impetuosity, violence.
ἁνάτασις extensio. Կարի սաստկութիւն. անհնարին ուժգնութիւ. Նորոգ լուր դժնդակ վերսաստկութեան. (Պիտ.։)
emphasis.
Ոլորակ է բացագանչութիւն՝ պատկանաւոր ձայնի. թէ ըստ վերսաստութեան, շեշտիւըն. (Թր. քեր.։)
aforesaid, above-mentioned.
Այլեւ թագաւորքն վերստեայք ստէպ ստէպ օրինօքն՝ որ վասն քրիստոնէիցն էր, զպարգեւսն աստուծոյ հաստատէին մեզ. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 2։)
ՎԵՐՍՏԱՅՔ կամ ՎԵՐՍՏԵԱՅՔ. ὀ, οἰ ἁνότατω . իբր Անդուստ ի վերուստ կամ ի վեր անդր ասացեալք.
once more, anew, over again, afresh, again, repeatedly.
տե՛ս Վեր։
կամ մասնկամբ. ՎԵՐՍՏԻՆ, Ի ՎԵՐՍՏԻՆ. ἅνωθεν iterum, rursus. կամ մանսկամբ ἁνα- re-. վեր. Ի վերուստ անտի՝ այսինքն անդստին ի սկզբանէ երկրորդելով. դարձեալ. միւսանգամ. անդրէն. նորանց, մէյմալ.
Եթէ ոչ ոք ծնցի վերստին (կամ ի վերստին)։ Պարտ է ձեզ ծնանել վերստին. (Յհ. ՟Գ. 3. եւ 7։)
Ուր խորհրդով գրէ (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
Աստ ոմանք զվերստինն երկնային (այսինքն յերկնուստ) ասեն, եւ ոմանք ի սկզբանէ (այսինքն անդուստ)։
Ծնաւ զմեզ վերստին։ Ծնեալք վերստին (կամ ի վերստին)։ Վերստին ի խաչ հանել.եւ այլն։
Վերստին զպատիւ եւ զգահս ամենեցուն նորոգէր։ Միւսանգամ վերստին շնորհելով. (Եղիշ. ՟Բ։ Շար.։)
Վարուց փոփոխումն, ստեղծուածոյն ի վերստին ուղղութիւն։ Ի վերստին հատուցանէ. (Ածաբ. մկրտ.։ Փիլ. ստէպ։)
mail, made of mail, of chains, meshed, linked, woven;
coat of mail;
network;
զրահք —ք, cuirass, hauberk;
շապիկս —ս զգենուլ, to wear a coat of mail.
«շղթայի պէս հիւսուած (զրահ)» Ա. թագ. ժէ. 5. Խոր. բ. 85. որից վերտել «շար-իւիլ» Մծբ. 241, «... զնմանութիւն որթու, ո-րում սովոր էին երկիրպագանել յԵգիպտոս. և մեծախումբ ժողովօք խաղացին վերտեցին և շահս արարին առաջի որթագլխոյն»։ Ասո-րին (հրտր. Graffin, էջ 741) ըստ համեմա-տութեան Վիեննայի միաբան Պ. էսապալեա-նի (անձնական) ունի «որում սովոր էին եր-կիր պագանել յԵգիպտոս. և մարտեան (կամ աղմկեցին) և տօն կատարեցին առաջի որթու զոր արարին»։ Ասորականի համեմատութիւ-նը կասկածելի է դարձնում մեր բառի նշա-նակութիւնը։ Վերտիլ «պանծալ, հպարտա-նալ» Եզն. 109. Փարպ. վերտաւորել «զօրաց-նել, ամրացնել» ԱԲ. կրկնավերտ «ևոևնա-հիւս» Մաշտ. սքեմ. Վրք. հց. Ճառընտ. կաս-կածական է վերտ առեալ «պտտկած, ոլո-րած» Մագ. որովհետև կարող է նաև կար-դացուիլ վերտառեալ. իսկ վերտևամուտ Սեբ. ժը. 67 (որից վերտմուտ Սիմ. ապար. 97) պէտք է ուղղել վերտ և ամուր՝ ըստ Աճառ. Արրտ. 1911, 230։
Պատկ. Maтep. 1, 16 պհլ. vartitan։ Տէրվ. Նախալ. 106 հյ. վարտիք, վեր-մակ ևն բառերի հետ՝ հնխ. *var «ծած-կել, պատել, պաշտպանել» արմատից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 հյ. վարմ, թրք. ormek «հիւսել», սումեր. bar «հեւսել», par «ցանց»։
Զրահս վերտս զգեցեալ. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 5։)
Եւ ինքն վառեալ վերտ պահպանակօք, ուր ոչ գծէին նետք. (Խոր. ՟Բ. 82։)
Զի շռնչան խելապատակին վերտ առեալ դեգեւեսցին այսր անդր ոտնառութեամբ. (Մագ. ՟Լ։ (Նոյն է գոգցես, եթէ ընթեռնուս Վերտառեալ, իբր ագուցեալ)։)
epigrammatical.
to be resolved, to be reducible to its elements.
Կարծել զմասունսն ամենայնի (այսինքն աշխարհի՝ առ ջրհեղեղաւ) ի մի բնութիւնս ջրոյ վերտառացեալս փութալ։ Մարմինն քակտեալ լուծեալ լինի՝ առ այնոսիկ, յորոց խառնեալ զանկեալն է, դարձեալ վերտառացեալ։ Որ ի միակութեան բնութիւն վերտառացեալ է, յաստուած ասի հպեալ՝ ազգակցական իմն ընտանութիւն. (Փիլ.։)
Կամ զչորս տարերս (ասէ), յորում լուծեալ են մարմինք մարդկան, իսկոյն վերտառանան. (Երզն. մտթ.։)
Իսկ անասունք թեթեւացեալ՝ վերտառացեալք ընդ երկնաւ անվթար կայանացեալ. (Վանակ. յոբ.։)
ἁναστοιχείομαι resolvor in elementa, abeo եւ informo, reformor. Վերտարրանալ. վերածիլ ի նախկին տարերս. եւ Վերստին տարրանալ. միանալ. նորոգել.
to reintegrate, to reduce to elements.
Զզոյգ մասունսն յիւրսն որոշեալ մեկնել, որ վերտառիցէ զբնութիւն եւ այլն. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Թ։)
Խաչահանունք նորա զիա՞րդ երկրպագեցին նմա. (պխ) Թշնամիք վերտառեցան, եւ չարչարանքն եւ մահ, եւ պատիւ եւ փառք եւ յարութիւն ... ընդէ՞ր խռովեցան հեթանոսք եւ այլն. (Աթ. ՟Թ։)
Տեսանեմք զքեզ ի հոմերական տաղսն վերտառեալ չափաբերական, եւ ոտանաւորս հագներգական կարկատեալ։ Մակտառեցեալ ի հնգիցն անկեանց. որ եւ վեցից վերտառեցեալ անկեանցն ի տեառնէ կոչեցեալ. (Մագ. ՟Ի՟Ա. ՟Լ։)
Որո՞վ գովասանական ձայնիւ կարասցուք վերտառել զերանաւէտ խաչիս զօրութիւն. (Կիւրղ. խչ.։)
ՎԵՐՏԱՌԵԼ. ἁναστοιχειόω resolvo եւ informo, instauro. որ եւ ՄԱԿՏԱՌԵԼ. Վերստին տարրացուցանել՝ լուծանելով ի տարերս, կամ զօդելով ի մի. քայքայել, եւ կայկայել. նորոգել. ընդելուզանել. հիւսել.
epigrammatist.
reform, regeneration;
epigram;
inscription;
title.
Կատարածիւս այսու յանգել ամանակն, եւ այսպէս զամենայնին (աշխարհի) վերտառութիւն լինել։ Զվերտառութիւն բաղկացելոցն. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Դ. ՟Ի՟Ե։)
Յամենայնի վերտառութեամբ (կամ թեան), յորժամ ի հուր՝ ամենայն որ ինչ եղեւ՝ եկեալ փոփոխիցի. (Անյաղթ բարձր.։)
Վերտառութիւն կոչէ զյարութիւն մեռելոց, զոր օրինակ տառք յարմարեալք ի ձայնականաց եւ ի բաղաձայնից՝ կերպարանեն զբանն, այսպէս եւ ի յարութեան յական թօթափել տարերք մարմնոյն ժողովին հրամանաւն աստուծոյ՝ առնուլ զբանական ոգին. (Շ. բարձր.։)
Ոչ ազգ լինի ընկերին (յաւուր յարութենա)՝ վասն արագ վերտառութեան. (Երզն. մտթ.։)
ՎԵՐՏԱՌՈՒԹԻՒՆ ասի առ իբր Մակագիր. վերնագիր, արձանագիր, տիտղոս։ (Ոսկիփոր.։)
ՎԵՐՏԱՌՈՒԹԻՒՆ. ἁναστοιχείωσις instauratio, resolutio, redintegrtio. որ եւ ՎԵՐԱՏԱՌՈՒԹԻՒՆ. Վերծանութիւն ի բնիկ տարերս, եւ ի նախկին վիճակ. նորոգութիւն.
to strengthen, to fortify.
cf. Վերտիմ.
ՎԵՐՏԵՄ ՎԵՐՏԻՄ. Իբրեւ զվերտ շղթայագործ լինել. պարանցիկ լինել. խայտալ. եւ Վերտս իմն ագանել. զինիլ. զրահիլ. վստահիլ.
Խաղացին վերտեցին առաջի որթագլխոյն. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
Վերտք եւ ոչ քաջք, որոց ոմանք ի լեռնախոյզ աւազակաց ի մէջ անցեալ ուրացութեամբ վերտէին. (Փարպ.։)
Եւ արդ մի՛ ինչ վերտեսցին, որ արարածոցս երկիրպագանեն, թէ զսատանայի կամս ոչ առնիցեն. (Եզնիկ.։)
to dance, to hop, to jump, to skip about;
to put on a cuirass, to wear a coat of mail.
ՎԵՐՏԵՄ ՎԵՐՏԻՄ. Իբրեւ զվերտ շղթայագործ լինել. պարանցիկ լինել. խայտալ. եւ Վերտս իմն ագանել. զինիլ. զրահիլ. վստահիլ.
Խաղացին վերտեցին առաջի որթագլխոյն. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
Վերտք եւ ոչ քաջք, որոց ոմանք ի լեռնախոյզ աւազակաց ի մէջ անցեալ ուրացութեամբ վերտէին. (Փարպ.։)
Եւ արդ մի՛ ինչ վերտեսցին, որ արարածոցս երկիրպագանեն, թէ զսատանայի կամս ոչ առնիցեն. (Եզնիկ.։)
to praise highly, to extol, to exalt, to cry up to the skies.
Բե՛ր, զբարին՝ որպէս զարդարեւ է, եւ էիցս ամենայնի էացուցիչ՝ վերօրհնեսցուք. (Դիոն. ածայ.։)
Մեք ոչ շօշափելով վերօրհնեմք զնա (զքրիստոս ըստ թովմայի). վասն զի նա իւրովք ձեռօքն կալեալ զտէր մեր՝ վերօրհնեաց. (Ոսկ. նոր կիր.։)
Որ վերօրհնիս յաթոռս քերովբէից։ Վերօրհնեալ յամենայն առաքելական քարոզութեանց. (եւ այլն. Շար.։)
ՎԵՐՕՐՀՆԵԼ. ἁνυμνέω celebro, hymno, laudo, decanto. Օրհնել մեծաձայն. վերառաքել զօրհնութիւն. օրհնաբանել. վերերգել. քարոզել.
six.
ἔξ sex (որ եւ ի բարդիլն՝ Վեշ). Երկիցս երեք. երիցս երկու. միով աւելի քան զհինգ. ... յն. էքս. լտ. սէ՛քս. սանս. շաշ. դաղմ. շէսթ.
Ծնայ նմա որդիս վեց։ Վեց ստեղունք արձակեալք ի կողմանց նորա։ Եւ յետ վեց աւուոր.եւ այլն։
Տարի մի եւ վեց ամիս եհաս ինձ շրջել անդ։ Առ մի մի ի նոցանէ վեց վեց այր փոխեցաւ ի դահճացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Կատարեալ թիւ է, որոյ մասունքն շարադրեալք հաւասար գոն բոլորին. որպէս վեցին. քանզի վեցին մասունքն շարադրեալք՝ զվեցն ծնանին. քանզի ունի կէս զերիսն, եւ երրեակ զերկուսն. (Սահմ. ՟Ե։)
Րամկական խումբ հազարաց, եւ երեսնից թիւ ընդ վեցից. (Շար.։)
in six ways or manners.
Վեց օրինակաւ. վեցկին.
Այսպիսի կարեւոր՝ վեցաբար ասի գոլ. կամ որպէս նիւթ, կամ եւ այլն. (Անյաղթ պորփ.։)
hexagonal.
Ուր իցեն խորշք վեց. վեցանկիւնի.
Զվեցախորշիւք զուգաթիւ անկիւնս հաւասար թուով յարուցանելով. (Առ որս. ՟Դ։)
cf. Վեցեակ.
Վեցեակն վեցակաւ։ Սեռականագոյն վեցակ իմն։ Միաբան է վեցակին առաջնոյ. քանզի առաջին վեցակն յիւրոցն զուգի մասանց. (Փիլ.։)
six-angled;
in six manners.
Որոյ են վեց կողմանք, որ եւ ՎԵՑԱՆԿԻՒՆԻ.
Մեծ գործելով ծոցս շրջաբոլորս վեցակուսի։ Վեցակուսի գոլով եւ ինքն ձեւով. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. երգ.։)
Հաւասար՝ վեցակուսի են զատական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
ՎԵՑԱԿՈՒՍԻ. որպէս Վեցապիսի, ի վեցեակ իրաց բաղկացեալ.
Ի վեցակուսի նիւթս պաշտելեացն ի խեցին եզերեալ. (Վրդն. դան.։)
six-stringed;
hexachord, six-stringed instrument.
sexennial;
six years old.
Ունօղ զամս վեց. վեց ամաց. վեց տարուան՝ տարեկան.
Փիոփս վեցամեայ առ սկիզբն թագաւորելոյ, եւ կալաւ մինչեւ հարիւր ամ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
half-yearly.
of six months, six months old;
—, — ժամանակ, six months, half year.
Ունօղ զամիսս վեց. ամսոց վեցից. վեց ամսու.
Յովհաննէս վեցամսեայ էր յորովայն մօրն, յորժամ երկրպագեաց տեառն իւրում. (Զքր. կթ.։)
hexahedral;
hexahedron.
cf. Վեցանկիւնի.
Մեղու աշխատիառնելով ի մաղսն զվեցանկիւնսն (կամ զվեցանկիւնսն), եւ զընդդիմադրեալ բջիջսն անկանելով։ Մեղուաց մաղքն ստեղծանին յարմարեալք ի միմեանս վեցանկիւնի բջջօքն եւ դիմադարձութեամբք. (Ածաբ. նոր կիր. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Է։)
Ի չորից հինգանկիւնեաց, եւ ի վեցանկիւնեաց չորից։ Վեցանկիւնք չորք. ա, զ, ժե, իը, լինին ՟Ծ։ Ի չորրորդէ վեցանկիւնոյ ի քառասուն եւ ի հնգէ. (Փիլ.։)
Աւելորդ վեցանկիւնի, ա, ե, թ, ժգ, ժէ, իա, եւ այլն։ Ուղղորդ վեցանկիւնի, ա, զ, ժե, իը, խե, կզ, եւ այլն։ Աճէ վեցանկիւնին՝ չորս չորս. (Սարկ. տոմար.։)
ՎԵՑԱՆԿԻՒՆ ՎԵՑԱՆԿԻՒՆԻ. ἐξάγωνος, ἐξαγώνιος sexangulus. Որոյ են անկիւնք վեց՝ ըստ թուաբանից. վեցակուսի. վեցախորշ.
hexagonal;
hexagon.
Մեղու աշխատիառնելով ի մաղսն զվեցանկիւնսն (կամ զվեցանկիւնսն), եւ զընդդիմադրեալ բջիջսն անկանելով։ Մեղուաց մաղքն ստեղծանին յարմարեալք ի միմեանս վեցանկիւնի բջջօքն եւ դիմադարձութեամբք. (Ածաբ. նոր կիր. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Է։)
Ի չորից հինգանկիւնեաց, եւ ի վեցանկիւնեաց չորից։ Վեցանկիւնք չորք. ա, զ, ժե, իը, լինին ՟Ծ։ Ի չորրորդէ վեցանկիւնոյ ի քառասուն եւ ի հնգէ. (Փիլ.։)
Աւելորդ վեցանկիւնի, ա, ե, թ, ժգ, ժէ, իա, եւ այլն։ Ուղղորդ վեցանկիւնի, ա, զ, ժե, իը, խե, կզ, եւ այլն։ Աճէ վեցանկիւնին՝ չորս չորս. (Սարկ. տոմար.։)
ՎԵՑԱՆԿԻՒՆ ՎԵՑԱՆԿԻՒՆԻ. ἐξάγωνος, ἐξαγώνιος sexangulus. Որոյ են անկիւնք վեց՝ ըստ թուաբանից. վեցակուսի. վեցախորշ.
containing six persons;
carrying six persons.
Ուր իցեն անձինք կամ իրք վեց. վեցեակ. վեց հատ.
Կազմեալ ճրագարան, զբունն եւ զստեղունսն վեցանձնական, եօթնահանջեան. (Գանձ.։)
hexameter.
cf. Վեցաչի.
six-eyed.
sextuple, sixfold.
of six spans.
Որոյ չափն է վեց քիլ.
