that voyages or goes by sea, sailing;
ploughing the sea;
— լինել, to sail, to navigate;
— ընդ երկիր բերեալ լինել, to pass over the sea as if by a bridge.
· Calfa
Ծովագնաց ճանապարհորդ զմեղաւորս ասէ, եւ ցամաքընթաց զարդարսն. (Խոսր.։)
ծովագնաց ընդ երկիր բերեալ լինէր, եւ ընդ ծով հետեւակելով. (Խոր. ՟Բ. 12։)
Հրաժարեալ ի կայսրէն՝ ծովագնաց լինէր. այսինքն նաւարկէր. (Ճ. ՟Ա.։)
Ծովագնաց լինիս, եւ յաճախես ի մեծութիւն. (Լմբ. ժող.։)
այսր անդր երերեալ տատանի՝ զօրէն ծովագնացիկ նաւի ընդդէմ հակառակ շնչոց. (Փիլ. ել. ՟Բ. 45։)
cf. Ծովագնաց.
· Calfa
Ծովագնաց ճանապարհորդ զմեղաւորս ասէ, եւ ցամաքընթաց զարդարսն. (Խոսր.։)
ծովագնաց ընդ երկիր բերեալ լինէր, եւ ընդ ծով հետեւակելով. (Խոր. ՟Բ. 12։)
Հրաժարեալ ի կայսրէն՝ ծովագնաց լինէր. այսինքն նաւարկէր. (Ճ. ՟Ա.։)
Ծովագնաց լինիս, եւ յաճախես ի մեծութիւն. (Լմբ. ժող.։)
այսր անդր երերեալ տատանի՝ զօրէն ծովագնացիկ նաւի ընդդէմ հակառակ շնչոց. (Փիլ. ել. ՟Բ. 45։)
sea-voyage;
navigation.
· Calfa
Գնալն ընդ ծով. նաւարկութիւն.
Արտաշիսի ծովագնացութեամբ ընդ բերեալ. (Յհ. կթ.։)
Ոչ երբէք ծովագնացութեամբ մակաշրջել փայտիւք. (Մագ. ՟Լ՟Դ։)
Անխոնջ լինիս ի ճանապարհորդութիւն, ի ծովագնացութիւն. (Լմբ. առակ.։)
sea-green;
blue, sky-coloured;
ultramarine.
· Calfa
Ունօղ զգոյն ծովու. կանաչ, եւ կապուտակ երկնագոյն. եւս եւ ըստ ցոլացման արեւու՝ մանուշակագոյն, ծիրանագոյն. կամ ի գոյն ծովու ծիրանւոյ. իբր θαλασσοπόρφυρος purpureus.
Զծովագոյնն զծիրանին երփն հարկանելոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
այր մի զգեցեալ փառս ... եւ մարմին նորա ծովագոյն. յն. որպէս թարշիշ. (Դան. ՟Ժ. 6։)
աթոռ ծովագոյն օդանման. (Վրդն. ել.։)
s. bot. sea-weed.
· Calfa
ԾՈՎԱԹԱՂԱՆԹՔ. Նիւթ թեթեւ իբր թաղանթ ելեալ ի ծովէ.
Ի բանջարոց զոպայն, եւ սպունգն ի ծովաթաղանթացն (յն. ի ծովայնոց). եւ ի ծառոց փայտ խաչին. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
great lake, inland sea, lagune, loch.
· Calfa
λίμνη ( լինմի. յորմէ թերեւս լիմն անապատ կամ կղզի) palus, stagnum, lacus, mare. Ծովակ իբր լիճ. կամ լիճ մեծ ծովացեալ.
Ծովալիճն ի հեղեղ դարձեալ՝ ողողանէր զտունն։ Ի ծովալճին երեւին։ Որ առ ծովալճովն բնակեալ են. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Երթ ի բուրաստանս ուրեք, եւ ի ծովալիճս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
very deep, bottomless.
· Calfa
Խոր կամ քորին ըստ ծովու. անդնդախոր.
Հերձեալ զանդունդս ծովախորս. (Ագաթ.։)
stretching like a sea.
· Calfa
Ծաւալեալ իբրեւ զծով. ծովացեալ. յորդեալ յոյժ յոյժ.
Ծովածաւալ հեղեղք. կամ հուր, գիտութիւն, քաղաք, աչք. (Ճ. ՟Ա.։ Մանդ. ՟Ա. կամ Եփր. խոստով.։ Շիր.։ Նար. խչ.։ Բենիկ.։ Կեչառ. աղեքս.։)
born of or produced by the sea.
· Calfa
Ի ծովէ ծնեալ, արտադրեալ, ելեալ.
Ծովածին կենսասէրք (թռչունք). (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Գազան ծովածին. (Եզնիկ.։)
Զձկունս ծովածինս. (Արծր. ՟Դ. 12։)
Ծովածին մարգարիտ. (Երզն. լուս.։)
Վասն ծովածին կենդանեացդ՝ օդականաց եւ լողականաց. (Մխ. այրիվ.։)
sea-girt or surrounded.
· Calfa
Ծիր ունօղ զծով. շուրջ պատեալ ի ծովէ.
Շրջափակեալ յամենայն կողմանց ծովածիր էր տեղին (բիւզանդիոյ). (Փարպ.։)
tempestuous, very agitated, stormy, billowy;
tempestuous as the sea;
— նաւ, tempest-tossed ship;
— լինել, to be agitated by waves;
to be harassed or tossed about, to turn on all sides.
· Calfa
θαλασσοπλήκτος fluctibus maris expositus. Ծփեալ ի ծովու, եւ նման ծովու. ալէկոծ.
Ծովածուփ նաւ. (Ճ. ՟Ը.։ Կանոն.։)
Ծովածուփ ալիք. (Յճխ. ՟Թ։ յհ. կթ։ Նար. առաք.։)
Ծովածուփ եռացումն, հեղեղատ, խռովութիւն, բռնութիւն, անօրէնութիւն. (Պիտ.։ Վրդն. ծն.։ Եղիշ. ՟Բ։ Եփր. աղ.։ Մանդ. ՟Ը։ Ծովածուփ կենցաղ. Շար.։ Խոսր.։ Սարգ. ՟բ. յհ.։)
Աշակերտք, ծովածուփք ալէկոծք ի մէջ ծովուն լինէին։ Ցանկ ծովածուփ (գտանիս), եւ անփոյթ առնես զանձնէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։ ՟Գ. 4։)
Ծովածուփ կորուսեր զգոռոզն զփարաւովն. (իբր մ. Ճշ.։)
heaving, undulation.
· Calfa
κλύδων fluctus, unda, aestus. Ծփանք ծովու. ալէկոծութիւն. փրկումն ալաց.
Կռիւք են ի ցերեկութեան իրս՝ ծովածփանք եւ ձմերունք. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Դ։)
Կուտակման կոհակաց, որ նախ քան զտեսանելն՝ զիջանելն փութայ ի ծովածփանաց. (Մագ. խ.։)
Ի ծովածփանս խաղաղ նաւահանգիստ. (Երզն. լս.։)
sea-pool, lake, pond;
կաթ մի խելք ինձ մանւանդ եւ ոչ —ս բախտից, a drop of sense rather than a sea of fortune.
· Calfa
λίμνη stagnum. Ծով փոքրիկ. ծովալիճ. Տե՛ս (Ղկ. ՟Է. 1։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 19։ Երգ. ՟Է. 4։)
Ի մահննզինքն ձգէ, որպէս դեւքն ի ծովակն խոզիւքն. (Յճխ. ՟Զ։)
Ի ծովակս բնակիցէ. (Եզնիկ.։)
Ընկեցին զնա ի ծովակն. (Յհ. կթ.։)
Գետոց եւ կամ ծովակաց. (Լմբ. ժող.։)
Զկորստեան ծովն՝ վայելչութեան ծովակս անուանեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։)
Ոսկի լականաւ ջուր պատրաստել առ ի լոգանալ ի նմա. եւ իբրեւ եմուտ յոսկի ծովակն, եւ այլն. (Լաստ. ՟Ը։)
Կաթ մի խելք ինձ մանաւանդ, եւ ոչ ծովակս բախտից. (Ոսկիփոր.։)
lord of the sea;
sea-king;
admiral;
մեծ —, փոխան —ի, երորդ —, high, vice-admiral, rear-admiral;
ատեան, խորհրդարան —աց, admiralty-board;
նաւ —ի, flag-ship.
· Calfa
θαλασσοκράτωρ maris domins, potens mari. Որ ընդ իշխանութեամբ իւրով կալեալ ունի զմասն ծովու եւ կղզեաց. թագաւոր տիրօղծովու, եւ սպարապետ ծովական.
Որք ի կողմն ուրեք ծովակալք տիրեցին։ Զղակեդեմոնացւոց ծովակալս։ Զժամանակաց ծովակալացն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զի՞նչ արդեօք ասիցէ ծով, ծովակալ եղելոյ լակեդեմոնացւոց. (Պիտ.։)
to be master or lord of the sea;
to command a fleet or squadron of ships of war.
· Calfa
θαλασσοκρατέω maris imperium teneo, potemns sum mari, copiis navalibus valeo. ծովակալ լինել. տիրել ծովու եւ կղզեաց.
Ո՛յք եւ ո՛րչափ ժամանակս ծովակալիցին։ Լիդացիք ծովակալեցին, եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
the empire of the sea;
admiralty, navy office;
պաշտօնեայ ծովակալութեան, first lord of the admiralty;
խորհրդական ատենի ծովակալութեան, lord commissioner of admiralty.
· Calfa
cf. Ծովային;
—ք, aquatic animals.
· Calfa
θαλάσσιος marinus. որ ինչ կայ ի ծովու.
Ծովական ձկունք, կայտառք, կամ վիշապ. գազան, կամ կղզիք. (Եզնիկ.։ Սեբեր. ՟Ա։ Արծր.։ ՟Գ. 9։ Ոսկիբ. հերոդ։ Նար. առաք.։)
Ընդ անդունդս ծովական խորոց գրոցս անցեալ. իբր ծովանման. (Վրդն. ծն.։)
Յառաջ ցգայ զպատերազմ ձի ... եւ ղուղականք զծովական վտանգն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
ԾՈՎԱԿԱՆՔ գ. Լողակք. ծովային կենդանիք.
Նման ես ծովուց եւ ծովականաց. քանզի ի նոսա զեռունք խաղան, եւ ի քեզ ճճիք եւ երամակք ոջլաց. (Պիտառ.։)
Նաւավար՝ ալեաց ճանապարհորդ, ծովու մշակ ... ծովականաց մենամարտիկ՝ ինքնայոժար ի մահ. (անդ։)
wreck, shipwreck.
· Calfa
Իբրեւ (ի) նաւահանգիստ (ըն)կալեալ՝ ծովակոծութեան մտանէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
Մրրիկ զսահելի եւ զխռովական եւզսովորական ուսմանց եւ իմանալ ծովակոծութիւնք. (Համամ առակ.։)
sea-cost.
· Calfa
ԾՈՎԱԿՈՂՄՆ գրի եւ ԾՈՎԱԿՈՂՄ. Կողմն ծովու. ծով. եւ Արեւմտեան կողմն հրէաստանի. Ծովին կողմը. Տե՛ս (Ծն. ՟Ի՟Ը. 14։ Թուոց. ՟Բ. 18։ Օր. ՟Գ. 27։ Յես. ՟Ը. 9։ Ես. ՟Ժ՟Ա. 14։ Եզեկ. ՟Խ՟Ա. 12։ ՟Խ՟Ը. 1. 4. 21։)
ԾՈՎԱԿՈՂՄՆ կոյս. ԾՈՎԱԿՈՅՍ. կողմն. Նոյն ընդ վ. ծովակողմն կուսէ։ Ի ծովակոյս կողմանէ. (Ել. ՟իզ. 22։ Յես. ՟ը. 11։)
cf. Ծովակողմն.
· Calfa
ԾՈՎԱԿՈՂՄՆ ԿՈՅՍ, ԾՈՎԱԿՈՅՍ. կողմն. cf. ԾՈՎԱԿՈՂՄՆ. ծովակողմն կուսէ։ Ի ծովակոյս կողմանէ. (Ել. ՟Ի՟Զ. 22։ Յես. ՟Ը. 11։)
engulphed by the sea;
— լինել, to be swallowned up by the sea.
· Calfa
ԾՈՎԱԿՈՒԼ ὐποβρύχιος demersus, submersus. որ եւ ԾՈՎԱԿՈՒՐ, ԾՈՎԱՍՈՅԶ. Կլեալ ի ծովէ. Ընկլուզեալ կամ ընկղմեալ ի ծով.
ԾՈՎԱԿՈՒԼՔ. գ. καταποντισμός demersio in ponto, submersio in mare. Ընկղմումն ի ծով.
Զի՞նչ շահ իցէ ի յօրինել նաւի, եթէ նաւավարն ծովակուլ լինիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
Ծովակուլք, կորուստք, շուրջ աղէտք. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Գ։)
immersed, drowned, wrecked, lost;
— լինել, to be the prey of the sea;
— կորնչել, to perish among the waves.
· Calfa
καταποντίσθεις, θαλασσόμενος mari mersus, obrutus. Ծովու կուր՝ այսինքն կերակուր եղեալ. ծովակուլ. ծովասոյզ.
Զհանապազորդ զծովակուրսն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
Աւազակ ծովակուր. (Նար. ՟Ժ՟Զ։)
Ոմանք հրկէզ լինէին, ոմանք ծովակուր։ Ծովակուր առնել (այսինքն ընկղմել) զնոսա ի խորս ծովւկն. (ՃՃ.։)
Ծովակուր եւ հեղձամղձուկ լինել։ Ծովակուր առնեն զանձինս բազմաց։ Ծովակուր ընկղման մատնել. (Պիտ.։)
facing the sea, that looks towards the sea, maritime, marine;
— քաղաք, maritime town.
· Calfa
Որ ունի զհայեցուած ի ծով անդր. ուստի ծովն տեսանի.
Ծովահայեացն եփեսոս. (խոր. ՟Գ. 61։ Կիւրղ. ի կոյսն.։)
Առին զծովահայեաց քաղաքն տռապօլիս. (Ուռհ.։)
Գագաթն ամրոցին է ծովահայեաց. (Արծր. ՟Ե. 6։)
Երկիր ծովահայեաց. (Ճ. ՟Ա.։)
drowned;
— առնել, to drown;
— լինել, to be drowned.
· Calfa
ԾՈՎԱՀԵՂՁ ԾՈՎԱՀԵՂՁԻԿ ԾՈՎԱՀԵՂՁՈՅՑ ԾՈՎԱՀԵՂՁՈՒԿ. Հովահեղձեալ ի ծովու. որպէս եւ ընդ բայի՝ Է Ընկղմեալ, ընկղմիլ։ cf. ԾՈՎԱԿՈՒՐ, cf. ՍՈՎԱՍՈՅԶ.
Միթէ ի ձովահեղձիցն կրկի՞ն ես խնդրելոց վրէժս. (Ոսկ. ամբակ.։)
Եղից թագաւորութիւն հրէիս այժմ որպէս ծովահեղձ փարաւոնի. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ի.։) (որ ի Հ. կիլիկ. գրի՝ ծովահեղձ։)
Ծովահեղձ արարեալ զփարաւոն քենքեռէս. (Նախ. ել.։)
Ոմանք առ վտանգի տարակուսանացն գետավէժ եւ ծովահեղձ լինէին. (Ղեւոնդ.։)
Ծովահեղձ լինել. (Զքր. կթ.։ Լմբ. իմ.։)
Զոմանս գետասոյզ, եւ ծովահեղձ կատարէին. (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
Ծովահեղձիկ առնել զփարեւոն, կամ ի պտոյտս ջուրցն. (ՃՃ.)
Ծովահեղձոյց առնել զբազումս՝ վիժելով ի նաւաց ի վայր. (Պիտ.։)
Ոչ նախանձու ծովահեղձուկ ջրասուզեալ. (Մագ. ՟Լ՟Դ։)
Ծովահեղձուկ ջրհեղեղ. իբր ծովահեղձական. (Ոսկ. ամբակ.։)
cf. Ծովահեղձ.
· Calfa
ԾՈՎԱՀԵՂՁ ԾՈՎԱՀԵՂՁԻԿ ԾՈՎԱՀԵՂՁՈՅՑ ԾՈՎԱՀԵՂՁՈՒԿ. Հովահեղձեալ ի ծովու. որպէս եւ ընդ բայի՝ Է Ընկղմեալ, ընկղմիլ։ cf. ԾՈՎԱԿՈՒՐ, cf. ՍՈՎԱՍՈՅԶ.
Միթէ ի ձովահեղձիցն կրկի՞ն ես խնդրելոց վրէժս. (Ոսկ. ամբակ.։)
Եղից թագաւորութիւն հրէիս այժմ որպէս ծովահեղձ փարաւոնի. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ի.։) (որ ի Հ. կիլիկ. գրի՝ ծովահեղձ։)
Ծովահեղձ արարեալ զփարաւոն քենքեռէս. (Նախ. ել.։)
Ոմանք առ վտանգի տարակուսանացն գետավէժ եւ ծովահեղձ լինէին. (Ղեւոնդ.։)
Ծովահեղձ լինել. (Զքր. կթ.։ Լմբ. իմ.։)
Զոմանս գետասոյզ, եւ ծովահեղձ կատարէին. (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
Ծովահեղձիկ առնել զփարեւոն, կամ ի պտոյտս ջուրցն. (ՃՃ.)
Ծովահեղձոյց առնել զբազումս՝ վիժելով ի նաւաց ի վայր. (Պիտ.։)
Ոչ նախանձու ծովահեղձուկ ջրասուզեալ. (Մագ. ՟Լ՟Դ։)
Ծովահեղձուկ ջրհեղեղ. իբր ծովահեղձական. (Ոսկ. ամբակ.։)
cf. Ծովահեղձ.
· Calfa
ԾՈՎԱՀԵՂՁ ԾՈՎԱՀԵՂՁԻԿ ԾՈՎԱՀԵՂՁՈՅՑ ԾՈՎԱՀԵՂՁՈՒԿ. Հովահեղձեալ ի ծովու. որպէս եւ ընդ բայի՝ Է Ընկղմեալ, ընկղմիլ։ cf. ԾՈՎԱԿՈՒՐ, cf. ՍՈՎԱՍՈՅԶ.
Միթէ ի ձովահեղձիցն կրկի՞ն ես խնդրելոց վրէժս. (Ոսկ. ամբակ.։)
Եղից թագաւորութիւն հրէիս այժմ որպէս ծովահեղձ փարաւոնի. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ի.։) (որ ի Հ. կիլիկ. գրի՝ ծովահեղձ։)
Ծովահեղձ արարեալ զփարաւոն քենքեռէս. (Նախ. ել.։)
Ոմանք առ վտանգի տարակուսանացն գետավէժ եւ ծովահեղձ լինէին. (Ղեւոնդ.։)
Ծովահեղձ լինել. (Զքր. կթ.։ Լմբ. իմ.։)
Զոմանս գետասոյզ, եւ ծովահեղձ կատարէին. (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
Ծովահեղձիկ առնել զփարեւոն, կամ ի պտոյտս ջուրցն. (ՃՃ.)
Ծովահեղձոյց առնել զբազումս՝ վիժելով ի նաւաց ի վայր. (Պիտ.։)
Ոչ նախանձու ծովահեղձուկ ջրասուզեալ. (Մագ. ՟Լ՟Դ։)
Ծովահեղձուկ ջրհեղեղ. իբր ծովահեղձական. (Ոսկ. ամբակ.։)
cf. Ծովահեղձ.
