here and there;
զոմանս տեսի անցանել ընդ գետն, ոմանք ի լուղ, եւ ոմանք ի նաւակի, I saw several crossing the river, some swimming, others in a boat.
· Calfa
«մէկը, մի մարդ». հոլովւում է ուրումն կամ որումն, ումեմն կամ ուրեմն, հմամբ, ոմանք, ոմանց, ոմամբք. (կայ նաև եզ. սեռ. ոման Պղատ. տիմ.), որից ոմն ոք, մի ոմն, նաև հոլովեալ ձևերով՝ ո՜յք ոմանք, ո՞յց ոմանց (իբր յոգնակի ձև ո՞ոք բառից)։
= Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -մն ածան-սիչով ո անորոշ դերանունից. հմմտ. իմն (որ է ի-մն). աւելի ընդարձակ տե՛ս ռ. Meillet REA 5 (1925), էջ 2 դնում է հնխ. som-n ձևից, որի ժառանգները տե՛ս մի
Windischi 38 ո յարաբերականից+մն = մի, մէկ, մէն թուականից։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 67 կապադովկ. ἀἰμισε «ոմանք», յուն. ἀμόϑεν «ուստեքէ», ἀμῶς «մի կեր-պով» և հյ. միւս։ Հիւնք. ն յօդով մի ռառից։ Meillet ՀԱ 1897, 316 և MSI, 10, 267 ոման-ք, ոման-ց հոլովաձևերից հետևցնում է թէ բառը կազմուած չէ ո+մն, այլ արմատն է ոման, որի հետ հմմտ. գոթ. sums «ոմն» կամ նաև գոթ. sama «ինքն», յն. άμο-ևն. նշանակու-թեան կողմից գոթ. sums ճիշտ համա-ձայն է մեր բառին. ինչ. wasuh ֆan sums siuks Lazarus=էր ոմն հիւանդ Ղազարոս (Յհ. ժա. 1)։ Այս մեկնութիւ-նը առանց պատճառաբանութեան մեր-ժում է Բազմ. 1897, 591։ Zanolli, Յուշարձան 276 -մն մասը մեկնում է հնխ. -mo-+-no-մասնիկներից, ինչ. յն. [arabic word]
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. մի վոմն։
Որումն կառօք տեսեալ՝ իբրեւ զօրավար պայծառագոյն, եւ որումն իբրեւ զայր մի ի դատողական աթոռ դատաւոր. (Ագաթ.։)
Սուրբ հոգին առ ինչունակ է, զի որումն հոգի է. վասն զի ի դէմս հօր եւ որդւոյ ասի հոգի. (Քեր. քերթ.։)
Զտեղի ոմն խոնարհ, եւ զոմն վերագոյն ասել՝ ո՛չ է առն խոհեմականի. (Պղատ. տիմ.։)
Որպէս երկաթ ոմն հոգիքն քաղցելոցն հրատեսակ լինելով՝ կակղագոյն լինել եւ նորագոյն. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
(Մարդն ստեղծաւ) մարմին վասն ամբառնալոյն, եւ հոգի վասն շնորհին. ոմն զի չարչարեսցի, եւ ոմն՝ զի մնասցէ. (Ածաբ. ծն.։)
Եւ էր տեսանել զթաբոր՝ նոր զոմն սինա. (Խոր. վրդվռ.։)
Յետ հնոյն աւանդութեան նորս կտակարան քարոզի. ոմն ասաց զլինելոցն, իսկ ոմն կատարեաց. նա պատկերօք, սա մերձ գոլով. (Դիոն. եկեղ.։)
Որպէս ոմն յումեմն մեկնոցի հուր ծրարելով. (Խոսրովիկ.։)
Անսովոր է եւ ասելն.
ՈՄԱՆ. Անլուր հոլով, որպէս Ուրումն, իրիք.
force, strength, power, vigour, energy, virtue, valour;
effort;
weight;
յուժոյ, strongly, vigorously;
— տալ, to force, to make efforts;
to give power, to authorize, to favour;
— առնուլ, to gather strength;
նոր — առնուլ, to gain new strength, to recover one's strength;
յուժի լինել, to be in full vigour, in the prime of strength;
անկանել յուժոյ, to feel one's strength failing, to lose strength, to become weakened or enervated;
cf. Թափեմ.
· Calfa
, ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «զօրութիւն, կարողութիւն, ուժ» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. ծն. («Ճշդագոյն մատենագրական ոճոյն մէջ զօ-րութիւն նոյնանշանին հետ համեմատելով՝ հազիւ գուցէ հարիւրին մէկ գործածութիւն ունի, և քիչ տեղ առանց անոր կը բանի՝ կամ թէ նոյնը չկրկնելու կը ծառայէ»։ Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 66). ռամկաձև գրուած է ուժ, որ արդի գրականի մէջ նախորդից աւելի գործածական ձև դարձաւ։ Որից յուժոյ «զօ-րեղ կերպով» Ոսկ. ես. ի յուժ ձգել «նեղը գցել, նեղել» Յիշատ. 1531 թ. (Դիւան ժ, էջ 24), ուժգին ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. Փարպ, ուժգնագոյն Ոսկ. յհ. բ. 22. Եւս. քր. ուժեղ Փարպ. ուժել «տոկալ, դիմանալ» Եփր. են. 92. «զօրել» Պտրգ. 227. Լմբ. ներբ. հոգեգլ. 298. Տեսիլ դան. 123, 124. Անկ. գիրք Հին կտ. 242-3. վատուժ Մխ. դտ. Յայսմ. վա-տուժել Կեղծ-Շապհ. 30. ուժնդի «ուժգին» Յհ. իմ. միաշ. էջ 101. հաստոյժ Ոսկ. մ. բ. 24. շատոյժ Ոսկիփ. հուժկու (գրուած նաև հաւժկու, հօժկու, հժկուն) «շատ ուժեղ» Կիւրղ. ծն. Սեբեր. Բուզ. (հուժգոյ ձևով՝ Սամ. անեց. 46). (մասնիկի համար հմմտ. յաղթ-կու Նեմես. բն. էջ 37, 91, 98, 136, Փիլ. 135). ուժանակ «դինամիտ», անուժութիւն, ուժասպառ (նոր բառեր). այստեղ են պատ-կանում նաև յոյժ և ժոյժ, որոնց վրայ տե՛ս առանձին։
ՆՀԲ «լծ. առոյգ, իշխ-, յն. իսխի՛ս և լտ. վիս, վի՛կօռ ևն, թրք. կիւճ, խըզ, հըզ, եբր. օզ ևն». իսկ միազօր բառի տակ լծ. յն. ուսի՛ա։ Առաջին անռամ Windisch. 25 համեմատում է սանս. ձևի հետ, որից յետոյ Böttich. ZDMG 1850,
359, Lag. Urgesch. зss, Müller sWаW 42, 256 և 44, 567, Justi, Zendsp. I0 աւելացնում են միւս իրանեան ձևերը։ Riggs, Քերակ. (1856), էջ 60 եբր. oz։ Մորթման ZDMG 26, 537 բևեռ. uzuni «ոյժ»։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 228 փոխ-առեալ ընդունելու կասկածում է. սա-կայն ասում է թէ բնիկ լինելու պարա-գային սպասելի էր *ոյկ կամ *ոյճ։ Տէրվ, Նախալ. 105 և 204 ծան. հնխ. *vag «ա-ճիլ» արմատի տակ է դնում՝ սանս. vaǰ, ukš, զնդ. vaǰ, vaxš, յն. Եγεις «առողջ». αύհω «աճիլ», լտ. vigere, հյ. օգնել, զօ-րաւիգն, օճան ևն ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. ἰσ «ոյժ, կորով»։ Սանտալճեան, L'idiome 10 խալդ. usgini։ Գ. Փառնակ, Անա-հիտ 1904, 26 հուժկու Բուզ. Գ. ժա. և Դ. ժե. գտնելով «հասուն այր» իմաս-տով՝ հանում է բաբել. us «առնանդամ» բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 իբր բնիկ հայ կցում է հյ. ուզել, յն. εδχομα, ևն բառերին։ Քիւփէլեան, Բզմ. 1910 153 ոգ արմատից, որից նաև ագի, հոգ, ոգորել ևն։ Պատահական նմանութիւն ունին սեմական լեզուներից՝ եբր. jš 'ōz «ուժ», ասոր. ❇'az, 'uza «ոյժ», ինչպէս նաև արաբ. [arabic word] 'azz «ուժեղ» ևն։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Մշ, Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. Տփ. ուժ, Ասլ. իւժ, Գոր. Ղրբ. օժ, Մրղ. վըժ, Մկ. ոժ, Սլմ. Վն. վոժ (վերջին երկուսը ենթադրում են *ոժ ձևը և ո՛չ ուժ<ոյժ, ինչպէս ունին միւսները)։-Կրնակ ժ ունի Ջղ ուժժի «բըռ-նի»։-Նոր բառեր են ուժել, ուժով, ուժով-նալ, ուժտուն, ուժտնւոր, ուժտունվար, ուժ-ւոր, ուժօք։
ἱσχύς, κράτος, δυναστεία , ῤώμη, τόνος robur, vis, vires, potentia, fortitudo, vigor, tenor. գրի եւ որպէս ռմկ. ՈՒԺ. արմատ բառիցս՝ Յոյժ. ժոյժ. ուժեղ. ուժել, եւ այլն. (լծ. առոյգ. իշխ՛՛. յն. իսխի՛ս. եւ լտ. վի՛ս, վի՛կօռ, եւ այլն. թ. կիւճ, խըզ, հըզ. եբր. օզ եւն) Զօրութիւն, կար, կարողութիւն, կորովութիւն, ամրութիւն, առոգութիւն, հզօրեղութիւն, ուժգնութիւն. սաստկութիւն, բռնութիւն կամ բուռն զօրութիւն, ձկտումն. ուժ.