Քիլ՝ վեցերորդ մասն է կանգնի. քանզի կանգուն վեցաքլեան է. (Փիլ. ել. ՟Բ. 111։)
worth six farthings.
Որ արժէ կամ կշռէ վեց դանկ։ (Խոր.։)
of six ages or epochs.
Պարունակօղ զդարս վեց՝ պէսպէս առմամբ դարուց ի սկզբանէ աշխարհի մինչեւ յառաջին կամ յերկրորդ գալուստն քրիստոսի. որպէս եւ ըստ համեմատութեան վեցօրեայ արարչութեան, եւ հանգստեանն աստուծոյ յաւուր եօթներորդի. ըստ որոյ եւ հրէայք ըստ եղիական դպրոցի, եւ ոչ սակաւք ի հարց վեց հազար ամս ընծայեն տեւողութեան աշխարհի.
Յեօթներորդ դարուն հանգուսցէ զաշխատեալսն, որ աշխատեցան ի վեցդարեան իւրեանց ժամանակի, իբրեւ այն թէ ընդ նմա աշխատեցան յիւրեանց ժամանակի անդ։ Ընդ նմա աշխատեցան ի վեցդարեան ժամանակին իւրեանց. (Ագաթ.։ Նար. երգ.։)
cf. Վեցերեակ.
Զմահկանացուսն յարաչափելով վեցեկին, իսկ զերջանիկսն՝ եօթներեկին առաջնում։ Վեցեակն վեցակաւն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)
Վեցն ունի կէս զերսն, եւ երրեակ զերկուս, եւ վեցեակ՝ զմին, որ լինի վեց. (Սահմ. ՟Ե։)
Երկոտասան բաղկանայ յերկուց վեցեկաց. եւ վեցեակն առաջին՝ կատարեալ թիւ է. (Մխ. դտ.։)
Ի դրոշմածի (հայերէն տառից) երից տասնեկաց, եւ միոյ վեցեկի. (Քեր. քերթ.։)
ՎԵՑԵԱԿ. ἐξάς senarius. որ եւ ՎԵՑԱԿ, ՎԵՑԵՐԵԱԿ. Թիւն վեց կամ վեցերորդ.
six;
sixth.
Սպառեալ լինի վեցերեակն եւ մահականցուքն։ Ի վեցերեկին ապականութիւն, եւ ի միակին փրկութիւն եղեւ։ Վեցերեակն համարեալ լնի թիւ ընդ միակին։ Ընդ վեցերեկին ընդ ընտանւոյն, եւ այլն. (Փիլ.։)
Վերագոյն քան զվեցերեակ աւուրցն փառաբանութիւն. (Ճ. ՟Գ.։)
Ծնունդ վեցերեկին ըստ վեց դիմաց աշխարհի ծնունդ է ի հողոյ. (Տօնակ.։)
sixthly.
Նախ ... երկիր ... երիր. չորիր. հինգերիր. վեցերիր. (Թր. քեր.։)
sixth;
sixthly;
sextant;
sixth.
ἔκτος sextus. Վերջինն վեցեակ թուոց.
Օր վեցերորդ։ Յաւուրն վեցերորդ։ Զվեցերորդ մասն դորակի միոյ.եւ այլն։
Նախ ... երկրորդ ... վեցերորդ. (Երզն. քեր.։)
Զվեցերորդ չափոյս։ Զվեցերորդ արդութիւն. (Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 11։)
cf. Վեցեքին.
ՎԵՑԵՔԵԱՆ կամ ՎԵՑԵՔԻՆ. (ըստ յն. եւ լտ. ասի վեց). Իւրաքանչիւրն ի վեցից միանգամայն. վեցնալ.
Սոքա վեցեքին եղբարքս։ Նոյնպէս վեցեցունց ստեղանցն. (Գծ. ՟Ժ՟Ա. 12։ Ել. ՟Ի՟Ե. 33. 35։)
Կատարեցան սոքա վեցեքենա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զվեցեսին վիշտս՝ զոր այժմ թուեցաք, էած թշնամին ի վերայ նորա. (Իսիւք.։)
Որ ոչ զսորա վեցեսեան ունի (հմտութիւնս), մասնական. ծովագնաց է։ Եթէ ոչ զվեցեսեանն ունիցի, ոչ ասի կատարեալ քերթող. (Քեր. քերթ.։)
the whole six;
all the six.
ՎԵՑԵՔԵԱՆ կամ ՎԵՑԵՔԻՆ. (ըստ յն. եւ լտ. ասի վեց). Իւրաքանչիւրն ի վեցից միանգամայն. վեցնալ.
Սոքա վեցեքին եղբարքս։ Նոյնպէս վեցեցունց ստեղանցն. (Գծ. ՟Ժ՟Ա. 12։ Ել. ՟Ի՟Ե. 33. 35։)
Կատարեցան սոքա վեցեքենա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զվեցեսին վիշտս՝ զոր այժմ թուեցաք, էած թշնամին ի վերայ նորա. (Իսիւք.։)
Որ ոչ զսորա վեցեսեան ունի (հմտութիւնս), մասնական. ծովագնաց է։ Եթէ ոչ զվեցեսեանն ունիցի, ոչ ասի կատարեալ քերթող. (Քեր. քերթ.։)
six-winged.
Վեցթեւեան սերովբէք։ Որ ի վեցթեւեան սրով բէսդ հանգչիս. (եւ այլն. Շար.։)
Ի վեցթեւեանց սրովբէից շուրջ լեալ եւ օրհնեալ եւ ծածկեալ. (Առ որս. ՟Է։)
ἐξαπτέριγος sex alas habens. Ունօղ զթեւս վեց՝ ըստ տեսլեանն եսայեայ.
six-columned;
—ք, Hexapla.
sixth.
six times.
Եթէ հարեալ էիր հնգիցս կամ վեցիցս։ Վեցիցս ի վշտաց փրկեսցէ զքեզ. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 19։ Յոբ. ՟Ե. 19։)
ἐξάκις sexies. Վեց անգամ. ի վեց նուագս. վեց հեղ.
of six cubits.
six times as much, sextuple, sixfold.
ἐξαχῆς sextuplex ἐξαχῆ sextupliciter. Վեցապատիկ. վեցակի. վեցաբար.
Զերեկոյեան եւ զառաւօտի ժամն էին բազմութիւն ժողովւոյն վեցկին քան զայլոց ժամուցն. (Եղիշ. երէց.։)
Վեցկին գործիական մարմինն բնաւորեցաւ շարժիլ. յառաջ եւ ի վերջ, ի վեր եւ ի վայր, յաջ եւ յահեակ. (Փիլ. այլաբ.։)
six thousand.
Վեցհազար եւ երկերիւր։ Հարիւր եւ ութսուն եւ վեց հազար. (Թուոց. ՟Բ. ՟Գ. եւ այլն։)
ἐξακισχίλιοι sexies mille, sex millia. Վեցիցս հազար. հազարիցս վեց.
cf. Վեցհազարեակ.
ՎԵՑՀԱԶԱՐԱԿ ՎԵՑՀԱԶԱՐԵԱԿ. Վեցհազարեան ամաց ժամանակ. վեց կամ վեցերորդ դար.
Պահէ զուխտ եւ զողորմածութիւն զկնի վեցհազարակին՝ ըստ մարգարէին. (Լծ. կոչ.։)
Ի վեց հազարեակս լրումն եւ կատարումն թուեսցէ. (Ճ. ՟Գ.։)
of six thousand years;
six thousand years.
ՎԵՑՀԱԶԱՐԱԿ ՎԵՑՀԱԶԱՐԵԱԿ. Վեցհազարեան ամաց ժամանակ. վեց կամ վեցերորդ դար.
Պահէ զուխտ եւ զողորմածութիւն զկնի վեցհազարակին՝ ըստ մարգարէին. (Լծ. կոչ.։)
Ի վեց հազարեակս լրումն եւ կատարումն թուեսցէ. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Վեցդարեան.
Պարունակօղ վեց հազարաց, կամ վեցհազար ամաց. վեցդարեան.
Վեց զօրութեամբ ճառագայթքն՝ վեցհազարեան դարքն, եօթներորդ դարն հանգիստ արդարոց. (Ագաթ.։)
Մինչ ի վեցհազարեան ամն. (Արշ.։)
Յայս վեցհազարեան դարուս զտեալ մաքրեցան ի մեղաց։ Վաթսնիւն՝ վեցհազարեան դարուն ասէ. (Նար. երգ.։)
Ի վեցհազարեան ժամանակին կատարման՝ լինի վախճան կենաց աշխարհի. (Տօնակ.։)
would to Heaven that! if it might be !.
Համամ. օեր. 272 (ըստ ՆՀԲ Երզն. և Նչ. քեր.) կարդալով բառս մարտն, ըստ այսմ ստուգաբանում է մարտ «կռիւ» բառով։ ՆՀԲ յիշում է պրս. մար-տէն «գայ ուրախալի, ահա գայցէ, իցէ՞՝ թէ գայցէ» ձևը, որ չգիտէ ԳԴ։
Ուր վրիպակաւ՝ մարտն ընթեռնուն (Երզն. եւ Նչ.)
վասն որոյ հարկին մեկնել այսպէս.
martyr.
, ի-ա հլ. ռնահատակ» Ագաթ. որից մարտիրոսութիւն Կոչ. Ոսկ. ա. թես. Փարպ. մարտիրոսական Կրչ. Փարպ. մարտիւրոսանալ Եւս. քր. մար-տիրոսարան «վկայարան» Կորիւն. նախա-մարտիւրոս Գր. սք.։
= Յն. μάρτος, սեռ. μάρτυρος, «մարտի-րոս, նահատակ», հոմեր. և նյն. μάρτυρος «նահատակ». բուն նշանակութիւնն է «վը-կայ». հմմտ. μαρτυρέω «վկայել, մարտի-րոսանալ». փոխառութեամբ տարածուած է ուրիշ քրիստոնեայ ազգերի մէջ, ինչ. լտ. martyr, ֆրանս. martyr, գերմ. Mártyrer։-Հիւբշ. 364։
Հներից Երզն. լս. մեկնում է մարտ բառով. «Մարտիրոս, զի մարտեաւ ընդ երևելի և աներևոյթ թշնամւոյն. վկայ՝ զի վկայեաց բազում չարչարանօք»։ Նո-րերից ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ, յետոյ, ՆՀԲ։
Մարտիրոս, զի մարտեաւ ընդ երեւելի եւ աներեւոյթ թշնամւոյն. վկայ՝ զի վկայեաց բազում չարչարանօք։ Ի վկայս՝ հանապազօր մեռեալն աշխարհի. ի մարտիրոսս՝ միշտ մարտուցեալն ի վերայ պատուիրանացն աստուծոյ. Երզն. լս. (որ է յարմարաւոր ստուգաբանութիւն ըստ հյ։)
Ասի եւ վասն հնազանդից.
Եւ այսսոքիկ մարտիրոսք են, եթէ մինչ ի վախճան պահեսցեն զհնազանդութիւնն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
ՄԱՐՏԻՐՈՍ կամ ՄԱՐՏԻՒՐՈՍ. Բառ յն. մա՛րդիռ, մա՛րդիս սեռ. մա՛րդիռօս , որ լինի եւ ուղղական ըստ քերթողաց. այսինքն Վկայ. եւ մա՛րդիռի. վկայք։ μάρτυρ կամ -τυς, -τυος, -ροι martyr, testis. Սեպհականեալ անուն սրբոց՝ որք հեղին զարիւնս ի վկայութիւն ճշմարտութեան.
crib, manger;
stable;
զուարակ ի մսրոյ, a fat calf;
— or —ք բերանոյ, jaw bone or the interior of the mouth;
— or կառք մսրի, cf. Յարդգող.
, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «կենդանիների խոտ ուտելու տեղը. լայնա-բար՝ ախոռ, գոմ» ՍԳր. Փիլ. Եփր. համաբ. «յարդգող, ծիր կաթին» Պիտառ. «խեցգետ-նի մօտ մի համաստեղութիւն» Անան. գիտ. 7 (չորս անգամ). «բերանի առջևի մասը, շրթունքները, պռունկք» Յայսմ. Ճառընտ. ո-րից մսրաբուտ «ընտանենալով մսուրից ու-տող (փղերի համար ասուած)» Կալիսթ. 165 (տպ. մսրամուտ. բառս գիտեն միայն ՋԲ և ԱԲ մորամուտ ձևով. թերևս ուղղելի մսրա-բուտ)։-Տիրոյեան, Հանրագրութ. էջ 203 և 52Ո ունի մսուրք և մսրուջ «որջ, բայոց» ի-մաստով. աղբիւրը անյայտ։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Խրբ. Մկ. Մշ. Վն. մսուր, Ախց. Երև. Կր. Հմշ. Սեբ. Սլմ. մսուրք, Ննխ. մու-սուրք (տե՛ս տակը), Ասլ. մսիւրք, մսիւր՝, Ոզմ. մսօւր, Սվեդ. մսսէօր, Զթ. մօսույ, մօ-նուր։-Նոր բառեր են մսրթումբ, մսրմուտ, մորմնայ.-ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 493 մսուրք անել «դիզել, կուտել»։
Զանասունս ի մսրոց ի բաց հալածէին։ Կերակրոց եւ ըմպելեաց եւ մսրց (գիտակ են անբանք). (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. լիւս.։)
Ժողովեալք առ մսրովն (բեթղեհեմի՝) մարգարէութեամբ սաղմոսաց զծնունդն պատմեն. (Արշ. ՟Ժ՟Ա։)
Ի մսուր եդաւ, այլ զմսրովն հրեշտակք պարաբերեցին. (Պիտառ.։)
Ի մսրոյ սկսաւ, եւ առ յովանակն կատարեաց յովանակով. (Եփր. համաբ.։)
Եթերին պատեանքն են ի կառս մսրի ժողովեալ սառնական օդքն։ (Պիտառ.։)
reckoner, calculator, book-keeper, accountant, auditor of accounts;
տուն, տեղի —ի, counting-house;
accountant's office, ciphering.
(սեռ. ի) «հաշուակալ, հաշ-ուապահ» Ա. մն. իէ. 1. Ագաթ. Սեբ. (Վատ պուրականի հարկահաւաքի համար ասուած) -սխալ գրչութիւն է համակար Գնձ. 1865, էջ 24, Սիմ. ապար. 87-89,
= Պհլ. *hamārkār «հաշուակալ» ձևից. կազմուած է պհլ. *hamār «համար, հաշիւ» և kār «-արար» ձևերից. (վերջինից են նաև հյ. օգտակար, վնասակար, զենակար). պհլ. բառը չէ՛ աւանդուած, բայց նրա գոյութիւնը հաստատում է հայերէնի հետ նաև միշնայե-րէն [hebrew word] amarkal։-Հիւբշ. 178.
ԳԴ համեմատեց պրս. ասարէկիյո բառի հետ, որի նշանակութիւնը և ա-ռաջին մասը նոյն են մերի հետ, բայց երկրորդ մասը (կիյր «բռնել») գործ չու-նի մեր կար-ի հետ։ Աւելի վատ է ՆՀԲ, որ դնում է պրս. շիւմարկիր։ Առաջին անգամ M. A. Levy (Geigers zweit Zeitsch. 5, 215) հայ բառը կցեց միշն ձևին։ Պատկ. Maтep. II 22 պհլ. ha mār ձևից։
(որպէս ռմկ. հիսապքեար. հիսապ. պ. չիւմարկիր, հիսապ բռնօղ. Որ առնէ զհաշիւ, եւ ունի զհամար ընչից, վաճառականութեան, նաւարկութեան եւ այլն. յն. պաշտօնեայ.
Համարակար դպիրք՝ ոչ պաշտէին ժողովրդեանն զամենայն համարս արքունի. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 1։)
little child, boy;
lad;
apprentice, novice, beginner;
scholar, disciple;
new, raw, inexperienced;
ignorant;
— կրպակաց, shop-boy;
— կապեղացի, pot-boy;
— նաւաստւոյ, cabin-boy.
, ի-ա հլ. «երախայ, նորածին մա-նուկ. 2. տղայ, մանուկ. 3. զաւակ, որդի. 4. աշակերտ» Պիտ. Պղատ. օրին Նոնն. («որ-դի» Մագ. մեծ են. էջ 14), Տիմոթ. կուզ, էջ 173, 175, 181, 291, 292. «դուստր, աղջիկ» Տիմոթ. կուզ, էջ 196. արդի գրականում գոր-ծածւում է միայն «թերուս» նշանակութեամբ։ Այս արմատից ունինք համբակաբար Փիլ. համբակագոյն Պղատ. օրին. համբակական Կղկնտ. համբականալ Պղատ. օրին. համբա-կատի Շնորհ. վիպ. համբակեալ Տօնակ. համբակօրէն Մագ. գրուած է նաև ամբակ Նար. երգ. բոլորն էլ յետին։
ՆՀԲ լծ. յն. πάίς, παῖς «տղայ», հյ. մանուկ, մանչ, պրս. [arabic word] hampā «ըն-թացակից, արբանեակ»։ Հիւնք. պրս. հէմբա «ընթացակից, օգնական, հետե-ւող», յն. ὄμφας, սեռ. ὄμφαϰος «տը-հաս, խակ»։ Bugge KZ 32, 13 մեկ-նում է իբր ամ-բակ, կազմուած ան բա-ցասականով՝ բակ=bhā «խօսիլ» ար-մատից. հմմտ. բան, բայ. ըստ այսմ համբակ նշանակում է բուն «ռեռ ան-խօս մանուկ»։ Հին բռ. գտնում ենք համբ «տիք», որ կարծես կապ ունի այս բառի հետ, բայց անստոյգ է, որովհետև նոյն բառը Բռ. երեմ. 173 մեկնում է «տիկ»։
Ոչ եթէ նախկին ոմն համբակ գոյացեալ յարգանդի, եւ ապա յարակցեալ ի բանն, այլ բանին աստուծոյ առեալ ի կուսէն մարմին. (Խոսրովիկ.։)
Բնութեանն ամենայն համբակաց ջերմագոյն գոլով՝ հանդարտութիւն բերել ոչ կարէ. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Յիւրմէն ծնեալ համբակ։ Առաքինասէր ծնողաց համբակ։ Առ ծնօղս բերեալ համբակաց զանարգանացն կամակարութիւն։ Դիոգենէս համբակ տեսանելով ստահակեալ՝ զմանկածուն տանջեաց։ Արհեստասէր համբակաց (ուսումնակցաց). (Պիտ.։)
Կատարեցաւ բանըն չափեալ՝ ի համբակէ նըւաստացեալ. (Շ. վիպ.։)
Ո՛վ մանուկ, համբակ ես. յառաջելով ժամանակս արասցէ զքսզ բազում ինչ յայժմիկ թուեցելոցդ քեզ փոփոխեալ, եւ առ ներհակսն դարձեալ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
store, deposit;
warehouse;
purveyor;
երկինք նմացօղոյ, the heavens shall drop down dew.