· Calfa
ԾՈՎԱՀԵՂՁ ԾՈՎԱՀԵՂՁԻԿ ԾՈՎԱՀԵՂՁՈՅՑ ԾՈՎԱՀԵՂՁՈՒԿ. Հովահեղձեալ ի ծովու. որպէս եւ ընդ բայի՝ Է Ընկղմեալ, ընկղմիլ։ cf. ԾՈՎԱԿՈՒՐ, cf. ՍՈՎԱՍՈՅԶ.
Միթէ ի ձովահեղձիցն կրկի՞ն ես խնդրելոց վրէժս. (Ոսկ. ամբակ.։)
Եղից թագաւորութիւն հրէիս այժմ որպէս ծովահեղձ փարաւոնի. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ի.։) (որ ի Հ. կիլիկ. գրի՝ ծովահեղձ։)
Ծովահեղձ արարեալ զփարաւոն քենքեռէս. (Նախ. ել.։)
Ոմանք առ վտանգի տարակուսանացն գետավէժ եւ ծովահեղձ լինէին. (Ղեւոնդ.։)
Ծովահեղձ լինել. (Զքր. կթ.։ Լմբ. իմ.։)
Զոմանս գետասոյզ, եւ ծովահեղձ կատարէին. (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
Ծովահեղձիկ առնել զփարեւոն, կամ ի պտոյտս ջուրցն. (ՃՃ.)
Ծովահեղձոյց առնել զբազումս՝ վիժելով ի նաւաց ի վայր. (Պիտ.։)
Ոչ նախանձու ծովահեղձուկ ջրասուզեալ. (Մագ. ՟Լ՟Դ։)
Ծովահեղձուկ ջրհեղեղ. իբր ծովահեղձական. (Ոսկ. ամբակ.։)
that cuts, divides, cleaves or ploughs the sea.
· Calfa
Հեղձուցիչ զծով. եւ Որ ինչ լինի հերձմամբ ծովու. Ծովահեղձ գաւազան մովսեսի. (Ճշ. ջրօրհ։ Անան. եկեղ։)
Ձեզ ետու զգաւազանն ծովահերձ. (Ոսկիփոր.։)
Ծովահերձ ճանապարհ. (Տօնակ.։)
Եւ ծովահերձսառմամբ ցրտին. (Յիսուս որդի.։)
Հաստատութիւն ջրամած, սառնեղէն, ծովահերձ. (Ագաթ.։)
Ծովահերձ ընկղմէր փարաւոն. իբր մ. (գուցէ ծովահեղձ) (Աթ. խչ.։)
combatting by sea;
naval;
— զօրութիւն, navy, naval service.
· Calfa
Ի ծովու մարտնչօղ, եւ մարտնչելով.
Ի նաւս վերելակեալ՝ գնային ծովամարտիկ առ թշնամիսն. (Յհ. կթ.։)
sea-fight, battle by sea.
· Calfa
Մարտ ծովային. նաւամարտութիւն.
Ծովամարտութեամբ, ձիավարութեամբ, եւ հետեւակամարտութեամբ. (Պիտ.։)
Նաւամարտ մակացու եւ հմուտ ... ի ծովամարտութիւնս ոչ ընթացուցանէ. (Մագ. ՟Ա։)
casting into the sea.
· Calfa
ԾՈՎԱՄԱՑ կամ ԾՈՎԱԹԱՑ. ποντόβροχος in mari madefactus, mari immersus. Ի ծով ամացեալ, թափեալ, ընկղմեալ. կամ ի ծով ամացեալ, թափեալ, ընկղմեալ. կամ ի ծով թացեալ, ողողեալ.
Որ զփարաւոն զօրօքն հանդերձ ծովամացս (այլ ձ. ծովաթացս) ի կորուստ յուղարկեալս ընկղմեցեր. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 3։)
the offing, the open sea.
· Calfa
Միջին վայրք ծովու. ծովին մէջ տեղուանքը.
Ամրանայ ի ծովամէջս եւ ի կղզիս. (Վրդն. դան.։)
to plunge into the sea, to drown.
· Calfa
ԾՈՎԱՄՈՅՆ ԱՌՆԵԼ. Ծովամաց առնել. ամալ ի ծով, եւ ընկղմել.
Անմեղ մանկունս ծովամոյն արարին. (Վրդն. պտմ.։)
Զայլս ոմանս գետակուր եւ ծովամոյն առնէ. (Խոսր.։)
submerged in the sea;
— լինել, to go to sea;
to stand out to sea.
· Calfa
Կամ իր ծովամխական. ուր իցէ մխիլն կամ սուզանիլն ի ծով.
Մխեալն ի ծով. եւ Բնակիչք կղզեաց.
Ծովամուխ եւ անդնդաչու ճանապարհաւ կարճեալ ի միջոյ, կամ չարչարեալք. (Վրդն. երգ.։ Տօնակ.։)
ԾՈՎԱՄՈՒԽ ԼԻՆԵԼ. Մխիլ կամ մտանել ի ծով. նաւարկել կամ իջանել ի խորս ծովու.
Մինչ դեռ ծովամուխ էին. տայ զինքն մոլեալ ծովուն։ Բազմութիւն նաւաց, որ ըստ ամնայն տարւոյ ժամանակաց ծովամուխ լինին. (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. նխ. ՟Բ։)
cf. Ծովայած.
· Calfa
Որ յածի ընդ ծով, մանաւանդ որպէս հէն ծովու. ծովու վրայ պտըտօղ.
Խարդաւանօղ զծովայածուկն կապտօղ. (Մագ. ՟Ը։)
belonging or pertaining to the sea, marine, maritime, naval;
— զօրութիւն, marines, the navy, the naval strength, maritime forces;
— շուն, dog-fish;
— օդաթռիչ երիվար, clipper-vessel.
· Calfa
Ծովային ջուրք, ալիք, ծոց, կղզիք. (Եղիշ. ՟Ը։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։ Նար. խչ.։)
Սրբուհի զըմուռ ծովային՝ծովայնոյ բերեալ մարգարիտ. (Տաղ.։)
Ծովայնւոյ բերեալ՝ ծաղիկ՝ բուսեալ ի տանըն թորգոմայ. (Շ. տաղ.։)
Ծովային օդաթռիչ երիվարք. այսինքն նաւք. (Ագաթ.։)
Ծովային շուն. (Սահմ. ՟Ա։ Դամասկ.։)
Պրովտէոս ծովային դեւ (կամ չաստուած)։ Ծովային դեւս ստեղծանեն. (Նոննոս.։ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ԾՈՎԱՅԻՆՔ գ. Յուշկապարիկք ծովու՝ ըստ առասպելեաց.
Սիռենքն, զոր կոչեն հաւք ծովայինք, որք են իսկ սեռիւ եւ կերպարանօք արանց եւ կանանց ի ծովն խաղաղ. (Մարթին.։)
south wind;
the south;
արեւելեան —, south east;
արեւմտեան —, south west;
հողմ —ոյ, the south wind;
շնչէ —, it blows from the south.
· Calfa
ՆՀԲ արևակողմն կամ հողմն հարեալ և այրեալ յարևէ։ Lag. Urgecsch. 296 հսլ. poludine «կէս օր». հմմտ. լտ. me-ridies։-Նոյն Beitr. baktr. Lex. 7, 37 զնդ. arempiϑwā, rapiϑwa «հարաւ»։ Müller, SWAW 41, 12 արամ. [hebrew word] 'arab «Արաբ» ազգի անունից։ Patru-bá̄ny SA 1, 216 հ նախդիրով արև բա-ռից։ Նոյն, ՀԱ 1908, 214 հնխ. pro «առ» նախդիրով bhu-«լինել» արմատից։
ԳՒՌ (dialectal) Տփ. հա՛րավ, Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ջղ. Սեբ. հարաֆ, Սլմ. հmրmֆ.-իսկ Խրբ. հիսիսէն հարաֆէն դարձուածի մէջ, որ նշա-նակում է «դէսից դէնից, կցկտուր»։-Հարաֆ գրուած գտնում եմ արդէն 1788 թուին Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. էջ շ2։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. არავი արավի, որ ըստ Չուբինովի նշանակում է «հիւսիս-արևելեան քամի», բայց ըստ Մառ, Гpуз. позма Bи. тнзь въ барc. шкурь, էջ 444 «հարաւային». որից և քարի արավի «քամի հարաւային»։
Ընդ հիւսիսի եւ ընդ հարաւ։ Ըստ հարաւ, եւ առ հարաւով ի թեմանայ։ Դշխոյն հարաւոյ.եւ այլն։
fields, country;
seed or sowing-time, tillage, ploughing.
· Calfa
«ցանք, վարուցան. սերմ, արտ» Ամովս. թ. 13. Ոսկ. մ. ա. 11 և մ.բ. 22. բոլորի մէջ էլ հյց. հարաւունս ձևով։
ՆՀԲ լծ. հյ. արօր, արտորայք, յն. áοουρα։ Հիւնք. հարաւ բառից՝ «ըստ նը-մանաձայնութեան յունին. զի յն.νότοσ յորմէ և տճկ. լօտօս, նշ. «հարաւ» և λφτός «հարաւունք»։ Bugge KZ 32։ 14 հնխ. aramon-ձևից. արմատն է ar-«հերկել», որից նաև արօր, գւր. հարօր նոյն հ յաւելուածով, ինչպէս և հարա-ւունք. այսպէսով բառը նոյնանում է լտ. aramentum հոմանիշի հետ։ Scheftelo-witz BВ 29, 58 լտ. arvum, arvae, կորն. erv, ereu «ագարակ», որ պատ-կանում է նոյն ar-արմատին։ Այս եր-կու մեկնութիւնները յիշում են Walde 64 և Pokorny I, 78, աւելացնելով նաև առաջինի վերաբերմամբ Meillčt-ի կաս-կածը, որ յայտնել է նամակով։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 346 պրս. ❇varz «գործ» բառիցս
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. հարվօնք «գարնան և աշնան եղանակին՝ անձրևներից կակղած հող, որ կարելի է արօրով վարել». նոյն է հարմունք Մշկ. Ք։
Խայծեսցի խաղող ի հարաւունս։ Յորժամ զպտուղ ունկնդրութեան հայցիցէ, հարաւունս կոչէ. (Ամովս. թ՝. 13։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
σπόρος semen եւ ἅρουρα agger. (լծ. ընդ հյ. արօր. արտորայք. եւ յն. ա՛րուրա ) Ցան։ վարուցան. սերմն. եւ արտ. որպէս յն. սփօ՛ռօս.
plain, flat, even, level;
polished, smooth;
uniform, alike, equal;
unitedly;
evenly, plainly;
— հաւասար, on a level with, even with;
— եւ ուղիղ հասակ, fine-shaped, of a fine stature or figure;
— առնել, to level, to smooth;
to facilitate;
եղիցին առապարքն ի — ճանապարհս, the rough places shall be made smooth.
· Calfa
, ի հլ. «տափակ, ողորկ, դուրան, գետնի հաւասար, ուղիղ կերպով» ՍԳր. Ոսկ. ես. և մ. բ. I1. որից հարթել «դուրել, ողոր-կել, գետնին հաւասարել» Ես. խե. 2. Դատ. ե. 22. Ագաթ. Ոսկ. ա. կոր. «յապաւել, ծայ-րից կտրել (թև, մազ, միրուս)» Արծր. Ոս-կիփ. Յայսմ. անհարթ Եզն. հարթութիւն Բար. է. 7. անհարթութիւն Ոսկ. մ. ա. 15. Եփես. բ. տիմ. հարթայատակ Բ. մակ. թ. 14. ժդ. 33. հարթարդակ Պիտ. կամ հար-թարտակ Շիր. 38. հարթիկ պահել «լաւ պա-հել (պասը)» Մանդ. էջ 208=Մանդ. սիր. 13 միահարթ Վեցօր. դաշտահարթ Ճառընտ. երկնահարթ ԱԲ. սարահարթ Փարպ. հար-թավայր, հարթաքանդակ, հարթակար, հար-թաչափութիւն (նոր բառեր) ևն։ Արմատը գրուած է նաև խարթ Կնիք հաւ. էջ 77։-Նոր իմաստ է ստացել Նեմես. 66. «Բնաւորեցան հարթքն ի միոջէ ի միջնորդութենէ շարակա-յիլ. այսինքն ի համեմատութէնէ. իսկ հաս-ռատունքն՝ յերկուց միջնորդութեանց»։
ՆՀԲ թուի արդ (յարդարուն) բառին կցել։ Windisch. 12, 22 սնս. prthu։ Lag. Urgesch. 299, Müller SWAW 38 579, 583, Justi, Zendsp. 191 բ. ևն սանս. prthu, զնդ. pərəϑu, յն. πλατός «լայն»։ Thomaschek Deutsrhe I itteraturzeit 1883. սեպտ. 8, էջ 1254 մեր բառի հետ է համեմատում վրաց. փարթո «լայն, ընդարձակ», մինգ. ֆարթօ, լազ. partho, ինգիլ. fart'oys «ընդարձակ», որոնք պատահական է համարում Հիւբշ. 397։
Այս բառերը, որ սանս. prthu ևն ձևե-րի հետ նշանակութեամբ և հնչմամբ նոյն լինելով՝ հնդևրոպական պէտք է լինեն, կարող են իրանականից և կամ մի ուրիշ հնդևրոպական լեզուից փո-խառեալ լինել։ Հիւնք. արդ բառից, Karst, Յուշարձան 421 լտ. porio, գերմ. Furt, յն. πέρας «ծայր», թաթտր. yor, yur, yur «քայլել, երթալ» բառերի հետւ Մառ ИАН 1926, 107 նոյն ընդ արդ-ար։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 102 հբո. furben «մաքրել», մբգ. vurbe «մաք-րում», յն. πρέπω «երևիլ», հյ. երևիլ, հիռլ. richt «ձև, կերպարանք», կիմր. rhith «երևոյթ» բառերի հետ հնխ. prep. արմատից. հյ. հարթ<հնխ. prp-to-։
Ի մարդկայնոցս ոչինչ հաստատուն եւ ոչ հարթ։ Ունելով հարթ իմն յաստուծոյ (կամ առ աստուծոյ) ամենեւին, որ թուի մեզ անհարթ. (Ածաբ. աղք.։)
Հարթ եւ ուղիղ հասակաւ, վայելուչ եւ պայծառ երեսօք. (Արծր. ՟Ե. 11։)
Լինի հարթ եւ բութ ձայն. ((իբր վայրիջեալ, կամ թաւ). Երզն. քեր.։)
Ոչ երբէք հարթ ընթանայ երիվար։ Ի հարթ տարածման գետնի։ Դիմադրութիւնն ի հակառակացն հարթ պահեալ. (Նար. ՟Ծ՟Դ. ՟Ձ՟Ե. ՟Ձ՟Զ։)
hundred;
cent;
տասն առ —, ten per cent.
· Calfa
, ո հլ. (գրուած նաև հարևր՝ որ հնագոյն ձևն է) «100» ՍԳր. միջին հ։ հա-րոյր Անսիզք 93. որից հարիւրատր ՍԳր. Եւս. քր. հարիւրապետ ՍԳր. հարիւրամեայ Կոչ. հարիւրամեան ՍԳր. հարիւրերորդ Բ. մակ. ա. 1Ո. հարիւրորդ ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 3. բարդու-թեանց վերջում՝ երեքհարիւր, չորեքհարիւր ևն. բայց նաև երիւր կամ արիւր ձևով. այս. պէս՝ երկերիւր «200» ՍԳր. երեքարիւր «300» Բ. Ռառ. եռ. 18. Եւս. քր. երերիւր «300» ԱԲ. (ըստ այսմ էլ ՀՀԲ և ՆՀԲ յիշում են անկախ երիւր ձևը). հարիւրամեակ, երկհարիւրամ-եակ (նոր բառեր) ևն։
Peterm. 158 դնում է եր արմատից սրա յոգնակին է երեր «մէկեր, բա-զումք», որ դարձել է յետոյ հարիւր. այս եր ձևից է նաև երր=երեք։ Boрp, Abhnd. d. Ak. d. Wiss. zu Beriin 1846, 297 համարում է *հատ-իւր ձևից, ուր -իւր մասնիկ է, իսկ հատ=սանս. çata, պրս. sad «հարիւր» ևն։ Justi, Zendsp. 312ա ոնդ. haurva, սանս. sarva «բո-լոր» բառերի հետ։ Müller, Benfeys Ur. u. occ, II (1864), էջ 585 մերժելով Boрp-ի մեկնութիւնը՝ դնում է para-ivare ձևից, որի մէջ para «մէկ», իսկ ivare գտնւում է baevare «բիւր» բառի մէջ։ Ascoli BVS 5, 212 իրանեան par-var ձևից. հմմտ. սանս. parvan, parus, իբր «խումբ, լիութիւն»։ Müller SWAW 66, 272 ուզում է կցել յն. πօλώ «շատ» ևն ձևեռեն։ Böttich. Rudimenra 41, 113 Թալմուդի յիշած պրս. [hebrew word] yr «հարիւր» ձևը համարում է [hebrew word] hrvr = հարևր։ Müller ՏWAW 84 (1877), 225 *paruvat «բազմաթիւ» ձե-ւով է մեկնում։ Տէրվ. Երկրագունտ Ա, 49=Լեզու էջ 179 համարում է ծագումն անծանօթ, բայց հաւանական է կարծում *paru «բազում» արմատից դնել։ Մառ ЗВО 5, 316 զնդ. sata բառի հետ։ Հիւնք. հարաւ բառից։ Patrubány SA 1, 196 յն. πολύς, սանս. purú «շատ» բառե-ոի հետ, իբր հնխ. polevros ձևից։ Meil-let MSZ 11, 384 կասկածով համեմա-տում է վրազ. asi, մինգր. oši, սվան. ašir «հարիւր» բառերի հետ։ Pedersen, Հալ. դր. լեզ. 59-61 ենթադրում է որ չափ ցոյց տուող մի գոյական էր, որ
վերածուել է թուականի, ինչպէս են ռան. snes «քսան» և ol «ութսուն» թուականները, որոնք նախապէս նշա-նակում էին «ճիւղ, ցուպ». ըստ այսմ հյ. հարիւր բառի համար հմմտ. ւն. πέράς «վերջ», սանս. párvan «եղէգի և այլ տունկերի վարակ, յօդ», párvatā «լեռ»։ (Յիշում է Pokorny 2, 32 և ան-հաւանական է գտնում)։ Patrubány ՀԱ 1908, 153 հնխ. sero «հոսիլ» արմա-տից, իբրև «առատ»։ Մառ ИАН 1911, 145 սվան. ašir «հարիւր» բառի հետ, ուր š համարում է դարձած ր։ Tuttle REA 1927, էջ 324 չուվաշ. pr «մէկ» +jyz «հարիւր» ձևի հետ է համեմա-տում (նոյն է թրք.) bir yüz «մի հար-իւր»։
ԳՒՌ (dialectal) Ասլ. հարիւր, Գոր. Ղրբ. հm՛րիւր, Ախց. Ակն. Երև. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. հարուր, Ննխ. հարուր (բայց արագ հաշուելու ժամանակ՝ հարու, հար), Երև. հարուր, հա-րիր, Հմշ. հարուր, հաուր (երկրորդ ձևը տա-լիս է Մառ. Maтep. nо Хемшин. наречию) Շմ. հառուռ, Խրբ. հարիր, Ալշ. Մշ. Տիգ. ճmրիր, Մժ. հmռիւռ, հmռիւ, Վն. Մկ. խա-րիր, Մրղ. խmրիր, Ոզմ. խարէր, Սվեդ. հm-րէր, Ագլ. հէօ՜րիւր, Ջղ. խէրուր, Սլմ. խmյիր. Զթ. հէյիյ, հէրիր, Հճ. հէյիյ, հէյի։
ՀԱՐԻՒՐ ἐκατόν centum. գրի եւ ՀԱՐԵՒՐ (նովին հնչմամբ). Տասնիցս տասն. հարուր.
concubine.