Ոյժ իւր զմի ջով իւրով։ Զօրաւոր էր ուժով։ Արք զօրաւորք ուժով։ Զայն առ ուժի գործէիր. Ի՞ւ է ոյժ նոցա, եւ կամ զօրութիւն։ Զի ոչ յաւիտեան է առն ոյժ եւ զօրութիւն։ Ի ձեռս քո զօրութիւն ուժոյ. եւ այլն։
Մեծաւ ուժով եկեալ դիմեալ։ Զայն ամենայն ոյժ պնդութեան տեսեալ։ Ո՛չ իմով զօրութեամբ, այլ ուժով շնորհի տեառն իմոյ։ Նա տայ ինձ ոյժ եւ զօրութիւն։ Որչափ յուժի կայր՝ մարթացեալ ըստ հրամանացն պատմեսցուք. (Ագաթ.։)
Ամենայն ուժով իւրեանց ընդդէմ կացեալ։ Մինչդեռ կայր յուժի մարմնոյն սակաւիկ մի. (Եղիշ.։)
Ուժով ոչ զոք իւր ունելով զոյգ։ Հարիւր եւ քսան փղաց ոյժ ասեն ունել. (Խոր.։)
Յարեաց տեառնէն, եւ ի նորին ուժոյ զարհուրեալ։ Ամենայն արեաց ուժովս կռուէի. (Փարպ.։)
Ուժիւք։ Իմոյ աստուածային ուժիս զօրութեամբ։ Ո՛չ է յինքեան ուժի կամ զօրութեան գործ. (Նար. յովէդ.։)
Կամի՞ս տեսանել զոյժ համբերութեանն, յորում էր յովբ. (Իսիւք.։)
Թողու զմիջագետս ի տիտոս, եւ առնէ զնա յոյժ։ Դիմանային պատերազմաւ, յորժամ վասն հաւատոյ ոյժ հասանէր. (Վրդն. պտմ.։)
ՅՈ՛ՒԺՈՅ. մ. Ուժով. յոյժ.
cold;
apart, aside;
—ք, hiatus, gap, chasm;
coldness.
· Calfa
«պաղ, ցուրտ, զով, հով» Ոսկ. մ. -ա. էջ 12. Ճառընտ. Հին բռ. «զատ, հեռու, մէջերը սառնութիւն մտած» Եփր. ել. էջ 163. որից ուծանալ «սառելով բաժանուիլ մէկից, անսիրելութեամբ իրարից հեռանալ», Յոբ. լթ. 16. ուծացուցանել «սիրտը սառցնել» Եղիշ. դ. էջ 72. Ճառընտ. ուծակեր «չոր. սառն բաներ ուտող, տաք կերակուր չուտող» Մանդ. էջ 129. ուծութիւն (չունի ՆՀԲ) «սիր-տը սառչիլը, չսիրելը» Ոսկ. փիլիպ. 360-
-Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. oug'-արմատից. սրա հետ հմմտ. լիթ. áusz-tu, áusz-au áusz-ti «ցրտիլ, սառչիլ», լեթթ. auksts «սառն, հով, զուրտ», aukstums «ցրտու-թիւն», հիռլ. ocht, uacht «ցրտութիւն», միռլ. ūar, կիմր. oer, կորն. oir «ցուրտ, սառն», նիռլ. գաէլ. fu-achd «ցրտութիւն», լտր autumnus>auctumnus «աշուն» (այն է «ցուրտ եղանակ»). այս բոլորը երևան են հանում հնխ. eug'-, oug'-, aug'-արմատ-ները, որոնց պարզականն է uē, aqē «փչել» (Walde 867, Pokorny 1, 222)։ Բառիս մա-սին Meillet, Dict. etym. It. 1080 տալիս է ուրիշ մեկնութիւն։ Դարձեալ դրւում է հնխ. eloug-արմատից, բայց ցեղակից դնելով յն. ὸγρός «խոնաւ, թաց», ὸγρότης «խոնաւու-թիւն, կակղութիւն», լտ. vvidus (udus) «խոնաւ», ūvor «խոնաւութիւն», vvesco «թեթևակի խոնաւանալ», ūvens «թեթևակի խոնաւացած», umeo «խոնաւանալ», umor «թացութիւն, հեղուկ», հհիւս. vokr «խոնաւ» vokua «խոնաւութիւն», իռլ. fual (հնխ. wogw -lo-) «մէզ», հոլլ. wak «խոնաւ, թաց» (Boisacq 997, Ernout-Meillet 1080, Walde 864 Pokorny 1, 248)։ Բայց «թաց» նշա-նակութիւնը բոլորովին նոյն չէ «ցուրտ» գա-ղափարի հետ. բացի սրանից Pokorny ար-մատը դնում է weg-2, ug2-, և ոչ թէ ug'-։
Böttich. Arica 28, 86 պրս. yax «սա-ռոյց», օսս. ix «կարկուտ», yexan «մըր-սիլ», զնդ. aoxtəm բառերի հետ։ Հիւնք. 68 բուծանել բայից։ Patrubány Հ1 1906, էջ 344 լտ. pungere «խայթել» ռառի հետ. հմմտ. լիթ. gélti «խայ-թել», որից gelmenis «ցուրտ»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud 21, որ ընդունում է նաև Pedersen, Kelt. Gram. 1, 103։ Թիրեաքեան, Բզմ. 1913 342 թրք. uz-aq «հեռու» բառից։ ռով (տե՛ս այո՛ բառի տակ). զանազան դարձուածներով ունինք ո՛չ ապաքէն, ո՛չ եթէ, ո՛չ երբեք, ո՛չ ևս, ո՛չ բնաւ, ո՛չ ոք, ոչ ուստեք, ո՛չ ուրեք, ո՛չ ինչ, ինչ ոչ, իբր ոչ եթէ ևն.-այս արմատից են ոչինչ, ՍԳր. Ագաթ. հչնչութիւն Խոսր. Նար. երգ. ոչնչանալ Արշ. ոչեղութիւն Մագ. ոչէ «անգոյ մի բան» Նար. Դիոն. համառօտուած ձևով չ՝ որ իբր ռառա-սական մասնիկ է գործածւում. ինչ. չախոր. ժական Եզն. չազնուութիւն Ոսկ. մ. ա. 21 չահագին Ոսկ. մ. ա. 20. չանձնաւոր Եզն. չանսական Սեբեր. չաստուած ՍԳր. Եզն. Սե-բեր. չև, չև ևս ՍԳր. Ագաթ. չէ «անգոյ բան» Սեբեր. Եզն. Ոսկ. չէական Եզն. չժողովուրդ Ա. պետ. բ. 10 չինչ «տկար, ոչինչ» Կոչ. չիք Ոսկ. Եւս. քր. Եփր. Բ. կոր. Կոչ. ի չքմեղս Ոսկ. մ. բ. 2. չքոտի Եզն. կոչ. Բուզ. չքոտիլ Ագաթ. չքաւոր Ա. կոր. ժա. 22. Բուզ. Ագաթ. չքաւորիլ «պատասխան տալու անկարող լի-նել» Ոսկ. եփես. 872. չքանալ Եփր. թգ. Կոչ. կնաշխարհիկ Ոսկ. չնչիկ Եզն. չնչին ՍԳը. Կոչ. Եզն. (ամբողջական ձևով՝ ոչնչին Վկ. արև. 170). չնչինագոյն Ոսկ. եբր. ևն.-նոր բառեր են ոչնչական, ոչնչացում, չքմեղանք, չքմեղութիւն ևն։
ψυχρός frigidus. (յորմէ Ուծանալ). Ցուրտ, զով. հով. պաղ.
ՈՅԾՔ գ. Պաղումն. հովացումն (ի սիրոյ). եւ Անջրպետ. բացատ. բացուած, վիհ. որպէս եւ յն. լտ. χάσμα hiatus.