«շտեմարան» Օր. լգ. 28. Իփր. ծն. 128. Մծբ. 229. «մատակարար, կե-րակրիչ» Մծբ. էջ 229, 369 (տե՛ս Վարդա-նեան ՀԱ 1913, 301-2). որ և ամբարակ «շտեմարան» Կանոն. էջ 51։
φυλακή custodia συννέφεια caelum nubilum. Համբար բարեաց գանձել յամպս. կամ պահարան ամպեղէն. ուստի վարի եւ իբր Համբարանոց. եւ իբր Համբարածու. (եբր. արաֆ. կաթիչ. ցօղիչ. յն. ամպոտութիւն)
cf. Համբարի.
ՆՀԲ պրս. parī «պարիկ» բառի հետ։ Պաւասանեան, Պատմ. գրակ. 197 «համ. բարների կամ շտեմարանների պահա-պան աստուած»։ Հիւնք. պրս. հիւպարի «կարապ»։ Մէնէվիշեան, Արդի լեզուա-գիտ. էջ 61 հունգ. hämā «մթին»+պա-րիկ բառերից, իբր թէ համբարու «սև աառեև»։ Stackelberg, Дрeви. Bocт 1901, թրգմ. Բազմ. 1902, էջ 121 կցում է պրս. hambaruna ձևին, որ չունի ԳԴ։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst. Յու-շարձան 402 սումեր. amar-baruu «մա-տաղ եղնիկ»։ Ուղուրիկեան (տե՛ս Գաբ. բռ. էջ 771 և 1405) ֆրանս. vampir բառի հետ։ Meillet, Rev. ét. arm. 1, 10 իրան. *ham-paru-ձևից, որի հետ նոյն. է parikā>պարիկ։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] hān-bar «բորենի և նման վայրի գազան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 155)։ 11. Եզն. որից համբաւել «կոչել, հռչակել, յայտարարել, անուն կամ լուր հանել» Մտթ. թ. 31. Եզն. համբաւաւոր Եփր. եբր. համբա-ակոծ առնել Կոչ. համբաւահան Բուզ. համ-բաւատենչ Փարպ. Խոր. չարահամբաւ Պիտ. Բրս. մրկ. բազմահամբաւ Սիսիան. բարե-համբաւ Բ. մակ. ժդ. 37. մակբայական գոր-ծածութեամբ՝ համբաւու «ի լրոյ» Կղնկտ։ հրտր. Էմ. էջ 40։
ՀԱՄԲԱՐՈՒ եւ ՀԱՄԲԱՐԻ. Պարիկ. յուշկապարիկ. պրս. փերի. Կենդանի ջրային կամ ցամաքային՝ խառնակ, եթէ՛ իրական իցէ՝ եւ եթէ բանաստեղծական. ճիւաղ. եբր. պէնօթ խանաթ (դստերք ճչոյ). եւ թաննին, թաննիմ (վիշապ, նհանգք). ըստ սիմաքոսի՝ ջայլամուղտ.
Զհամբարու այլք յուշկապարիկք թարգմանեցին. եւ համբաւ է վասն սորա՝ թէ ծովային կենդանի է, ի միջոյն ի վայր ձուկն, եւ ի վեր կնոջ կերպարան. եւ այնքան քաղցրաձայն, մինչ զի պակնուն լսօղքն. վասն որոյ եւ յն. սիրին, կարծի նշանակել իբր սիրայիւ կամ պարանաւ ձգօղ։
Դստերք համբարեաց։ Արասցէ կոծ իբրեւ զվիշապաց, եւ սուգ իբրեւ եւ սուգ իբրեւ զդստերաց համբարեաց. (Երեմ. ՟Ծ. 39։ Միք. ՟Ա. 8։)
cf. Ամբարտակ;
towering, puffing up.
ՆՀԲ արմատը դնում է բա, բայ, բան, բաւ. վրաց. համբա՛վի։ Windisch. 22 սանս. sambhā̄va, որ սակայն Böht-lingk, Sansc. Wört. հտ. 7, էջ 756 [other alphabet] ) մեկնում է «stana. դիրք. կացութիւն»։-Lag. Urgesch. 131 bhā արմատից։ Տէրվ. Նախալ. 95 bha, bhan «հնչել, ասել» արմատից։ Հիւնք. յն. φήμη, դոր. φάμα «համբաւ»։ Bugge KZ 32, 13 իբր *sm-bhā-mā նախաձևից. հմմտ. ւտ. fama, յն. φήμη «համբաւ». բոլորն էլ bhā «խօսիլ» արմատից։ Karst, Յու-շարձան 406 սումեր. pam, pav, pam. pam «յայտարարել»։
ՀԱՄԲԱՐՏԱԿ χῶμα agger πύργος , turris եւ այլն. որ եւ ԱՄԲԱՐՏԱԿ. Համբարձեալ ի յատակէ ի վեր՝ հողաբլուր, պատնէշ կանգնեալ, պարիսպ, աշտարակ, բուրգն. կամ ըստ Հին բռ. Ընդդէմաշտարակ.
Պարսպելով եւ համբարտակ շինելով զերկիր երկնի. (Փիլ. լին. ՟Բ. 82։)
Եթէ համբարտակն վստահութեան՝ մեղօք յատակի, դարձեալ կառուսցի. (Նար. ՟Գ։)
kiss, embrace;
*buss;
sweetness, affability, familiarity;
union, joint, joining together;
spondee;
sweet-tempered, affable, benign, gentle, mild, meek;
propitious, favourable;
agreeing, unanimous;
— ձեռաց, hand-kissing;
յուդայի, մատնչի, a traitor's kiss;
— տալ ումեք, to embrace, to kiss;
to buss;
տալ միմեանց — խաղաղութեան, to give the kiss of peace;
ի — ածել, to familiarize, to tame, to domesticate;
հաշտ եւ — առնել, — յարդարել, to appease, to calm, to pacify, to reconcile;
գալ ի —, to get or grow tame, familiar, to be tamed;
— եւ կամակ բարս ստանալ, to be good-tempered, gentle, amiable.
, ի հլ. (յետնաբար նաև ռ հլ.) «պաչելը, պաչ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 1Ս. «սեր, միութիւն, յարում, ընտանութիւն (անասու-նի)» Վեցօր. Եզն. Ոսկ. մտթ. տիմ. Փելիպ. «ընտել, ընտանի, հեզ, հաշտ» Յհ. կթ. Նար. «երկու երկար վանկերից բաղկացած բառ» Թր. և Երզն. քեր. որից համբուրել ՍԳր. համ-բուրեցուցանել «ընտանեցնել, կրթել (անա-սունը)» Եզն. համբուրական Պիտ. անհամ-բոյր «անընտել» Ոսկ. բարեհամբոյր Յհ. կթ ուղղահամբոյր Նար. առաք. դառնահամբոյր Յհ. կթ. ժամահամբոյր «վաղանցուկ» Հին բռ. համբուրելի (նոր բառ). դժուարահամ-բոյր Մխ. առակ. (կայ նաև Ղրբ. դժուարա-համբոյր «դժուարանցանելի», որի հակա-ռակն է հեշտահամբոյր «դիւրին անց կենա-լու (ճանապարհ)»։
Հներից Լմբ. մատ. 498 ստուգաբա-նում է համ «մի, ամբողջ» և բիւր բա-ռերից. «Հաղորդին Քրիստոսի և մի-մեանց համբուրիւն, քանզի և նոյն ինոն ստուգաբանութիւն անուանս զտարացոյց խորհրդոյս մեզ յայտնէ. համբիւր. համն մի ստուգի, այսինքն թէ բազումքն այս-պէս հաղորդեալ, իրերաց միանան»։ Ա-ւետիքեան, Քերակ. 1815, 313 համ բոյր «մէկ բուրում, մէկ շունչ ունենալը»։ ՆՀԲ դնում է բոյր բառի՞ց և վրաց. ամպօ՜րի։ Lag. Urgesch. 432 budh արմատից։ Muller SWAW 84 (1877), 217 բոյր արմատից։ Էմին, Динaст. Cnис. 1884 (արտ. Изcлъд. и Cтaт. էջ 186) կազ-մուած -ոյր մասնիկով։ Աղայեան, Աղ-բիւր 1887 յաւել. էջ 68 բոյր բառից, որովհետև հին ժամանակ համբուռեւու ժամանակ «իրարից հոտ էին քաշում»։ Նազարէթեան, Պատկեր 1893, 235 ար-մատը համ, ամ, համբ՝ միութեան և հաւաքման նշան։ Հիւնք. բոյր բառից, որովհետև «համբուրելդ հոտոտել իսկ
ԳՒՌ (dialectal) Գործածւում է միայն կրօնական ի-մաստով, այն է՝ «մասունք, խաչ, աւետարան և կամ կրօնաւորի աջ համբուրել».-Տփ. համբուրիլ, Ալշ. Մշ. համբ'ուրել, Սեբ. համ-բ'ուրէլ, Ախց. Երև. Կր. Պլ. Ռ. համփուրէլ, Շմ. համփուրիլ, Տիգ. հmմփուրէլ, Ննխ. համ-փըրէլ, Ջղ. խամբ'ուրել, Սլմ. խmմբիւրել, Մկ. խmմբիւրիլ, Մրղ. համփըռէլ, խամփը-ռել, Ագլ. հըմփէ՛րիլ ևն։ Ատանայի թրքախօս հայոց մէջ՝ համփըրէլ էթմէք։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ამბორი ամբորի «համ. ռոյր», ამბორება ամբորեբա «համբուրել». Րոմելսա մե ամբորս-ուղ'ո, իգի արս, շեիպ-ղ'արթ իգի «Ընդ որում ես համբուրեցից՝ նա է, զնա ունիցիք». Մտթ. իզ. 48։-Ըստ Մառ. Гpaм. др. aрм. 41 և ЗВО 17, 303 տառա-դարձուած է նաև 3ამბორი համբորի, ჭამბო-ვრი համբովրի, որի հետ Վ'apaя, Oбъ. отнош. aбхазcк. яз. էջ 20 միացնում է նաև չերքէզ. boyor, boyo «համբոյր»։
φίλημα osculum. վր. ամպօ՛րի Պագանելն՝ մանաւանդ զմիմեանս. որպէս շուրթն ի շուրթն ի միասին բուրումն սիրոյ. ողջոյն սիրոյ. նշան միութեան կամ միաբանութեան. համբուր, պագնելը, պագտուիլը.
Համբոյր սիրալիր տայր խոցուածոցն առանձնական (յովսէփ արեմաթացի). (Լմբ. տաղ.։)
Ո՛վ համբոյր՝ նենգութեան նշան, եւ առիթ մահու. (Շար.։)
Առաջնոց չվնասակարութեան գազանացն մարդոյ՝ այժմու համբոյրս եւ ընտելութիւնս վկայեն։ Զառիւծու կորիւն սնուցեալ ածէ ի համբոյր եւ ի քծինս. (Եզնիկ.։)
(Գազանք) մարդկեղէն արուեստիւք պատրեալ՝ բազում անգամ գան ի համբոյր (յն. ընդել լինին)։ Զառիւծս ողոքես, եւ ի համբոյր ածես (յն. ձեռնընդել առնես). եւ զքո ցասումդն քան զառիւծուն վայրենագոյն կազմես։ Ձի ամեհի, եւ գազան վայրենի ... ի համբոյր գայցէ։ Տիրեմք նոցա, եւ ի համբոյր ածեմք. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. տիմ. Ոսկ. փիլիպ.։)
Միմեանց սիրելի եւ համբոյրք են։ Հաշտ եւ համբոյր բանիւ. (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Զաստուած մեզ հաշտ եւ համբոյր արասցուք։ Աղաչէ աղերսէ, եւ զդարձն խնդրէ. վասն զի համբոյր բնութիւն է. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
ՀԱՄԲՈՅՐ. Ըստ քերականաց՝ Զուգահաւասար երկայնութեամբ երկավանկ բառք.
Համբոյրն ներկուց երկայնաց քառամանակ. ո՛րգոն, մա՜շդո՜ց ... Համբոյրն լսի զոյգ կամ հաւասար. (Թր. քեր. վջ։)
Երկվանգիցն անուանք են այս. համբոյր, մեծասար, մեծավերջ ... իշխանութիւն է առնել համբոյր. (Երզն. քեր.։)
totally, entirely;
no, not, not at all.
«նոյն բնութիւնից» Կիւրղ. գնձ. «բնաւ, ամենևին» Վրք. հց. ա. 432։
saddle;
harness;
կողմնակի —, side-saddle;
pillion;
կոճղ —ի, saddle-tree;
հանել ի բաց զ—ն, to unsaddle;
cf. Թամբ.
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «գրաստի թամբ, կորդին» Ղևտ. ժե. 9. որից համետել «գրաստի վրաւ համետ ռնել» Ծն. իբ. 3. Դատ. ժթ. 10. նոր բառեր են համետաւոր, համետագործ։
ἑπίσαγμα, σάγμα sagma, stramen, stragulum. Կազմած իշոյ կամ գրաստու՝ առ ի նստել ի վերայ, կամ բառնալ զբեռն.
Ամենայն համետ իշոյ, յորոյ վերայ նստի. (եւ այլն. Ղեւտ. ՟Ժ՟Ե. 9։)
cf. Համուռն.
ՆՀԲ «լծ. թրք. ճիւմհիւ «բազմութիւն» իսկ հյ. որպէս թէ համ ի մի ուր, կամ խուռն համայն ի մի վայր»։
եւ մ. ՀԱՄՈՒՌ կամ ՀԱՄՈՒՌՆ. Համօրէն բազմութիւն. եւ Միահամուռ. (լծ. թ. ճիւմհիւռ. իսկ հյ. որպէս թէ համ ի մի ուր, կամ խուռն համայն ի մի վայր)
Եւ ժողովոյն միանգամայնք, խումբ, համուռն, հոյլ. (Թր. քեր. (ուր Նչ. եւ Երզն. գրեն, համուռ։))
crowd, multitude;
cf. Միահամուռ.
ՆՀԲ «լծ. թրք. ճիւմհիւ «բազմութիւն» իսկ հյ. որպէս թէ համ ի մի ուր, կամ խուռն համայն ի մի վայր»։
եւ մ. ՀԱՄՈՒՌ կամ ՀԱՄՈՒՌՆ. Համօրէն բազմութիւն. եւ Միահամուռ. (լծ. թ. ճիւմհիւռ. իսկ հյ. որպէս թէ համ ի մի ուր, կամ խուռն համայն ի մի վայր)
Եւ ժողովոյն միանգամայնք, խումբ, համուռն, հոյլ. (Թր. քեր. (ուր Նչ. եւ Երզն. գրեն, համուռ։))
dumb;
speechless, mute, tongue-tied;
— ի ծնէ, born dumb, dumb from one's birth;
— բնութիւնք, babies;
— լինել, or համրանամ, համրիմ, cf. Համրանամ, cf. Համրիմ.
, ր հլ. (-մեր, -մերց) «լեզու չունե-ցող, մունջ, լալ» ՍԳր. որից համրանալ ՍԳր. Վեցօր. համրիլ «լեզուն բռնուիլ» Իմ. ծբ. 24. Մծբ. համրութիւն Կիւրղ. ել. համրացուցանել Նար. իգն.։
ՆՀԲ լծ. յամր (յամրալեզու)։ Հիւնք Հերմէս յատուկ անունից է հանում։ Bugge KZ 32, 13 և A. Torp դնում են *ambrū
Ո՞վ արար զխուլն եւ զհամրն։ Որպէս համր՝ որ ոչ բանայ զբերան իւր։ Համր եղիցին շրթունք նենգաւորք։ Եբաց զբերանս համերց։ Խլից լսել տայ, եւ համերց խօսել։ Կաղս, կոյրս, համրս։ Համերքն խօսէին։ Զլեզու քո կապեցից ի քիմս քո, եւ եղիջիր դու համր.եւ այլն։
Համր բնութիւնքն երգեցին զօրհնութիւնս ովսաննայիւ,. այսինքն տղայք դեռ անբարբառք. (Եփր. ծղկզրդ.։)
Քերթողական է հոլովս.
Նման գոլով խուլ եւ համրին, եւ ի դիւաց խցեալ խըլին. (Յիսուս որդի.։)
Armenian;
—ք, Armenia;
—ք or —եր, the -s, the — nation;
— լեզու, բարբառ, the Armenian language;
թարգմանել ի —, յեղուկ ի — բան, to translate into —, into the — language.