· Calfa
ՆՀԲ վրաց. խարճա։ Տէրվ. Լեզու 156 նոյն ընդ հարսն, համ-հարզ և ապա-հարզան. ծագում են զա, զան «ծնանիլ» արմատից. հարճ փոխառեալ է պահ-ւաւերէնից, իսկ հարսն բնիկ է։ Նոյն, Նախալ. 94 կցում է հարսն բառին։ Հիւնք. արաբ. jāriya «աղախին» ձևից (որ և նշանակում է «հարճ»)։ Ewald ZDMG 13, 344 կցում է յն։ πάλλας παλλαxίς) հոմանիշին, որից և եբրայեցե-de 553 յն. πάλλας և լտ. paelex ձևերի հետ միասին փոխառեալ է դնում եբր pillegeš-ից։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ხარჭა խարճա, ხარჭი խարճի «հարճ». հմմտ. նաև լազ. xarkiš be-e «հարճորդի» (Մառ, Լազ. քերակ. էջ 229)։
παλλακή, παράκοιτος concubina. վր. խարճա . Երկրորդական կին՝ առ եբրայեցիս, կամ առ հեթանոսս. Տե՛ս (Ծն. ՟Ի՟Բ. 24։ Դտ. ՟Ժ՟Թ. 29։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 16։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ա. 2. եւ այլն։)
ash-tree;
հացեաց դրախտ, ash-grove;
— ծառոյ սերմն, cf. Ճնճղկալեզու.
· Calfa
(-ցւոյ, -ցեաց) «վայրի անպտուղ մի ծառ է. ֆրանս. érable կամ frêne (Նս-5-241 րայր ՀԱ 1926, 68), տճկ. տիշպուտաք» Խոր. գ. 18. Յհ. կթ. որից հացուտ «հացի ծառեց շատ եղած (տեղ)» Բուզ. գ. 14։ (Սխալմամբ գրուած հազի Գաղիան. որ ՀԲուս. § 3346 կարծում է «մի տեսակ բիծխի», բայց Նո-րայր ՀԱ 1923, 54 հաստատում է ուրիշ ձե-ռագիրներով՝ որ պետք է կարդալ հացի)։
= Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. as-k'hio-հոմանիշ ձևից. սրա հետ հմմտ. հբգ. ase, մբգ. asch, հոլլ. esch, գերմ. Esche, անգսք. aesk, անգլ. ash, հիսլ. askr (բոլորն էլ «հացի» նշանակութեամբ). այս բոլորը տալիս են հնխ. osk-ձևը, որ աճական ձև է, պարզագոյնն է հնխ. ōsi-, որի մի ուրիշ ա-ճականն է osen-. սրանցից յառաջացած են լիթ. u'sis, լեթթ. usis, հպրուս. woasis (<*ōsi), ալբան. ah (<*aska) «փիճի», հսլ. yaseni, ռուս. ясень, լեհ. jasien, բուլգ. ուռ. ósen «հացի», լտ. ornus (<*ōsinos) «վայրի լեռնային հացի», յն. (άχερ)-ωίς (<*ωσις) «բարտի», ὄζύη «փիճի», հիռլ. huinnius, կիմր. onnen (<*osn-) «հացի» (տե՛ս Pokorny 1, 185, Boisacq 107, 90 706, Walde 547, Berneker 3I, Ernout-Meillet 680, Trautmann 203, Kluge 124)։-Հիւբշ. 465։
ՆՀԲ լծ. օձի (որովհետև նոյն ծառը կոչւում է նաև օձատանջ)։ Lag. Arm. Stud. էջ 188 լտ. fraxinus «հացի»? Ու-ղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Bugge KZ 32, 14, նոյնը յետոյ Müller WZKM 8, 282։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Կր. հացի, Ալշ. Մշ. հացի, հացվէնի, Ակն. Երև. հացէնի, Ղրդ. հա՛ցէ, Հճ. հացmնի, Սվեդ. հmցցինա, Ջղ. Վն. խա-ցի, Սլմ. խացի, խացիկ՝, Մկ. խացը՛, Ոզմ. խացըծա՛ռ։
μελία bumelia, fraxinus. Ծառ վայրի անպտուղ՝ մանրատերեւ ըստ ուռւոյ. ... ի ստուերէ նորին խորշի օձ, վասն որոյ եւ Օձատանջ ասի. (ուստի հացի՝ է լծ. ընդ Օձի։) Գաղիան.։ (ուր յն. դնի սփեմգամոս. թերեւս որպէս օֆիօ՛տամոս. իբր օձատանջ։)
consent, persuasion;
*cf. Սանդ;
consenting, persuaded, convinced;
— գտանիլ ընդ, to consent, to assent;
ի — ածել, cf. Հաւանեցուցանեմ;
ի — գալ, cf. Հաւանիմ;
— հաճութեամբ, willingly, with pleasure;
—ք եւ հաւասարք, agreeing together, unanimous.
· Calfa
(յետնաբար ի հլ.) «համորում. հա-ճութիւն» Ոսկ. Սեբեր. «միաբան, կամակից, հաւանոռ» Եոն. Ոսկ. լհ. ա. 42. որից հա-անիլ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 23. հաւանեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 9. յհ. բ. 24 կամ հաւանել Ոսկ. ես. և եբր. հաւանագոյն Եզն. Ոսկ. մ. բ. 11. հաւանընկերք Ոսկ. եբր. 502. Վեցօր. 158. հաւանութիւն Գ. մակ. է. 2. եզն. ան-հաւան ՍԳր. Սեբեր. դիւրահաւան Յհ. գ. 19. Ոսկ. մ. ա. 4 և բ. կոր. դժուարահաւան Ոսկ. մ. բ. 11. յհ. ա. 25. միահաւան Բ. մկ. ժա-8. Բուզ. զուգահաւան Նար. յիշ. ինքնահաւան (նոր բառ)։
ՆՀԲ «արմատն է այո՛, հա, թրք. էվ-վէթ «այո՛», լծ. ընդ. հաւատ, դաւան ևն»։ Տէրվ. Նախալ. 65 հնխ. av «յագիլ, հա-ճիլ, հաւանիլ» արմատից է դնում սանս. av, յն. ἀω «կշտանալ» և հյ. յագել, լա-գենալ, հաւանիլ, հաւատ, հաւաստիք։-Meillet MSL 8, 165 հաւան և հաստ դնում է հաւ «թռչուն» բառից, ինչպէս և ւն. ὄfομαι «հաւատալ, կարծել»՝ օίա-νός «թռչուն» բառից. հաւ բառի այս առումը Meillet հնդևրոպական է հա-մարում՝ կապելով հաւահմայութեան արուեստին։ Հիւբշ. 465 կեղծ է համա-րում այս մեկնութիւնը, որովհետև յն. ὄfομαι < *ὄfιοyομαι = լտ. omen (տե՛ս Solmsen, Studien zur lat. Lautge-schichte 93, Walde 539)։ Հիւնք. յա-ւանակ բառից է հանում հաւանակ և սրանից էլ հաւան։ Pedersen, Նպաստ 8 նոյն է դնում հաւատ բառի հետ։ Karst, Յուռառձան 421 հաւ-ան, հաւ-ատ և հաւ-աստի դնում է հաւ ընդհանուր ար-մատից, որ կցում է այո՛ և այս էլ թրք. evvet «այո՛» բառին։ Մառ տե՛ս հա-ւատ։
ԳՒՌ (dialectal) Շմ. հավանիլ, Երև. հավանէլ, Ալշ. Մշ. Սչ. հավնել, Ննխ. հավնէլ, Ախց. Ասլ. Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. հավնիլ, Զթ. հավ-նըլ, Հմշ. հավնուշ, Ագլ. հվա՛նիլ «հաւանիլ», հօ՛վան «հաւան», Սվեդ. Տիգ. հmվնիլ, Հճ, հէվնել, Ալշ. Գոր. Ղրբ. հավան կէնալ, Սլմ. Վն. խավնել, Մկ. Ոզմ. խավնիլ, Մրղ. խավ-նէլ, Ջղ. խօվանել. -այս բոլորը նշանակում են «գեղեցիկ՝ վայելուչ գտնել, դուրը գալ». արևմտեան գրականը զանազանելով երկու ձևերը՝ գործածում է հաւանիլ «համաձայնիլ» և հաւնիլ «դուրը գալ»։
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց մևաւութեան) «սանդ» Վրք. հց. ա. 432. Ոս-կիփ. (ըստ ՆՀԲ Հին բռ. գրում է հայանակ, իբր թէ հաւանակ)։
ԳՒՌ (dialectal) Նոր փոխառութեամբ մտած է թուր-քերէնից. ինչ. Պլ. հավան, Երև. հավանգ ևն։
Հաւանս զնոսա ցուցանելով առաքելոցն, եւ ոչ դիմադարձս. (Տօնակ.։)
Ա՛ռ զշաքարն ապաշխարութեան, եւ զծաղիկ եղբայրսիրութեան, եւ լի՛ց ի հաւան ողորմութեան, եւ աղա՛ զինքն՝ ծունր ածելով. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։ Ոսկիփոր.։)
ի, աց. Բառ ռմկ. cf. ԱՆԿԱՆ, եւ ՍԱՆԴ. ὅλμος mortarium. կամ որպէս Խնկաղաց. θυΐσκη mortariolum. որ ի Հին բռ. գրի Հայանակ. իբր հաւանակ. հավանիկ։
equal, like, same, conformable;
straight, plain, even, level;
equal, companion;
pendant, fellow;
—, առ —, equally, alike, likewise, conformably, in the like manner;
— թղթոյն, copy, duplicate;
— գտանիլ, լինել, to equal, to match, to be on a par or level with;
to rank, to be at par;
— հրամանին առնուլ զկատարումն, to be executed according to orders or command;
զանձն — առնէր աստուծոյ, he made himself equal with God;
զօրութիւն եւ դաւ — են առաջն նորա, force or stratagem are the same to him.
· Calfa
(յետնաբա՞ր ի, ի-ա հլ.) «հա-ւասար, նման, ընկեր, մէկ ձև ունեցող, ընդ-հանուր, հասարակաց» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. լհ, բ. 37. որից հաւասարել ՍԳր. Ագաթ. հաւա-սարորդ Եւս. պտմ. հաւասարութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. Կոչ. հաւասարագոյն Ագաթ. հա-ւասարակշիռ Վեցօր. համահաւասար Վրր. հց. զուգահաւասար Յհ. իմ. երև. երկնահա-ւաւսար Յաւսմ. հանդիսահաւասար Անան. եկեղ. հ-ի կրճատումով՝ մակաւասար Փիլ. Շիր. չաւասարիլ Վրք. հց. բ. 13.-միջին հյ. հաւսարակաց Կոստ. երզն. 78. նոր բառեր են հաւասարակշռութիւն, անհաւասարակըշ-ռութիւն ևն։
= Պհլ. hāvsār (կամ hāvasār) բառից, որ ճիշտ հայերէնի պէս ունի կրկնակ «հաւա-սար» և «նման» նշանակութիւնները։ Ճիշտ հայերէնի պէս պահլաւերէն էլ ասւում է hav-sar nē 'ast «չիք հաւասար» (նմանը չկայ), Պհլ. բառը հին գրականութեան մէջ աւանդ-ուած չէր. պատկանում է հիւս. պհլ. բարբա-ռին և երևան եկաւ մանիքէական գրուած-ների մէջ՝ [hebrew word] hāvsar ձևով (տե՛ս Salemann Manichāische Stud. ЗАН հտ. 8 (1908), էջ 81)։ Կազմուած է *hāvat-«նոյն» (հմմտ. զնդ. havat-masō «նոյն մեծու-թեամբ») և sāra «գլուխ» բառերից. հմմտ. պրս. [arabic word] hamsər «համապատիւ, հա-սակակից»՝ կազմուած ham «նոյն» և sar «գլուխ» բառերից։
ՆՀԲ իբր համ հասարակ, համասա-րաս, լծ. և արաբ. հաշիր, թրք. էջ «նը-ման» և յն. ϊσος, Հիւնք. պրս. hamsar «համապատիւ, հասակակից»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Meillet WSL 14 479 և 17, 247։ Պհլ. բառին է կցում նաև Մառ (տե՛ս ЗAН 8, 81)։ Թիրեառեան Արիահայ բռ. 236 պրս. [arabic word] afsar «ընկեր, զովող»։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Շմ. Տփ. հավասար, Ննխ. հա-վասար, հավսար, Ագլ. հվա՛սար, Տիգ. հm-վmսmր, Զթ. հավասօյ, հավասոր, Խրբ. Պլ. Սեբ. հաֆսար, Ալշ. Ախց. Կր. հաֆսար, Սլմ. խավասար, Մկ. խmվսար, Ջղ. խօվասար, Ոզմ. խովսար, Ակն. Ալշ. Մշ. հափսար։ Բա-յական ձևով Տփ. հավսըրվիլ, Ագլ. հվըսա՛-րիլ, Խրբ. Պլ. հաֆսըրիլ։ Նշանակում են «հարթ, տափակ, միապաղաղ» և «հարթուիլ, տափականալ, հաւասարուիլ, միապաղաղ ձև ստանալ»։
Ոչ որպէս հաւասար ի հաւասարի եղեալ ի մարմնին, այլ տէր առնլով զծառայի զկերպարան. (Աթ. ՟Ը։)
Եգիպտացիք թուեն հաւասար մովսէսի. (Խոր. ՟Ա. 6։)
Յափշտակեցաւ եւ գրեան.. չունելով զհաւասարն. (Լմբ. յիշ.։)
Առ հաւասար խրատելով. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
deceit, fraud, cheating, knavery;
fraudulent, deceitful;
deceived, cheated, defrauded, duped;
— գործել, տալ, to cheat, to defraud, to dupe, to swindle;
ի —ս անկանել, to be deceived, to fall into error;
ի —ս ինչ լինել, to be in fault;
ընդ —ս գտանել, to detect in fraud;
ընդ խաբս, ընդ խաբ, fraudulently, deceitfully, knavishly, roguishly;
cunningly, astutely;
— շրթանց, the spell of eloquence;
գուցէ ընդ —ս ինչ իցէ, perhaps it was done by mistake.
· Calfa
«կաթի փոխատւութիւն՝ որոշեալ չա-փով կամ ամանով». որից ի խար տալ (գըր-ուած նաև խապ, խափ) «կաթ փոխ տալ» Վրդն. առ. 238-9։
= Թրք. [arabic word] qab «աման» բառից՝ որ ռմկ. արտասանութեամբ հնչւում է խաբ. (այսպէս նաև վրաց. ვაბი ղ'աբի «ափսէ»). իմաստի զարգացման համար հմմտ. գրբ. յանօթ տալ «փոխ տալ» Ոսկ. մ. գ. 24՝ անօթ «աման» բառիցս
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որից առնե-լով Մառ, Վրդն. առ. 1, էջ 55։
, ի հլ. «խաբէութիւն, սխալանք» Ոսկ. ես. Մանդ. որից խաբ գործել «նենգութեամբ դարան լարել» Եւս. քր. ա. 241, 345. ընդ խաբս «սխալմամբ» ծն. խգ. 12. Ոսկ. մ. բ. 5. Ոսկ. ես. 72 (տպ. ընդ խափս). խաբել «խաբել. 2. ծաղրել» ՍԳր. Եզն. խաբանք Դ բագ. ժ. 19. Յուդթ. թ. 15. խաբեայ «ռաւա-ճան» Եփր. Գ. կոր. Ոսկ. գաղ. «խաբէական, կեղծ» Ոսկ. ա. տիմ. 160. խաբեբայ Ես. գ. 4. Ոսկ. եբր. (գրուած է խաբեբեայ Եփր. Բ թես. Ոսկ. կողոս), խաբեութիւն (արմատը *խաբեայ) ՍԳր. խաբկանք Ոսկ. ես. և կող. խաբկիլ Փիլ. լին. խաբկոտ Իրեն. 10. խաբու Վեցօր. 184. խաբուսիկ Կոչ. 135. խաբողիկ Կոչ. անխաբ «ամուր, անառիկ» Բ. մակ. գ. 12 արառախաբիկ Ոսկ. ես. մտախաբ Տիտ ա. 11. Ոսկ. մ. բ. 12. Բուզ. ճարտարախաբ *Լանակ. հց. որսորդախաբ Վեցօր. 163. զրա-խաբ Գնձ. դիւախաբ Գե. ես. դիւրախաբող մանդ. են.
Առաջին անգամ Շրէօդէր, Thes. 46 արաբ. xabb ձևից։ Պատկ. Mamep. I. 10 պրս. xab։ Canini, Et. etym, 127 սանս. kapat'a «խաբէութիւն»։ Մառ ЗВO 7, 73 զնդ. dab, dav «խաբել» բա-ռից։ Հիւնք. պրս. խէպ, արաբ. խապ-պուզ։ Patrubány SA 1, 312 հունգ. ká-bit «թմրեցնել, շշմեցնել» բառի հետ։ Մառ ЗВО 22, 45 վրաց. ցբիերի «խա-բուսիկ» բառի հետ. արմատը ցբ։ Leyy KZ 52 (1924), 310 հսլ. chabiti «ապա-կանել, փճացնել» բառի հետ, որի ծա-գումը անյայտ է համարում Berneker 380-381։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. խաբ'ել, Խրբ. Ոզմ. խաբ'իլ, Ագլ. խm՛բիլ, Վն. Ալշ. Մշ. խապել, Մկ. խա-պլիլ, Հճ. Սլմ. Սչ. խափել, Ախց. Երև. Կր. ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. խափէլ, Մրղ. խափը-tլ, Զթ. Գոր. Ղրբ. Շմ. Տփ. խափիլ, Հմշ. խա-վուշ, Ասլ. ղաբ'է՝լ։-Ունինք նաև Ասլ. Խրբ. խաբ'էբ'ա, Պլ. Շմ. Սչ. խափէփա, Ոզմ. խապըբ'ան «խաբեբայ», Տփ. խափս ընկնել «խաբիլ յերազի»։ Նոր բառեր են՝ խաբան, սուտխաբան, խաբես-խուբես, խաբլուկ, խաբլութիւն, խաբլաճնճուղ, խաբլապուզիկ, խաբլբել, խաբլբորել, խաբխբել, խաբխբորել, խաբռտել, խաբխբուկ, խաբ-խաբխտուք, խաբով, խաբնով, խաբսով, խաբս տալ, խա-բըս ընկնել, խաբչիկ։
ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. [arabic word] xabe «խաբէութիւն», [arabic word] xapandin «խաբել, խարդաւա։ նել», [arabic word] xapxapuk «խաբուսիկ». [arabic word] xapuk «խաբող, խաբեբայս, [arabic word] xapiyan «խաբուիլ», խաբխաբօք «աատ-րանք» Մրկ. դ. 19, պը խափինըն «մոլորե-ցուցանիցեն» Մտթ. իդ. 5.-Սղերդի արա-բախօս քրիստոնէից բարբառով՝ xanen «խաբել», xapisox «խաբեցող»։
Խաբն, իբր այն թէ պատրանք։ Զնոյն յայտնեաց՝ ասելով, եթե խաբն է. Զի ապրեսցիս ի չար խաբից նորա։ Անկան ի խաբս կորստեան։ Հեռի արա զնորա խաբսն ի մէնջ. (Մանդ ՟Ի՟Գ։ Լծ. կոչ.։ Ի գիրս խոսր.։)
Եթէ թմբրութեամբ խաբից խաբից խաւարից գործոց իցէ ոք վնասեալ. (Նար. ՟Գ։)
Գաղտնաբար դարձաւ բուրսուխն այլազգի՝ (իբր ի փախուստ), խաբ տալով զօրացն ֆռանկաց. (Ուռհ.։)
ԸՆԴ ԽԱԲՍ կամ ԸՆԴ ԽԱԲ. մ. Յանգէտս. վրիպակաւ. կամ Պատրանօք.