Ոյծ, զով. (Հին բռ.։)
Որ ինչ մնայ ի ձէնջ առ վաղիւ, ո՛յծ պահեսջիք. (Եփր. ել.։)
no, not, nor, none;
ոչ կամիմ, I will not;
ոչ գիտեմ, I do not know;
ոչ կարեմ, I cannot;
ոչ ոչ, neither nor;
ոչ սիրեմ զնա եւ ոչ երկնչիմ ի նմանէ, I neither love him nor fear him;
բայց գիտէի ոչ, but I did not know it;
ինչ ոչ ունի, he has nothing;
ոչ առանց պատճառի, not without cause;
յոչ կամաց, involuntarily, against one's will, by force;
ոչ եթէ, not only;
no;
ոչ եւս, no longer;
not yet;
ոչ երբէք, ոչ բնաւ, never, not at all, no;
ոչ ոք, no one, nobody, none, not one;
ոչ ոք ի ձէնջ, no one among you;
ոչ ոք ասասցէ քեզ, nobody will tell you;
ոչ ոք գտցի այնչափ յանդուգն, no one will be hardy enough;
ոչ զոք գտցես, you will not find any man;
յոչ գոյից ի գոյ ածել, զոչսն ածել ի գոյանալ, to produce or create from nothing;
շարժել յոչ բարիսն, to provoke to evil;
այո կամ ոչ, yes or no;
եղիցի ձեր բան, այոն՝ այո, եւ ոչն՝ ոչ, let your conversation be, yea, yea;
nay, nay;
ո՞չ or ո՞չ ապաքէն ասացի քեզ, did I not tell you ?
;
ոչ, տէր, no, Sir;
ո՞չ իսկ, is it not true that ?
ոչ միայն չողորմեալ, far from being touched;
եւ ոչ իսկ մարդ է, he is no man;
ոչ արդեօք զերծաւ, perhaps he is not freed;
cf. Ել.
· Calfa
«չէ, չ, մի՛» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եւագր. Կոչ. (հոլովուած ձևով կայ՝ գըծ. ոչովն Եփր. տիտ. 262). փոխանակուած է յետոյ չէ բա-зი-48в
= Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո+չ. վեր-ձենո անորոշի նշանն է, որ գտնում են» նաև ինչ բառի ծայրին. իսկ ո բուն բացասականն է, որ պէտք է կցել հսլ. otu, սանս. áti «հա-կառակ» բառերին. սրանց իբրև բացասաևան գործածութեան համար էլ հմմտ. սանս. áti uratám «ընդդէմ օրինի», հսլ. ot-rokԱ=ռուս отрокъ «մանուկ» (իբրև լտ. in-fans «ան-խօս=մանուկ»)։ Ըստ այսմ ոչ նշանակում է բուն «ո՛չ մի», իսկ սղեալ չ ձևի մէջ մնացել է միայն «մի, մէկ» գաղափարը։
ՆՀԲ լծ. թրք. yοq, յն. ούϰ, ούχι «ոչ»։ Յոյն բառի հետ են համեմատում նաև Windisch. 9, Lag. Urgesch. 197, Պատկ. Изслвд. 18 ևն։ Տէրվ. Altarm. 3 և Նա-խալ. 119 կցում է ka յարաբերականի հետ. հմմտ. սանս. զնդ. ka, ča, յն. πο, τε. լտ. qui, que, գոթ. hvas, h, հյ. քա-նի, քան ևն։ Հիւնք. ոճ բառից։ Յն. օύϰ ձևի հետ վերջին անգամ Bugge KZ 32, 31, որ մերժում է Հիւբշ. 481 (նրա հետ
և Boisacq 725), որովհետև հայր ո՛չ թէ ծագում է *աւչ նախաձևից, այլ են-թադրում է հնխ. ok2i։ Patrubány SA 1. 212 ո «ով»+ հնխ. k2e։ Նոյն ՀԱ 1907, 90 լտ. ex, յն. ἐէ «-ից» ձևերի հետ։ Pedersen KZ 36 (1900), 341 և 321-22 կցում է յն. ούϰ և ալբան. s. as «ոչ» բառերին։ Scheftelowitz BВ 28 (1904), 306 լտ. secus «թէ ոչ», յն. ήσσων «նւաստագոյն» բառերի հետ։ Karst Յուշարձան 424 թթր. yok «չէ», žoki «ստախօս», čogul «սուտ գանգատ», čikai «կարօտ» (=հյ. չկայ, չիք)։ Gūn-tert IF 40, 186 մերժում է ոչ=յն. ❇ համեմատութիւնը։ Gštir, Btrg. alarod. 123 և 129 բասկ. ez «ոչ», չեչէն. -ac, հ. աւբան. as «ոչ»։ Pedersen ՀԱ 1929 185 վերադառնում է ալբան. s «ոչ» հա-մեմատութեան։ Վերի մեկնութիւնը տու-աւ Meillet MSL 23, 224։
ԳՒՌ (dialectal) Առհասարակ փոխանակուած է չէ ձևով. այսպէս՝ Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սլմ. Սչ. Սվեդ. Տիգ. Տփ. չէ. նոյ-նը ձևափոխուած՝ Ջղ. չե, Ասլ. չէ՝, Խրբ. չm. Վն. չի.-բուն ոչ ձևը պահում են՝ Զթ. օչ «ոչ», Տփ. օչ օվ «ոչ ոք», վուչ մէ «ո՛չ մի» վունչիչ, վունչինչ «ոչինչ», վո՛ւնց մէկը «ո՛չ մէկը», Երև. վօչ, վօնչ, Ռ. վօչ, Ագլ. ուչ. ունչ, Հմշ. Ակն. ուչ, Մշ. վուչ, Ղրբ. Սեբ. վէջ, Սչ. վօչինչ (իբր ածական գործածեալ), Ջղ. վոչինչ, մոնչիչ, Մշ. մըչ (պահուած միայն «Բաց ասիմ, մըչ ամաչիմ» առածի մէջ (ըստ Բենսէի), թրքախօս հայերից՝ էնկ, օչինչ «ոչինչ» (օր. օչինչ օլդու «ոչինչ եղաւ-փճացաւ». Բիւր. 1898, 866), Ատն. օչինչ գօրինչ օլմաք «ոչինչ դառնալ, կորչիլ, փճա-նալ» (Արևելք 1888 նոյ. 9)։ Նոր բառերից յիշելու արժանի են ոչուփուճ, չնհաւան «ոչ մէկ բանի չհաւանող», չնչաւատ «անպիտան, անհաւատ», չնչոտ «ոչինչ, անպիտան»։
ՓՈԽ (borrowing) Karolides, Γλ. συγϰρ. 88 և 175 հյ. չէ բառին է կցում կապադովկ. čo, ké «ոչ» (բայց սրանց է միացնում նաև լատ. que, սանս. ča, յն. ϰε «և» ձևերը, որոնց իմաստը բոլորովին ուրիշ է)։
Ոչ գիտէր։ Ոչ կամեցաւ։ Ոչ եկի լուծանել։ Ոչ կարէ թաքչել։ Լսէ, եւ ոչ առնէ։ Զոգի ոչ կարեն սպանանել։ Իբրեւ զոչխարս՝ որոց ոչ իցէ հովիւ։ Եղիցի ձեր բան, այոն այո՛, եւ ոչն ո՛չ.եւ այլն։
Ո՛չ փորձեսցես զտէր աստուած քո։ Ո՛չ երթիցես ընդ այն ճանապարհ։ Յովտ մի ո՛չ անցցէ.եւ այլն։
Զոր ոչ երկինք, եւ ոչ երկիր, արժել ոչ կարեն։ Ի մէնջ ոչ էք, եւ ոչ այլ ոք ոչ երեւի, եթէ յայնոսիկ հպեալ յանգեցայք. Քահանայից զայն պատիւ ետ, որում եւ ոչ հրեշտակք չէին բաւական։ Անքննին ասի, վասն զի չանկանի եւ ոչմիով իւիք ընդ քննութեամբ. (Խոսր. պտրգ.։)
Արգելեալ կային, զի ոչ էր նոցա ո՛չ ել եւ ոչ մուտ, եւ ո՛չ գին եւ ո՛չ վաճառ». յն. արգելեալ էին ելանել եւ մտանել, գնել եւ վաճառել։
Կենդանին ոչ մի ինչ ոչ է յայսցանէ. այսինքն է թէ սեռ ո՛չ երբէք ոչ ունի, այլ ունի. քանզի երկու բացասութիւնք մի ստորասութիւն առնէ։ Ոչ կենդանին ոչ մարդ. իսկ ոչ մարդն ոչ կենդանի. քանզի ուրացութիւնքն զմիմեանս ի բաց բառնալով՝ մի ստորասութիւն առնեն. ո՛չ ո՛չ կենդանին, այլ կենդանի. դարձեալ՝ ոչ ի տեղւոջ ոչ կայ, որ ոչն կայ, ոչ ոչ ի տեղւոջ է. (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Յոչէ ի գոլ ածեալ անցուցանելով. (Բրս. թղթ.։)
Զոչսն ածելով ի գոյանալ. (Փիլ. լին.։)
Ո՞չ ապաքէն եւ մաքսաւորք եւ մեղաւորք զնոյն գործեն։ Ո՞չ ապաքէն ոգի առաւել է քան զկերակուր։ Ո՞չ ապաքէն առաքեալ եմ։ Ո՞չ ապաքէն վասն մեր ասէ, եւ այլն։
Ոչ երբէք ասեն շատ։ Ոչ երբէք երեւեցաւ այնպէս յառաջագոյն։ Ոչ երբէք գիտէի զձեզ։ Ոչ երբէք երեւեցաւ այսպիսի ինչ յիսրայէլի։ Երբէք զպատուիրանաւ քով ոչ անցի. ուլ մի երբէք ո՛չ ետուր ինձ։ Երբէք ի գիտութիւն ճշմարտութեան ոչ հասանեն.եւ այլն։
Ոչ ինչ գիտեմ։ Ոչ ինչ ապախտ արար՝ զոր միանգամ պատուիրեաց նմա։ Չէր ինչ իմիք պիտանացու։ Որ ոչ իմիք է պիտանացու։ Ապաքէն եւ ոչ իւիք։ Ոչ անց եւ ոչ զիւիք յամենայնէ (յն. զոչինչ յամենայնէ)։ Ինչ ոչ ասաց կամ վնասեաց։ Ինչ ոչ գիտէին։ Ոչինչ նեղիք ի մէնջ։ Ոչինչ կրտսեր ես յիշխանս յուդայ։ Ոչինչ կարի հեռի էր ի տանէն. եւ այլն։
backside;
cf. Նստոյ՞՞՞տեղի.