, ի հլ. «ապականութիւն, աղբ». նորա-գիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Աթան. տպ. 1899, էջ 199. «Արե-ռակնս այս օրերևակ և ի մարմինս մեռե-լոցն լինելով, և ի վերայ հայիցն և ժախա-հոտութեանցն փայլելով, ո՛չ վնասի և ո՛չ պղծի». (հմմտ. իմաստի ճշտման համար՝ նոյն հատուածի մի ուրիշ համապատասխան ձևը՝ Անկ. գիրք հին կտ. Վենետ. 1896, էջ 149.-Արեգակն ոչ ապականի հայելովն յաղբ և ի տիղմ)։
«հսկայ». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 175 յգ. հայք «հսկայք» ձևով։
«նայիլ». արմատ առանձին անգոր-ծածական, որից կազմուած են՝ հայիլ «նա-յիլ, դիտել, փխբ. մի բանի սպասել» ՍԳր հայելի ՍԳր. Եփր. ել. հայեկ «նաւի դիտա-րան» Լծ. նար. հայեակ «դէտ, տեսուչ» (նո-րագիւտ բառ) Տաթև. ձմ. լզ. (երեք անգամ գործածուած). հայարան «աչք» Մագ. թղ. 136. հայեացք Դիոն. եկեղ. Նար. երգ. հալե-ցած Փարպ. հայեցիկ Գ. թագ. զ. 4. հալե-ցուած Եզեկ. իգ. 16. Ոսկ. յհ. հայեցուցանել Առակ. իա. 1. Վեցօր. երկնահայեաց Վեցօր. քաղցրահայեաց Առակ. ժբ. 13. Վեզօր. հա-մարձակահայեաց Ել. իգ. 8. յառաջահայեաց Կոչ. 208. իմաստահայեաց Փարպ. լաւահա-յեաց Փարպ. ծովահայեաց Խոր. ընդվայրա-հայեաց Եփր. խոստ. դժնահայեաց Խոր. հա-յեցակէտ (նոր բառ) ևն։-Այս արմատից նի-տե՛ս առանձին։-Այս հոմանիշ բառերի նո-շանակութեան տարբերութիւնն է ըստ Տաթև. հարց. 407՝ հայիլ «ցածրից վերև նայիլ», նայիլ «վերևից ներքև նայիլ», տեսանել «հա-ւասար դիրքով նայել»։
ՆՀԲ արմատր համարում է ակն, աչք, այց։ Lag. Urgesch. 53 յն. συν-ι-έναι «ուշադիր լինել»։ Müller, Kuhns ս. Schleich. Btrg. 3, 90 արմատը դնում է paç։ Հիւնք. արաբ. [arabic word] xayāl «երե-ւակայութիւն»։ Thomaschek ՏWAW 4, 45 (թրգմ. ՀԱ 1894, 18) դնում է pā արմատից, որին ճիշտ համաձայն է գա-լիս ալբան. pa, անց. pane. námιine։ Scheftelowitz BВ 29. 33 pāi «պահել» արմատից, ինչպէս են զնդ. pāyu, պրս. pāyī̄dan «սպասել», յն. ποιμήν «հո-վիւ» ևն։-Հայելի բառի հետ պատահա-կան նմանութիւն միայն ունի գնչ. yali «հայելի, ապակի», որ ծագում է լն. δαλος, δαλιον, նլն. ὸάλιν γιαλὶ «ա-պակի» բառից։ Մառ. Яз. и Лит. 1, 238 բասկ. ayč̌in «առաջը» բառի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Խրբ. հաիլ, Ք. հայնալ, Հճ. հէյյել, Զթ. հէյիլ, Տիգ. հիյmլ «նայիլ», իսկ Սվեդ. հիյյիլ «սպասել».-աւելի հետաքրքրական ձևեր են Շտ. խել, Մկ. ըխիլ. (ասւում է օր. Մկ. կըխը «տեսնում է», տըխը «պիտի տեսնէ», ըխը՛ «տե՛ս», որոնց հետ նոյն է Վն. խենք՝ «տեսնենք, նայինք» (իբր *հա-յենք)։-Նոյն արմատից են հայոց Ակն «բախտ նայող, բախտագուշակ, տճկ. baqejə, ռմկ. պախըճի), հայվածք Արբ. «նայուածք»։ -Հայելի բառը պահուած է Ասլ. Մշ. Ննխ. Ալշ. Երև. Ախց. Պրտ. Ռ. Սչ. հայլի, Մրղ. Սեբ. Սլմ. հmյլի, Հճ. Շմ. հէյլի, Խրբ. հmլլի, Աժտ. հալի, Զթ. հիլլէ, Գոր. Ղրբ. Տիգ. հիլի, Տփ. հալիլա, Սվեդ. հիլիլա, Ագլ. հըլլէ՛րի, Ոզմ. խէյլէ՛, Ջղ. խալլի, Վն. խայլիկ ձևերով։
, ի հլ. «հաց» ՍԳր. «կերակուր, ճաշ, ընթրիք, կոչունք, սեղան» ՍԳր. Ոսկ. եփես. «ցորեն» Գիրք թղ. 236. Վստկ. 30. Կղնկտ. (հրտ. Էմ. էջ 66, Շահն. Ա. 185). որից հա-ցալից Երեմ. խդ. 17. Ղկ. ժե. 17. հացակից Սիր. թ. 22. հացամոլ «հացառատ» Ոսկ. ես. 230. հացարար Երեմ. է. 20. հացարարոց Ա. մն. ժզ. 3. հացարարութիւն Ոսկ. մ. բ. 27. հազաւէտ Ես. լզ. 17. հացերէց Դատ. ժզ. 20. հաօեփեազ Ա. թագ. ը. 13. հացկատակ Ոսկ. մ. ա. 4, բ. 23. մեծահազ Բ. մակ. բ. 28. գա-րեհաց Վրք. հց. հացամեծար «գողի ասպրն-ջական, գողպարտակ» Մխ. դտ. 334. հացուտ «հագաշատ» Աբր. կրետ. էջ 101 ևն։ Նոր բա-ռեր են հացաբոյս, հացահատիկ, հացագին. հացադուլ ևն։
Հնեռիզ Տաթև. ձմ. իդ. «Հացն հայ-ցումն թարգմանի, որ է հայց»։ Սրանից առնելով Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 311 հայց բառից, «որովհետև բնութիւ-նը հաց է ուզում» (իբր պահանջ)։ Klap-roth, As. polygl. էջ 99 և 134 Կովկա-սեան ակուշա լեզւով kaz և կուբիչի լեզ-ւով kaz ձևերի հետ։ ՆՀԲ լծ. հյ. հայս և արաբ. xubz «հաց»։ Pott EF 1, 233 և սրան հետևելով Windisch. 22, Goscha 29, Bottich. Arica 33, Lag. Urgesch
334, Müler SWAW 38, 581 և 41, 148-165, Justi Zendsp. 182, Հիւբշ. KZ 23, 29 ևն կցում են փռիւգ. βέϰος «հաց» հոմանիշին, այս էլ դնելով pac «եփել» արմատից. հմմտ. սանս. և զնդ. pac, պրս. puxtan, օսս. p'icin, յն. πεσσω «եփել» ևն։-Fick BVS 7, 383 փռիւռ. βέϰος ձևը կասկածով դնում է bhaǰ արմատից։ Canini, Et. étym. էջ 238 հաց և հայս=բասկ. haz «սնուցանել» բառի հետ։ Fortunatov BВ 7 (1883), 88, որից և Bugge, Btrg. 17 և KZ 32 41 հաց միացնում են սանս. sasyá-«ցանք, հացահատիկ», զնդ. hahva-«արմտիք», paitis-hahya «հնձոց տօն» բառերի հետ։ Հիւբշ. 465 սխալ է գըտ-նում այս համեմատութիւնը, որովհետև հյ. ց չէ՛ <հնխ. sy։ Հիւնք. հայս բա-ռից։ Erckert, Die spr. d. Kauik. stam-mes. էջ 48 խիւր. gatc «հաց»։ Patru-bány SA 1, 188 հնխ. pok2som «եփած» ձևից. հմմտ. լտ. coquo, coxi, սանս-páksat։ Նոյն, KZ 37 (1904), 428 և IF 13, 163 հնխ. pā-sk-om նախաձևից, իբր ւտ. nasco «արածել, սնուցանել», pa-nis «հաց»։ Pedersen, Նպաստ 23 ըն դունում է այս մեկնութիւնը, բայց Հայ. դր. լեզ. 156 մերժելով՝ կցում է յն. πατὲομαι «ուտել», գոթ. fodian «սնա-նիլ», հ. սկանդ. fóstr «սնունդ, կրթու-թիւն» ևն բառերին, բոլորի արմատը դը-նելով հնխ. pā «ուտել, սնանիլ», աճա-կանը pat։ (-Նոյնը կրկնում են Walde 558 և Boisacq 751)։ Սանտալճեան, Բազմ. 1904, 498 ուրարտ. աձիս։ Scheftelowitz BВ 28, 287 սանս. aca, զնդ. as, պրս. as «կերակուր»։ Char-pentier, IF 25, 242 սանս. pakti, յն. πέώις լտ. coctio «եփել, եփուած բան» բառերին ցեղակից՝ դնելով kι=հյ. ց։ (Pokorny 1, 112 չի ընդունում Schef-telowitz-ի մեկնութիւնը, իսկ 2, 17 և 22 աւելի լաւ է գտնում Charpentier-ի մեկ-նութիւնը, քան լտ. pāsco ևն)։ Karst, Յուշարձ. 421 թթր. as, aš, az «ուտել,
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախզ. Ակն. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Ղրբ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. հաց, Ասլ. հաց, հաս, Տիգ. հmզ (սեռ. հmցցի), Ագլ. Հճ. հօց, Զթ. հօց, հոց, Անտ. հուէօց, Այն. հաս (Բիւր. 1900, 682), Սվեդ. հուց, Մկ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. խաց.-հետաքրքրական ձևեր են Ջղ. ախանօ «ան-հազ, առանց հացի», Ջղ. մնկ. ծածիկ «հա-ցիկ»։-Նոր բառեր են հացաբեր, հացակեր, հացահաջ, հացահոտ, հացաման, հացանուշ, հարաշէն, հացապուր, հացատուն, հացա-ւորել, հացափոխ, հացափոր, հացթուխ, հաց-լաթ, հացահան (մի քիչ հնից ունինք՝ հա-ցահան Զքր. սարկ. Բ. 65, որից Վն. խաս-խան, Շմ. ծահան, Ղրբ. ծհան), հազութազ, հացուտ «կուշտ», հացպան, հազվալայ, հազ-փնջիկ, հացփոր, անհացուտելի, անաղուհաց, թաւահացիկ, թթահաց, տաքդեղահաց ևն. Ատանայի թրքախօս հայերը պահած են մէ-ղա հացցիկ դարձուածը (ասում են՝ երբ հացը գետին ընկնի), ախաս «աղուհացք, մեծ պահք» (Բիւր. 1900, էջ 454)։
ἁρμένος armenus, armenius. թ. էրմէնի. վր. սօմխուլի. Ազգ արամեան՝ որ ի Հայկայ թորգոմեան յաբեթեանց.
Այլ թորգոմայ զհայկ ծնեալ, յորմէ եւ Հայք մեք անուանեալ. (Շ. վիպ.։)
Զխանտածութիւն հայ մարդկան ճանաչելով. (Փարպ.։)
ՀԱ՛. իբր Այո՛. կարի իսկ քաջ. արդարեւ. աստուծով. երդուեալ ի դիս. հա՛, հապա՛.
Քննողին կայ դիմակ՝ ասելով, հա՛, հա՛ տեսի զնա. հա սիրեցի. հա՛ քերթօղ եմ, եւ քերթեմ. (Երզն. քեր.։)
paste;
dough;
— հարականել, to knead.
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն ներգ. ի հայսի և բց. ի հայսէ) «ջրով շաղ-ուած և դեռ չխմորուած ալիւր» Ոսկ. ա. կոր. որից նոր գրականում թելահայս «վերմիշէլ, շեհրիյէ, vermicelle».
Canini Ft. etym. 238 հազ բառի հետ միասին՝ կցում է բասկ. haz «սնուցա-նել» ձևին։ Հիւնք. հասակ բառից է հա-նում։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] hays «մէջը մի բան լցնելով խառնել. 2։ մի տեսակ կերա-կուր է. պատրաստում են արմաւի կու-տը հանելով և կարագով ու չորթանով հարելով. 3. չուան ոլորել» (Կամուս-թրք. թրգմ. Բ. էջ 230)։
ԳՒՌ (dialectal) Սվեդ. հաս, Ախց. Զթ. հmս (սեռ. Զթ. հէսի), Հմշ. հէս. սրանք նշանակում են «խմոր, հայս». իսկ Ղրբ. Շմ. հmս «իւղով, շաքարով և ալիւրով պատրաստուած զան. գուած, որ դնում են գաթայի մէջ»։ Նոր բա-ռեր են՝ հայսալի, հայսգդալ, հայսդիր (Հմշ. հէսդ'իր) «մեծ տաշտ», և Սեբ. հասըլէլ «խր-մորը լաւ շաղաղել, շաղուել»։ Ախք. ունինք նաև հալս ջուր «մէջը խմոր շաղուելու տաք ջուր», հայս ջրաման «կաւէ աման՝ որ թոնի-րը կախելով՝ միջին հայսջուրն են տաքաց-նում»։
Ա՛ռ ժողովուրդն զհայսն իւրեանց, մինչչեւ խմորեալ էր։ Եփեցին զհայսն նկանս բաղարջս։ Առ հայս, եւ թրեաց, եւ արար բլիթս։ Կանայք նոցա հայս հարկանեն՝ առնել կարկանդակս զօրութեանց երկնից. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 34։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 8։ Երեմ. ՟Ե. 18։)
Փոքր խմոր զյոլով հայսն խմորէ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Եկն հայսն երկնային, եւ ապականեաց զհայսն մեղաց, եւ նովաւ թրին հացք պատարագին։ Բայց զի՞նչ ասեմ զնա ի հայսի, քանզի ինքն է հայս յարութեան, զի ի ձեռն բնակեցելոյ աստուածութեանն զկեանս յաւիտենականս ի մարմնի միացուցեալ խառնեաց. (Պիտառ.։)
always, at all times, continually, constantly, ever;
assiduously.
ՆՀԲ լծ. հյ. համայաւէժ, յն. συμπας «ամբողջովին», պրս. [arabic word] har-bār ռամէն անգամ»։ Windisch. 22 հանտ-ևռում է սանս. sanā-tana ձևին։ Müller Bvs 5, 139, WZKM 5, 355 պրս. [arabic word] hanōz «տակաւին»= հպրս. *hanā apa-čā «շարունակ»։ Justi, Dict. Kurde, էջ 457 օրդ. heiz, heiža, heizam «նորից», զազա. hén'ī «տակաւին», պրս. hanoz։ Տէով. Մասիս 1881 մայ. 12 սանս. sana «միշտ», գոթ. sinteinō ևն, իսկ Նախալ. 110 կցում է հին, հանի բառերին (տե՛ս հանի)։-Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. էջ 195 պրս. [arabic word] namabāz «ամէն անգամ»։ Հիւնք. պրս. էնպազ, հէմպազ «ընկեր, սեղանակից»։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 37 և Arm. Gram. 463 իբրև բնիկ հայ՝ բառի առաջին մասը ևոում է սանս. sánā, sanճt, sanā-tána «միշտ», լտ. sem-per «միշտ, շարու-նակ», գոթ. sin-teins «հանապազորդ», sin-teinō «միշտ, շարունակ» բառերին. (վերջին երեք ձևերը կապ չունին սանս-կրիտի հետ. տե՛ս Walde 698-9). բայց -պազ չմեկնուած մնալու պատճառով՝ անապահով է համարում։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1897, 248 մերժելով Հիւբշմանի մեկ-նութիւնը, դնում է պրս. hambāz «ամէն անռամ». (իմա՛ պրս. hama bāz «ամէն անգամ». սակայն այս ձևը չի կարող յարմարիլ, որովհետև bāz<պհլ. apāǰ)։
patrubány SA 2, 34 համ-+ պրս. bāz ռնորից»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ, 137 հանգապա+զ մասերից բարդուած։ Walde 698 և Pokorny 2, 494 կրկնում են Հիւբշմանի մեկնութիւնը, բայս ա-ռանց կասկածականի և ամբողջը կցելով հնխ. seno->հյ. հին բառին։
Հանապազ գործել, կամ ուտել հաց, տանել կամ ընդունել ի վերայ լանջաց կա ի գլուխն. մատուցանել, լսել, կորացուցանել զթիկունս։ Հանապազ հայհոյի, լուիցի, էին ի տաճարին. եւ այլն։
Դաւիթ երգէր ձեռամբ իւրով, որպէս եւ հանապազն. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 10։)
condition, quality, state;
kind, species, nature;
details, circumstances, particulars;
attribute, disposition, situation;
way, manner;
model;
proof;
— ժամանակին, actual state of things;
ստիպողական —, emergency;
յամենայն —նս, in any way, at all events.