Այլ չգիտեմ, զիարդ վայրապար ընդ խաբս եկի յայսպիսի բանքս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։)
Ընդ խաբս գտեալ սմբատայ զմար ոմն տղայ։ Որպէս թէ ընդ խաբս վրիպանօք՝ էրէոյ կամելով ձգել՝ նմա պատահեալ նետն. (Խոր. ՟Բ. 35։ ՟Գ. 23։)
Յայտ է ի բերանոյ բառբառոյ քո, թէ խաբ եղար, եւ ոչ կրօնաւոր, միայն մորթով ոչխարաց զմարդիկ պատրել. (Լմբ. պտրգ.) (այսինքն չեղեր աբեղայ, որ է հայր, այլ որպէս թէ ասէիր՝ խաբ եղայ. cf. ԽԱԲԵՂԱՅ.։
s. mus. note;
line, letter;
notch of an arrow;
նուագել զխազս, to solfa;
նուագումն խազից, solfeggio;
immoderately addicted to;
immature, unripe.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «գիծ, գիր, ձայնագրական նշան, վարի ծայրի ճեղքը» Մագ. Լեհ. որից խազել «գծել» Մարթին. «մարմինը ճղել, ճեղքել» Հայսմ. Մխ. այրիվ. էջ 77. խազած «գիծ» Մարթին։
= Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ բառ Լ. հմմտ. վրաց. საზი խազի «գիծ, շարք». ხაზვა խազվա «գիծ քաշել, գծագրել», მხაზ-ველი մխազվելի «գծագրիչ», დახაზვა դա-խազվա «գծեր, քաշել, կանոնաւորել, յատա-կագիծ պատրաստել», დახაზმლობა դախա-զուլոբա «յատակագիծ, պատկեր», მოხაზვა մոխազվա «գծել, յատակագիծ շինել», მოხაზულობა մոխազուլոբա «յատակագիծ, պատկեր», ուտի խազ «գիծ», խազզափսուն, խազբեսուն «գծել», կիւր. խազ «ճեղքել». լազ. խազ (կտր. դոբխազինի, ապռ. բխա-զինամինոն) «գծել»։-Աճ.
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Խն. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. խազ, Մշ. Խառ. ղազ, Ղրբ. խmզ, Ագլ. խօզ «գիծ».-Ակն. Խրբ. Չն. Սեբ. խազ «գլխին սանտրած մազե րի միջև բաց արած ճեղքը, արդակ, raie», Ակն. «տախտակամածի կամ դռան վրայ տախտակների մէջտեղերը մնացած ճեղքե-րը»։ Նոր բառեր են խազեխազ, խազիչք, խազխզել, խազմզել, խազմզորել, խզբզել խզմզել, խզմզորել, օրօրոցախազ։
. արմատ առանձին անցրոծածա-կան, որ «մոլեալ, մոլեգին ցանկացող» նշա-նակութեամբ գտնւում է հետևեալ բառերի մէջ. իգախազութիւն «իգամոլութիւն» Փիլ. ի-մաստ. գինեխազութիւն «գինեմոլութիւն կամ արբեցութիւն» Փիլ. մատակախազ «ճակա-բան» Եռեմ. ե. 8. այս վերջին բառը ուղեւոմ մեկնել Մխ. երեմ. առանձին գործածում է խազք բառը և հասկանում է «վազք, խանծք, որ է սովոր». (Չիք մատակախազք եղեն. ո՛չ մի ոք, այլ ամենեքին ի կին ընկերի իւրոյ խազք, կամ վազք կամ խանծք, որ է սո-վորք)։ -Տարբեր կազմութիւն ունի դատա-իազ, որ ամբողջապէս իրանեան փոխառու-թիւն է. տե՛ս նոյն բառը։
=Նոյն է հյ. խանձ բառի հետ, որից խան-ձիլ «մոլիլ, մոլեգնաբար ցանկալ», մարդա-խանձ, գիշախանձ ևն. բառավերջի նձ դարձել է այստեղ զ (հմմտ. այս մասին իմ յօդուա-ծը՝ ՀԱ 1905, 346)։
«տհաս, խակ». ունին միայն Բառ. ե-րեմ. էջ 136, ՀՀԲ, ՋԲ և ԱԲ, առանց վկա-յութեան. որից խազաքաղ «խակակութ» ՀՀԲ (տե՛ս նաև խաժ)։
Որք զօրէն լակոնաց վիմացն, եւ լինիցին իբրեւ զխաղսն անդամաբեկք. այլ ի մեր. ձձ. գրի անդ,
Ի խաղսն անդամաբեկք։ Եւ եւս Գիծն ստորոտի նետից, կամ միջավայրի կամարի աղեղան՝ յոր նետն յենու. crena. եւ առ այս բերէ Լեհ. զտաղն.
ԽԱԶ 3 ա. Խանձեալ, կամ սովորեալ եւ յարձակող ախտաւորաբար յիրս ինչ, ուստի Մատակախազ, Գինեխազ, Դատախազ, եւ այլն.
Ձիք մատակախազք եղեն, ոչ մի ոք, այլ ամենեքին ի կին ընկերի իւրոյ խազք, կամ վազք, կամ խանծք, որ է սովորք. (Մխ. երեմ.) (լծ. եւ թ. գըզմագ, ջերանիլ. ար. խուսլէր, խըսալ, իբր խո՛ւյ. անբարի սովորութիւն)։
war;
dispute, quarrel, sedition, fight;
— առնել, to dispute, to contest, to debate;
to fight, to come to blows.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «կռիւ, պատերազմ, վեճ, պայքար» խոր. Բրս. հց. Համամ առկ. որից խազմա-գործ Եւս. քր. ա. 72. խազմարար Ոսկ. ես 355 և եբր. խազմառու «կռուարար» Մանդ. խազմութիւն Պիտ. խազմիկ «մարտիկ, կռու-ող», գրծ. խազմկօք (ձեռ. խազկօք) Ասող. ն. ժգ. (այսպէս ուղղելի ըստ սրբագրու-բեան Մալխասեանի)։
Հիւնք. արաբ. [arabic word] xasm «ոսոխ, դատախազ» բառի հետ։ Ալիշան, Հին հաւ. 345 իրան. խազամ «չար ոգի»։ Հիւբշ. 233 կապ չունի, ասում է, ռազմ բառի հետ։ Սանտալճեան, L'idiome 16 ռևեռ. zāsi։ Ակինեան, ՀԱ 1930, 497 ինձ է վերագրում Ասող. խազկօք ձևի սըր-բագրութիւնը, որ Մալխասեանին է պատկանում։ Ինքր համաձայն չէ և դը-նում է խազկան, որ կազմուած է հա-մարում -կան մասնիկով խազ արմատից (հմմտ. ժինեխազութիւն), իբր «մոլե-կան». սրա հետ նոյն է կարծում խա-զիան բառը։
Որ ընդ Շապուհ խազմ արարեալ. (Շ. վիպ.։)
Զխազմ եւ զխռովութիւն եւ զպատերազմ բառնալ ի միջոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե.)
Զիա՞րդ զարմանաս, եւ խազմ առնես, չհավատալ ի կուսին ծնանել. (ՃՃ.։)
must, new wine.
· Calfa
, ո հլ. «քաղցու, դեռ չխմորուած նոր գինի, մաճառ, շիրա» Կոչ. 378. Եփր. գծ. էջ 13 (խզմուզ ձևով)։
Ոչ որպէս դու կարծէք, թէ խազմզով լցեալ իցեմք։ Ոչ խազմուզ ասեն արբաք, եւ արբեցաք. (Ոսկ. գծ.։)
Կէսքն կատակէին եւ ասէին, խազմզով լցեալ են. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
rude;
— գոյն, of a pale grey.
aspirate.
· Calfa
ՆՀԲ խաժամուժ մեկնում է խաժ բա-ռով։ Հիւնք. պրս. խէլալուշ, խէլավուշ «ժխոր»։ Գազանճեան, Արևել. մամ. 1902, 77 խաժ բառից կրկնուած՝ մ յա-ւելուածով։
ԽԱԺ 2 ԽԱԺ ԳՈՅՆ կամ ԳՈՒՆՈՎ. Մթնագոյն քան զսպիտակն, եւ բացագոյն քան զսեաւն. այն է կապուտակ, երկնագոյն. ծովագոյն, եւ այլն։
Զաղէկ ազգ ձէթ ի պտղոյն հանեալ. եւ ընտրէ զայն պտուղն, որ խաժ գունով լինի. (Վստկ.։)
skull of animals.
· Calfa
«անասունի չորացած գանկ» Դ. թագ. զ. 25. Յոբ. խ. 26. Բարուք զ. 69, Հստկ. 130. որից խալամովին «գլուխն էլ հետը միասին» Պտմ. աղէքս. 8. անխալամ խոր. գ. 37 (սխալ գրչութիւն է անխալատ. աւե՛ս Նոռայր, Հայկ. բառաք. էջ 14 և Խ. Ատեփանէ, Խոր. աշխ. թրգմ. ծան. 638). զրուած է նաև հալամ։
ԳԴ պրս. kalam «կաղամբ» բառից։ ՆՀԲ յն. ϰεφαλή «գլուխ» և քալա՛մի «դի, կմախք»? Հիւնք. յն. ϰάλαμον «ե-ղէգ» բառից։ Bugge IF 1, 447 անգլ. škull «գանկ», միջ. անգլ. sculle, scol-le, սկովտ. skull, skoll «շերեփ», թերևս նաև հւ. խել-ք բառերի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Շէֆթէլովից BВ 28, 312 սանս khalati «ճաղատ» բառի հետ։ Այս բա-
ռը Zupitza KZ 37, 389 (=Walde 117) միացնում է հսլ. golü «մերկ», լատ. ralvus., հբգ. kalo, գերմ. kahl «ճա-ղատ» բառերի հետ։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 132 -ամ մասնիկով խել(ք) բառից։ Hrozny ՀԱ 1924, 454 հաթ. halanta «գլուխ» բառի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Ակն. խալամ «ցորենի հասկ» կապ չունի վերի բառի հետ, որովհետև Ալշ. խա-լամ «ցորենի կամ եղէգի ծղօտ» ձևի վրա-յով կցւում է յն. ϰαλαμος «եղեգ» բառին։
«ոլոք». ունի միայն Քաջունի, Գ. 94 ըստ Վստկ։
unstable, ill-built, weak, frail;
inconstant, mutable;
emigration;
— լինել, to emigrate, to quit one's country.
· Calfa
«խարխուլ, անհաստատ» Իմ. դ. 3. Ոսկ. յհ. ա. 11. բ. 22. «գաղթ, փախուստ» Ոսկ. մ. ա. 8. որից անխախուտ Ագաթ. Եզն, խախտել ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. խախտումն «քակտումն» Պիտ. «տեղից հանելը» Ճառ-ընտ. այս վերջինները սղուած ձևեր են. բայց յետնաբար ենթադրուել է թէ արմատն է խախտ «խախուտ, քանդուած» Արձ. 1292 թ. (Վիմ. տար. 135), որից անխախտ Օրբել. Ոսկիփ. (նաև արդի գրականի մէջ)։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Մշ. Սլմ. Վն. Տփ. խա-խուտ, Ալշ. Երև. Խրբ. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. խա-խուդ, Ննխ. խախութ (բայը՝ խախթէլ), Ոզմ. խախօւտ, Տիգ. խmխուդ, Ասլ. խախիւդ. խա-խիւ*, Ատն. խարխուդ։
ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Կես. xaxəd «խախուտ», xaxədlamaq «խախտիլ, փլփլկիլ». օր. bu eν xaxədlaməš «այս տունը խախտուել հնացել է» (Բիւր. 1898, 712). թրք. գւռ. Եւղ. Տ. [arabic word] xaxəd «խախուտ» (Յու-շարձ. 330 և Բիւր. 1899, 798). գւռ. թրք. և յն. Ատն. xarxud «խախուտ» (Արևելք 1888 ն.. 8-9)։-Պատահական նմանութեւն ռ նի ուտ. խախա «կոտրած»։ Պատահական ծամել»= քրդ. xāin (Horn § 469), յն. χαχτω «ώϑω βιαίως ուժգին հրել», որ յիշում է Karolides, Γλωσσ. συγϰρ. 198, ըստ որում նոյն բառը ունի նաև σαχτω ձևը։-Ո՜չ թէ փոխառութիւն, այլ համամայր ծագում են ենթադրում վրաց. სახუტი խախուտի «փըխ-րուն», დახახუტება դախախուտեբա «փխրիլ», დახახფტებული դախախուտեբուլի «ծակ-ծըկած»։
Ընդ խախուտ որմով մի՛ ննջեր. (Վրդն. առակ.։)
gizzard.
· Calfa
ՀԲուս. կասկածում է որ հացի բառի խանգարուած ձևը լինի. սակայն որով-հետև ըստ Նորայր ՀԱ 1923, 157 հացի և խածի միասին գործածուած են կողռ կողքի («Յաղագս ծառոց» անունով գրուածքի մէջ), ուստի չեն կարող նոյն բառը լինել։
Կազմեաց եդ ի փորի թռչնոյն երագահալ խածիս։ Եւ քանզի նուրբ կոկորդս ունին, եւ նեղ խածիս (կամ խամծիս) զոր ինչ կլանեն՝ վաղվաղակի հալեն. (Վեցօր. ՟Ը. եւ ՟Ե։ Վրդն. ծն.։)
Ոչ եթէ վայրապար ինչ գտանի կերպարանք խածւոյն, եւ նմանութիւն երկուցն քաղրդաց. զմի մին ունի զմեծ ի մեծոյն, որ միւսանգամ յորոճն դառնալոց իցէ. (Վեցօր. ՟Թ։)
salary;
quarterly stipend.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «ռոճիկ, թոշակ» Ղևոնդ իա. էջ 113. Վրդ. պտմ. էջ 74։
unripe, immature;
sour, bitter, harsh;
harsh, rugged, rough, unkind, cruel, inhuman;
inexpert, unpractised, ignorant;
ill-bred, boorish, awkward, rude.
· Calfa
, ի-ա հլ. «տհաս (պտուղ). անխե-լամուտ, անվարժ, անփորձ (մառռ). ան-կիրթ, անառակ, անգութ (յն. ոճով)» Ոսկ. գաղ, Թես. ես. մ. յհ. ա. և Ա. կոր. որից խակագոյն Ոսկ. յհ. բ. 16. խակագործ Ոսկ. մ. ա. 10. խակագործութիւն Եւս. քր. խակա-կութ Ել. իէ. 20. Ղևտ. իդ. 2. Յոբ. ժե. 33. խակութիւն Ագաթ. Ոսկ. գաղ. և եբր. «անո-ղորմութիւն» Բ. մակ. ժբ. 5. Կոչ. 25 և Վրդ, ատմ. տա. Վենետ. էջ 46 (որ էմինի հրա-տարակութեան մէջ, էջ 66 գրուած է հակա-ռակութիւն), «ապստամբութիւն» Ոսկ. բ. տիմ. ա. խակամիտ Լաստ. ևն։
Պետրոս եռացեալսիրովն իբրեւ խակ մանուկ խոստանայ զանձն դնալ ի վերայ. (Արշ.։)
Տղայք եւ խակք էաք։ Յովսէփ էր ծառայ մի խակ անմեղ. (Ոսկ. գաղ. եւ Ոսկ. ՟բ. թես.։)
Զորդիս իւրեանց ոչ խրատեն, այլ խակ եւ ընդ վայրագնաց թողուն. (Մանդ. ՟Ի՟Ա։ իբր անկիրթ. ճահիլ.)
shore, side of a river;
meadow;
marsh, moor;
gulf, roadstead;
division, pigeon-hole.
· Calfa
, ո հլ. (յետնաբար նաև ու, ի հլ.) «երախայի, լարախաղացի, ծաղրածուի ևն խաղ, ծաղր, կատակ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և յհ. ա. 1 Եփո. ռ. տիմ. Մծբ. Կոչ. «թատրոն» Առ որս. «երաժշտական մի ձայնանիշ» ԱԲ. որից խաղ առնել «ծաղրել» ՍԳր. Կոչ. խա-ղալ «խաղ խաղալ, ծաղրել, ծիծաղի առար-կայ դարձնել, ուրախութիւնից խայտալ, ցըն-ծալ, շարժիլ, երթալ, վազել, արշաւել» ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Ագաթ. Սեբեր. խաղալիկ «պա-րող» ՍԳր. «մանկական խաղալիք. խաղալու բան» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 25. Եզն. «ափը թե-ւին միացնող յօդը՝ դաստակի սկիզբը» Տա-թև. հարց. 241. խաղալիք «մարմնի յօդերը, խաղերը» ՍԳր. (այս նշանակութեան համար հմմտ. թրք. oynamaq «խաղալ» և oynaq «յօդակապ»). «խաղ» Պղատ. օրին. խաղա-րար «պարող, կաքաւող, խաղաղող» Շապհ. 40. խաղագլոր Ոսկ. փիլիպ. խաղակատակ Բուզ. խաղաց «երթալը, վազելը» Եւս. քր. Եզն. Վեցօր. «վազուն» Վեցօր. ել. 17. Սեբեր. խաղացուցանել ՍԳր. խաղացական Եզն. ա-րագախաղաց Վեցօր. երագախաղաց Մծբ. ծանրախաղաց Վեցօր. չխաղոյք Ոսկ. եբր. բազմախաղ Ոսկ. ննջ. զօրախաղաց Պտմ. առէքս. թատերախաղք Ոսկիփ. լարախաղա-ցութիւն Սահմ. խաղիչ «կողմնացոյցի սլա-քը» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 458. նոր բա-ռեր են խաղագնդակ, խաղաթուղթ, թղթա-խաղ, խաղամոլ, խաղասրահ, խաղատոմս, խաղարկութիւն, նարտախաղ ևն։
ցատկել»։ Böttich. Arica 8 սանս. kal «շարժել»։ Այվազովսքի, Յաղագս հընչ-ման, էջ 15 նոյն ընդ ծաղր, յն. γελος։ Տէրվ. Altarm. 28, Նախալ. 112 սանս. khal կամ skhal «դեդևիլ, ճօճիլ, երե-րալ», skhalita «կեցած, մնացած, պա-կաս», յն. σϰαίρω «ցատկել, պարել» ձևերի հետ հնխ. skar «դեդևիլ, շարժիլ, երթալ, կենալ» արմատից. -այստեղ է պատկանում նաև խաղ «կեցած ջուր»։ Müller, Armen. VI յն. ϰελευϑος և լիթ. kolias «ճանապարհ», յն. ϰελις «ար-շաւակի» բառերի հետ։ Canini, Et. é-tym. 187 յն. ϰαγχάςω, լտ. cachinnus «բարձրաձայն ծիծաղ»։ Bugge, Beitr. 19 յն. σϰαίρω «ցատկել, պարել», մբգ. scharz «ցատկտելը», scherzen «կայ-թել» բառերի հետ։ Նոյն, KZ 32, 41 մերժելով սրանք՝ դնում է յն. ἀλλομαί «աչքը շարժել, սիրտը թրթռալ», լտ. salio «զատկել, կայտռել», սանս. sá-rati «հոսիլ», հմմտ. նաև սանս. sáras «լիճ, ծով» =խաղ «ճահիճ»։ Հիւնք. խա-ղաղութիւն բառից է հանում։ Patrubány SA 1, 194 յն. ϰελομαι, լատ. colo, լիթ. keliu, kélti «բարձրացնել, կրել» ևն։ Karst, Յուշարձան 401, 404 սումեր. q'al «հոսիլ, շտապել, գահավիժիլ» ևն։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Ասլ. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Ոզմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. խաղ, Գոր. Ղրբ. Տփ. խաղ, հաղ, Տիգ. խmղ, Զթ. խօղ, խող, Հճ. խօղ, Ագլ. Երև. Շմ. հաղ։ Գաւառականներում խաղ բա-ռը նշանակում է նաև «երգ» (բայց միայն աշխարհական երգ), որի համար աւելի հնից ունինք խաղ «երգ» Առաք. պտմ. 64. է՛լ ա-ւելի հին է խաղտետր (ուրիշ է խազտետր) «երգարան» Յիշատ. երգ. ժմ. հմմտ. նաև խաղ, վերնախաղ (ლ) ներքնախաղ (ν ձայնանիշների անունները։-Գւռ. խաղք (Ակն. Ասլ. Պլ. խախգ) «խայտառակ» ձևի հա-մար հմմտ. Ոսկիփ. «Խաղք և խայտառակ ևա-ցուցանէ զսատանայ ապաշխարութիւնն». (սխալ է գրել խախկ, խախք, ինչպէս ցոյց է տալիս և Մաս. աղաւ. 1863, 202)։ Նոր բառեր են խաղախնդում, խաղահան, խաղա-մէջ, խաղատեղ, խաղացք, խաղացուածք, խաղընկեր, խաղլեղ, խաղկլիկ, խաղկտալ, խաղոց, խաղքռել, խաղքութիւն, խաղալացաւ, խաղալացաւօտ, խաղքռիճ, խաղտուն ևն։
Մի՜ թողուցուս խաղալ նովին, որպէս մանկանց գընդակ խաղին։ Դստերըք քո պաճուճալի՝ յերգ եւ քընար միշտ ի խաղի. (Յիսուս որդի.։ Շ. եդես.։)
Խաղովք սաստիցն ոչ խրատեցան (եգիպտացիք). (Իմ. ԺԲ. 26։)
ԽԱՂ 2 (ի, ից.) գ. ἔλος palus (paludis) ὅχθη ripa. Խաղաղ եւ ծանծաղ ջուր. իրարբի տեղի. ճահիճք. աղտիւր. եղտիւր. խորշ մի գետոյ կամ ծովու առ ափամբ, ուր խաղայ ջուր խաղաղ.