· Calfa
«յետոյք, նստոյ տեղի (մարդու կամ անասունի), տակ, յատակ (իրերի)» Վստկ. էջ 52, Վրք. հց. (իրեղէնների համար աւելի սովորական է ոռք Վստկ. 134. Վրք. հց. ա. 619). որից բրդոռ «մի տեսակ թռչուն» (իբր յետոյքը բրդոտ. հմմտ. նոյնի յն. հոմանիշը՝ πογάργος, որ բուն նշանակում է «յետոյքը սպիտակ») Վանակ. հց. ոռճան «սրբանի այտոյց, condylome», գիտէ միայն Քաջու-նի, Գ. 190։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. orsos ձևից. հմմտ. յն. ὄρρος «ողնաշարի ծայրը, անասնոց գա-ւակ», կամիս. arraš, հբգ. ars, գերմ. arsch անգսք. ears, անգլ. arse և հոլլ. aars, naars «լետոյք», հիսլ. ars, rass «սրբան», հիռւ-err «պոչ, վերջ, ծայր» (վերջինը հնխ. ersos ձևից.-Boisacq 717, Pokorny 1, 138, Kluge 24).-Հիւբշ. 482։
Նախ ՆՀԲ համեմատեց յն. ձևի հետ. Վերի մեկնութիւնը տուաւ Bugge, Btrg. 23 և IF 1, 446։ Jensen ՀԱ 1904, 184 հաթ. r «յետոյք»։ Karst, Յուշարձ. 408 սումեր. ur «յատակ, հիմք, պատ», 416 մոնղոլ. բուրեաթ. aru, aro, թունգուզ. ura, թրք. arqa, ալթայ. ari, ճապոն,
ԳՒՌ (dialectal) Խրբ. Հմշ. օռ, Մկ. տռ (Մոկաց Հասկնջաւս գիւղում յէռ՝ որ յիշեցնում է հնխ. ersos ձայնդարձը), Ախց. Կր. օռ, վօռ, Ալշ Մշ. գոռ, Ջղ. Սլմ. Վն. վոռ, Գոր. Երև. Ննխ. նմ. Պլ. Ռ. վօռ, Զթ. էօռ (սեռ. ուռա), Ասլ. վէ՝օռ, Հճ. վոր, Մրղ. վուէռ, Ղրբ. վըէռ, վըռ, Սեբ. վէռ, Սվեդ. վըռռ, Տփ. վուր, Տիգ. վրռ. Ագլ. վառ. հետաքրքրական ձև է Սվ. որղ (կարդա վօրղ?)։ «Ծայր, տակ, վերջ» նշա-նակութեամբ գործածւում է ոռք, որից Տփ վուրք, Սվեդ. վըրք (օր. Անտարի վուրքումը «անտառի ծայրը»)։ Նոր բառեր են ոռագօտի, ոռազատիկ, ոռակալ, ոռաճճի, ոռաշուռտու, ոռաոռ, ոռասանդի, ոռասոթ, ոռատու, ոռա-քեծ, ոռգոգոշ, ոռդիք, ոռեքալ, ոռիկ, ոռծախ, ոռծեծ, ոռձիգ, ոռովանալ, ոռուիլ, ոռսրբի» ոռտիտիկ, ոռտոզ, անոռի, անոռք, անոռա-գլուխ, կայծոռիկ։
ռմկ. վոռ. յն. օռռօ՛ս, օ՛ռօս. ὅρρος, ὅρος, ἔδρα podex, anus. Երասաան. նստոյ տեղի. եւ Ստորին կողմն կամ յատակ իրաց.
Ա՛ռ կաստանայ (եւ տնկեա՛). սուր ծայրն ի վայր մնալ պէտք է, եւ զոռքն ի վեր։ Ա՛ռ կուտ արմաւի, եւ զոռքն ի վա՛յր արա, եւ զծայրն ի վեր։ Ներքեւ դդմին ոռիցն. (Վստկ.։)
gold;
gold coin;
gold, golden, of gold;
մուսիոնեան —, massive gold;
— շանթաձիգ, rum fulminans, fulminating gold;
մանեակ —, gold necklace;
— եղէգն, lysimachia, money-wort, loose-strife;
cf. Ընդելուզանեմ;
cf. Կշիռ.
· Calfa
(-կայ, -կւվ, -կեաց) «ոսկի մետա-ղը. 2. ոսկեղէն, ոսկուց շինուած» ՍԳր. Ա-գաթ. ածանցման մէջ մտնում է հետևեալ ձե-ւերով. 1. ոսկե-. ինչ. ոսկեղէն ՍԳր. Եւս. քը ոսկենկար Եփր. թգ. ոսկեպատեան Բուզ. ռոկեզարդել Եւագր. ոսկեսէր Ոսկ. ես. ոսկե-րիչ ՍԳր. Կոչ. Եփր. մն. 477. Ոսկ փիլիպ. (հմմտ. Meillet MSL 17, 262).-2. ոսկէ-, որով կարող են գրուիլ բոլոր նախորդ ձևերը, բայց յատկապէս ոսկէօղ Խոր. ոսկէօծ Յայսմ. -3. ոսկի-(առանց յօդակապի). ինչ. ոսկի-վարաւանդ Բուզ. ոսկիգիսակ Եւս. քր. ոսկի-կմբեայ Բուզ. բազմոսկի Վանակ. յոբ. յոգ-նոսկի Փիլ. իմաստ.-4. նոյնը յօդակապով. ինչ. ոսկիազէն Բ. մկ. ժա. 8. ոսկիածին Ա-գաթ. ոսկիապատ Ել. իզ. 32. լզ. 36. Ես. լ. 22. Թղթ. բարուք. Կոչ. 20. Ագաթ. ոսկիա-կուռ Կոչ. 20։-Նոր բառեր են ոսկեգեղմն, ոսկեզօծել, ոսկեդրամ, ոսկեդար, ոսկեդար-եան, ոսկերչական, ոսկերչապետ ևն։
Böttich. Arica 48, 35 կցում է սանս. piçanga, pista, peças ձևերի հետ։ Pic-tet 1, 157 սանս. vastu, իռլ. fost, afost, ֆինն. waski «արոյր»։ Lag. Armen Stud. § 1733 հիմնւում է վերջինիս վրայ և ոնդունում է որ մետաղների անուն-ները նիւթի հետ միասին թուրանեան
ժողովուրդներից անցել են Հայաստան, իսկ «անագապղինձը» յետոյ նշանակու-թեան փոփոխութեամբ դարձել է «ոս-կի», ինչպէս որ ըստ J. Grimm յուն, ὄίδηρος «երկաթ»=գերմ. silber «ար-ծաթ»։ Մորթման ZDMG 31, 412 բևեռ. usgini «ոսկեղէն»։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 97 աւելի մօտիկ է գտնում ակկադ. gušqi «ոսկի»։ Lag. Gött. Nachr. 