ՆՀԲ ի համ և գալ կամ համանգա-մայնք։ Պատկ. Изсльд. էջ 11 զնդ. han-ǰamana, պրս. anǰuman, սանս. sanga-mana «ժողով»։ Հիւնք. պրս. hangām «ժամանակ» բառից։
(ի համ, գալ, կամ համանգամայնք) τρόπος modus κατάστασις conditio եւ ἑξεύρεσις inventio ἁπόκρισις responsio եւ այլն. Ամենայն որպիսութիւն իրաց միանգամայն խորհեալ. պարագայք. վիճակ. եղանակ. օրինակ. պատճառք. ցոյցք. պէտք. ընտրութիւն. քննութիւն. տեղեկութիւն՝ սարօք իւրովք
Պատմեցին մեզ զհանգամանս ճանապարհին։ Ոչ գոն հանգամանգ գործոց նոցա։ Յամենայն հանգամանք բարձրացուցանել զժողովուրդ իւր. (Օր. ՟Ա. 22։ Բար. ՟Գ. 18։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 35։)
Ե՛կ եւ տե՛ս զբանիցդ հանգամանս ի գրոց սրբոց (յն. զցոյցս)։ Ի մտի ունելով զհանգամանս բանիցս ասացելոց (յն. լոկ, զասացեալս). (Կոչ. ՟Գ։)
Հանգամանք խրատուց, կամ արուեստից, ճարտարութեան, վնասակացութեան, գործոց, աշխատելոյ, առնելոյ, որսալոյ, հերձլոյ զմարմինս, սպասաւորութեան, աշխարհաշէն կենցաղոյս, պատերազմի, վայելչութեան գեղոյ, իրաց, պարգեւաց, տեսլեան, խորանին. (եւ այլն. Յճխ.։ Եզնիկ.։ Կորիւն.։ Խոսր.։ Շ. մտթ.։ Սարգ.։ Եւս. քր.։ Նախ. ել. եւ այլն։)
assessment, rating;
club, clubbing, contribution, share, portion;
— հաւատոյ, symbol, creed;
—աւ, in clubbing together;
—աւ կոչունս առնել, to club for a dinner.
, ի-ա հլ. (կայնաև գրծ. հան-գանակիւ Փիլ. լին.) «ընկերովի հաւաքուած գումար՝ որևէ բանի վրայ ծախսելու համար. յատկապէս խնջոյքի կամ ուրախութեան. 2. ամէն մէկին ընկած բաժինը. ècot. 3. խմբով կոչունք. pique-nique» Ես. խզ. 6, Սիր. ժը. 33. Կանոն, էջ 62. Ոսկ. յհ. ա. 2. Կոչ. «հա-ւաքում, գումար» Կրպտ. ոտ. «հաւատքի դա-շինքը» Պտրգ. որից հանգանակել «ընկերա-նալ, միանալ, հաւաքել, ժողովել» ՍԳր. Շիր. «համեմատել» Մագ. հանգանակութիւն Պիտ. հանգանակապետ Բրս. արբեց. հանգա-նակաւոր Գէ. ես. հանգանակող «շռայլ. զեղխ» Մխ. դտ. 198, 385 (բառիս այս ի-մաստի համար հմմտ. իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. 63). այս իմաստի հնագոյն գոր-ծածութիւնը ունինք Ոսկեդարից. «Որդիս մեր այս խեռ է և անզգամ, և ոչ լսէ ձայնի մե-րում, հանգանակող է և արբշիռ» Բ. Օր. ԻԱ-20։ Գրուած է նաև հանկանակ ևն։
ՆՀԲ «ի համ գալ կամ համաքանակ»։ Հիւնք. պրս. հէնկեամէ, էնկեամէ, էն-ճիւմէն «ժողով»։-Բաւական յարմար է պրս. [arabic word] hangāma (=պհյ. han. gāmak) «ժողով», բայց մ ձայնը դժուա-րութիւն է հանում։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ანკანაკობა անկանակոբա «խնջոյք, հարբեցողութիւն» և ლანკანაკება լանկանակեբա «հեշտասիրութիւն. 2. հարբե-ցողների հետ զեղխութեամբ պարապիլ (վեր-օենը կապելով անշուշտ վրաց. ლანკანი ւնկանի «մեծ ափսէ» բառի հետ՝ ժողովրը-դական ստուգաբանութեամբ)։
(ի համ, գալ. կամ համքանակ) գրի եւ ՀԱՆԿԱՆԱԿ. որ է ըստ յն. սի՛մվօլօն. իբր համարկանակ, միաբան արկեալն. σύμβολον symbolum, sors, signum եւ այլն. իսկ συμβουλή concilium. Որ ինչ ի միջի դնի միաբան խորհրդով ի մի վայր եկելոց, մանաւանդ ի պէտս խրախութեան. եւ բաժինն արկեալ յանցնիւրոց. վիճակ, գլուխ դրամոյ. գրաւ. դաշն. միաբանութիւն.
Հանգանակօք եւ փոխով մի՛ աղքատանար. (Սիր. ՟Ժ՟Ը. 33։)
Զվայելուչ կարգ հանգանակի առ միմեանս մատուցեալ՝ ի վայելելն խնդասջիք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
similar, like, equal, same, conformable.
, ի հլ. (ՆՀԲ դնում է նաև ի-ա հլ., բայց առանց վկայութեան) «նման, հաւա-սար, նոյնչափ» Փիլ. լին. Պորփ. Յհ. իմ. եկեղ. որից հանգիտապատիւ «համապատեւ» Բ. պետ. ա. I. Ոսկ. ես. մ. ա. 15, յհ. բ. 17, գաղ. Սեբեր. հանգիտակ Խոր. հանգիտաթի Փիլ. երկնահանգէտ Գր. տղ. անհանգէտ «ան հաւասար» Փիլ. զուգահանգէտ ԱԲ. ձայնա-կան օրէնքներին հակառակ են՝ հանգէտըն-թաց Առ. որս. հանգէտամանակ Վրդն. ծն. հանգէտահասակ (բայց նաև հանգետահա-սակ) Փիլ.։
ՆՀԲ «գրի և հանկէտ, իբր համակէտ. լծ. պրս. հէմչէնտ, որ է նոյնչափ, նոյն-պէս»։ Windisch. 22 հան մասնիկով։ Lag. Urgesch. 403 սանս. samvid։ Müller WZKM 10, 355 իբր համ-ա-=գէտ=յն. ὄμοειδης, կազմուած համ մասնիկով և *գէտ=յն. εἰδος «երևոյթ, կերպարանք» բառով։ Հիւբշ. 176 մեկ-նում է համ մասնիկով կէտ բառից, իսկ 512 մերժում է Müller-ի մեկնութիւնը, որովհետև *գիտ
Վանէր զերկրորդն այն ամաղէկ՝ ըստ մովսեսի գոլով հանգէտ. (Շ. տաղ ներս.։)
as, like, after the manner of;
almost, nearly;
cf. Հանգունակ.
= Պհլ. ❇ hamgō̄n = պրս. [arabic word] hamgon = զնդ. hamagaona և պհլ [other alphabet] ︎ hamgōnak = մանիք. պհլ. [hebrew word] ham gonag (Salemann, Manichaische Stud. ЗAH 8, էջ 82) = պազ. hamgūna = պրս. [arabic word] hamgona «նման, նոյնատեսակ, նոյնպիսի» ձևերից փոխառութիւն. առաջինը տալիս է հանգոյն, երկրորդը՝ հանգունակ։ Բոլորն էլ կազմուած են իրան. ham-«նոյն» և gōn «ձև, կերպ, եղանակ» բառերիռ։ Կա-րելի չէ ընդունիլ՝ որ հանգոյն, հանգունակ բարդուած լինին հենց հայերէնի մէջ, որով-հետև գոյն «կերպ» ձևով բառ չունինք մեր լեզւում։-Հիւբշ. 176։
10 պհլ. hamgunak։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. 196 պրս. hamgōn։ Հիւնք. պրս. հէմկիւն, էնկիւնէ։ Brugmann, Grdr. 2 I 356 խօսում է մ ձայնը ն-ի վերածելու մասին. իբր համգոյն>հան-գոյն։
Բարեկամ հանգոյն անձին քո։ Մարդ մահկանացու, հանգոյն ամենեցուն։ Պերճութիւնքդ ձեր հանգոյն մոխրոյ։ Ըմպէ զանօրէնութիւնս հանգոյն ըմպելւոյ։ Բարբառ հանգոյն նմա որոտայցես։ Լինիցի քեզ հանգոյն մահու։ Բնակեալ հանգոյն սիդոնացւոց, եւ այլն։ Հանգոյն մովսեսի, կամ արքեպիսկոպոսին կեսարու, կամ հրեշտակաց։ Հանգոյն սմին, այսմ, նոցին։ Հանգոյն կապկաց, յուդայի մատնչի։ Հանգոյն միմեանց. (Խոր.։ Խոսր.։ Սարգ.։ Ճ։)
Բովանդակի առ կիւրոսի՝ հանգոյն երեմիայի բարբառոյն. (Եւս. քր.։)
Հանգոյն գտանէ տէրունական հրամանքն իւր զժողովողիս բանս. (Լմբ. ժղ.։)
Իբր զերեմիա կամ որպէս զյովհաննէս, եւ իբր զնոյի հանգոյնսն. (Լմբ. սղ.։)
turned or tucked up, close;
modest, reserved;
cautions, wary;
gathering up, picking up, closely;
modestly, decently;
cautiously.
«պարկեշտ, զգոյշ, ամփոփ, կոկիկ» Ոսկ. ա. տիմ. 68 (յն. «զգուշու-թեամբ»). Փիլ. այլաբ. Վանակ. յոբ. գրուած է նաև յանկուշն։
(Իբր ունօղ զհանգոյցս, կամ որպէս համ գոյշ. համագոյշ։) Զգուշաւոր. քաջապինդ. ամփոփ. զուսպ. եւ Զգուշութեամբ. զսպելով.
Հրամայէ կրել զնա ի վերայ սրտին, զոր հանգուշն ամփոփ առնել եւ հանգրիճեցուցանել (յն. վերագօտեւորել) պարտ եւ արժան էր. (Փիլ. այլաբ.։)
Զգօտեաւծն հանգուշն իմն խորշաքաղ զպարեգէտսն ի կուրծսն ժողովեսցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. յն. զգուշութեամբ։)
lodging, abode, dwelling;
suburb, village, hamlet;
stable;
cattle-shed, sheep-fold;
cf. Կայարան;
— նաւաց, road, roadstead, harbour, port;
— sanctuary, relic.
. կ-ա հլ. «հանգստարան, իջե-ւան. 2. ոչխարների և տաւարի մակաղատեղ» ՍԳր. «նաւահանգիստ» Փիլ. իմաստն. «նա-հատակի գերեզման, վկայարան» Ոսկ. մ. բ. 12։
ՀՀԲ հանգչելոյ վան։ Հ. Ղ. Ինճիճեան, Եղանակ Բիւզ. 1820, էջ 211 հան և գրուան բառերից, իբր թէ հանգրուանը լինէր մի շտեմարան, որտեղից գիւղա-ցիք հանում էին «գրուանաւ զցորեանն ի ժամանակս վաճառման»։ ՆՀԲ հանգըս-տարան բառի հե՞տ։ Պատկ. Mamep. II. 1 պրս. angarva «փարախ» (իմա՛ ❇ angarva կամ ❇ angazva «փա-րախ խաշանց, այսինքն ոչխարաց և այծուց») բառի հետ։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1897 նոյ. (կողի վրայ) -ուան համարում է նոյն ընդ վանք։
ἕπαυλις, σκηνή caula, villa, atrium σηκός septum. Հանգստարան մարդկան կամ անասնոց, որպէս տաղաւար. վանք հովուաց. բնակութիւն արտաքոյ քաղաքի, գիւղ. աւան. արուարձանք, փարախ, դադարք. կայք, կայանք. օթեւան. տեղի պատեալ պատնշաւ կամ ցանգով.
Մօտեաց ի հանգրուանս մարտիրոսացն. այսինքն ի վկայարանս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
Իբրեւ հանգրուանաւ նաւաց (յն. մի բառ) վարելով առաքինութեամբք. այսինքն նաւահանգիստ. (Փիլ. իմաստն.։)
peaceable, quiet, calm, tranquil, mild;
moderate, staid, sedate, grave, sober;
—, —ս, gently, softly, mildly, tranquilly, slowly;
— լինել, կալ, to remain quiet or tranquil;
— լինել, to have patience, to be patient.
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «հանգիստ, խաղաղ, լռիկ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 9. «հանդարտութեամբ, խա-ղաղ կերպով» Սիր. իա. 23. Ոսկ. գաղ. որից հանդարտ լինել «համբերել» Յոբ. լգ. 5. Ոսկ. մ ա. 2. հանդարտել «խաղաղիլ» ՍԳր. «համբերել, ժուժել, տոկալ» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. մտթ. Ա. 383, յհ. 85. Ագաթ. Սեբեր. 212 (հմմտ. ՀԱ 1914, 326). հանդարտագոյն Ոսկ. կող. յհ. և բ. կոր. հանդարտանալ Եզեկ. լր. 11. Դատ. ժը. 27. հանդարտասիրտ Առակ. ժզ. 19. հանդարտիկ Ոսկ. ես. Վեցօր. հան-դարտութիւն ՍԳր. Ոսկ. անհանդարտ Ճառ. ընտ. հանդարտաբարոյ (նոր բառ) ևն։
= Պհլ. *handart ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց հմմտ. հպրս. *handrta-=սանս. samdhrta-, որ dhar-«դարիլ, դադարիլ, հանգչիլ» բայի անցեալ դերբայն է՝ sam= han նախամասնիկով։ Նոյն բայի բնիկ հայ ձևն է դարիլ, կրկնութեամբ դադարիլ։ Հան-դարտ բառի մէջ han-մասնիկը, մանաւանդ անցեալ դերբայի -ta վերջաւորութիւնը ցոյց ևն տալիս՝ որ հանդարտ փոխառութիւն է։
ՆՀԲ համայն դարեալ դադարեալ։ Bol. tich Arica II, Lag. Urgesch. 207 սանս. samdhrta։ Müller, Kuhns u. Schleich. Btrg. 5, 141 հպրս. *hamdarə-ta, պրս. jam budan «հանգչիլ»։ Հիւբշ. Arm Stud. էջ 37 և Arm. G-am. 177 463 հանդարտ ընդունում է փոխառու-թիւն, բայց տատամսում է, որովհետև չի մտածել հյ. դարիլ բառը՝ իբր բնիկ՝ բաժանել նախորդից։ Հիւնք. անդորր բառից։
Զհանդարտն սիրեաց վարել կենակցութիւն. (Պիտ.։)
Հանդարտն պատերազմող եղիցի. (Յովէլ. ՟Գ. 11։)
Զի՞նչ առ այս հեզն եւ հանդարտն յիսուս։ Որպիսի ոք մովսէսն էր հեզն եւ հանդարտն յամենայնի. (Իգն.։ Խոսր.։)
Եթէ ակն հանդարտ ցուցանիցէ, առաւել գեղ վայելչութեան շնորհէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9։)
ՀԱՆԴԱՐՏ. մ. Հանդարտաբար. հանդարտութեամբ. մեղմով. հեզութեամբ.
Ո՛չ հանդարտ եւ հեզիկ գայ ի վերայ, այլ յանկարծօրէն առնէ յառաջ խաղացեալ. (Մեսր. երէց.։)
coat, clothes, garb, attire, wearing apparel;
old clothes;
preparation, show, pomp, magnificence;
— շքեղ, լայն, magnificent, flowing robe;
— առանց խորշխորշանի, garment without folds;
— արքայական, royal robe;
հեծելազն —ք or —անք, riding habit;
— բաղանեաց, bathing gown;
—ք նորք, a suit of new clothes;
— հարսանեաց, wedding garb;
— սգոյ, mourning;
արկանել զիւրեւ — այրութեան, to wear widow's weeds;
ի բաց հանել զ— այրութեան, to put of widow's weeds.