Ի գետոյ անտի ելանէին եօթն երինջք, եւ արածէին ի խաղի անդ։ Ընկէց զայն ի մի առ ափն գետոյ։ Ի վերայ ջրադարձից եւ խաղից։ Անդ մարգագետինք եւ խաղք։ Եդից զգետս ի կղզիս , եւ զխաղս ցամաքեցուցից. (Ծն. ԽԱ. 2. 18։ Ել. Բ. 3. 5։ Ե. 19։ Ը. 5։ Ես. ԼԵ. 7։ ԽԲ. 15։)
Իջեալ առ հեզասահ վտակաւ խաղիցն. (Պիտ.։)
Կամ ջուր ի զովացումն, կամ խաղ երիվարաց. (Յհ. կթ.։)
calm, tranquil, serene, peaceful, undisturbed, quiet;
— միտք, serene mind;
—, —աբար, placidly, peacefully, calmly, quietly, serenely.
· Calfa
ՆՀԲ լծ. յն. γα'ήνως «խաղաղ»։ Տէրվ. Altarm. 28 և Նախալ. 112 համարում է կրկնուած խաղ բառից, որ նոյն է ռնում խաղ «ճահիճ», խաղալ «շարժիւ» ևն ձևերի հետ։ Müller, Armen. VI յն. ϰη-λέω «խաղաղացնել» բայի հետ։-Հիւնք. յն. γαλὴνως «խաղաղ»։ Աճառ. ՀԱ 1899, 233 համարում է նոյնպէս կըրկ-նական։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Խրռ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Սեբ. Սչ. խաղաղ, Տիգ. խmղmղ, Երև. Տփ. նաղաղ։-Պլ. կայ միայն խաղաղգիլ «հան-դարտիլ»։ Առանձնապէս կարևոր են խաղա-կանջ (իմա՛ խաղաղականջ) «հանդարտ, հանգիստ, անվրդով», խաղուել, խաղուեցնել Սվ., խաղուիլ Ակն. (փխ. խաղաղուիլ ևն). հմմտ. խաղվեցնել «խաղաղել, հանգստաց-նել» Քուչ. 75։
ԽԱՂԱՂ. մ. ԽԱՂԱՂԱԲԱՐ. ἠσυχῆ quiete, placide Խաղաղութեամբ. հանդարտաբար. հանդարտիկ. հեզիկ. մեղմով.
Զջուրն սելովայ որ գնայ խաղաղ. (Ես. ՟Ը. 6։)
Զմկանուսն պի ներքոյ նաւացն խաղաղաբար տարածելով։ Խաղաղաբար պատասխանեալ ասէր. (ՃՃ.։)
(լծ. յն. ղալի՛նիօս). γαλήνιος, γαληνός, ἠσυχός, ἠσύχιος (յորմէ սուքիաս) tranquillus, quietus, placidus Հանդարտ. անդորր. անքոյթ. անխռով. պարզ.
bars, rails;
grating, railing, rail-fence;
palissade.
· Calfa
, ի-ա հլ. «վանդակի ճաղերը» Վեցօր. 198, որից խաղխամեայ «վանդակա-հիւս» Պտմ. աղէքս. 22։
ՆՀԲ խաղ խաղ ձևերից։ Աճառ. Արա-րատ 1911, 420 կրկնուած համարելով խաղ արմատից, համեմատում է լազ. oxile «կամուրջի ճաղերը» բառի հետ։
inexpert, unskilled, unpractised, ignorant;
new wine, must.
· Calfa
«անփորձ, անվարժ» Ոսկ. եբր. փի-լիպ. 396 և մ. գ. էջ 54, բ. տիմ. էջ 193, Ուխտ. բ. 106. «կեղծ, շինծու (ակունք)» Կոստ. երզն. 82. Վրդն. Տօնակ, որից խա-մանալ Ոսկ. փիլ. 436. խամութիւն «անվար-մութիւն» Ոսկ. փիլիպ. Պիտ. Երզն. քեր. ի խամուց «յանգէտս, չգիտենալով» Կիւրղ. ծն. (որովհետև խօսքը գինու համար է, ուստի և ՆՀԲ մեկնում է «դեռ չհասած, դեռ չեփուած». իսկ Թոռնեան, Հատընտիր 1891, էջ 316 և Տաշեան, Ուսումն դաս. հայերէնի 614 ռնում են վերի ձևով. ունինք նաև պրս. ❇ xam «մի տեսակ գինի», բայց մեր բառի մակբա-յաձև գործածութիւնը ցոյց է տալիս՝ որ սրա հետ կապ չունի)։
= Պհլ. *xām բառից, որ թէև չէ «ոռծած-ուած, բայց հաստատւում է պրս. ❇ xām «հում, տհաս, անփորձ» բառով. սրա հետ նոյն են քրդ. xām, xāw, օսս. xóm, աֆղան. om, um, բելուճ. hāmag, սանս. amā ևն. համապատասխան բնիկ հայ. ձևն է հում (տե՛ս Horn § 463)։ Պարսիկ բառից փո-խառեալ է թրք. xam «խակ», որ մտած է մեր բոլոր գաւառականների մէջ։-Հիւբշ. 152,
Նոյն եւ ռմկ. եւ պ. որպէս նմանութեամբ Հում, եւ Խակ. ἅπειρος imperitus. Անփորձ. անվարժ. անկիրթ։ Իսկ բայիւ, ԽԱՄ ԳՏԱՆԻԼ. ըստ յն. χενοπαθέω re aliqua tanquam nova et peregrina perturbor.
chin.
· Calfa
«կզակ, ծնօտ». գործածուած է հետևեալ տեղերում. «Ջախջախեցաւ խամ-ձերք նորա» (մէկ ձ. ջախջախեաց զխամ-ծերքն. երկու ձ. կոտորեաց զկզակն. այլ խմբ. զատամունք) Վրդ. առ. 56. «Կիցս ե-հան զօրութեամբ և եհար զնա ի խամծերքն և ջախջախեաց». (այլ ձ. զխամծեկ նորա-այլ խմբ. զխամծէք կզակ). Վրդ. առ. 118. «0՛ծ զխամծէքն և զփողքն ձիոյն». Վստկ, 205. նոյնը խամծեծք ձևով ունի Վարք Ս. Գէորգայ, էջ 50. «Բացեալ զբերան նորա և եդեալ ուր ստինս նորա և զխամծեծքսն պըն-դեցին ուժգին մամլովքն»։ Յայտնի չէ թէ այս չորս ձևերից որն է ուղիղը. բայց յգ. հյց. զխամծեծքսն և եզակի ջախջախեցաւ ձևերից երևում է որ վերջաձայն ք յոգնակիի նշան չէ, այլ արմատական։
ծեծք թարգմանում է «ստինք» և կար-ծում է թէ կազմուած է ծիծ և խամ ? բառերից։ Վարդանեան ՀԱ 1910, 369 ա մեկնում է «ծնօտ» և միացնում է նա-խորդին։
bait, decoy;
slice, bit, piece, morsel;
spot, speckle;
*dark or ripening colour of fruits.
· Calfa
. նշանակութեան կողմից ընդար-ձակ զարգացում կրած մի բառ է. ռուն և առաջին նշանակութիւնն է՝ 1. «պիսակ, ամ. բողջութեան վրայ տարբեր գոյնով մի բիծ», սրից ունինք մհյ. խայծ «բծբծոտ, բծերով կեղտոտուած» Անսիզք 85. ի խայծ լինել «պտուղը կարմրելու սկսիլ» Վստկ. 155. խայծոտ «պիսակոտ» Ոսկ. տիտ. խայծոտիլ Մեկն. ղևտ. խայծիլ «խաղոդի հասունանա-լով գոյն ստանալ ակսիլը, սև ու կարմիր բծեր առնել» Ամովս. թ. 13. խայծուած «խաղողի կարմրիլը» Թուոց ժգ. 21. նորախայծ Յայսմ, պտղախայծ Ովս. ժդ. 9. որից էլ հետզհետէ զարգանալով՝ խայծեցուցանել «հասունաց-նել» Լմբ. սղ. նաև գւռ. խայծ Զթ. «առաջին անգամ հասած պտուղը, նուբար». խաւձո-ղիկ Ալշ. «մի տեսակ միջատ, staphylis» (հմմտ. ծիրանհասուկ միջատը), խէծ ընկնել կամ խէծել Երև. «պտուղը հասնիլ սկսիլ».-2. «չորս կողմը պատող սպիների մէջ մա-ռուր մնացած մի կտոր տեղ՝ մարմնի վրայ» Բուզ. ե. 44. Եղիշ. ը.-3. սրանից էլ փո-զութեան գաղափարը, որից ունինք գւռ. խայծ (Հմշ. խաձ մը) «մի քիչ, փոքր ինչ». ինչ. խաձ մը հող. -4. «պատառ», որից Կր. խազ «մի պատառ (միս, տհալ, խորոված ևն)», երկուսի միջին տեղն է բռնում Ալշ. խէծ «արտում անվար մնացած մի կտոռ հող».-5. «մսի փոքր կտոր, որ իբր ձկան կեր՝ կարթի ծայրն են անց կացնում» Բրս. մրկ. որ և խէծ Տաթև. ամ. 70 (երկիցս). ո-րից խայծկեր «խայծ ուտող» Վրդն. սղ. ճժէ. էջ 389 (իբր զմեղու խածկերք՝ որ զայլոյ, վաստակս ծծեն. տպ. խածկեր. ՆՀԲ դնում է խայծկեր)։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. khaid-արմատից, որի վրայ ավելի ընդարձակ տե՛ս խաւտ։-Աճ.
ԳՒՌ (dialectal) Հճ. Սլմ. Վն. խէթել, Ախց. Կր. Մրղ. Տիգ. խէթէլ, Զթ. խէթիլ, Ոզմ. խէյէթիլ, Խրբ. խmդ'իլ, Ալշ. Մշ. խէտել «խայթել», իսկ Մկ. խէթիլ «չարչարել»։
ՆՀԲ խանծ, խանձ բառի հետ։ Տէրվիշ. Altarm. 29 և Նախալ. էջ 111 խայծ «ձը-կան կեր» բառը խածի և խածանել ձե-ւերի հետ=սանս. khād «ծամել» ևն իսկ խայծիլ=սանս. čand «փայլիլ». լտ. candere և հյ. շանթ։ Հիւնք. խածա-նել բայից խայծ, իսկ Մառ. Гpaм.
Խառնեալ կեանքն ընդ մահկանացու այս մարմին, որով իբր խայծիւ յինքն ձգեաց զմահ. (Բրսղ. մրկ.։)
Ձգեցին ճողքեցին ընդ ապառաժ տեղիսն քարշելով, զի ամենեւին խայծ ոչ մնաց ի մարմինս երանելացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
covered with disgrace, loaded with shame, infamous, ignominious, disgraceful, shameful;
cf. Խայտառակաբար.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ոզմ. Մրղ. խայտառակ. Վն, խախք-խայտառակ, Ննխ. խայտառագ, Զթ. խայդառոգ։
Սովալլուկ, մերկ եւ խայտառակ շրջեսցի. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
ἁσχημόνων, ἁσχημονοῦσα turpis, indecore se gerens παράδειγμα exemplar, -plum Առակելի կամ առակեալ՝ խաղ առնելով. առակ նշաւակի. ծանակ. ծաղածանակ. ամաչեցեալ մերկութեան առարկանաց. նշաւակեալ. այպն եղեալ. տձեւ. մերկ. խաղք ու խաւէր.
dish, platter, tray;
basket, hamper;
crumbs;
raspings;
filings, chips;
*inn, hostelry.
· Calfa
, ի. հլ. «ափսէ, սինի» ՍԳը. որից խանակիր «գլխի վրայ սեղանով կամ սինիով րան տանող» Նիւս. կազմ. գրուած խոն «սե-ղան» Բառ. երեմ. էջ 144։
-Պհլ. *xuān «սեղան» ձևից, որ հաստա-տում են պրս. [arabic word] xuān (նոր հնչումով xan և xōn) «սեղան», քրդ. kān «սեղան պատրաստեալ», աֆղան. xvān, բելուճ. v'ān «սկաւառակ, ափսէ». այս ձևերը ըստ Gald-ner, Studien 1, 17 և Horn, Grdr. էջ 116 ծագում են զնդ. xvaini-«գորգ, ծածկոց, ծածկոյթ» բառից։ Հայերէնում նոյն բառը ներկայանում է նաև խօն, խուն ձևերով. ռ-րոնցից կազմուած են խօնասէր, խունաւա-գութիւն (տե՛ս այս բառերը)։-Աճ.
= Պհլ. xan «քարվանսարա», պրս. [arabic word] xān «տուն, իջևան, կայարան». Արևեւռում շատ տարածուած մի բառ է։ Horn § 465 հանում է khan-«փորել» արմատից։-Հիւբշ. 158։
. անստոյգ բառ. գտնւում է հետևեալ տեղերում. «Իբև զխան ինչ զանց արարեալ անարգագոյն» Ածաբ. մկրտ. «Խան կարել, որ զկարուակէ նշանակէ» Երզն. և Նչ. քեր։-ՆՀԲ մեկնում է «փշրանք, նշխարեալ կոտոր. և կոտորակ կամ կապերտ ինչ»։ Առաջին վկայութեան համար ասում է նաև թէ «կառ-ծի գրեալ և խրան, իբր ռմկ. խրընթը, գըրըն-թը, կտորտանք»։ ՋԲ մեկնում է խան «փըշ-րանք (հացի)»։
Երիս խանս նաշհւոյ ունէի ի գլուխ իմում։ Ի վերնում խանին։ Ուտէն ի խանէ անտի։ Դիցես ի վերայ խանին մերոյ, եւ մատուսցես զայն խանիւն։ Պան մի բաղարջ ի խանէն։ Զմիսն եդ ի վերայ խանի. (Ծն.։ Ել.։ Թուոց.։ Դտ.։)
Ձիովն իւրով ... ելանէ ի խանս կարգեալս. (Խոր. Բ. 46։)
disorder, confusion, disturbance;
waste, ruin, corruption;
perversion, depravation;
overthrow;
disordered, confused, spoiled;
— առնել, cf. Խանգարեմ.
· Calfa
(գրուած նաև խանկար) «շփո-թութիւն, խռովութիւն, կռիւ» Ոսկ. մ. գ. 6. Բուզ. «աւերեալ, եղծուած» Ոսկ. մ. ա. 11, որից խանգարել «եղծել, ապականել» ժզ. է. 14. Գ. թագ. ժը. 18. Ոսկ. մ. ա. 15, բ. 8 միջին հյ. խանգրել «թշնամուն յաղթել» Սամ. անեց. 128. խանգրիլ «յաղթուիլ» Ան-նիզք 61. խանգարիչ Գ. թագ. ժը. 17. խան-գարումն Դիոն. երկն. Յճխ. դիւախանգարիլ «այսահարիլ» Ոսկ. մ. ա. 18. անխանգար Փիլ. լին։
Աճառ. Նորք 1925, ж 5, էջ 393 լիշում է կամիս. xunik «վնասել, աւրել»։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. խանգարէլ, Զթ. խանգ'արիլ, Ոզմ. խանգ'ըրիլ «խանգարել», Ռ. խանքըրէլ «խառնշտորել, տակնուվրայ անել», Մշկ. Ք. խանգար «չեփած, չհասած, հում կամ խակ», Մշ. խանգար «մթագնած, մրրիկ սկսելու մօտ (երկինք)».-նոյն բառն է Ախց. Կր. Խրբ. խանգռիլ, Ալշ. Մշ. խանգրիլ, Պլ. խան-ղըռիլ, խաղռիլ, խաղռիլ, Զթ. խանդրըլ, Ռ. խաղռիլ, Ակն. Սեբ. խառղիլ «դոյնը այն-պէս աւրուիլ՝ որ լուացուելով չմաքրուի».-սրանից էլ փոխաբերաբար՝ Ննխ. «բնութիւ-նը վատանալ», Եւդ. «հիւանդութիւնից կա-տարելապէս չապաքինիլ, հետքը վրան մը-նաւ»։-Թրքախօս հայերից՝ Ատն. խանգրէլ օլմաք «շորը կրակից մրկիլ» (Արևելք 1888 նու. 8-9) որի հետ նոյն է և Բառ. երեմ. 204 մանձիր «խանգարեալ»։
ԽԱՆԳԱՐ. σύγχυσις perturbatio. Գրի եւ ԽԱՆԿԱՐ. Խանգարումն. աւեր. եղծումն. վնաս. շփոթութիւն. յոյզք խռովութեան.
shop;
manufactory;
treasure;
store, warehouse, magazine.