1882, 164 սումեր. [other alphabet] guski(n)։ Schrader, Sprachverglei-chung und Urgeschichte, Jena 1890 դնում է ո՛չ-հնդևրոպական նախահայ-կական բառ և կցում սումեր. guškin gusgin, վրաց. okro, oker «ոսկի» և ու-րիշ կովկասեան ձևերի հետ. «դսկի» և «պղինձ» նշանակութեանց յարաբերու-թեան համար յիշում է եաքութ. altun «պղինձ» և թրք. altun «ոսկի». հմմտ. նաև Jensen ZAss. 1, 254-5։ Busge IF 1, 444 այս հիման վրայ ենթադրում է թէ հյ. ոսկի ծագած է նախաւոր *goski ձևից, g-ի անկումով։ Յ. Արշէզ, Բազմ. 1897, 51 ակկադ. guski, guskin, ֆինն, waski։ Riabinin MSL 10, 19 ֆինն. waski, էսթ. wask «պղինձ», հունգ. vas «երկաթ»։ Jensen, Hitt. u. Arm. 209 դնում է սումեր. guškin ձևից՝ հաթերէ-նի միջնորդութեամբ։ Հիւնք. ոսկր բա-ռից է հանում։ Patrubány SA 2, 12 հայ բառը նոյնպէս դնում է ոսկր-ից. իսկ ՀԱ 1908, 278 հնխ. aves «փայլիլ» ար-մատից, որով ֆինն. և հունգ. ձևերը փոխառեալ հայերէնից։ Karst, Յուշար-ձան 401, 405 սումեր. guški «ոսկի»։ Մառ. ЯՓeт. cбор. 1, 128 կապում է Սկիւթացոց անուան հետ. իսկ O полож. aбхaз. 34 և Aбхазскии aнал. aлф. էջ 47 իրար է կապում հյ. ոսկի, ափխ. axə՝, վրաց. ոքրո, ռուս. золотo, գերմ. gold, չուվաշ. ыltən, թրք. altan։-Պա-տահական նմանութիւն ունի ճապոն. [other alphabet] kin «ոսկի»։-Ֆիննական ձևերի համար A. Ahlquist, Die Kulturwörter der westfinnischen Sprachen. Helsing-
պղինձն են գտած և գործածած, որով-հետև պղինձը արծաթից և երկաթից նուազ աստիճանի ջերմութեամբ է հալ-ւում և ռտնւում է երկրի երեսը։ Հաւա-նաբար Ուրալում ֆինները արդէն գի-տէին այս մետաղը բանիլ և նրանից զէնքեր ու կարասիք շինել. ֆիննական հնագոյն դարբնութիւնը պղնձով էր. Ռուսները Սիբերիայի, ինչպէս և Ուրա-լի և Ալթայի մէջ բազմաթիւ պղնձէ գոր-ծեր երևան հանեցին... կասկած չկայ բնաւ թէ այս մետաղը շատ կանուխ ծա-նօթ էր ֆիններին... որին վկայում Հ նաև իրենց լեզուն. ամէն կողմ, Արև-մուտք, Բալթիկ, Արևելք, Ուգրեան ֆին-ների մէջ տարածուած է մի՛ բառ. այս բառն է vaski, որ բալթիկ-ֆիննեան լե-զուներում vask, vasjk, vašk, vahči և աապեան լեզուներում էլ vešk, viešk, veikke, vöikke ձևերն ունի. -ki մասը հաւանաբար աճական է. հին բառն է vas, որ աւելի ուշ դարձել է vaš. սրանց հետ նոյն է հունգ. vas, որ այժմ նշա-նակում է «երկաթ» և ո՛չ թէ «պղինձ». այս էլ բառերի նշանակութեան մի փո-փոխութիւն է, որ ուրիշ լեզուների մէջ էլ կայ. ինչ. գերմ. eisen, անգլ. iron «երկաթ», գոթ. ais, սանս. ayas, լտ. aes «աղինձ»։ Ուգրեան Օսթյաքների մօտ բառը դարձած է vox և նշանաևում և «կոպէկ, դրամ» և ընդհանրապէս «մե-տառ»։ -Ուգրօ-ֆիննական ձևերը դա-սաւորւում են հետևեալ կերպով. մորդվ. vis'k'a, us'k'ä «երկաթէ թել», վօտյ. ❇ves' (որից azves «արծաթ», uzves «անագ, կապար»), սիրյ. -ys, -is (որից ezys, ezis «արծաթ», ozys «անագ, կապար»), ֆինն. vaske-«պղինձ», էսթն vas'k «պղինձ», հունգ. vaš «երկաթ». äz-úšt «արծաթ», վօգուլ. bos, -š (որից atbōs, atfš «անագ, կապար»), չերե-միս. baž «արոյր», լապպ.viašk, vieške, veäīhki «պղինձ» (տե՛ս J. Szinnvei. Finnisch-ugrische Sprachwissenschaft, Leipzig 1910, էջ 41)։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Տփ. օսկի, Ջղ. Սլմ. Վն. վոսկի, Երև. Շմ. վօսկի, Հճ. Պլ. Սեբ. օսգի, Ակն. օսգի, վօսգի. վէօսգի, Սչ. օսգ'ի, վօսգ'ի, Խրբ. Ռ. օսքի, Տիգ. օսգի, օզգի, Մկ. տսկը՛, Մրղ. վսկ'ը, վըիսկի, Գոր. վէ՛սկէ, Ղրբ. վրէ՛սկէ, յըսկէ, Ասլ. էօսգի, Զթ. իսգի, Ագլ. ա՛սկի, Սվեդ. իսքա։ Նոր բառեր են ոսկերել «ոսկեջրել», ոսկերած «ոսկեջրած», ոսկեբեռն, ոսկեծիլ ոսկեկտուց, ոսկեշալակ, ոսկեպղոճ, ոսկե-ջուր, ոսկեջրել, ոսկեքոչոր։
Անդ՝ ուր ոսկին է. եւ ոսկի երկրին այնորիկ ազնիւ։ Մեծատուն անասնով եւ արծաթով եւ ոսկւով։ Պատեսցես զնա ոսկւով սրբով։ Անօթս ոսկւոյ (այսինքն ոսկեղէնս), եւ անօթս արծաթոյ. եւ այլն։
Ձոյլ ոսկի կամար։ Գրեալ ոսկի գրով։ Ոսկովք պսակօք. (Եղիշ. ՟Է. Փարպ.։ Ագաթ.։)
ՈՍԿԷ՛՛ Տե՛ս ի վեր անդր զամենայն բարդութիւնս ոսկե՛. զորս գրիչք առ դիւրութեան հնչման ստէպ է տառիւ դրոշմեն։
bone;
տարաբուն —, process, apophysis;
— արմատոյ լեզուի, hyoides;
անանուն —, ossa innominata;
— ցայլից, os pectinis or pubis;
— սրբանի, os sacrum;
— կիտի, whale-bone;
— փղաց, ivory;
cf. Փղոսկր;
գերեզման ոսկերաց, charnel-house;
փոխարկութիւն յ—, ossification;
հաստատիչ խախտեալ ոսկերաց, bonesetter;
կցել զ—ն բեկեալ, to bonset;
փոխարկել յ—, to ossify;
հանել զոսկերս, to bone, to take out the bones;
գողացուցանել զոսկերս, to cause the bones to shake;
cf. Լեզու.