. ի հլ. (երբեմն նաև օ հլ. այս-պէս Ղևտ. ժա. 32՝ ի հանդերձոյ, Ագաթ. էջ 571՝ հանդերձով, Բուզ. ե. 6, զ. 4 (երիցս)՝ հանդերձոյ, ըստ քննութեան Նորայրի, Կո-րիւն վրդ. էջ 262) «զգեստ, հագուստ. 2. ծածկոց. 3. շոր, լաթ, քուրջ. 4. պատրագք տութիւն, սպաս, զարդ. 5. միասին, մէկտեղ» ՍԳր. (երկու իմաստը միատեղ՝ Եղբարբք իւ-րեանց հանդերձ ի հանդերձ բեհեղերէն. Նո-րագիւտ բ. մն. ե. 12), որից հանդերձել «պատրաստել, կազմել, յարդարել» ՍԳռ. Եւս պտմ. հանդերձեալ «ապագայ, գալիք, ա-պառնի» ՍԳր. Եզն. «պատրաստեալ, զար-ռարուն, պերճ» ՍԳր. հանդերձիկ Ագաթ. Ոսկ. եբր. ա. տիմ. փիլ. կող. հանդերձան «պատ-րաստութիւն» ՍԳր. Կոչ. 171. հանդերձաւ-րութիւն Գ. թագ. թ. 22. ոսկեհանդերձ Բ. մակ. ժե. 15. համահանդերձ Բուզ. մաշկա-հանդերձ Բուզ. մեկնահանդերձ Կոչ. 258 խորգահանդերձ Բուզ. կանանցահանդերձ Բուզ. խոշորահանդերձ Մաշտ. զուգահանդեր-ձեալ Ոսկ. յադամ. հանդերձակալ, հանդեր-ձապան, հանդերձատուն, հանդերձավահառ (նոր բառեր) ևն։
Աւետերեան, Քերակ. 106 համ «կից» +դարձ կամ դիրս, իբր «համանգա-մայն»։ ՆՀԲ համ դարձ կամ համայն տարաց։ Böttich. Arica II dhar արմա տից աճած է դնում։ Lag. Urgesch. 641 drh արմատից՝ իբր զնդ. handərəza-«տոզակ, կապոց»։ Spiegel, Huzw Gram. 190, 191 զնդ. handərəza-։ Mül-ler SWAW 42, 254 սանս. drh, զնդ. də-rəz արմատից։ Justi, Zendsp. 318 ա զնդ. handarəzan ձևի տակ է դնում։ Bugge IF 1, 449 հայ. ձորձ դնելով հը-նագոյն *դորձ ձևից, այս վերջինը հա-մարում է հան-դերձ բառի հետ նոյն, որով երկուսն էլ ընդունում է բնիկ հայ և ո՛չ թէ փոխառեալ։ Այս խնդրի վրայ աւելի երկար, յատկապէս Lidén-ի կար-ծիքը՝ տե՛ս Դերձակ բառի տակ։ Հիւնք. համ մասնիկով պրս. տէրզ արմատից։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. հանդ'երձ՝, Սեբ. հանդ'էրց, Երև. Ոզմ. Սլմ. հանթերց, բոլորն էլ «կրօնա-ւորի զգեստ» իմաստով, հետևաբար գրա-կանից փոխառեալ. այսպէս նաև Ախց. հան-դ'էրձ'անք «քահանայի զգեստաւորութիւն»։
Տացէ ինձ հաց ուտելոյ, եւ հանդերձ զգենլոյ։ Առ զհոտ հանդերձից նորա։ Ննջեսցէ հանդերձիւն իւրով։ Անկեալ ի փառացն հանդերձէ։ Ի հանդերձս ոսկեհուռս։ Ծածկէին զնա հանդերձիւք, եւ ոչ ջեռնոյր։ Զսեղանն ոսկի ծածկեսցեն հանդերձիւ կապուտակաւ։ Իբրեւ զհանդերձս ապարահից. եւ այլն։
Մեծաւ չուով, անչափ հանդերձիւ։ Զկահ եւ զհանդերձս։ Զհանդերձս պատրաստութեան զօրաց բազմաց։ Ի հանդերձ մեքենայից նետիցն։ Արրձակեաց մեծաւ հանդերձաւ (իբր հանդերձանաւ)։ Առատապէս հանդերձս առնել ի պէտս ճանապարհին։ Որ ինչ պիտի յուրախութեան հանդերձ. (Ա. Մակ. Թ. 37։ ԺԵ. 32։ Բ. Մակ. ԺԲ. 27։ ԺԴ. 12։ Գ. Մակ. Ե. 12։ Ի. 21։)
Նստարո՛ւք դուք այդր հանդերձ իշովդ։ Զիսրայէլ քեւ հանդերձ։ Հանդերձ մարեմաւ մարբն իւրով, եւ այլն։
Եղբարբքն հանդերձ։ Անհամար զօրօք հանդերձ։ Եդովմայեցւովքն հանդերձ։ Աշակերտօքն հանդերձ. եւ այլն։
Հանդերձ որք (այսինքն նոքօք՝ որք) բոլորովին են անշունչք եւ անշարժք. (Խոր. վրդվռ.։)
Հանդերձ առանձինն մտից եւ ռոճկաց։ Հանդերձ ամենայն ստացուածոց վնասուց։ Հանդերձ տասնեակ թուոյ առաքելական գնդին. (Խոր. Բ. 21։ Պիտ.։ Սարգ.։)
before, in face, in presence of, in front, opposite;
against;
ի —, ի —դիպէ, ի —դիպոյ or —պոջ, before, in front;
convenient, fit, proper.
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. հանդ'իպել, Ախց. հանդ'ըպել, Կր. հանտըպիլ, Երև. հանդիբէլ, Ասլ. Խրբ. Պլ. Սեբ. հանդըբիլ, Տփ. հանդիբիլ, Սչ. հան-դըբել, Ալշ. Մշ. հանդ'րբել, Ննխ. հանդըբէլ, Զթ. հանդըբը՝լ, Ռ. հանթըբիլ, Տիգ. հmնթի-բիլ.-(Տփ. նշանակում է նաև «մեծարել, խնջոյք տալ, ուտելու մի բան հրամցնել». իսկ Սվ. «թոնրին կողած հացը յանկարծ պռ. կուելով կրակն ընկնել»).-նոր ձևեր են հան-դէպք, հանդպուք, հանդիպուքս, հանդիպս՝ որոնք նշանակում են «դևերից յառաջառած մի հիւանդութիւն»։
Զվերջին տեղին ունել ըստ պատուիրանացն տեառն իւրաքանչիւր ումեք հանդէ՛պ է։ Արդ է հրաժարումն՝ հանդէպ պատրաստութիւն՝ սկիզբն առնել առ աստուած ճանապարհին։ Ոմանք ի մանկացն հանդէպ ունել յայտնի են առ ուսմունսն (այսինքն յարմարութիւն). (Բրս. հց.։)
Ունի զվերսաստութեան զհանդէպն. (Երզն. քեր.։)
Ի վահանամարտութիւնս ըստ հանդիպին ի դէպ պատկանել. (Պիտ.։)
Ե՛րթ առ փարաւոն, կացցե՛ս հանդէպ նորա։ Ի գեօղն որ հանդէպ մեր կայ։ Բանակեցաւ հանդէպ լերինն։ Ժողովեցին հանդէպ վիմին։ Որ դիտէ հանդէպ դամասկոսի։ Ընթանայր հանդէպ իւր։ Երեսք քրոբէիցն հանդէպ միմեանց։ Կացցէ արդարն բազում համարձակութեամբ հանդէպ նեղչաց իւրոց.եւ այլն։
Յայնկոյս յորդանանու ի հանդիպէ երիքովի. (Յես. ՟Ի՟Ա. 36։)
ՀԱՆԴԷՊ, եւ հոլովք իւր. մ. Յանդիման. առաջի. ի դիմաց կամ յայնմ կուսէ. ի դէմս կամ յայնկոյս. դիմացը, դիմացէն.
Տեսին որդիք մարգարէիցն՝ որ յերիքով, ի հանդիպոյն։ Ետես մոաբ ի հանդիպոյն զջուրսն։ Կացին ի հանդիպոջ ի բացեայ. (՟Դ. Թագ. ՟Բ. 15։ ՟Գ. 22։ ՟Բ. 7։)
feast, public rejoicing;
procession, solemnity, religious ceremony;
pomp, show, display, gala, exhibition, parade, state;
scene, spectacle, show;
arena;
proof, argument, demonstration;
declaration, witness, testimony, evidence;
trial, experience, essay;
exercise, practice;
audit, examination, inspection, investigation;
deed, fact, act;
effects;
fight, assault, combat;
care, diligence;
bravery, great deeds;
account;
review (journal);
—դիսիւ, pompously, solemnly;
համաշխարհական —, exhibition;
— թաղման, burial, funeral obsequies;
— զօրաց, review, muster;
— յաղթանակի, triumphal rejoicings;
— թատրոնական, theatre, spectacle, play;
— առաքինութեան, brilliant action;
— լաւութեանց, shining qualities;
ի — մարտից, among combats;
— առնել, to pass in review, to make a diligent investigation, to examine;
to make a show or display of, to show off, to display, to expose to view, to put or set forth;
to turn to account, to improve;
to exercise, to practise;
— առնել զօրաց, ի —դիսի անցուցանել զզօրս, to review, to muster, to pass in review;
— համարոյ առնել, to examine, to register, to make a numbering or enumeration of;
— առնել քաջութեան, to prove, to signalize one's valour, to signalize oneself by prowess, gallantry, bravery;
— առնել զօրութեան, to use or exert one's power;
— առնել պերճութեան, գիտութեան, to make a show of one's science;
— առնել ի մաստութեան իւրոյ, to display one's wisdom;
— առնել հանճարոյ, to heighten, to set off, to enhance, to give zest to one's parts or talent, to show one's wit, to play the sprightly, ingenious or witty;
ի — ածել, to exhibit, to expose to view, to display, to show off;
to represent, to play, to act;
ի — անցանել, to compete, to rival, to vie with;
to appear;
ի — մտանել, to enter the lists;
to be ranked among;
ի — մատուցանել, to put to the trial, to the test, to prove;
զ— առնուլ, to examine, to prove, to know by experience.
= Պհլ. *handēs ձևից, որ աւանդուած չէ, ինչպէս նաև նրա համապատասխան զնդ. *handaesa-, բայց սրանց գոյութեան ապա-ցոյց են սանս. samdēça «պատուէր, լանձ-նարարութիւն» և զնդ. handaesayafiuha «ու-սուզանել, սովորեցնել»։ Իրանեան արմատն է dis «ցոյց տալ, սովորեցնել»=հիւս. պհլ. dysyd «ցոյց է տալիս» (տե՛ս Meillet MSL 17, 243), որի վրայ աւելացել է han-նա-խամասնիկը։-Հիւբշ. 179։
ՆՀԲ իբր համայն տես, տեսիլ կամ հանումն ե տես, լծ, և յն. ἔνδειζις Windisch. 22 հան մասնիկով կազմուած. Lag. Urgesch. 526 սանս. samdēca, Müller, Kuhns und schleich. Btrg. 5, 383 diç արմատից. հմմտ. ծէս։ Տէրվ Մասիս 1881 մայ. 8 դէտ բառի հետ՝ արմատը դի, դիս=յն. ϑέασμε ϑεσπίζω Հիւբշ. Arm. Stud. 37 աւելի տրա-մադիր է բնիկ հայ ընդունելու։ Հիւնք. յն. ἔνϑεσις, ἔνδειζις «ցոյց»։ Müller WZKM 8, 187 զնդ. handaèsa=սանս. samdēça-։
Հանդէս արդարութեան, կամ հաւատոյ, սիրոյ։ Բարւոք մտացն հանդէս առ աստուած։ Առաջի նորա արասցուք հանդէս սրտից մերոց։ Ի փորձութեան ի հանդիսի գտաւ հաւատարիմ։ Փոխատուի եւ փոխառուի ի մի վայր հասելոց հանդէս առնէ տէր.եւ այլն։
Անցանէր ի հանդիսի անդ, ի քսանամենից եւ ի վեր։ Մտին ի հանդէս ըստ ազգաց իւրեանց։ Եղեն ի հանդիսէն իւրեանց քսան եւ երեք հազարք։ Հանդէս նոցա ըստ թուոյ ամենայն արուի։ Արարին հանդէս համարոյ։ Հանդէս արա՛ որդւոցն ղեւեայ։ Հանդէս արարին որդիքն բենիամենի։ Հանդէս արար դաւիթ զօրուն.եւ այլն։
Ի վերայ ամենայն հանդիսի գեղեցկութեան նաւաց։ Կանայք որ դիմեալ գայք ի հանդիսի՝ յառա՛ջ մատիք. (Ես. ՟Բ. 16։ ՟Ի՟Է. 11։)
Զոր օրինակ ըմբշամարտ ոք իջանելով ի հանդէս՝ ըստ օրինի մարտուցեալ յաղթիցէ դէմ յանդիման. (Սարգ. յկ. ՟Ը։ Ի հանդէս ճգանց եւ մահու մտանել վասն քրիստոսի. Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
Ի սրբազանսն հանդէսս կոչելով զնուիրեալն. (Դիոն. եկեղ.։)
Զմտաւ ածելով եւ զոր ի հանդիսիցն այսոցիւ հիւսեալ պսակս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
Կատարել զմարտիրոսական, կամ զվկայական հանդէսն. (ՃՃ.։)
Որ ի հանդէս քո ճգնութեան։ Հանդիսիւք պատուիրանապահութեան։ Բազում հանդէսք համբերութեան պիտոյ են մեզ։ Կրօնաւորական հանդիսիւ փորձէ որպէս զոսկի ի բովս։ Ի հանդէս ճգանց։ Հանդէսք առաքինութեանց։ Ի հանդիսից բարեպաշտութեան։ Սուրբ եւ արդար վաստակոց հանդէսք.եւ այլն։
Դասակից եղեն հովիւքն հանդիսի վերնոցն. (Շար.։)
Ի ժողովս խրախութեան, եւ յուրախական հանդէսն. (Հին քեր.։)
Ի տօն հանդիսի մեծի գովեստի։ Զտօնախմբութեանն զհանդէս. (Նար. ՟Հ՟Ե։ Մագ. ՟Ի՟Զ։)
Դասապետք դասուց հանդիսի ժողովոյս։ Վասն հանդիսի ժողովոյն ի մեծ տօնին. (Լմբ. համբ.։ Իգն.։)
Ժողովեցից ի նոցանէ կաճ ի կարճոյ զախորժակս ձեր զբնաւից հանդէս. (Սամ. երէց.։)
Հասեալ ի բենազն աշտիճան ... բարւոք յարմարեսցես գովասանական հանդէս. (Պիտ.։)
patient.
«համբերող, դիմացող» Բռ. լեհ. որից հանդուրժել «համբերել, տոկալ» Յուդ. 9. Գծ. իէ. 15. Ոսկ. փիլիպ. հանդուր-ժական Վրդն. ծն. անհանդուրժական Սեբեր. Ոսկ. ես. հանդուրժելի (արդի գրականում), անհանդուրժելի Վրք. հց. Յհ. կթ. Խոսր. դժուարահանդուրժելի Ոսկիփ. նախաձայնի կամ շփողականի անկումով՝ ունինք անդուր-ժել Զենոբ. էջ 29, անհանդոյժ (գրուած նաև անհանգոյժ) Փիլ. սամփ. չանդուրժել Զենոբ։
ՆՀԲ համ ժուժել կամ անդորը ժու-ժալ։ Եազրճեան, Արևելք 1884 հոկ. 12 հան մասնիկով դուրժ<դուժ=սանս. դուշ «հանդարտիլ, խաղաղիլ» բառից։ Տէրվ. Նախալ. 87 հնխ. dargh կամ dhargh «պնդել, բռնել, տոկալ» արմա-տից դնում է սանս. darh, յն. δράσσω= = δραχέω, զնդ. draž. հսլ. družati, գոթ. dragan «տանիլ, կրել» և հայ. հան--դուրժ-ել, և դարձեալ՝ դերձակ, աոս. darzi, դերձան, պրս. darzan։ Հիւնք անդորր բառից։ Հիւբշ. 177 հան-մաս-նիկով։
Ի տաժանելիս միշտ հանդոյրժ եղեւ գովելի միապետս. (Բառ. լեհ.։)
intelligence, intellect, understanding, wit, sense;
genius, talent;
wisdom, prudence;
reason, sense, judiciousness;
enthymeme;
— բազմայեղանակ, a rare talent.
, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «խելք, միտք, հնարք. ճարտարութիւն, ի-մաստութիւն» ՍԳը. որից հանճարագիտու-թիւն Ագաթ. հանճարեղ ՍԳր. հանճարել «հը-նարել ճարտարութեամբ» Բրս. ծն. Լմբ. ան-հանհար Ոսկ. անհանճարակտն Ոսի. ես ան-հանճարութիւն Ոսկ. մտթ. բազմահանճար Յհ. կթ. երկնահանճար Նար. կուս. լիահան-ճար Յհ. կթ. կորովահանճար Անան. եկեղ. տղայահանճար Բուզ. գերահանճար Մաշտ. շատահանճար Խոր. հոգեհանճար Նառ..
-Պհյ. *hanč̌ār ձևից, որ թէև աւանռուած չէ, բայց հմմտ. պրս. [arabic word] hanǰār «ճա-նաաարհ. 2. կերպ, եղանակ». պյս նշանա-կութիւնից է բխում [arabic word] nā-hanǰār կամ 3. [arabic word] ❇ bi-hanǰār «անկարգ, ան-կանոն» (իբր անհանճար)։ Հյ. և պրս. բա-ռերի նշանակութեան տարբերութեան համար հմմտ. պրս. օ︎ rāh «ճանապարհ», որ սակայն նշանակում է նաև «կարգ, կանոն, միտք, խօսք, բանականութիւն, մարդու ներ-օինը». հայ գւռ. ճամբայ «ճանապարհ. 2. հնարք, ելք, հնարագիտութիւն», ճամբայ մը գտնել «մի հնարք մտածել»։ Պրս. ձևը կապ-ւում է ըստ Նէօլդէքէի սանս. samč̌āra-«պր-տոյտ, ճանապարհ» բառին, որ կազմուած է sam-մասնիկով՝ čār-արմատից (Horn, էջ 247)։
Հներից Լմբ. առակ. ա. 7 և ը. 14 մեկ-նում է «Հանճար... ստուգաբանի ան-ճար, այսինքն թէ՝ ոչ առանց խափա-նածոյ իրիք կատարի։ Եւ հանճար ասի, զի զկատարումն առ յապայ ունի»... էծ 135-6 «Հանճար որպէս բազում ան-գամ! յեղյեղեցաք, ստուգաբանի անճա-րիցն ճար»։ Տաթև. ձմ. լ. «հանճարն ստուռաբանի անճար. այսինքն անճար է և անխափան որ պիտի լինի կատա-րումն»։ Նոյնը նաև Տաթև. հարց. 270։ Իսկ Առաք. լծ. սահմ. 484 «հանեա՛ զճար»։ ՀՀԲ «հանէ ճար» (այսպէս նաև Թոփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 44)։ ԳԴ միայն անհանճար ձևին է կցում պրս նահէնճար։ ՆՀԲ հա՛նճար կամ համ ճար։ Lag. Urgesch. 477 čar արմատից։ Նոյն, Arm. Stud. § 1243 կասկածում է զնդ. hamčar և պրս. hanǰār ձևերի վրայս Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գր. 196 պրս. hanjār։ Հիւնք. պրս. [arabic word] hangār «սաստկութիւն, սրութիւն»։ Հիւբշ. 173
Դիտելի իսկ է ո՛վ սոկրատէս, եթէ ըստ հանճարի՞ է բանս այս, եթէթ զայլ ոմն փոխանակ սորա խնդրելի է. (Պղատ. տիմ.։)
Գիտէ աստուած զէսս՝ ո՛չ հանճարով էնցս, այլ իւրովն. (Դիոն. ածայ.։)
Հանճար է կարծիք (այսինքն իմացուածք) ուղիղ խորհրդով կապեալք, եւ կամ բան (այսինքն իմաստ) ճշմարիտ ի խորհուրդս անփոխադրելիս. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ո՞վ ոք՝ որ սակաւ (մի) հանճարոյ հասեալ իցէ, այսպիսի գործ գործիցէ. (Երզն. մտթ.։)
foolish, senseless, inconsiderate, extravagant, rash, absurd;
— առատութիւն, profusion;
— մանկութիւն, imprudent youth;
ընդ —, ground-lessly, wildly, inconsiderately.