· Calfa
, ի հլ. (գրուած նաև հանութ Ոսկ. ես. 419) «կրպակ, մթերանոց» Եւս. պտմ. Ոսկ. փիլ. և ես. 419. և մ. բ. Ագաթ. «մթե-րուած բան, դէզ» Ղև. լէ. 155. որից խանու-թապան Ոսկիփ. Շնորհ. =խանութպան Զքր. սարկ. Բ. 31. խանութայք Յայսմ. փոխաբե-րութեամբ ասւում է՝ խանութք ալեաց «ծո-վի խորագոյն խորշերը» Թէոդ. կուս։
кānū9, լտ. canaba, որից էլ գերմ. Kneipe «հասարակ գինետուն»։ Karolides, Iλ. ὄυγϰρ. 100 հայերէնը փոխառեալ է դնում կապադովկ. χανοῦτε «քարտաշի մուրճ» բառից! որ հանում է սանս. han «զարնել, սպանել» արմատից։
Դանիէլ մանուկ էր, եւ յովսէփ ծառայ, եւ ակիւղաս՝ ձեռագէտ, եւ ծիրանէվաճառն խանթի տիկին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
Կինն ծիրանէվաճառ ի խանութ նստէր. (Բրսղ. մրկ.։)
Բացցուք զթանգարանական վաճառս հանթից (կամ խանթից). (Ագաթ.։)
Դարձեալ բանալով անդէն զխանութս ալեաց. (Թէոդոր. կուս.։)
Յաղքատիմաց խանթէ իմոցս ոտաց յառաջ ձգեցից բան. (Սկեւռ. լմբ.։ Ռամկական է հոլովս.)
ἑργαστήριον officina προθήκη res proposita եւ այլն. գրի եւ ՀԱՆՈՒԹ. նոյն եւ ռմկ. եւ ար. խանութ, խանուդ, տիւքքեան. Գործարան, եւ կրպակ արուեստաաւորաց եւ վաճառականաց. Մթերք վաճառելի իրաց. եւ Մթերանոց. գանձարան. համբարք. մաղաղա.
cf. Խոշոր;
young tree, shoot, sucker;
stake, pile.
· Calfa
. նշանակութեամբ անստոյգ բառ. մէկ անգամ գործածում է Բուզ. Գ. 8 «Եւ ետ հրաման թագաւորն զօրավարին հանեւ ևա-շար յաշխարհէն բազում և բերել զվայրենի կաղին մայրեաց և տնկել»։ ՆՀԲ մեկնում է «խարձ, յն. χαρας, տունկ ի պէտս ցանգոյ կամ պատնշի, ցից ևն», ՋԲ «տնկելի շառա-ւիղ ծառոյ կամ ցից», ԱԲ «խարձ, թուփ՝ ցանգ շինելու ցից». ՀԲուս. § 998 «թուի թէ խարձի կամ ցախի տեսակ է»։ Այս բոլորը ի նկատի ունին անշուշտ Արդ. Խտջ. խաշար որ նշանակում է «բարակ ձող՝ որ մագլցող բոյսերի կողքին են տնկում, որպէս զի վրան փաթաթուին ու բարձրանան». սրա հետ էլ նոյն են վրաց. ხამარი խաշարի «նեցուկ, ցից», լազ. խաշարի «կաշի քաշելու գաւա-զան» (Արրտ. 1911, 420)։ Այսպէսով վերի հատուածի միտքն այն է լինում, որ թագա-ւորը հրամայել է «ծառերի ձողեր կտրել և բերել տնկել»։-Բայց հատուածը այնպէս է կազմուած (հանել խաշար յաշխարհէն և բե-րել զվայրենի կաղին), որ յայտնի երևում է թէ խօսքը ո՛չ թէ ձողերի մասին է, այլ «մարդկանց բազմութեան, հասարակ գիւղա-ցի մշակների»։ Այսպէս է հասկանում նաև Մառ, ЗВО 20, 116 և մեկնում է «խումբ, ամբոխ»։-Տես և խոշոր։
Եւ ետ հրաման թագաւորն զօրաւարին իւրոյ հանել խաշար յաշխարհէն բազում, եւ բերել զվայրենի կաղին մայրեաց, եւ տնկել. (Բուզ. Գ. 8։)
flock of sheep, sheep.
· Calfa
, ն հլ. (-շին, -շինք, -շանց) «ոչ-խարի և կամ այծի հօտ» ՍԳր. Ագաթ. որից խաշնադարման Ծն. խզ. 32, 34. խաշնասի-րութիւն Մծբ. խաշնարած Ծն. դ. 20. խաշնա-րօտ Մծբ. խաշնաւէտ Վեցօր. խաշնդեղ Բժշ, խաշնտես «հովիւ» նորագիւտ Բ. մնաց. ժդ. 15. խաշնահաւ (նոր գրականի մէջ) ևն։
Ո՞ ոք արածիցէ խաշն, եւ ի կաթանէ խաշինն ոչ ուտիցէ։ Խաշն արօտի քո։ Ի վերայ խաշին արօտի քո։ Առաջնորդեցեր որպէս խաշին՝ ժողովրդեան քո։ Եղեն նորա խաշինք եւ անդեայք։ Զխաշինս պահեստի.եւ այլն։
Եդեր զանձն քո ի վերայ խաշանց քոց. (Ագաթ.։)
Յղփանային ոսկւով, այլեւ խաշամբք անգամ. (Պիտ.։)
thorny shrub.
· Calfa
«ոլորում, ոլորք». արմատ առանձին անգործածական. երևան է գալիս հետևեալ բառերի մէջ.-խառամանել կամ խառմանել «մանել, հիւսել» Վրդն. սղ. ճժը (էջ 401 տպ. խառնամանեալ). խառան «չուան» Ագաթ. Ոսկ. բ. տիմ. 209. խառանել «չուանով կա-տել» Ոսկ. մ. ա. 20. բ. 26. խառանաձից «չուանով քաշած» Գ. մակ. դ. 7. խառխա-ռոտ «գալարաձև, ոլորուն (սիւն)» Երզն. ժ. Խոր. էջ 9 ա (չունի ՆՀԲ). խառնել «անա. սունի գլուխը ոլորելով փրցնել» Ղևտ. ա. 15. է. 8. խառատել «ոլորելով՝ քաշկռտելով փրցնել, ծամծմել» Ոսկ. գծ. 62. Տօնակ. խա-ռատումն Յհ. կթ. 265. խառեալ «միջատ». որ և միջախառ «միջատ». երկուսն էլ Վեցօր. էջ 175(տպագրում խառնեալք, միջախառն, այսպէս ուղղել ըստ Ս. Վ. Նազարէթեանի ձե-ռագրի. տե՛ս Պատկեր 1893, էջ 284)։
ԳՒՌ (dialectal) Բլ. Մշ. խառան, Զթ. խառըն «չուա-նով փայտ՝ որ անասունների վզին են կա-պում»։
Խառի պտուղ. դնի ի բառս Գաղիան. որպէս պտուղ փշուտ փթոց. այսինքն ծոր, խաղող վայրի, շան խաղող, եւ այլն։
mixed, compound;
confused, in disorder;
complicated, indistinct;
impure, obscene, lewd;
confusedly, indistinctly;
together, conjointly;
mixture, conjunction;
coition, copulation, coupling, pairing, rut, rutting;
ի խառնս լինել, to be in rut, on heat, in pairing time;
ի —ս գալ, to pair, to couple, to leap, to mount, to cover;
ածել ի —ս, to yoke, to match, to pair, to couple, to join together.
· Calfa
, ի հլ. «խառնուած, բաղադրեալ, ոչ պարզ» Դան. բ. 43. Յհ. ժթ. 39. Եզն. Ագաթ «հասարակ, սովորական, պարզ» Ոսկ. յհ. ա. 1I. 12. «խառնակ, պիղծ» Հռ. ժգ. 13. «միասին, իրար հետ» ՍԳր. Եւս. քր. «զու-դաւորութիւն» (անեզական գործածութեամբ) Կոչ. Ոսկ. կող. և մտթ. Սեբեր. Կիւրղ. ծն, Ագաթ. Եզն. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. արաբ. [arabic word] xilāt «խառնուիլ. 2. ա-նասունների զուգաւորուիլը» Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 469). որից խառնել «իրարու խառնել, բաղադրել. 2. գինի լցնել. 3. միաց-նել. 4. իրար կցել. 5. մխել, վարել, առաջ ոշել. 6. սիրով միանալ. 7. բանակներն ի-րար ընդհարուիլ» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. Եզն. Ա-գաթ. խառնելիք «թակոյկ» Ել. իդ. 6. Առակ. թ. 3. «հրաբուխի բերան» Արիստ. աշխ. Նանն. «ղեկի չուանը» Գծ. իէ. 40. խառնա-բանջար Եւս. պտմ. խառնագնաց Եզեկ. ժը. 1Ո. Ոսկ. Բուզ. խառնախուժ Եւագր. խառ-նակ ՍԳր. խառնակել ՍԳր. խառնակեաց Եւագր. խառնաղանջ ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. Կո-րիւն. խառնիճ «ամբոխ» Մխ. այրիվ. 41. խառնամառն Կոչ. խառնարան Առակ. թ. 2, խառնուած. Եզն. Վեցօր. գիրկընդխառն Եւս քր. ընդխառնել Գ. թագ. ի. 29. երկախառնել Կորիսն. ոգեխառնել Ա. եզր. դ. 21. դիւցա-խառն Ագաթ. գիշերախառն ՍԳր. ևն (-խառն ձևով բարդութեանց ամբողջ ցանկը տե՛ս Հ1 1924. 350-59). նոր բառեր են խառնակիչ, խառնակչութիւն, խառնակեցութիւն, խառնա-շփոթ, խառնաշփոթութիւն ևն։-Արմատիս երկրորդ ձևն է (իբրև նրա ձայնդարձը՝ խուռն ն հլ. (սեռ. խռան) «ամբոխ, խառչ բազմութիւն» Դ. թագ. է. 17. Եւս. քր. «շա-տութիւն» Բ. մակ. բ. 25. «խիտ» Ագաթ. «խռնեալ ամբոխով» Մրկ. զ. 33. որից խրո-նել ՍԳր. Ոսկ. խուռնընթաց Ոսկ. յհ. ա. 1. խառնիխուռն Իմ. ժդ. 25. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. բազմախուռն Ագաթ. Կորիւն. թանձրա-խուռն, Ագաթ. Բուզ. միախուռն Երեմ. ա. 15. ի. 10. ի խուռն ի խուռն Ոսկ. մ. բ. 6 ևն։
ՆՀԲ ւն. ϰεραννώω և թրք. qarəsdər-maq «խառնել»։ Windisch. 8 յն. ϰεραν-տμւ. Böttich. ZDMG 1850, 356, Arica 45, 20, Lag. Urgesch. 252 սանս. kլ, յն. ϰεραν, ϰεράννυμι, ϰιοναναι «խառ-նել»։ Müller, Kuhns u. Schleich. Beitr. 5, 256 խուռն=լիթ. kruvà «կոյտ, բազմութեամբ», kruvóms «բազ-մութեամբ, խուռն», որ կրկնում է նաև Bugge KZ 19, 420։ Lag. Arm. Stud, § 971 խառնել բառի դէմ կասկածով դնում է պրս. xarman «կալ»։ Պատկ. Иаслед. էջ 9 սանս. kar և լն, ϰίոνոιι։ Նոյնը նաև Bopp, Հմմտ. քերակ. Գ. 105։ Justi, Dict. Kurde էջ 339 քրդ kilan «ողողել, ցօղուել» ձևի դէմ դնում է սանս. kջ և հյ. խառնել։ Thomaschek SWAW 1893, 63, թրդմ. ՀԱ 1894, l9 հյ. խառնաբան ձևի հետ համեմատում է թրակ. χαρναβων անունը։ Հիւնք. թրք. qarəsdərmaq (սրա հինն է արևել. թրք. [arabic word] qar-maq «խառնել»)։ Patrubány SA 1, 195 յն. ϰεράννυμι, իսկ ՀԱ 1908, 314 հնխ. kheyā «խօսիլ» արմատից։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. խառնել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. խառնէլ, Ասլ. խառնէ՝լ, Զթ. Խրբ. Մկ. Շմ. Ոզմ. խառնիլ, Հմշ. խառնուշ, Հճ. խարնել, Տփ. խա՛րնիլ, Ագլ. հա՛ռնիլ.-նոր բառեր են՝ խառնիչ, թոնիրխառնի, խառնըխ-տել, խառնշտել, խառշտկել, խառնշտկել, խոնշտորել, խառնոտել, խառնտել, խա սունք, ունքախառն, խառումառ, սիրտխառ-նուք ևն։ Թրքախօս հայոց մէջ՝ թրք. lemek բայակերտ մասնիկով աճած՝ խառնէլլէմէք «խառնել» Ատն. (Արևելք 1883 նոյ" 8-9)։
ՓՈԽ (borrowing) Ատանայի թուրքերն ու յոյները տեղացի հայերից փոխ առնելով ունին xar-μiί «հերիսայ և խառնելու թիանման մի գործիք, խառնիչ» (Արևելք 1888, նոյ" 8-9)։
Զաներեւոյթ զխառն տեսման աւետարանումն հրեշտակացն առ հովիւս. (Ագաթ.։)
Եւ բանն ի խառն սովորութենէ անտի հաւատարիմ ցուցանել։ Զի այնպէս էր խառն եւ խոնարհ տեսիլ նորա, զի եւ սամարացի կանայք, եւ մաքսաւորք մատչել եւ խօսել կարէին. (Ոսկ. յհ. ՟ա. 11. 12։)
ԽԱՌՆ. κοινός communis. Հասարակ. անխտիր. սովորական.
Առ որ ի բարութեանց խառնից քաղցրութեանց՝ յատուկ համս չար։ Ոչ յոլովից խառնից ի մի եկելոց՝ զանազան ծաղկանց. (Նար. ՟Ժ՟Ե. ՟Ղ՟Գ։)
Ի խառնից մարդկանէ վճարեալ (վայր). (Բրս. թղթ.։)
Հաց ի կերակուր (տուեալ է), եւ խառն՝ յորդէծնութիւն։ Քանզի խառնքն զնոյն գործեն, ձուլեն եւ խառնեն զերկոցունց մարմինս ընդ միմեանս։ Ոչ միայն ասէ յանօրէն խառնից ազատ է, այլեւ ի վեր եւս քան զբնութիւնս է յղութիւն. (Ոսկ. կող. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Եզն եւ արջ ի միասին ճարակեսցին, եւ որդեակք նոցա խառն ընդ նմա եւ աշխարհս առ անզգամսն։ Բուռն ի վերայ եդեալ՝ զփախստեայսն տանէր, խառն խոցեալ, խառն հարկանել. (Ես. ՟Ժ՟Ա. 7։ Իմ. ՟Ե. 21։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 23։)
s. zool. grasshopper.
· Calfa
, ի-ա հլ. «մի տեսակ մանը մո-րեխ» Սղ. ժդ. 34. Վրդն սղ. Նար. 176. Արծր. (ըստ Հայբուսակ § 1015 նշանակում է նաև «մարուխ», այս բանը յառաջացած է ան-շուշտ մարախ և մարուխ բառերի նմանա. թիւնից շփոթուելով)։
Իբրեւ զթրթուր խառնիճաւն հանդերձ հասեալ ի վերայ ծառոց. (Արծր.։)
dried grapes, raisins;
bun, plum-cake.
· Calfa
. անստոյգ բառ. մէկ անզամ ու-նի Լմբ. ժբ. մարգ. էջ 19 (ովս. գ. 1). «Կտա-պրս չամչեղէնս... բայց եբրայեցին խառուղ խաղողոյ ասէ, այսինքն խորշակահար»։ Ակ-նարկուած հատուածի մէջ եբրայեցին ունի ❇ əšišā, [hebrew word] 'ənā im «կարկանդակ խաղողոյ» (այտինքն՝ խաղողի հիւթով պատրաստուած մի խմորեղէն)։ Եթէ հե-տևինք եբրայականին, խառուղ բառի ի-մաստը կլինի «կարկանդակ», բայց եթէ նկատի առնենք Լամբրոնացու բացատրու-թիւնը, ինչպէս պէտք է, կնշանակէ «խորշա-կահար»։ Ըստ այսմ էլ Բառ. երեմ. 140 դնում է խարուխ և խառուկ «խորշակահար»։
ՆՀԲ մեկնում է «խարեալ պտուղ, չո-րացեալ և իբրու չամիչ եղեալ» կամ «ե-փոյ ի խաղողոյ, որպէս ռուփ, խիւս, կտապ», որով ուզում է հանել խարել բայից։ ՋԲ «չամիչ կամ քաղցրաւենի ի
Տտապս չամչեղէնս. եբրայեցին խառուղ խաղողոյ ասէ, այսինքն խորշակահար (իմա չորացեալ ի տապոյ). (Լմբ. ովս. ՟Գ։) (եբր. աշիշա, է եւ պլակինդի)։
grass, hay, forage;
food for cattle, pasture;
— or խառ, thorn;
—ի պտուղ, hips, haws.
· Calfa
«այրել, դաղել». արմատ առանձին անգործածական, որից խարել «տաղել, այ-րել, կիզուլ» Ա. տիմ. դ. 2. Ոսկ. ես. և գաղ. Եփր. թգ. 434. Բուզ. Եւս. պտմ. եղեմնախար «եղեամով այրուած» Ագաթ. խարակել Բուզ. Ոսկ. մ. գ. 4 ? խարակիչ Ագաթ. խարան «երկաթով դաղած, վէրք» Ել. իա. 25. Եւագր. Ոսկ. յհ. ա. 37. Եւս. պտմ. խարոյկ «կրակ» ՍԳր. խարուկել Պիսիդ. Վեցօր. տող 164. խարուկածին Իմ. ժէ 5 ևն։ Արմատիս միւս ձևերն են խոր-(առանձին անգործածական), որից -ով մասնիկով՝ խորով (տե՛ս այս բա-ռը) և խարշ-ել՝ աճած շ աճականով (տե՛ս առանձին)։
= Բնիկ հալ բառ՝ հնխ. qer-, qor-, qr-«այրել» արմատից, որի միւս ժառանգներն են-վեդ. kūdayati «խանձել»=սանս. kun-dayati «այրել» (<աճած qf-d ձևից), յն. ϰέραμος «բրուտի կաւ, թրծած աման, կըղ-մինտր, աղիւս», ϰεραμεύς «բրուտ» (աճած -m աճականով, իբր հնխ. qerəmos), լտ. cremo «այրել», carbo (<*car-dhō) «ա-ծուխ», հբգ. herd, անգսք. heord, անգլ. hea-rth, հսաքս. herth, հոլլ. haard «վառարան, օջախ», գոթ. haúri «ածուխ», հիսլ. hyrr «կրակ», հսլ. kuriti, ռուս. курить «ծխել», ուկր. kurevo «կրակը հրահրել», նսլով. ku-čiti «տարաղնել», հսլ. krada «օջախ», լեհ. trzon «օջախ», լիթ. kurti «տաքացնեւ» kurénti «շարունակ տաքացնել», kársz-las «տաք». kaīsztis «տաքութիւն», kur-styti «հրահրել», լեթթ. karsts «կիզիչ տաք», karset «կրակ վառել, տաքացնել», kurstit «տաքացնել» ևն (Walde 129, 199, Boisacq 394, 436, Berneker 651, Trautmann 145, Kluge 215, Pokorny 1, 418, Ernout-Meillet 220)։ Հայերէնի մէջ հնխ. qor-տալիս է խոր-ով, qr-> խար-, իսկ qer-ձևը պա-հուած չէ.-խարշել բառի շ աճականի հա-մար հմմտ. մի կողմից հյ. լպիր-շ, և միւս կողմից լիթ. kársztas «տաք»։-Աճ.