· Calfa
, ր հլ. (-կեր, -կերք, -կերաց, -կե րօք) «ոսկոր» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ղկ. Եղիշ. դտ. որից ոսկերոտի Ագաթ. կամ ոսկրոտի Փարպ. ոսկրաքանց Եփր. վկ. արև. հաստ-ոսկր Եփր. վկ. արև. ոսկրկուլ Բժշ. փղոսկո Խոր. Նիւս. երգ. փղոսկրեայ ՍԳր. նոր գրա-կանում՝ ծղոսկր, ճակատոսկր, կրծոսկր, զստոսկր ևն։
= Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են սանս. ásthi ոնդ. ast, asti-«ոսկոր», ascu. «սրունք, ոլոք», պրս. ast, ustuxvan, պհլ. ast քրդ. hesti, hestik, esk, yesk, օսս. stag, štäq (Horn § 81, 85), յն. ὄστέον «ոսկոր». ὄστραϰον «խեցի», ὄσφός «զիստ, ազդը», կա-միս haštāi «ոսկոր. 2. դիմադրութեան ուժ» (BSL հտ. 38, л 99, էջ 139), լտ. os, oss, ossis, հլտ. ossu, ossua, ալբան. ašt, ašte, կիմր. ascorn, բրըտ. askourn (Pokorny 1, 186. Walde 548, Ernout-Meillet 628, Boi-sacq 723, Berneker 583)։ Ըստ Meillet MSL 23, 259-260 բառիս նախաձևն է es, որ իր չափազանց կարճութեան պատճառաւ ո՛չ մև լեզուի մէջ անվթար չէ պահուած. նոյն իսկ լատիներէնում բաղաձայնի կրկնութեամբ դարձել է oss։ Այս բառը, «լեզու» և «փայ-ծաղն» բառերի նման, մէկն է այն ժողովըը-դական ձևերից, որոնք ենթարկուած են շատ մեծ փոփոխութեանց՝ իւրաքանչիւր լեզուի մէջ։ Շատերի մէջ ստացել է ost-ձևը, որի վրայ աւելացել են նոր մասնիկներ. այսպէս յն. ὄσφός <*ost-bhū, կիմր. asgwrn, կորն. ascorn<*ost-cornu. Սլաւականը սկզբին ռրել է k յաւելուածը, որի ծագումը անյայտ է. այսպէս հսլ. kosti, ռուս. коcть, լեհ. kos'c ևն, ճիշտ ինչպէս «այծ» բառի ծայրին-koza (Meillet, Rev. des études slaves, 1925, էջ 9), որ և գտնւում է յունարէնում. ինչ. յն. ϰάπρος =լտ. aper, հբգ. ebur «վարազ»։ Հյ, ոսկր ենթադրում է *ostw-er նախաձևը (Meillet, Esq. 14, 28), որի մէջ w համա-պատասխանում է լտ. u-ին (ossu, ossua) և թերևս գտնւում է նաև յն. ὄστέον բառի մէջ, ուր ε և o ձայների միջև կար s կամ y կամ w։ Նախալեզուի stw ձայնախումբը տուած աիտի լինի հյ. սկ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև իսկ<հնխ. istwo-ձևից։-Հիւբշ. 482։
Klaproth, Asia pol. էջ 102 լտ. os, վալերէն asgurn և բրըտ. askurn ձևե-րի հետ։ ՆՀԲ յիշում է յն. և լտ. ձևերը։ Ուղիղ համեմատութիւններ ունին Pe-term. 25, Böttich. ZDMG 1850, 359. Arica 68, 117, Muller SWAW 38, 576, 593, Justi, Zendsp. 37 ևն։ Müller հյ, ր համարում է մասնիկ։ Տէրվ. Երկրա-գունտ Ա, էջ 20 ցեղակիցների t ձայնը մեր մէջ դարձած է համարում կ, իսև ը դնում է ւ ու ձայնից. ինչպէս մանր-մա-նու։ Հիւրշ. բառիս համար երկու մեկ-նութիւն է տալիս. նախ՝ իբր ὄσքίა, ascu. (չի ընդունում Meillet MSI 8 294) և երկրորդ՝ իբր ὄστέον, ásthi ևն (ըստ Bugge KZ 32, 30, Bartholomae IF 3, 164, Meillet MSL 8, 296). (բայց այս երկու խումբերը ըստ նորագոյն քննու-թեանց իրար հետ նոյն են և կմեկնուին վերոնշանակեալ ձևերով)։ Հիւնք. յուն. σϰωριά (ρωϰσ, σϰωρ) «փրփուր՝ կղկղանք մե-տաղաց»։ Մառ, Яз. и Лит. I. 272 բասկ. asur, gesur, չուվաշ šəmə, սվան. ǰiǰv, վրաց. ձվալի, լազ. xvīlī, յն. ὄστεον, պրս. ustuxvān ևն հոմանիշների հետ.
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Կր. Ննխ. Տփ. օսկօր (Տփ. մնկ. օ'կօր), Ալշ. Մշ. օսկոռ, Խրբ. Սչ. օսգ'օր, Ախց. օսկօռ, Ակն. Ռ. օսգօր, Պլ. օսգօռ (մնկ. օգօր), Վն. ուսկոռ, Հմշ. օսկէօր, Տիգ. օս-քուռ, Ասլ. ըսգէօ՜ր, Ղգլ. սկօռ, Սլմ. վըս-կոռ, Մրղ. վըսկօռ, վուսկօռ, Մկ. տսկուր, Ագլ. ո՛ւսկուռ (յգ. ըսկըռա՛տիք՝), Ջղ. վոս-կուռ, Շմ. վօսկուռ, Գոր. վօ՛սկէռ, Ղրբ. վըէ՛սկըէռ, վըսկըռ, Սեբ. օսգէր, Հճ. ուսգոյ, Զթ. իւգիւյ, իւգիւր, Սվեդ. իւգիւր։ Նոր բառեր են անոսկոր, ոսկորկոտրէք, ոսկորոտ, ոսկորտանք, ոսկրագլուխ, ոսկրախաղ, ոսկ-րահան, ոսկրահաստ, պետառսկոր, ոսկրա-ջուր, ոսկրացաւ, ոսկրթփել։
ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Կր. osgor «ոսկոր» (ըստ Բիւր. 1898, 627)։-Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 մեզանից է դնում ալբան. koske «ոսկոր», հայերէնի նախաձևը ենթադրելով *կոսկր!
Ոսկր յոսկերաց իմոց, եւ մարմին ի մարմնոյ իմմէ։ Հանջի՛ք եւ զիմ ոսկերս աստի ընդ ձեզ։ Յօշեաց զնա ոսկերաց իւրոց յերկոտասան մասն։ Խռովեցան ոսկերք իմ։ (Դաշտն) լի էր ոսկերօք մարդկան. եւ շրջեցոյց զիս շուրջ զոսկերօքն։ Մերձեցաւ ոսկր առ ոսկր առ իւրաքանչիւր յօդս. եւ այլն։
Սամփսոն զյայտնի պատերազմ ոսկերբ վճարեաց». այսինքն ծնօտիւ իշոյ. (Եղիշ. դտ.։)
adversary, enemy, opposite;
antagonist, rival, competing.
· Calfa
, ի-ա հլ. «հակառակորդ, թշնամի» ՍԳր. Ոսկ. ես. «վրէժխնդիր, նախանձայոյզ» Պիտ. «վրէժ, քէն, ոխ» Վրք. հց. որից ոսոխի Ոսկ. մ. գ. 11. Սեբեր. Եւս. քր. ոսոխասէր Խոր. ոսոխութիւն Մաշտ. հակառակոսոխ Փիլ. ժ. բան. դառնոսոխ «չարաչար թշնամի» Երզն. մտթ. 170. գրուած է նաև աւսոխ, օսոխ Եփր. թգ. Մեկն. ծն.։
Ոսոխք աստուածայինն լինելով իրաւանց եւ վրէժխնդիրք. (Պիտ.։)
lentile;
freckles.
· Calfa
, ն հլ. (-պան, -պամբ) «ոսպ ընդե-ղէնը» ՍԳր. Եփր. ծն. և պհ. «երեսի վրայ մի՞տեսակ պալար» Բժշ. որից ոսպնեալ Ծն իե. 34. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. ոսպնաթան Վրք. հց. Լմբ. իմ. ոսպնաչափ Մխ. ապար. ոսպ-նասպաս Վրդն. ծն. գրուած է նաև ոսբն, ոզբն։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. ոսպ, Ալշ. Մկ. ւսպ, Ջղ. վոսպ, Կր. օսպ, Ախց. Երև. Ննխ. վօսպ, Խրբ. օսբ, Ակն. օսբ, վէսբ, Հճ. վոսբ, Վն. վոսփ, Ռ. վօսփ, Շմ. հօսպ, Ագլ. ուսպ, Ղրբ. վրէսպ, Սլմ. վուէսպ, Տփ. վուսպ, Սեբ. վէսբ, Մրղ. վըիսպ, Սվեդ. վըսբ՝, Տիգ. վըսբ, Ասլ. էօ՛սբ, է՝օս*, Զթ. իւսբ։ Նոր բառեր են ոսպախաշու, ոսպնապուր, ոսպնակ, ոսպուսոխ-
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ოხδი ոսպի, թուշ. ოხծ ոսպ «ոսպ»։
Հացն նորա էր ոսպն եւ գարի։ Ոսպն բռամբ առեալ էարկ յեփ։ Ի վերայ սակաւ ոսպան. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Մի՛ վաճառեսցես ընդ ոսպան զշնորհսն։ Եսաւ ոսպամբ զանդրանկութիւնն կորոյս. (Մագ. ՟Ծ՟Զ։ Զքր. ծործոր.։)
texture, tissue, web, weft;
— սարդի, cob-web, spider's web;
խզել զ— կենաց, to cut the thread of life.
· Calfa
, ի հլ. «ջուլհակի բանուածք» ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 6. «ոստայնանկութեան գոր-ծիք կամ գործարան» Պրոկղ. ի կոյսն. որից ոստայն սարդի կամ սարդիոստայն (նոր գրականում կայ նաև սարդոստայն) ՍԳը. Վեցօր. 121. Ոսկ. մ. բ. 24. ոստայնանկ ՍԳր. Եփր. թգ. Սեբեր. Վեցօր. Ոսկ. ա. տիմ. թ. ոստայնանկել Ոսկ. մ. բ. 24. ոստայնանկու-թիւն Յոբ. լը. 36. ել. լե. 35. լը. 23. Վեցօր. միոստայնի Նար. խչ. ևն։
= Կազմուած է -այն մասնիկով ոստ պարզ արմատից, որ հին մատենագրութեան մէջ չէ աւանռուած. բայց կայ նոր գաւառպևաննե-րում. հմմտ. ոստ Ղրբ. Ղզ. Շշ. «իլիկի վրայ փաթաթուելով հաւաքուած դիզուած թելը»։-Աճ.