, ի-ա հլ. «անմիտ, անխելք, յիմար» Փաոպ. Խոր. Փիլ. «խեղճ, հէգ», Իմաստ. 4և 14. որից ընդ խօլ «անխորհուրդ կերպով» Իւս. օր. ա. 230. խօլանալ Ոսկ. եբր. ժե. խօլեալ «թշուառ» Ոսկ. մ. ա. 15. խօլութիւն Փիլ. այլաբ. խօլառատ «շատ առատ» Ոսկ. ես 243 (ձեռագրում եղծեալ). խօլաբանու-թիւն Իրեն. հերձ. 134. խօլաբար (նոր բառ). սխալ գրչութիւն է խուլութիւն Բուզ. դ. 2 փխ. խաւլութիւն.-այս բառի՞ց է արդեօք նաև խոլոմուկն «մի տեսակ չղջիկ» Վանակ. հց. որի դէմ գտնում ենք այժմ խլմուկ Ալշ. Ապ. Մկ. «խլուրդ» (ըստ Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 280)։
ԸՆԴ ԽՕԼ. մ. ἁλόγως sine ratione. Որպէս Խօլաբար. անբանօրէն. առանց պատճառի, վայրապար. անխորհրդաբար.
cock-crowing;
cf. Խօսք.
, ի հլ. «խօսք, խօսած կամ ասած բանը» Եւս. պտմ. 467? (կասկածելի). Զքր. կթ. Մագ. քեր. «աքլորի կանչը» Բրս. մրկ. սովորաբար անեզական ձևով խօսք ՍԳր. Սեբեր. Մծբ. Եւս. քր. որից խօսիլ «ասել, խօսիլ. 2. ճառել, պատմել. 3. աքլորի եր-գելը. 4. աղջիկ նշանել» ՍԳր. Ոսկ. խօսա-կից Առակ. զ. 22. խօսարան «լեզու» Ագաթ. խօսելի Գ. թագ. ժ. 7, Ոսկ. յհ. ա. 10. Ա-գաթ. խօսնակից Բուզ. խօսնայր Մխ. դտ խօսուն ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Վեցօր. Ոսկ. Եփր. ծն. խօսող «ճարտասան» ՍԳր. Կոչ. «աք-լոր» Բրս. մրկ. «ԱՉ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հյ. բառ ու բան, էջ 297), անխօս ՍԳր. Եզն. Կոչ. բարեխօս ՍԳր. Ոսկ. Կոչ. Ագաթ. բազ-մախօս Եւագր. Եւս. պտմ. խօսումն «նշա-նադրութիւն» Ոսկ. Բ. կոր. Աթան. էջ 609 զարդախօս Մծբ. երկխօս ՍԳր. զրախօս Ես զ. 19. Տիտ. ա. 11. ընդունայնախօս Կորիւն. ընդվայրախօս Ոսկ. ես. թոթովախօս Ես. իթ. 24. Եփր. ծն. լաւախօս Սիր. զ. 5. խառ-նախօս Ոսկ. Ա. կոր. Եւս. քր. խորախօս Եզեկ. գ. 5. խօսացտէր «իշխանաւոր. մե-ծաւոր, որի խօսքը կանցնի» Աբր. կրետ. 41 ևն. նոր գրականի մէջ հայախօս, տաճկա-խօս, ռուսախօս, համախօսական, խօսակ-ցական ևն։
Peterm. 22, 27, 41 սանս. ghuš Canini, Et. etym. 175 սանս. caksh «խօսիլ» և kuç արմատի հետ։ Տէրվ. տե՛ս խոստ բառի տակ։ Հիւնք. պոս [arabic word] suxan «խօսք» բառից։ Schefte-lowitz BВ 28, 282 գոթ. huqjan «խոր-հիլ», հբգ. hugn «միտք» բառերի հետ հնխ. khauk արմատից։ Patrubánv ՀԱ 1903, 381 յն. ϰοέω «նկատել». սանս. kávīyas «խոհեմ», լտ. cavere «զգուշանալ» բառերի հետ։ Pedersen KZ 39, 335=Հայ. դր. լեզ. 4 յն. ϰαυχάομαι «պարծենալ» բառի հետ, իբր հնխ. kauqh-արմատից, որ շրջմամբ տուել է qhauk'>հյ. խաւս։ Այս հա-մեմատութիւնը ընդունում է Liden.
Archiv. sl. Phil. 28(1906), 37 և աւե-լացնում է հհիւս. gaukr, հբգ. gouh «կկու», նբգ. gaukeln, լիթ. szaukiu «բղաւել, կոչել, գոչել»։ (Յիշում է Boi-sacq 423)։ Գաբրիէլեան ՀԱ 1909, 222 գւռ. խօրսոնք ձևի համաձայն՝ հինը դնում է խօրսք կամ խօրոսք և այստե-ղից փոխառեալ թրք! խօրօզ «աքլոր»։ Karst, Յուշարձան 426 թթր. sóz եա-կուտ. ós, չաղաթ. öz'e, ույղուր. uče «խօսք»։ lljinskij A. 29, 167 (ըստ Berneker 406-7) ռուս. xулить «թըշ-նամանել, անարգել», xвалить «գո-վել», որոնց երկուսն էլ մերժում է Ber-neker (անդ)։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Գոր. Ղրբ. Ռ. Սչ. Վն. Տիգ. խօսք, Ալշ. Ախց. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. խօսկ, Ակն. Խրբ. Պլ. Սեբ. խօսգ, Ոզմ. խոսք, Զթ. խէօ՞սք, Ասլ. խէօ՝սք, խէօ՞ս*։-Բայական ձևով Ալշ. Հճ. Ջղ. Սչ. խօսել, Շմ. Ոզմ. Պլ. Սեբ. Տփ. խօ-նիլ, Գոր. Երև. Ղրբ. խօ՛սէլ, Խրբ. Տփ. խօ-սալ, Վն. խուսել, Մրղ. խուսսալ (վերջին երկուսը, ինչպէս նաև Ննխ., միայն աքլորի համար ասուած). Ագլ. խո՛ւսիլ, Ասլ. խէօ-րիլ ևն։ Էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբա-ռով՝ հնամօս «խնամեխօս» (Բիւր. 1898, էջ 865)։ Ատն. մբխըսիր «մի՛ խօսիր, լուռ»։ Նոր բառեր են խօսացուկ, խօսխօսուիլ, խօ-սոց, խօսխօսոց, խօսուրանք, խօսվրո-տիլ, խօսքակոխ, խօսքան, չխոսքան, խօսք-լսուկ, խօսքընկեր, խօսքկապ, խօսքմռուկ, խօսքառում, անխօսուկ ևն։
apex, head, top, summit, ridge, end, tip, point, extremity;
end, conclusion, heaping, over-measure;
—ք աշխարհի, the entire globe, the universe;
— լերանց, the top or summit of mountains;
— մատին, the tip of a finger;
— մեծութեան, the topmost height or pinnacle of greatness;
—է ի —, —աց ի —ս, right through, from one extremity to the other, from beginning to end;
from top to bottom, entirely;
ի —աց երկրի մինչեւ ի —ս երկնից, from the uttermost part of the earth to the uttermost part of heaven;
մինչեւ ի —ս երկրի, to the ends of the earth;
լինել ի —ս փառաց, to be at the highest pitch of glory;
ածել ի — կատարման, to bring to the acme of perfection.
, ի-ա հլ. «ծայր սկզբի, բայց մա-նաւանդ վերջի ծայրը» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 3. որից ծագել «արևի դուրս գալը» (հմմտ. ծայր տալ ոճը կամ Ա. մակ. զ. 39 «Իբրև անտի արեգակն ծայրս արձակէր», որ է յն. ւճառագայթէր») ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ծագե-ցուցանել Ոսկ. ես. ծագումն ՍԳր. արեգտկ-նածագ «արևի ծագած կողմը, արևելեան» Սիսիան. Անան. եկեղ. (սրա հետ հմմտ արևածայրք «արևի ծագելու ժամանակը» Եզն. 191. Վեցօր.), լուսածագ. Ասող. լուստ-ծագիլ Սարգ. Շար. յանկարծածագ Վեցօր. բոցածագումն Խոր. վրդվռ. երագածագ Վե-ցօր. երկնածագ Անան. եկեղ. ինքնածագ Մամբր. Եղիշ. խաչել. չորեքծագեան Յհ. իմ. եկեղ. Զքր. կաթ. կռածագ «ծայրը կեռ» Նար. 177։
ՆՀԲ ծագ մեկնում է իբր ծայրք, իսկ ծագել «ցայտել կամ ձգել ի դուրս»։ Հիւնք. երկուսն էլ ծախել բայից։ Buggē KZ 32, 43 ծայր բառի հետ՝ ցեղակից է դնում յն. στάχος «հասկ, ծիլ» բա-ռին։ Scheftelovitz BВ 28 (թ. 1904) 157 և 29, 16 յն. βουνός «բլուր» բառի հետ՝ հնխ. g'*'σν-արմատից. (մեռժում է Boisacq 129)։ Patrubány ՀԱ 1906, 368 հնխ. kə-gh ձևից, իբր յն. άϰρον, ւտ. acus «ծայր»։ Karst, Յուշարձ. 407 սումեր. sag «գլուխ», 408 սումեր. zag «եզերք, սահման» և zag' «արևածագ», 425 թթր. tok, tog «ծնիլ, յառաջ գալ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 191 պհլ. zak «ծնեալ» անստոյգ բառի հետ և պրս. [arabic word] čāk «արևածագ»։ Peters-son. Ar. und Arm. Stud. 110 կցում է լիթ. žāgaras «չոր ոստ», žaginiai յգ. «ճաղեր», նորվ. kage «ցած թուփ», հբգ. kegil «ցից» ևն բառերին, որոնց
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. ծաքել, Ախց. Գոր. Կր. Շմ. ծաքիլ, Ղրբ. ծա՛ք'իլ, Սչ. ձաքել (նշա-նակում է նաև «բոյսի ծլիլ»), Ննխ. ձաքէլ, Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. ձաքիլ, Մկ. ծաղկիլ! Երև. ծաքէլ, ծէքէլ, Ոզմ. ծէքիլ, Հմշ. ձէ-քուշ, -վերջինները բխում են ծայգ արմա-տից, որ առանձին էլ կայ Ախց. Երև. Լ. Ղզ. Ղրբ. Տր. Տփ. ծէք ձևով և «արևածագ, ար-շալոյս» իմաստով։-Միջին հայերէնի մէջ գտնում ենք գործածուած Մագ. թղ. էջ 2։ «Ոչ տայ նուազութիւն արեգական ճառա-գայթից, զի եթէ բազումք ելով յոգունց տե-սողաց, այլ նա զիւրն ծայգէ ծայրաբար ճախրելով»։-Նոր բառեր են ծագկապ «խա-ոողի հատիկների կոթերը», ծեգոց «արշա-լոյս». ծեգաբաց, ծեգելահան, ծեգծեգելա-հան, ծեգծեգոտալ ևն։-Իսկ ցաթել «ծագել» ձևի վրայ տես ցայտ։
ἅκρον (յորմէ Ակառն). ἕσχατον, πέρας summitas, summum, extremitas, extremum, terminus, ora. Որպէս թէ ծայրք. մանաւանդ Վերջին ծայր. եզր. վերջք. կատարք. սպառուած. ծար, ճոթ. զոր օրինակ ասի ի սուրբ գիրս
ի վեր քան չամենայն առաքինութեանց ծագ ծայրացեալ է. (Մագ. ՟Կ՟Է։)
ծագիւ մատին ջուր ի զովացումն. (Շար.։)
fold, plait;
wrinkle;
in folds, in plaits;
— առնուլ, to flow gently, to ripple, to undulate;
— ի — առնուլ, to flow loosely, to curl, to float, to wave.
«ծալք, ոլորք»։ Նար. Նչ. եզեկ. որից են կազմուած՝ ծալ առնուլ «վէտվէտիլ, ա-լիքը ալիքի վրայ բարձրանալ» Տաղ. ծալ ի ծալ առնուլ «ծալծլուիլ, ոլոր ոլոր լինել» Տաղ. ծալել Դ. թագ. բ. 8. Յհ. ի. 7. ծա-լած «ոլորուն, փաթութեալ, ոլոբածոյ» Կիւրղ. թգ. ծալածոյ Նչ. եզեկ. Կղնկտ. ծա-լումն Փիլ. Պղատ. տիմ. Արիստ. աշխ. ան-ծալ Սկևռ. ևն։-Բառիս երկրորդ ձևն է ծաղ, բրի վրայ տե՛ս առանձին։
կան, ցանց»։ Karst, Յուշարձ. 425 թաթար. tol, dol, չաղաթ. tol-amak, ալթայ. tol, թրք. dol-ašmaq «շուռ գալ»։ Մառ ИАН 1916, էջ 235 վրաց. ցալի «զոյգ» բառին ցեղակից. հմմա-հյ. կրկնել, որ նշանակում է նաև «ծա-լել»։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. jal «ծալել»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. ծալել, Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. ծալէլ, Գոր. Սկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. ծալիլ, Սչ. ձալել, Ննխ. Տիգ. ձա-լէլ, Խրբ. ձալիլ, Հմշ. ձալուշ, Հճ. ձալլել, Ակն. Պլ. Ռ. Սեբ. ձալլէլ, Ասլ. ձալլէ՝լ, Զթ. ձալլիլ, Ագլ. ծա՛յլիլ «ծալել», ծօյլք, ծէօլt, ծօլք «ծալք»։ Արևմտեան գրականի մէջ գոր-ծածուած ձևն է ծալլել, որ ռամիկ համարե-լով՝ հնի համեմատ ուղղում է ծալել Մա-սեաց աղաւ. 1864, էջ 123։ Նոր բառեր են՝ ծալապատիկ, ծալպակաս, ծալծլել, ծալծլո-տել, ծալմաշ, ծալուծալ, ծալուկ, ծալք, ծալ-քատեղ։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. წალო ծալո «անկողին-ների ծալքատեռ»։
(լծ. կուղ. կամ եբր. կալ). ἔλιξ, πλοκή, πτύγμα voluta, plica, plicatura. Կրկնումն մասանց յիւրեաց վերոյ. որ եւ ԾԱԼՈՒՄՆ. Փաթոյթ. ոլորք. Ծալք, ծալուածք.
Որպէս գլորեալ մատեանն՝ կարգաւ զծալսն բանալով ընթերցօղն. (Նչ. եզեկ.։)
Ի վարդագոյն ի սուրբ արեանցն (մանկանց բեթղեհեմի՝) ծով ծալ առնոյր ի մէջ ծնողացն. (Տաղ.։)
hole;
opening, aperture;
bored;
perforated;
— բանալ, to make or bore a hole;
խնուլ զ—, to stop up a gap;
ի — կարաս կրել ինչ, to draw water with bottomless buckets, to labour in vain.