ՆՀԲ խարել, որպէս թէ այրելով խո-րել, լծ. յն. ϰαίω, խարակել=լծ. յն ϰαυματίςω, թրք. qavur-maq, խարոյկ արմատն է խարել կամ հուր, խարան-լծ. յն. ϰαραϰτήρ (վերջինս գծագիր ռա-ռի տակ)։-Lag. Urgesch. 950-1 և Beitr. bk. Lex. 26 խարոյկ հանում է խարել բայից, իսկ խարել=սանս. kha-ra «ևեռեչ տար»։ Տէրվ. Altarm. 28 և Նախալ. 112 վերի բառերը, ինչպէս նաև խարուեալ, խարշել, խորշակ դնում է հնխ. skar «այրել» արմատից. հմմտ. սանս. kša «այրել», kš̌āra «կծու», kšama «չոր,։ ցամաք», çar «ե-փիլ», çrā «խորովիլ», յն. ἔηρός «չոր» ևն։ Հիւնք. խարոյկ=արաբ. [arabic word] ha-rīq «հրդեհ»։ Patrubány SA 1, 194խո-
րովել=սանս. caru «կաթսայ, պտուկ». հհիւս. hverr «պտուկ, թաս», իսկ ՀԱ 1910, 93 խոր բառի հետ՝ հնխ. seqa «կտրել» արմատից։ Karst, Յուշարձան 427 խարել, խարոյկ, խարշել=թթր. yar «փայլիլ, այրել, բոցավառիլ»։ Թի-րեաքեան, Բազմ. 1913, 341 խարկել = թրք. qavur-maq «խորովել»։ Scheš telowitz BВ 29, 68 դնում է եբր. ha-rā «այրել» ևն ձևերից փոխառեալ։ Ղա-փանցեան, Արարատ 1917, 217 խորո-վել կցում է վրաց. խուրվեբա «տաքու-Ռեւն» բառին։ Petersson KZ 47, 278 և Ar. u. Arm. Stud. 43 խորովել և խար-շել մեկնում է վերի ձևով (չի յիշում խարել)։ Պատահական նմանութիւն ու-նին ասոր. [syriac word] xaurā «հանռած ա-ծուխ», [arabic word] xarek «այրել», ❇ ︎ օ-xurāka «հրդեհ», արառ. * harr «ջերմութիւն», [arabic word] harīq «հրդեհ», ասուր. aräru «այրել», եբր. [hebrew word] hārā «այրել, վառել», [hebrew word] harhur «այրումն, ջերմ», [hebrew word] harērīm «կի-զիչ տաքից այրած հող»։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. խարել «մարմնի մասերը ի-րար քսուելով հարուիլ», Երև. խարակէլ «հո-ղէ ամանը այրելով ջնարակել», Ղրբ. խա՛-րակ «ջնարակում», խրա՛կէլ «ջնարակել», Ալշ. խարգել, Պլ. խարգէլ, Խրբ. խարգիլ, Տիգ. խmրգէլ «խորովել, այրել, բովեւ»։ Ակն. խարգիլ «այրել, մրկել», Զթ. խառգիլ «դալար փայտը թեթևակի այրել», Սլմ. խա-րատել, Մկ. խարատիլ «այրելով ջնարակել»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ხრაკვა խրակվա «կարագի մէջ տապակել», ხრაკი խրակի «խանձրա-համ կերակուր», დახრაკვა դախրակվա, მეხრაკვა շեխրակվա «խորովել», მოხრაკვა մոխրակվա «խորովել, տապակել», სურვებ-րացնել, ջերմութիւն, եռանդ», გამოხურვება գամոխուրվեբա «կրակով կարմրացնել» (այս բառերի արմատն է խրակ, խուրվ=հյ. խա-րակ, խարկել, խորով), լազ. խրակ (կտր. դիխրակու) «խորովել»։-Պատահական են կիրգիզ. [arabic word] qarəmaq «ատրաշէկ երկա-թով խարել» (Будaгoвь 1, 13). քրդ. ❇ xeruz «խարոյկ» (որ Justi, Dict. Kurde 155 մեզանից է դնում), թրք. [arabic word] qavur-maq «խորովել», հիւս. օստյ. kayram «ե-փած», kavartəm, kavərləm «եփել» ևն։
«անասուններին տալիք կեր» Ագաթ. 42. ուրիշ վկայութիւն չկայ. նոր գրականի մէջ համարւում է «չոր խոտ»։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. նոյնը յետոյ, Meillet JAs. 1910, 465։-Patrubány IF 14, 57 նոյնը ընդ խոր! Պատահական են թւում կովկասեան լեզուներից ա-մառ. xer. xir. xrrer, խունսակ. xer, ան-ցուկ. xer, կայ, ակ. խիւր. k'ar, ագ. k'är, որոնք բոլոր նշանակում են «չոր խոտ»։
Ոչ գտաւ խար երիվարաց բազմութեան զօրուն դարման կերակրոց. (Ագաթ.) (ուստի Նշխար, նիշ կամ մնացորդ ուտելեաց. գուցէ եւ ոչխար՝ իբր որոճող զճարակ։)
Խառի պտուղ. դնի ի բառս Գաղիան. որպէս պտուղ փշուտ փթոց. այսինքն ծոր, խաղող վայրի, շան խաղող, եւ այլն։
zool, species of locust, attacus.
· Calfa
«մի տեսակ մանը մորեխ, խառնիճ, ջորեակ» Ղևտ. ժա. 22. ուրիշ վկա-յութիւն չկայ։
= Ասոր. [arabic word] xargəlā, xargālā, նոր ասոր. [hebrew word] xargūl, եբր. [hebrew word] xargōl, արաբ. [arabic word] harǰal «մորեխ», [arabic word] harjalat «մորեխների խումբ», սումեր. irgilum «մի տեսակ մորեխ» (Aut-ran, Sumér et ind. 156). արաբերէնից է փոխառեալ պրս. ❇ xarial «մի տեսաև անթև մորեխ», որ ըստ այսմ պէտք է ուղղեւ ❇ harjal։ Ասորի բառը գործածուած է ճիշտ Ղևտ. ժա. 22 հատուածի մէջ, ուստի և Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամանակ տա-ռադարձութեամբ անցել է հայերէնի։ Բուն արմատն է սեմ. xgl, աճած xrgl «ցատկտել, քառարշաւ վազել (ձիու, մորեխի)»։-Հիւբշ. 304։
ՆՀԲ յիշում է պրս. խայէք, խարէք, խառէք «ջորեակ»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ նախ Lag. Arm. Stud. § 972։ Bugge IF 1, 448 իբր բնիկ հայ կցում է յն. οxερδβυλος ձևի հետ։ Հիւնք. ա-րագիլ բառից կամ եբր. xargol-ից։
rod, switch, whip, knout, lash, scourge, cat-o-nine tails;
discipline, flagellum.
· Calfa
= Միջին պրս. *xarāzan, զնդ. *xaraza na-ձևից, որ նշանակում է «էշ քշող, էշ քշե-լու գործիք». կազմուած է xar «էշ» և az, aǰ «քշել, վարել» բառերից. հմմտ. գաւազան «եզ քշելու գործիք», որ ճիշտ նոյն կազ-մութիւնն ունի։-Հիւբշ. 158։
Այսպէս են իմացել նաև հներից Մագ. քեր. 229 (տե՛ս գաւազան բառի տակ), Վանակ. հց. Երզն. քեր. «խարազան, որ է վարիչ իշոյ. խարազան՝ իշավար ասի պարսիկ լեզուով»։ ՆՀԲ պրս. խէրէք «ծեծելու բիր»։ Ուղիղ մեկնեց Lag. Ur-gesch. 951, որից յետոյ Lag. Ges. Abhd. 299, 22, Müller SWAW 66, 271, Տէրվ. Մասիս 1882 ապրիլ 26, Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 84 և Հիւնք։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. խարազան, Մրղ. խmրmզան, Մկ. խmրmզmն, Վն. խարէզան (քաղաքում խmրիզmն), Սլմ. խmրէզան, Ոզմ. խարըզmն, Ալշ. Ապ. Մշ. խարզան. նշանակում են «տա-ւար, եզ կամ գոմէշ քշելու կաշեայ խարա-զան. 2. գութանը լուծին միացնող շղթան 3. ռութանի առջևի հաստ գերանը». նոր բա-ռեր են խարզնկոթ, խարզնտուն, խարզնւր.
ՓՈԽ (borrowing) Մեզանից է փոխառեալ ն. ասոր. xäräzán «եզ ու գոմէշ քշելու խարազան» և ո՛չ թէ պարսկերէնից. նախ՝ որովհետև այս բառը պարսկերէնում պահուած չէ և երկ-րորդ որ բառը իրանականում «էշ քշելու գործիք» է նշանակում և ո՛չ եզ ու գոմէշ, ինչպէս հայն ու ասղրին են։
Խարազան, որ է վարիչ իշոյ։ Խարազան իշավար ասի պարսիկ լեզուով. (Վանակ. հց.։ Երզն. քեր.։)
φραγέλλιον flagellum. Ձաղիչ (որպէս թէ իշոյ)՝ ի չուանէ կամ ի խոկոյ. մկրակ. Վարիչ. վարոց. գամլը, մըգրայէթ. (իսկ պ. խերէք, որպէս ռմկ. մեկնի ֆալագա. այն է բիր չուանաւ հանդերձ).
Ոչ զինուք մարտնչել ընդ նոսա, այլ՝ խարազանօք։ Խարազանօք ի վերայ հասանել՝ տերանց է։ Տեսանելով զկիւթացիսն խարազանօք դմեալ ի վերայ նոցա՝ հնազանդեցան. (Նոննոս.։)
rude, coarse, rough, of hair-cloth;
hair-cloth, sack-cloth, hair-shirt;
— զգենուլ, to wear haircloth.
· Calfa
«խոշոր, թանձր նիւթից շոր, քուրձ, ցնցոտի» Եփր. պհ. Վրք. հց. Իգնատ-ղկ. էջ 103. որից խարազնագոյն «գռեհկա-գոյն» Պիտ. խարազնազգեաց «քուրձ հա-գած» Յհ. կթ. Շար. խարազնազգեստ «քուրձ հագած» Ագաթ. Խոր. խարազնաւոր Մաշտ։
Պահք են եւ խարազն ինչ հանդերձիւք զպէտս քնոյ՝ նոյն եւ մերկութիւնվճարել. (Եփր. պհ.։)
rock.
· Calfa
«ապառաժ, կարծր քար» Վեցօր. 144. «Յիսուսի գերեզմանի քարերը» Եղիշ. յար. 307. որից խարակաձև Վեցօր. 194։
ՆՀԲ պրս. խարա և թրք. qaya «քար»։ Հիւբշ. ZDMG 35(1881), 660 պրս. ❇ čārā (որ և [arabic word] xara ձևի հետ)։ Bugge IF 1, 447 իբր բնիկ հայ կցում է գերմ. skaria, հ. հիւս. sker «ծովի խութք» բառերի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի թուշ. խէր «քար»։ Pictet, բ. տպ. Ա 151 պրս. xāra «քար» բառի հետ։
Քար ապառաժ կամ կարծր. վեմ. (պրս. խարա, սենկի խարէ, թ. գայա)
Ամենայն քար, կամ խարակ՝ յորժամ հասանէ ի մէջ ծովուն, զնոյն զգոյն առնու. (Վեցօր. ՟Է։ եւ Հին բռ.։)
scoria, dross, slag.
· Calfa
«հալելի մետաղների մանրուքը՝ կեղտը» Վանակ. յոբ. իը (առ Լեհ.)։
Խարամ է ժողովեալ փոշեհող, ի քուրայ աւելորդն հալմամբ ելանի. (Վանակ. յոբ. ՟Ի՟Ը. առ Լեհ.։)
the devil, demon;
venomous serpent.
· Calfa
(-նւոյ, -նեաց) «դև. սատա-նայ» Ոսկ. մ. բ. 18. Եզն. Եղիշ. «մի տեսակ չար օձ» Ոսկ. եփես. 833. Եփր. թուոց, էջ 234, դատ. 333, պհ. 181, Վկ. արև. էջ 69. Վրդն. լս. 62. Վանակ. յոբ. Սարգ. յկ. ե. էջ 75. գրուած է նաև խարամայնի, խարաման, հարամանի Զգոն 370, իբրև ածական՝ հրա-մանի «գէշ, դաժան» Արծր. ա. 1. գ. 21 (հրամանի բարուք)։
= Ասոր. [syriac word] xarmanā, [arabic word] xarmān «օձ» բառն է, որ ըստ Brockelm. Lex. syr. 124 ա պատկանում է [arabic word] +əpam «արգիլել, ապօրինի համարել, նուիրագործել», [syriac word] xarmā «պիղծ» արմատին։ Բառը մեր մէջ ժողովրդական ստուգաբանութեամբ միացուելով զրադաշ-տական դենի Ահրիման չար աստուծու հեա (պհլ. Ahraman, Ahrman), ստացաւ սրա էլ նշանակութիւնները։-Հիւբշ. 26.
Հներից Եզնիկ գրում է. «Առ ի յարև զարեգակնատենչիկսն արկանելոյ, ուս-տի և զանունն իսկ Խարամանոյ առ». (սրանից հետևցնում է Ադոնց, Բազմ. 1926. 12 ծան. թէ Եզնիկ խարամանի բառը ստուգաբանում է պրս. khvā-«արև» բառով)։ ՀՀԲ հանում է խարել «այրել» բառից։ ՆՀԲ Արհմն-ից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lag. Arm. Stud. § 1254։ Բառի ձևի մասին տե՛ս Վար-ռանեան ՀԱ 1922. 586։
ԽԱՐԱՄԱՆԻ գրի եւ ԽԱՐԱՄԱՅՆԻ, ԽԱՐԱՄԱՆ. պ. ահրաման, էհրէմէն, էհրիմէն . որ եւ ԱՐՀՄՆ. Չար աստուածն համարեալ առ պարսիկս. չար հիշատակ. դեւ. սատանայ. որպէս պատճառ ամենայն չարեաց, եւ կարծեցեալ չար իրաց. տիվ, տէվ.
Այլ թէ արհմն չար կարծիցի նոցա՝ վասն զխարամանի անուն կրելոյ, առ ի յարեւէ զարեգակնատենչիկսնարկանելոյ, ուստի եւ զանուն իսկ զխարամանոյ առ։ Որպէս մոգք խափին, թէ խարամանն արար զչարիս. (Եզնիկ.։)
Զի մի՛ ի խարամանեաց օձիցն վնասիցիմք։ Բանաւոր ծիծռունք, որք ի յոձից խարամանեաց ոչ վնասեցան. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
sword;
flagitious, iniquitous, wicked;
ill-bred;
lewd.
· Calfa
ՆՀԲ (վաղակաւոր բառի տակ) եբր. խէրպ։ Pictet II 134 սանս. krpānī լտ. scalprum «սուր գործիք, մկրատ, մանգաղ, նշտրակ» ևն։ Տէրվ. Altarm 29 անգսք. skarpr, հբգ. scarph, գերմ. Scharf, լատ. scalpere, յն. σϰοσπίζω, սանս. krpāna «թուր» բառերի հետ իբ-րև բնիկ հայ։ Lag. Arm. Stud. § 975 եբր. xereb, որի հետ նոյն է դնում յն. άρπη «մանգաղ» (հիմայ այս համեմա-տութիւնը սխալ է համարւում. յն. ἂρπη միացւում է լտ. sarpo «յօտել», հսլ. srúpū, ռուս. сepnъ, լեթթ. sirpe, հիռւ-serr «մանգաղ», հբգ. sarf, գերմ. Scharf «սուր» ևն բառերին. Boisacq 81, Walde 679)։
«ագահ և անյագ՝ ուտել-խմելու մէջ» Մաղաք. աբ. 24 (Վասն խարբ և անյագ ըմպելոյն իւրեանց. -այսպէս ունի տպ. Եմ. էջ 37. իսկ Պատկ. ունի խարաբ1). «մարմ-նաւոր ցանկութեան մէջ» Մխ. բժշ. 108 (Այ. նոզ որ գինի շատ խմեն և այնոց որ ի մեր-ձաւորութիւն խարբ լինին). «լիրբ, անա-ռակ, խառնակեցիկ» Մագ. թղ. 212-213 (Զիս համալուծ առնես որդւոյդ խեղկեալ խարբի։ Բ խարբի որգւոյդ ի գանգատ գնա), որից խարբութիւն «ագահութիւն ընչից, ըն. չաքաղցութիւն, զօշաքաղութիւն» Վստկ. էջ 6 (Զսղալանացն տտւգանս ըստ իւրաբան-չիւր յանցանացն չափով դնել ,որ ոչ վասն ատելութեան պակասեցուսցէ և խարբութեան աղագաւ առաւելուցու ի տուգանաց յափըշ-տակութիւն)։
= Վրաց. ხარბი խարբի «ագահ, ան-կուշտ», որից გახარბება գախարբեբա «ա-գահութեան վարժուիլ», დახარბება դա-խարբեբա «մէկին ագահ դարձնել»։ Հալե-րէն բառը փոխառեալ է վրացերէնից և ո՛չ հակառակը, որովհետև ուշ ժամանակ միայն գործածուած անսովոր մի բառ է։-Աճ.
ՆՀԲ մեկնում է «կարծի նոյն ընդ խարբանդակ, ուտօղ, խմօղ, եթէ չիցէ յատուկ անուն»։ ՋԲ դնում է «անիրաւ, անզգամ, խառնակեցիկ»։ ԱԲ միացնում է այս երկուսը։ (Բայց թէ՛ ՋԲ և թէ ԱԲ խարբութիւն մեկնում են «անիրաւու-թիւն, անառակութիւն»)։ Մառ. Гpaм. др.-арм. яз. էջ 265 ծանօթ չլինելով հյ. խարբ բառին, վրաց. ხარბი խարբի դնում է հյ. արբ, արբեալ բառից փո-խառեալ (տե՛ս Արբ)։ Կոստանեան, հրտր. Մագ. թղ. էջ 337բ ցանկում համարում է յատուկ անուն, սեռ. խար-բի, ուղ. խարիբ ձևից։ Սրա դէմ է խօ-սում Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ 187-190 և համեմատում է արաբ. [arabic word] xarba «կրօնի և ազգութեան դէմ խռովութիւն հանող. 2. թերութիւն, պա-կասութիւն», [syriac word] xarb «գողանալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 118)։ Այս բա-ռերի նմանութիւնը պատահական է, ինչպէս նաև նոր ասոր. xirbä «գէշ, յո-ռի, անպիտան»։ Հ. Գր. Սարգսեան, Բազմ. 1927, 243 դնում է արաբ. [other alphabet] xarab «փճացած, աւեր» բառից։
«վրացի կոճ» տե՛ս Խարբախ։
Խաբիւ քով կեցցես. (Փիլ. լին.։)
Խարբիւ սրով.
Փաղանուն. որպէս սուսեր, զի կոչի խարբ (կամ խարդ, կամ բխարբի), Դալապր մարտացու, վաղակաւոր. նրան. (Քեր. թր. եւ Երզն. եւ Նչ.։)
s. zool. roe-buck.