Böttich Rudim. 39 ասորերէն [syriac word] ջ ձևից ուղղագրեալ [syriac word] «ոստայնանկի գործարան» բառի հետ է համեմատում հյ. ոստայնարան. բայց Lag. Arm. Stud. § 1739 մերժում է. որովհետև նոյն բառի ուղիղ ձևն է ըստ ձեռ. [syriac word] <յն. ἰοτόποδες։ -Հիւնք. յն. ἰστός «ոստայն» բառից։ Bug-oe IF 1, էջ 444 ենթադրում է որ ոստ-նուլ նշանակում է նաև «գցել», և այս նշանակութիւնից է հանում ոստայն։ (Նոյնպէս է և Գաբրիէլեան ՀԱ 1911, 109)։ Patrubány ՀԱ 1908, 342 հնխ. o-sed «վրան նստիլ»։
ԳՒՌ (dialectal) Գոր. վօ՜՛ստան, Ղրբ. վրէ՛ստան, վը՛ստան «գորգ գործելու փայտեայ կազ-մած». իսկ սարդի ոստայն բառի ձևերի վրայ տե՛ս սարդ։
Թեկղ եւս պատեցաւ զնովաւ ասպն զոստայնիւ. (Ճ. ՟Գ.։)
Ոստայն՝ ներամսեայ գործ միոյ սատարի. եւ գոյնք վայելչականք աստուածոցն թերեւս իցեն սպիտակագոյնք յոստայնէ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Սիրամարգք, որք զպայծառ եւ զանազան թեւաւորութեանն զօրէն ոստայնից տեսանելով. (Փիլ. լիւս.։)
Փոշւով եւ սարդի ոստայնիւ լցեալ. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։)
free city;
chief-town, capital, seat of Government;
royal guard;
royal, kingly;
terrestrial.
· Calfa
«երևելի՝ թագաւորական քազաք» Փարպ. Խոր. Արծր. «արքունի, թազաւորա-կան» Բուզ. Խոր. որից ոստանեայ «թագա-ւորական, իշխանական» Փարպ. ոստանիկ «արքունական ցեղ՝ տուն՝ գունդ» Եղիշ. դ. էջ 71. Փարպ. Յհ. կթ. սարոստանիք «լեռնա-բնակք» Կաղնկտ. (ըստ Հիւբշ. Altarmen Grtsnamen, էջ 460 ոստանը բուն նշանակում էր այն նահանգն ու քաղաքը, որ գտնւում էր ո՛չ թէ մի նախարարի, այլ ուղղակի Արշա-կունի թագաւորի կամ մի թագաւորական իշ-խանի իշխանութեան տակ։ Արշակունի թա-գաւորութեան ջնջումից յետոյ՝ բառը իր բուն նշանակութիւնը կորցրեց և յատկացուեց առ-հասարակ ամէն մէկ գաւառի կամ երկրի գլխաւոր քաղաքին. հմմտ. Ոստանն Ռրշ-տունեաց (Արծր. 128), Ոստանն Վասպու-րականի (Արծր. էջ 128), Ոստանն Արծրու-նեաց (Արծր.), Ոստանն Բագրատունեաց (Ղևոնդ), Ոստանն Վրկանաց (Փարպ.), Ոս-տան ի մարզպան (Ղևոնդ 132)։
Վիստոնեանք (թրգմ. Խոր. էջ 93) հա-մարում են բառ, որ նշանակում է պրս. «սեամ, շեմք» (այն է ustān կամ āsi-tān)։ ՆՀԲ «լծ. հյ. ոստ (իբր բարձը տե-ղի, բլուր) և ազատ, վեստ, վստահ, ա-պաստան, աստիճան ևն, թրք. ustun, set, պրս. իւսթամ, ուսթամ, ասիթան, ասիթանէ «սեամ», յն. ա՛սդի, լտ. ա՛ս-դու «մայրաքաղաք», մանաւանդ «Ա-թէնք», Peterm. տե՛ս Ոստիկան։ Չու-ռինով1-սրան է կցում վրաց. ռստինա-գի, որ տե՛ս ոստիկան։ Պատկ. Maγep. II 5 պոս. ūstām, ustān, asitān «շեմք. դուռ, պալատ» բառից։ Տէրվ. Նախալ. 108 ոստան<վաստան, սանս. vastu «կայանք», յն. ἀστν «քաղաք»։ Ստեփա-նէ, Խոր. ծան. 148 պրս. ուստէմ «գա-ւիթ, արքունի Դուռը»։ Հիւնք. յն. ἀοτω «քաղաք», լտ. ostivum «դուռ», civitas
և ֆրանս. cité «քաղաք»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 303 պրս. ❇ āstān և ︎ astan «մեծ քաղաք, շքեղ բնա-կարան» (ԳԴ և Բուրհան գիտեն միայն [arabic word] astān «քնելու և հանգչելու տեղ». [arabic word] astan «սեամ, դուռն պալատի»)։ Բառիս վրայ վերջին անգամ խօսում է Մանանդեան, Տեղեկ. համալս. 1, էջ 10։
ՓՈԽ (borrowing) Ասոր. ❇ ostan, իբրև յա-տուկ անուն գտնւում է ❇ os-tan d'Arzōn «Ոստանն Աղձնեաց» ձևի մէջ. նոյնպէս արաբ. Vastān «Ոստան քաղաքը՝ Վանայ ծովի եզերքում»։ Ըստ Պատկ. Maтep. II. 7 հմմտ. թերևս նաև օսս. uazdan «ազ-նուական»։
լծ. հյ. Ոստ. (իբր բարձր տեղի, բլուր) եւ Ազատ, վեստ, վստահ, ապաստան, աստիճան եւ այլն. թ. իւսթիւն, սէթ (վերագոյն. բարձր դիրք). պ. իւսթամ, ուսթամ, ասիթան, ասիթանէ. (սեամ. դուռն արքունի. արքայանիստ քաղաք). յն. ա՛սդի. յորմէ լտ. ա՛սդու. մայրաքաղաք, մանաւանդ Աթէնք։
Ապա Ոստանն է Քաղաք ազատ եւ բարձրապատիւ, արքունական կամ իշխանական յայլեւ այլ գաւառս հայոց. զքաղաք Դուին (որ թարգմանի բլուր), վաղարշապատ, երուանդաշատ, հադամակերտ, նախճաւան, դարոյնք. եւ այլն. որպէս եւ արքունիք պարսից. եւ շահաստանն նիւշապուհ։ Տե՛ս յաշխարհագր. ըստ (Փարպ.։ Խոր.։ Արծր.։ Ղեւոնդ. եւ այլն։)
Յանգեղ տանն, աշխարհն՝ ոստան արքունի լեալ էր վաղ. (Բուզ. ՟Ե. 18։)
governor, prefect;
inspector, surveyor, commissary;
minister.
· Calfa
, ի-ա հլ. «վերակացու, հրա-մանատար, իշխան, կուսակալ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 17. Եւս. քր. «արաբների կողմից դրուած կուսակալ Հայաստանի վրայ» Սեբ. Յհ. կաթ. (նոր գրականում «կարգապահութեան հսկող հասարակ քաղաքապահ»). որից կապանք ոստիկանք «պահապաններով բանտ» Ա մակ. ժգ. 3 (որ Վարդանեան ՀԱ 1922, 583 սրբագրում է պարեկապանս ոստիկանս), ոս-տիկանութիւն ՍԳր. Եւս. քր. ոստիկանաբար ԱԲ. նոր բառեր են ոստիկանապետ, ոստիկա-նական, ոստիկանատուն։
= Պհլ. [other alphabet] ostikān (ostigan) = պազ. ōstiyān բառն է, որ նշանակում է «հա-ւատարիմ, վստահելի»։ Հին Հալրր մոտ հա-ւատարիմ էին կոչւում թագաւորին մօտիկ բարձրագոյն պաշտօնեաները. օր. Անան հա-ւատարիմ արքայի (Լաբուբ. =Խոր. բ. 30). Ես Թէոդոս և Աբոս հաւատարիմք արքայի (Վրք. և վկ. ա. 500). Ասէ դահճապետն ցհա-ւատարիմ թագաւորին (Վրք. և վկ. բ. 113) -Աճ.