· Calfa
«էշայծեամ» Օր. ժդ. 5. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
-Պհւ. xarbuz «էշայծեամ». բառիս պրս. ձևը աւանդուած չէ։ Կազմուած է պհլ. xar= պրս. ❇ xar=զնդ. xara-«էշ» և պհլ. buz= պրս. ❇ buz=զնդ. būza-«այծ, բուծ» բառերից, ճիշտ ինչպէս է հյ. էշայծեամն. Իրանեանից է փոխառեալ նաև վրաց. ხარა-ბუზი խարաբուզի «եղնիկ, էշայծեամ»։-Հիւբշ. էջ 159։
cf. ԷՇԱՅԾԵԱՄՆ. (զի պ. խառ ՝ է էշ, եւ բիւզ կամ բուզ, այծեամն, այծ վայրի)
gropingly;
— շրջել՝ գնալ, to grope along, to feel one's way, to go groping;
— խնդրել, to grope about for;
cf. Խարշափ.
· Calfa
«կոյրի պէս ձեռքով այս ու այն կողմ շօշափելը». գործածւում է միայն նախ-դիրով՝ առ խարխափ, առ խարխափս, ընդ խարխափս Կոչ. 11, Ոսկ. յհ. ա. 9, Բուզ. ո-րից խարխափել ՍԳր. Ոսկ. եփես. (գրուած խարխաբել Զենոբ, էջ 10), «տերևների այս ու այն կողմ շարժուիլը» Ղևտ. իզ. 36. խար-խափումն Դամասկ. խարխափանք Նար։
= Կազմուած է կա՛մ կրկնութեամբ պար-սական *խափ արմատից և կամ -ափ մաս-նիկով՝ *խարխ անծանօթ արմատից.-Հմմտ. շարշափիւն, թարթափ, գարգափ, սարսափ, կարկափիլ։-Աճ.
ՆՀԲ լծ. խարխել, խարխուլ, խաւար, ափ. շօշափ։ Peterm. 260 լծ. խարշափ։ Հիւնք. խուլ բառից։ Իբրև կրկնական է մեկնում վերի ձևով Աճառ. ՀԱ 1899 233-5։
նախդրիւ՝ որպէս մ. Խարխափելով. կուրօրէն, շոշափելով եւ երերալով.
cane-brake, reedy fen;
thorny brake.
· Calfa
, ի հլ. (կայ նաև խարձունք, -ձանց) «եղեգնուտ, շամբ» Բուզ. 118. Փիլ. լիւս. 129. Իմաստ 6Չ. Պտմ. աղէքս. 125. Մարթին. Վրդ. առ. 193. Վստկ. 78. նոյն է և խարշ «եղեգնաշամբ» Բառ. երեմ. 140։
Ելին ի վերայ մեր ի խարձէն։ Հրդեհս հարկանել զխարձն. (Պտմ. աղեքս.։)
fair, light, flaxen;
fallow.
· Calfa
(սեռ. -տեշի) «շէկ, դեղնա-կարմիր» Ղևտ. ժգ. 36. Ա. թագ. ժէ. 42. Եւս. քր. Ոսկ. կող. (նոր գրականում համարւում է շագանակագոյնի և շէկի մէջտեղը). գրուած է նաև խարտեշ, խարտէշ, հարտեաշ (Եպիփ կիպր.). ածանցման մէջ երևում է խարտեշ-կամ խարտիշ-ձևով. հներից ունինք խար-տեշանալ Ղևտ. ժգ. 30, 32. խարտեշագեղ Երզն. քեր. խարտեշագոյն Զքր. կթ. Տօնակ. խարտեշամուրուս Յայսմ. խարտեշութիւն Դամասկ. բայց յետին ռմկ. խարտիշուկ Շնորհ. առակ. և արդի գրականում՝ խար-տիշագոյն, խարտիշագեղ ևն։
Պայծառն ընդ կարմրի եւ ընդ սպիտակի խառնեալ՝ խարտեաշ եղեւ. Շեկ ի խարտեշի եւ ի գոշի խառնմանէ լինի. դեղինն՝ սպիտակի ընդ խարտեշի խառնելով. (Պղատ. տիմ.։)
couch, cot, bed;
plait, fold;
nap on cloth, down on fruit or plants;
— հանածոյից, stratum, layer, bed;
խաւ ի խաւ, խաւ ի խաւոյ, folded, plaited, doubled;
in folds, doubly.
· Calfa
. ո հւ. «բարդ, շերտ». որից խաւ ի խաւ, խաւ ի խաւոյ «շերտ շերտ իրար վրայ բարդուած» Վեցօր. 97, 165. խաւել «կարգ կարգ, վրայէ վրայ, բարդ բարդ (կերակրի համար ասուած)» ԱԲ. խաւաքարտ «կար-տոն, մուխավա» (նոր գրականի մէջ)։ Ար-դեօք սրա հետ նո՞յն է
(յետնաբար ո, ու հլ.) «աղուամազ, կերպասի վրայի բարակ թաւութիւնը, պտու-ղի վրայի բարակ աղուամազը» Շնորհ. առ Բժշ. խաւոտ (նոր գրականի մէջ)։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. խավ, Ագլ. Շմ. խօվ, Մշ. խաֆ «կերպասի խաւ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ხაო խառ «բուրդի խաւ» ჩავოიანი խավոիանի, ხაოიანი խառիանի «խաւոտ, թաւ», թրք. ❇ xav «թաւութիւն ասուեաց, աղուամազ», ❇ xavlu (ռմկ. bavlu) «թաւոտ. 2. մի տեսակ բրդոտ երես-սրբիչ. 3. ղենջակ», սերբ. բուլգ. (թուրքերէ-նի միջոցով) havlija «խաւոտ, թաւ, բրդոտ», ուտ. խա «բուրդ»։
, ո հլ. «բարակ սպիտակ երիզ, որ կրօնաւորների կնգուղի եզըն էր պատում» Վրք. հց. Մաշտ. Տաթև. ամ. 442-3 (Առանց խաւոյ, որ է սպիտակ ծիրն)։
Նորագիւտ բառ, որ երևան հանեց Հացունի, Պատմ. տարազի, էջ 426 և 430։ ՆՀԲ գիտէ առաջին երկու վկայու-թիւնները, բայց հասկանում է «բրդի իլ։
(արմատ Խաւարի) Թաւ ինչ. մասն ի մասին վերայ. որ ինչ ստուերածս իմն ածէ՝ որպէս ծալք, ծածկոյթ, կրկնուած, կուղ. աղուամազ. աղօտ իմն մռայլ, մէգ. (լծ. թ. խաթ, գաթ. եւ խավ, հավ. յորմէ խավլու, հավլը. կամ տիւման, թիւյ)
Դնել կնկուղ առանց խաւոյ։ Առանց խաւոյ, որ նշանակէ զաստուծոյ պատուիրանին պահպանութիւնն ոչ մարմնով, այլոգւով. (Մաշտ.։)
Ինք խաւ ի վեր մուշտակ ունէր. (Շ. առակ.։)
darkness, obscurity;
grief, sorrow, affliction;
blindness, delusion, ignorance;
hell;
devil;
dark, obscure, gloomy, murky;
ընդ —, ի —ի, in the darkness, darkly;
խաւար աղջամուղջ, utter darkness;
խաւար շօշափելի, darkness that could be felt;
խաւար գիշերոյ, the shades of night;
— ******խաւար տգիտութեան, the darkness of ignorance;
ի խաւար դառնալ, to get or to grow dark, to become obscure;
ընդ խաւար գնալ, to walk in darkness, to be ignorant of;
բաժին խաւարին առնել, to condemn, to damn;
խաւար կալու զամենայն երկիր, darkness covered the whole earth;
cf. Ըմբռնիմ.
· Calfa
. ի-ա հլ. «մութ, մթութիւն» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. 4. Վեցօր. Եզն. որից խաւարիլ ՍԳր. Վեցօր. խաւարին ՍԳր. Եզն. խաւարային Սղ. ժէ. 12. Իմ. ժէ. 17. Երն. (բոլորն էլ իբրև ոչ-ոսկեդարեան՝ ուղղելի խաւարին՝ ըստ Վարդանեան ՀԱ 1922, 474). խաւարաբանդարգել Սեբեր. էջ 38. խաւարա-զգած Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 20. խավարա-կեաց Վեցօր. 172. խաւարասէր Վեցօր. 172. խաւարուտ Ա. Եզր. դ. 24. Ոսկ. յհ. ա. 6. խաւարչուտ Ագաթ. Եզն. խաւարչտական Ա. գաթ. խաւարչտին Բ. պետ. ա. 19. Ոսկ. յհ. բ. 23. անխաւար Ագաթ. խաւարամածեալ (չունի ՆՀԲ) Ոսկ. բ. տիմ. 192 ևն։
= Պազենդ. xvāwar, պրս. [arabic word] xavār, պհլ. x'āpar, հմմտ. նաև պհլ. ❇ x'arvarān, [arabic word] ︎ xorbaran, մանիք. պհլ. [hebrew word] xorparān (Salemann *AH 8, 92). բոլորն էլ նշանակում են «արև-մուտք». պարսիկ բառը կարող էր ունենալ նաև «մութ, խաւար» նշանակութիւնը. նշա-նակութեան զարգացման համար հմմտ. ա-րաբ. [arabic word] maγrəb «արևմուտք», որից Խարբերդի բարբառով մրղաբ «մութ, խա-ւար»։ Թէև Հիւբշման, էջ 159 դժուար է գըտ-նում այսպիսի հին և շատ գործածական մի բառ պարսկերէնից դնել փոխառեալ, բայց եթէ ընդունինք խաւարը իբրև կրօնական գաղափարի արտայայտութիւն, փոխառու-թիւնը այլ ևս տարօրինակ չի թուիլ։-Հիւբշ. էջ 159։
ՆՀԲ խաւ «թաւութիւն» արմատից։ Lag. Urgesch. 955 և Spiegel BV 5, 400 պրս. xāvar բառի հետ։ Տէրվ. Altarm. 30 սանս. kšap «գիշեր», զնդ. xšap «գիշեր», պրս. [arabic word] šab, յն. φέσ-ας, ϰνεφας «մթութիւն». σϰέπω «ծածկել» բառերի հետ։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. Ա 195 (յետոյ ՀԱ 1914, 58) և Հիւնք. պրս. խավէր։ Հ. Ա. Բագրատունի, Հայկ Դիւցազն, էջ 619 և
Քերակ. զարգաց. 1408 իրար է կցում յն. χάος «քաոս», հյ. խաւ և խաւար։ Հիւբշ. 305 յիշում է ըստ Նէօլդէքէի ա-սոր. [syriac word] xabbārā «մթութիւն», որ սակայն հյ. պիտի տար *խանբար։ Pat-rubány ՀԱ 1908, 275 և LF 14. 57 հնեւ škeu «ծածկել» արմատից, ինչպէս և լտ. obscurus։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 49 պրս. [arabic word] xab «քուն» բա-ռից՝ -ար մասնիկով։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. kayara «մութ, խաւար, մթութիւն», գնչ. kivar «երեկոյ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ոզմ. Պլ. Սլմ. Սչ. Սեբ. Վն. Տփ. խավար, Հճ. խավօյ, իսկ Ասլ. խավար «Աւագ Ուր. գիշեր». -Մրղ. խավարում, Պլ. խավա-րում, խավարման քիշէր «Աւագ Ուր. երե-կոյ».-բայական ձևերից յիշենք Խրբ. Պլ. Շմ. Ռ. խավարիլ, Սչ. Վն. խավարել, Ադլ. խվա՛րիլ, Տփ. խա՛վրիլ, Գոր. Ղրբ. խվա՛րէլ։ Նոր բառեր են խաւարակալել, ափախաւար։
Խաւար ի վերայ ադնդոց։ Մեկնեաց աստուած ի մէջ լուսոյն եւ ի մէջ խաւարին, եւ կոչեաց աստուած զլոյսն տիւ, եւ զխաւարն կոչեաց գիշեր։ Եղիցի խաւար ի վերայ երկրիդ եգիպտացւոց, խաւար շօշափել։ Լոյս մերժեալյերերաց խաւարի։ Լոյսն քո քեզ խաւար դիպեցաւ։ Աստուած իմ լոյս արա ինձ ի խաւարի։ Լոյսն ի խաւարի անդ լուսաւորէ, եւ խաւար նմա ոչեղեւ հասու։ Եթէ լոյսդ որ ի քեզ է, խաւար է, եւ այլն։ Խաւարն ոչ այլ ինչ է, քան եթէ օդ անլոյս, եւ ստուեր տեղեաց ինչ. (Վրդն. ծն.։)
ԽԱՒԱՐ. նմանութեամբ՝ Անմխիթար վիճակ դժոխոց, եւ կուրութիւն մտաց. մոլորութիւն. թաքնութիւն իրաց. սատանայ, եւ այլն.
Եւտիքէս զխաւար խաւարաւ բժշկել վարդապետէր. (Լմբ. ատ.։)
Մեղքն ինքնին գլխովին խաւար է. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4։)
ԽԱՒԱՐ. Որ եւ է վիշտ անմխիթար. տխրութիւն. անզգայութիւն չար.
Սպան զհայրն քո խոսրով, եւ արար խաւար աշխարհիս հայոց. (Ագաթ.։)
Խաւար վշտաց. (Նար. ՟Թ։)
Գործել տամ զչարիս, եւ խաւարաւ եւ մթով լնում զկեանս նոցա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Միտք (արտաքնոց) առ սնապարծ դատարկաբանս սուր են, եւ առ վարդապետութիւն ճշմարիտ լուսոյն խաւար են. (Վեցօր. ՟Ը։)
Ո՛վ խաւարդ ի լուսազարմից։ Մեղաւ ծագմանդ ճառագայթից խաւարս մեղայ։ Դու լոյս ես եւ յոյս, եւ ես խաւար եւ յիմար. (Նար. ՟Ը. ՟Ի՟Է. ՟Ձ՟Գ։)
Արեգակն դարձցի ի խաւար. (Յովէլ. ՟բ. 31։)
tendril;
shoot, offshoot, bud, sprout, germ.
· Calfa
«րրթի փափուկ, կակուղ և մատղաշ ծիլ». հմմտ. «Ինքեանք փափուկք և պէսպէս դարմանօք օր ըստ օրէ ևս քան զևս իբրև զխաւարծի փափկանային». Ոսկ. ե-փես. էջ 814. «Կանգնեցան կացին (յորթն) ար-մատք և տունկք, կողր և տերևք, խաւարծի և ծաղիկք, բաժակ, ողկոյզ, գնդակ, պատա-ղիճ» Վեցօր. 94։ Սրա հետ պէտք է նոյն դնել խաւարծիլ (որ և գրուած է խավարծիլ, խա-ւըրծիլ, խօրծիլ, խործովիլ, խործուիլ, խոր-ծիլ, խորձուիլ, խրձուիլ) «գաբծիլ, խաշնդեղ. rheum ribes Gron». (տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 100) Գաղիան. «որթի մատ-ղաշ ծիլ» Վստկ. 60. «վայրի վարունգ» Լեհ. խաւարտ, ի, ի-ա հլ. «կանաչեղէն, ուտելի բանջար» Կոչ. 116. Եւագր. 7. Վրք. հո. Ա. 200. Մագ. թղ. 96 (զհազարդ խաւարտ, աւ-սինքն «հազար կոչուած բանջարեղէնը»), «վարունգ, կաղամբ» Բժշ. «խիար կամ խա-ւարծիլ» Հին բռ. որից խաւարտածին «խոտ ուտելով մեծացած» Մագ. թղ. 88։ Սրան-ցից չենք կարող բաժանել նաև վիպասանա-կան «Տենչայր Սաթենիկ տիկին տենչանս զարտախոյր խաւարտ և զտից խաւարծի ի բարձիցն Արգաւանայ» հատուածի մէջ (Խոր. Ա. 29) խաւարտ և խաւարծի բառերը՝ որոնք ըստ իս արտախոյր և տից գոյական-ների ածականներն են (տե՛ս իմ յօդուածը ՀԱ 1908, 124)։
= Բոլորն էլ ծագում են խաւ «աղուամազ» ձևից. խաւարծի կազմուած է -ածրի կամ՝ արծի մասնիկով. հմմտ. թաւարծի, աղ-ար-ծի կամ աղ-ածրի։-Խաւարածի բառի հետ նոյն է խաւարտ (ბ=տ. հմմտ. խայտ-խայծ, խեղդ-հեղձ, արծ-արտ, պիղծ-պըղ-տոր ևն)։ Իսկ խաւարծիլ՝ խաւարծի բառի «աւառական ձևն է, որ ծիլ բառի նմանու-թեամբ ստացել է աւելորդ լ ձայնը։ Խաւար-ծի և խաւարտ նախնաբար նշանակում էին «թաւոտ, մազոտ, բրդոտ, աղուամազոտ» և էին պարզ ածական. յետոյ իբր գոյական՝ յատկացուեցան «թաւ՝ բրդոտ ծիլ՝ ընձիւղ և բանջար» նշանակութեանց և ի վերջոյ մաս-նաւորապէս «որթի ծիլ, խաշնդեղ կամ ուրիշ բանջար», սրանց երեսի թաւութեան պատ-ճառով։ Այս են հաստատում վիպասանական երգի խաւարծի և խաւարտ բառերը՝ որոնք ղեռ ածական են՝ «թաւոտ, բրդոտ, մացռա» նշանակութեամբ (ըստ այսմ արտախոյր և տից թաւ տերևներով բոյսեր պէտք է լինին), ինչպէս նաև մեզանից փոխառեալ կովկա-ևեան ձևերը՝ որ տե՛ս վարը (թաւիշ կամ ննթառամ ծաղիկ նշանակութեամբ)։-Աճ.
Այս բառերի վրայ տրուած զանազան մեկնութիւններ տես արտախոյր բառի տակ։ ՆՀԲ խաւարծի նոյն ընդ խաւարտ։ Bugge IF 1, 450 խաւարտ բառից հա-նում է խաւարծի։ Հիսնք. սաղարթ-ից խաւարտ, որից խաւարծի, որից աղար-ծի և թաւարծի, որից էլ թաւ։ Վերի ձե-ւով մեկնել եմ ՀԱ 1908, 124։
ԳՒՌ (dialectal) Ոզմ. խավառծէլ, Վն. խավըռծիլ, Մկ. խmվըռծիլ, Ալշ. Մշ. խավըռձիլ, Խրբ. խավըրձիլ «խաւրծիլ բոյսը», իսկ Հճ. խա-վիձիլ «խաղողի որթի մատղաշ ծիլ»։ (Խրբ. «գազա՞ր»)։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ხავერდი խավերդի «թա-ւիշ», բայց նաև «անթառամ ծաղիկ, ռուս. баnxатникъ. լտ. amarantus», სავარჯა խավարտա «մամուռ», մինգր. խավերդի, խավեդի «թաւիշ, անթառամ ծաղիկ», թուշ խավերդ, սվան. խավերդի, խավեդ, չէրքէզ, ախովերդ «թաւփշ»։
s. mus. organ.
· Calfa
, ի-ա հլ. «մի տեսակ արևելեան նուագարան՝ բազմաթիւ թելերով. տճկ. tա-նուն» Թղթ. դաշ. Վրք. հց. ա. 151.-(այս սառը ՆՀԲ և սրան հետևելով ԱԲ մեկնում են «երգեհոն», անշուշտ ձայնական նմանու-թիւնից հետևցնելով. սակայն սխալ է, որով-հետև Թղ. դաշ. գրում է «երգեհոնօք. և ղա-նոնօք յորդաձայնիւք», որով հասկացւում է, որ երկուսը տարբեր նուագարաններ են)։
ՆՀԲ յն. ὄργανον, պրս. էրղանուն, էրղուն, թրք. գանուն (ուղիղ է միայն վերջինը)։ Ուղիղ մեկնեց նաև Broc-kelm. Ուս. փոխ. բառից։