ՆՀԲ լծ. թրք. իւսթէ՝ իւսթտէ տուրան, ուսթատ, ուստա։ Peterm. De ostikanii arabicis, Berolini 1840, հյ. թրգմ. Երե-ւակ 1859, էջ 15 մեկնում է հյ. ոստ «ճիւղ, բլուր» կամ ոստան «մայրաքա-ղաք» բառերով, բայց առաջինի իմաս-տը յարմար չէ. երկրորդը պիտի տար ոստանական, ուստի դնում է թռո. իւոտ «վերին, բարձր» արմատից, որից նաև
ոստան ևն։ Պատկ. Maтep. 1, 12 պհլ. hūstīkān «բարի արարչութեան տէրը»։ Müiller WZKM 5, 69 դնում է պհյ. [syriac word] āstīkār, որ Haug, Pahlayi-Daz Gloss. 128 մեկնում է «արուեստա-գէտ՝ ճարտար մարդ»։ Նոյնը WZKM 6 (1892), 304 ուղղում է ostīkān «վըս-տահելի անձ, արուեստաւոր ևն»։ Հիւնք. ոստանիկ բառից կամ յն. ἀστυάνας «քա-ղաքի մէջ իշխող»։-Հիւբշ. 215 յիշում է պհլ. և պազ. վերի բառերը, բայց նը-շանակութեան կողմից անհամաձայն է գտնում։ Մեր տուած բացատրութեամք այս անհամաձայնութիւնը վերանում է։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ოხტინაჯი ոստինագի (շըր-ջուած *ոստիգանի ձևից) «ուտելեղէնի վե-րակացու, տնտես», საოხტიგანო սաոստիգանո «տնտեսական», საოხტივანე սաոստիգանե «մառան» (որ Մառ Teкст. VII, էջ xx հա-մարում է =ոստիկան)։ Նշանակութեան տարբերութիւնը և գ ձայնը աւելի կարծել են տալիս, որ բառը նոր պհլ. ostigān ձևից լինի։
ἑπίσκοπος . (յորմէ Եպիսկոպոս). inspector ἑπιστάτης praefectus ἑπίτροπος procurator, curator, praeses, vicarius, tutor. (լծ. թ. իւսթէ՝ իւսթտէ՝ տուրան, ուսթատ, ուստա ). Վերակացու. տեսուչ. դիտապետ. իշխան. գլխաւոր. հրամանատար. հոգաբարձու. կուսակալ. վրակեցու.
Ոստիկան՝ եղիազար որդի ահարոնի։ Ոստիկանաց զօրուն։ Եգ քահանայն ոստիկանս ի տան տեառն։ Արար ոստիկանս ըստ ամենայն տեղիս։ Ոստիկան արանց պատերազմողաց։ Երիկամանց նորա է վկայ աստուած, եւ սրտի նորա ոստիկան ճշմարիտ.եւ այլն։
Իբրեւ հաւատարիմ ոստիկանս յանձն առնէր նոցա զհեռաւոր մարզն։ Ո՞չ զիս ոստիկան արարին ի վերայ ձեր երկոցուն. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
lime-twig;
bird-lime, lime, viscum;
— ծովային, marine glue.
· Calfa
«վրան մածուցիկ նիւթ քսած ոստ՝ որով թռչուն են բռնում. թրք. էօքսէ, ֆրանս. gluau». ունին միայն ՀՀԲ, ՋԲ (իբր նոր բառ) և ՓԲ. հնագոյն յիշատա-կութիւնը գտնում եմ Վարդան Յունանեանի Ձեռբածութեան մէջ, 1671, էջ 329 ոստղ ձևով։
-Գաւառականներում ունինք ոստղ «փայտի վրայի հանգոյցները» իմաստով, իսկ թէ ի՛նչ է բառասկզբի կ յաւելուածը յայտնի չէ։
sheaf, bundle;
—ս կապել, to lay corn in sheaves, to bind up into sheaves, to tie in bundles.
· Calfa
Տէրվ. Altarm. 72 յն. ληϊον, դոր. λαϊον λἀον (նախաձևը λαfιον) «արտորայ», սանս. lāvya «կտրել», lavaka «կտրող, հնձող» և հյ. օրան բառերի հետ։ Նոյն, Լեզու 120 յն. ἀρουρα, սանս. urvarā ւռ arvum, հյ. արտ բառերին է կցում։ Պա-տահական նմանութիւն ունին արևել. թրք. (Խիվայի գւռ.) ❇ ora «ցորենի հոր», [arabic word] oramaq «հնձել, քաղել» օսմ. ❇ oraq «մանգաղ», թիւրքմէն ❇ ormak «հնձել»։
Որայ կապէաք ի դաշտի՛ միում. եւ կանգնեցաւ որայն իմ, եկաց ուղղորդ. եւ դարձան որայքն ձեր, եւ պագին երկիր իմում որայոյն։ Ժողովեցից հասկ ի մէջ որայոց։ Այլ եւ ի մէջ որայոցն քաղիցէ. (Ծն.։ Հռութ. եւ այլն։)
orphan, orphan boy or girl;
adj. fig. derelict, desolate, abandoned, destitute;
— մնալ ի հօրէ, ի մօրէ, to lose one's father, or mother;
— մնալ յումեքէ, to be bereaved, to remain desolate.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. orbhos հոմանի. շից. սրա ժառանգներն են յն. ὄεφανόσ (բար-դութեանց սկիզբը όρφօ-) «որբ, որբացեալ», ւա. orbus «որդեկորոյս, այրի, որբ, զուրկ»։ orbatus «զուրկ, այրիացեալ», orbo «զըր-կել».-նոյն արմատին են պատկանում նաև գոթ. arbi, հհիւս. arfr, անգսք.. yrfe, հբգ. Arbi, erbi, հիռլ. orbe, գերմ. erbe, հոլլ. eri «ժառանգութիւն», որոնց նախնական ի-մաստն է «որբին թողուած ժառանգութիւն»։ Սրանց յարակից ուրիշ ձևերի վրայ տես Ար-բանեակ (Walde 545, Pokorny 1, 183, Er-nσut. Meillet 676 Boisaca 719, Kluge 121)։ Ճունարէնից են փոխառեալ լտ. orphanus, ռում. orfan, անգլ. orphan, ֆրանս. ornhelin «որբ»։-Հիւբշ. 482։
Ուղիղ համեմատեցին ՆՀԲ, Peterm. 38, Windisch. 15, Պատկ. Изслъд. (նաև սանս. arbha), Lag. Urgesch. 866, Pic-tet 2, 360, Ascoli KZ 17, 336, Հիւբշ. KZ 23, 19 և 33, Arm. Stud. § 231 ևն։ Müller SWAW 41, 10 փոխառեալ է համարում յունարէնից։ Տէրվ. Նախալ. 65 հնխ. arbh «թողուլ» արմատից է դը-նում բոլոր վերի ձևերը։ Հիւնք. բոր բա-ռից։
ԳՒՌ (dialectal) Խրբ. օրբ', Ախց. Սչ. վօրբ, Կր. օրփ, Երև. Ռ. վօրփ, Մշ. ոռբ՝, Ալշ. ւոռպ, Սլմ. վուէրփ, Սեբ. վէրփ, Մրղ. վըիրփ, Տիգ. վըրփ, Տփ. վուրփ, Ասլ. էօ՞րփ, էօ՜ր*։-Սրա-նից է կազմուած որբևայրի «մարդը մեռած կին», որի վրայ տե՛ս այրի։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ობოლიոբոլի «որբ», ობლობა ոբլոբա «որբութիւն», დაობლება դաոբլեբա «որբանալ»։-Setälä, Journ. de la Soր fin. no-ougr. KVII 4, 31 (նաև Pedersen KZ 40, 184) հայերէնից են դնում նաև ֆինն. orpn «որբ», որ անշուշտ հնդևրոպական փոխառու-թիւն է՝ ըստ ֆիննագէտների։
Յանձն առնու մայր որբոցն հոգալ զմանկունս իւր. եւ առնէ դաշինք՝ ոչ լինել առն, մինչեւ հատուցանէ զուխտն յորբերն։ Կուրատորն (այսինքն հոգաբարձուն) որ եղեւ ի վերայ որբերոյն. (Մխ. դտ.։)
forum.
· Calfa
(կամ որդոստա*) «վաճառա-նոզ». մէկ անգամ ունի Գծ. իր. 15. «Ելին ընդ առաջ մեր մինչև յորգոստայն Ապփեայ». յն. ἀχρις Ἀππίου φὄρου, որ է լտ. forum Ap. pii «Ապպիի վաճառանոցը, այն է փոքրիկ մի քաղաք Լատիումի մէջ». (ըստ Զոհրապի 5 հնագոյն օրինակ ունին յորդոստայն, մի օր. յորգոստեան, մնացեալը յորգոստայն. Բագրատունու հրատարակութեան մէջ դրուած է յորգոստայն, ինչպէս նաև Պօլսի 1895 թուի հրատ.)։-Բառ. երեմ. էջ 35 գրում է ար-գոստայք «ապարանք» և էջ 228 յարզոստեան ռոթևան կամ ապարան»։
ՈՐԳՈՍՏԱ կամ ՈՐԴՈՍՏԱ. Թերեւս իցէ լծորդ ընդ յն. ἠ ἁγορά . որ եւ φόρον կամ φόρος forum. գրի ի գործս առաքելոց, որպէս՝ Հրապարակ. փողոց. վաճառանոց. (Գծ. ՟Ի՟Ը. 15։)