, ու հլ. (յետնաբար ի-ա հլ. իսկ Եւս. պտմ. զ. 38 կայ գրծ. ծակօք) «ծակ» ՍԳը. Վեցօր. Կոչ. Եւս. պտմ. «ծակած» Առակ. իգ. 27. Ոսկ. մ. ա. 5. որից ծակել ՍԳր. Ոսկ. եբր. Եփր. թգ. ծակախիթ Ագաթ. Կո-րիւն. ծակամուտ Երեմ. խթ. 16. ծակոտ ե. րեմ. բ. 13. Սիր. իա. 17. ծակոտիք (նոր բառ). ծակոտել Անգ. ա. 6. Ոսկ. ես. եբր-իգ. և. մ. բ. 3. Ագաթ. Եփր. բ. տիմ. էջ 252, ծակոտկեան Սեբեր. կամ ծակոտկէն Ոսկ. ես. ծակտի Վրդն. ել. որմածակ Ոսև ա. թես. վիմածակ Կոչ. 265. կապծակ «խա-ղողի այն ծակը՝ ուր կպած է ողկոյզը» Վստկ. 83 (ՆՀԲ ունի կապծագ՝ որ սխալ է). զազանածակք Վրդն. պտմ. դրածակ Վրդն. ծն. անծակ Պտմ. աղէքս. ևն։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. ծակ, Ալշ. Մշ. ծագ, Ակն. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ձագ, Ասլ. ձագ, ձայ, Ագլ. ծօկ. Հճ. ձոգ, Զթ. ձօգ, ձոգ։-Ժողովրդական գոր-ծածութեամբ ստացել է նաև «բանտ» նշանա-ևութիւնը, որի աւելի հին վկայութիւնը ունի Զքր. սարկ. Բ. 102 «Մուծին զնա ի ծակ և ոչ թողին զնա ելանել արտաքս»։-Նոր բա-ռեր են ծակակար, ծական, ծակաչք, ծակիչ, ծակոց, ծակուլիկ, ծակուռ, ծակռտել, ծակ-ծըկել ևն։
ՓՈԽ (borrowing) Justi, Dict. Kurde էջ 219 մեր բառին է կցում քրդ. [arabic word] zaga կամ [arabic word] ︎ ziga «քարայր». հայերէնի մէջ ծակ «քա-րայր» իմաստով գործածուած է. հմմտ. ծա-կախիթ և ծակամուտ ձևերը. բայց վերի քրդ. բառերի նմանութիւնը պատահական պէտք է համարել. այսպէս նաև ուտ. ծակպեսուն «կտրտել, զարնել, ճմրթել», ծակեսուն «զարնուիլ»։
Ծակ, ասղան, կամ վիմի, կամ իժից։ Ծակ մի յորմն։ ծակեաց ծակ ի բերան տապանակի։ Որք տեսանեն ընդ ծակս (աչք).եւ այլն։
flower;
small-pox;
beauty, youth, bloom;
flower, choice, best;
— գինւոյ, mother or floating lees of wine;
— պղնձոյ, verdigris;
արանց —, cf. Լօշ;
— գունոց, splendour, vivacity of colour;
ցոյցք ծաղկանց, — show;
նկարիչ ծաղկանց, — painter;
աման ծաղկի, — pot;
— մանր, floweret;
գեղեցիկ՝ հոտաւէտ՝ քաղցրահոտ՝ անհոտ՝ դեռափթիթ՝ գեղափթիթ՝ գեղափայլ՝ թարշամ՝ սիրուն՝ երփներանգ՝ կարմրագեղ՝ —, beautiful, sweet, fragrant, inodorous, fresh-blown, splendid, faded or withered, lovely, variegated, scarlet -;
ծաղկէ ի —, from — to -;
քաղցրաբոյր հոտ ծաղկանց, the sweet perfume of flowers;
ծածկել զերկիր ծաղկօք, to cover the earth with flowers;
ծաղկունս ոփռել, to strew with flowers;
փթթին, թարշամին ծաղկունք, the flowers are blooming;
— fading;
ի — մանկութեանն, in his earliest years;
ի ծաղկի լինել, to be about to blossom;
to be in the bloom of youth;
ի ծաղկի or ի — հասակին, in the prime of life;
in the — of manhood;
cf. Թօթափեմ.
, ն հլ. (-ղկան, կունք, կանց), ի-ա, ռ հլ. «ծադիկ» ՍԳր. Եփր. ել. Ոսկ. ես. 255 (սեռ. ծաղկաց1) Կոչ. «ծաղկախտ» Շիր. Յայսմ. յուլ. 6. Վրք. և վկ. Բ. 364. «գինիի քաթ» Վստկ. 116. «պղնձի ժանգառ» ԱԲ. որից ծաղկել ՍԳր. Եւս. պատմ. ծաղկաբեր Իմ. ժթ. 7. Վեցօր. Ագաթ. ծաղկաբուղխ. Ագաթ. ծաղկալից Ոսկ. մտթ. և փիլիպ. ծաղ-կաձև Ագաթ. ծաղկաքաղ Վեցօր. ծաղկեայ Նն. լե. 3, 23. ծաղկոց Եսթ. է. 7, 8. Ոսկ մ. բ. 12. ծաղկուտ Եւս. պտմ. թ. 7. անծա-ղիկ Վեցօր. ոսկեծաղիկ Կոչ. 321. բարեծա-կիկք Վանակ. յոբ. բազմածաղիկ Խոր. հռիփ. գեղեկցածաղիկ Պրպմ. Ասող. դեռա-ծաղիկ Պիտ. երկնածաղիկ Խոր. վրդվռ. զու-արթածաղիկ Բ. մկ. զ. 23. խնկածաղիկ Մեւ դտ. նոր բառեր են՝ աստղածաղիկ, ծաղկա-վաճառ, ցայգածաղիկ, ծաղկահասակ, ծաղ-կանման, ծաղկախտ, ծաղկադարման, ծաղ-կաման, ծաղկենկար, ծաղկաբոյր, ծաղկա-կաղամբ, ծաղկահար, ծաղկեփունջ ևն։
Klaproth, Asia polygl. էջ 99 թրք. č̌ič̌ek հոմանիշի հետ։ ՆՀԲ «որպէս թէ ծիծաղիկ, որպէս վարդն յայլ լեզուս է իբր ծաղրիկ».-իսկ վարդ բառի տակ՝ լծ. է դնում պրս. կիւլ։ Müller SWAW 88 (1877), էջ 14 յն. γλόη Karolides, rλ. συγϰρ. 90 կպդվկ. čandarik «լակինթ»? Հիւնք. ծիածան բառից։ Patrubány SA 1, 191 ծաղր և ծիծաղ բառերին է կր-ցում։ Նոյն ՀԱ 1908, 215 ածել բայից Petersson, KZ 47, 289 յն. γελεῖν «փայլիլ, ծաղկիլ», γλήνη «բիբ», γαλήνη «ծովի անդորրութիւն», γελάω «ծիծաղիլ» ևն բառերի հետ։ Պատահական նմանու-թիւն ունին արաբ. [arabic word] δahk «ծառի ծաղիկ» (Կամուսի թրք. թրգմ. Գ. 101) և չեչէն. ziezag «ծառեև»։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մկ. Վն. Տփ. ծաղիկ, Ագլ. Սլմ. ծաղիկ՝, Ալշ. Մշ. ծա-դիգ, Հմշ. Սեբ. Սչ. ձաղիգ, Ջղ. ծաղիք, Մրղ. ձաղիյ, Տիգ. ձmղիգ, Ոզմ. ծաղէ՛կ, Ղրբ. Շմ. ծաղիք՝, Խոր. ձաղիք, Ասլ.. ձաղիգ. ծաղէգ՝, Ննխ. Պլ. Ռ. ձաղէգ, Զթ. ձաղը՛գ. Հճ. ձաղգել «ծաղկիլ». Ակն. ձաղգունաք «ծաղիկներ», Երև. Գնձ. Վն. մանկական բարբառով՝ ծածաղ. -նոր նշանակութեամբ են ներկայանում՝ Մրղ. Սչ. «ծաղիև հե-ւանդութիւնը», Զթ. Հճ. Ննխ. «մոխիր», Ղրբ, «ղեռ խակ՝ չհասած ցորեն», Շլ. «զաւակ» Ղրբ. «դաշտան» (այս իմաստի հին վկա-յութիւնը ունի Բառ. երեմ. էջ 310 տեռատես բառի բացատրութեան մէջ). Խտջ. «վիճակ բանալ»։-Մաղկազարդ բառը պահում է Սչ. զաղգազարդ՝, ուր նախաձայն ծ վերած-ուել է զ-ի՝ յաջորդ զ-ի նմանութեամր ճիշտ ինչպէս է ծառզարդար>գւռ. զառ-գարթար բառի մէջ։-Նոր բառեր են՝ ծաղ-կալի, ծաղկակոխ, ծաղկաւոր, ծաղկուն, ծաղկամայր, ծաղկեծուն, ծաղկեջուր, ծաղ-կոտ, ոչխարածաղիկ, ծաղկատար ևն։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. წალიკა ծալիկա «մի բոյս է. վառվառուկ, alysson», წალკოტი ծալկոտի «բանջարանոց կամ պտղատու ծառերի պարտէզ», მეწალკოტე մեծալ-կոտե «պարտիզպան»։-Վրացերէնից յետ փոխառեալ ձև է Արդուինի հայ բարբառով ծալիկա «ցինգ խոտը» (ՀԲուս. § 1173)։
ἅνθος flos. (որպէս թէ ծիծաղիկ. որպէս վարդն յայլ լեզուս է իբր ծաղրիկ) Ծնունդ բուսոց, որպէս եւ տնկոց՝ նախ քան զպտուղն կամ սերմն, բազում մասամբ անուշահոտ, երփնագեղ, զուարթ, փափուկ.
Ծաղիկ վայրի, կամ խոտոյ, կամ գարնանոյ. ձիթենւոյ։ Ծաղկեաց ծաղիկ, եւ երեւեցոյց ընկոյզ։ Ելիցէ ծաղիկ յարմատոյ անտի։ Ի ծաղկէ արմտոյ նորա. եւ այլն։
Փառք ծերոց ալիք. եւ ոչ երեւեալ ի ծաղկի մազոյն, այլ վարուցն փոփոխումն. (Համամ առակ.։)
ԾԱՂԻԿ. Հիւանդութիւն տղայոց, որ կարմրերանգ նիշ ի վեր տալ.
Արասցէ ողորմութիւն ամենեցուն, որք ի ծաղկէ վտանգին. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Բ.։)
laugh, laughter, laughing;
derision, mockery, raillery, banter;
sneer;
— առնել, դնել, հեղուլ, to laugh;
to joke, to jest;
to laugh at, to scorn, to deride, to make sport of, to ridicule;
— լինել՝ կալ՝ մնալ, to be laughed at, derided, ridiculed, made a jest of, to make oneself the laughing-stock of;
— առնել զոք յայտ յանդիման, to scorn, to deride one to his face;
զծաղու գալ, ի — հատանիլ, to laugh, to hurst out laughing, to suffocate with laughter;
cf. Ծանակ.
, սեռ. -ղու (յետնաբար նաև -ղեր *ճխ. էջ 248, Ոսկ. յհ. ա. 36, էջ 369, նաև ծաղրու) «ծիծաղ, խնդալը, ուրախութիւն. 2. վրան խնդալը, ծանականք. 3. վրան խնդա-լու բան» ՍԳր. Ոսկ. եբր. և յհ. ոճով ասւում է ծաղր առնել «վրան խնդալ, ծաղրել» ՍԳր. ծաղր լինել կամ կալ «ծաղրելի դառնալ» ՍԳր. որից ծաղրել Փարպ. Խոր. ծաղրալից Իմ. ժէ. 8. ծաղրախառն Եւագր. ծաղրածու Ոսկ. մ. և Եփես. ծաղրական Ոսկ. յհ. ա. 19, 23. ծաղրասէր Սարգ. ծաղրերես «խըն-դումերես, ուրախ դէմքով» (չունի ՆՀԲ) Յայսմ. յնվ. 1 (այր մի... ծաղրերես և թը-խամորթ). Յկ. կր. էջ 16. քաղցրածաղր «քաղցրաժպիտ» Տեսիլ դան. 134 (նորա-գիւտ բառ).-նոր բառեր են ծաղրարանու-թիւն, ծաղրալի, ծաղրելի, ծաղրանկար, ծաղրանկարիչ, ծաղրաթերթ, ծաղրաբանա-կան ևն։-Բառիս բուն արմատն է՝ ծաղ, որի վրայ աւելացել է ր մասնիկը (հմմտա-մեղր)։ Պարզական ծաղ ձևը պահում են ծիծաղ, ծաղել «ծաղրել» ՀՀԲ, ծաղկու «ծաղ-րածու» Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. ծաղբաստ «ծաղ-րելի» ՋԲ (եթէ սակայն վստահելի են այն ձևերը)։ Պարզ արմատի կրկնաւորն է ծի-ձաղ (<*ծէծաղ) «ժպիտ, վրան խնդալր, ծաղր». գործածական է միայն գաւառա-կաններում և արդի գրականում. որից ծի-ձաղիլ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Վեցօր. Ոսկ. յհ. ռ. 17. (բուն իմաստն է «ծաղրել». նշանա-կութիւնը ճշտելու համար հմմտ. Վրք. հց. Բ. 150 «Ոչ ժպտեցայ, այլ ծիծաղեցայ ընդ անկարութիւն վատութեան ձերոյ». որի դէմ միւս խմբագրութիւնն ունի «Ո՛չ ծիծաղեցաւ աւ այպն արարի»). ծիծաղկոտ Ոսկ. մ. ա Բ. ծիծաղեցուցանել Վրք. հց. ծիծաղական Պորփ. Սահմ. ծիծաղանք Պղատ. օրին. «ե-դածիծաղ Նար. առաք. բազմածիծաղելի Նիւս. բն. ծիծաղուն, ծիծաղաշարժ (նոր բառեր) ևն։
= Բնիկ հայ. բառ. հնխ. արմատն է g'el-ռո ունէր նաև g'ol-և g'l-ձայնդարձները. առաջինից են ծագում յն. γελάω «ծիծաղիմ», γελασ-τός «ծիծաղելի», γέλος, γέλως «ծիծաղ, ծաղը», γελανὴς «ուրախ». վերջի-նից է ծագում հյ. ծաղ-ր, ինչպէս և յն. γαλήνη «ծովի անդորրութիւնը», γαληός «պարզ, անդորր, հանդարտ» (Boisacq 140, 143, Walde 332, Pokorny 1, 623)։ Հնդև-րոպական նախալեզուի սովորութեան հա-մեմատ g'el-արմատի ձայնաւորը վերածե-լով oi, կազմուած է սաստկական կրկնաւոր g'oi-g'el-, g'oi-g'l-, որից հայ. *δէծաղ> ծիծաղ։ (Կրկնաւորի այս ձևի վրայ տես Meillet MSL 12, 216-8. իսկ ծիծաղ ձևի կրկնութեան վրայ յատկապէս՝ տե՛ս Meil-let MSL 13, 375)։-Հիւբշ. 455։
Brosset JAs. 1834, 383 ևն ծաղել ձևի դէմ դնում է յն. γελάω և վրաց. վիցինի։ ՆՀԲ «ծաղր՝ արմատ բառիս ծիծաղ և ծաղիկ. լծ. ընդ ձաղ, խաղ» իսկ վարդ բառի տակ լծ. է դնում պրս. կիւլ «վարդ»։ Peterm. 23 ծաղր=եբր. [hebrew word] shq «խնդալ, ծիծաղիլ»։ Win-disch. 13, 18 յն. γέλως։ Canini, Et, étym. 186 բրըտ. khoarzin «ծիծաղիլ»։ Տէրվ. Նախալ. 76 հայ. կական, կան-չել, կատակ, կողկողել, ծիծաղել, ծաղր, կարկաչել <կակրաչ-ել, կռնչել, կռունկ, կարդալ, կրճ-ել, կրճ-տել, ճար-ճատել <ճաճրատել ձևերը դնում է հնխ. ga, gan «հնչել, գոչել» արմատից, որին
ՓՈԽ (borrowing) Ըստ Bugge IF 5, 168-180 (հայ. թրգմ. ՀԱ 1895, 228) հայերէնից է փոխ առնուած գոթ. saldra «գիւղական կատաև խեղկատակութիւն» Եփես. ե. 4. գոթացին չունենալով Ir ձայնախումբը՝ ծաղր>*sal. ra դարձրել է saldra։
ԾԱՂՐ ԱՌՆԵԼ. γελάομαι, γελοιάζω, ἑκγελάω, καταγελάομαι derideo, erideo, irrideo ἑμπαίζω ludo, iludo χλευάζω subsanno. Ծաղրել. ծիծաղիլ. այպն առնել. խաղ առնել. կատակել. ուրիշի վերայ խնտալ .... հյց. խնդ. տե՛ս (Յոբ. ՟Լ՟Թ. 7։ ՟Խ՟Ա. 20։ Յուդթ. ՟Ժ՟Բ. 1։ ՟Ա. Եզր. ՟Ա. 51։ Նեեմ. ՟Ա. 19։ ՟Դ. 1։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 27։ Իմ. ՟Ե. 5։ ՟Ժ՟Ա. 15։ Մտթ. ՟Բ. 24. 6։ Եւ պարառ. խնդ.)
Ծաղրու արժանի վարկանել. (Դամասկ.։)
անկեալ կայ ծաղր եւ երեւոյթ ձեւով. (Պիտ.։)
Ծաղր առնէ զերիվարաւ եւ հեծեծալով նորա. (Յոբ. ՟Լ՟Թ. 18։)
ԾԱՂՐ ԴՆԵԼ, ՀԵՂՈՒԼ. Նոյն ընդ վ.
Բազում ծաղր եհեղ ի վերայ նորայցն. (Նոննոս.։)
հեշտացեայ ի գովեստ մարդկան, զի ծաղր եղէց յատենին քրիստոսի. (Նար. ՟Հ՟Բ։)
hair, head of hair;
կեղծ —, wig, periwig, peruke.
ՆՀԲ ուզում է անշուշտ կցել ծամել բային, երբ մեկնում է «հերք երկայն... մինչև ի ծամելիս»։-Brosset IAs 1834, 369 ևն վրաց. թմա «մազ» բառի հետ. (նոյնը Thomaschek, Deutsche Litteraturz. 1883, էջ 1254 վրաց. թմա և լազ. թոմա)։ Lag. Armen. St. § 1036 եբր. [hebrew word] sammim, [hebrew word] sam. mā «ծամ» բառերի հետ։ (Սակայն եր-
կուսի էլ նշանակութիւնը անստոյգ է. ոստ Gesenius 1910, էջ 680-1 sam-mā աւելի հաւանաբար նշանակում է «քօղ», իսկ sammīm «թակարդ»)։ Տէրվ. տե՛ս ծամ, ծամել արմատի տակ։ Հիւնք. յն. ϰόμη «գէս» բառից։ Peder. sen, Հայ. դր. լեզ. 47 ծամել բառի հետ. Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. წამი ծամի «թարթիչ» (իմա՛ կոպի մազերը)։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Գոր. Երև. Ղրբ. Մշ. Մրղ. Շմ Ոռմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. ծամ, Ագլ. ծում, ո-րոնք նշանակում են «մազ». իսկ Մկ. ծամ «մազերի կապ»։-Նոր բառեր են ծամակը, տուր, ծամաւոր, ծամերլուայ, ծամթել, ծամ-կեր, ծամկոթ, ծամքօղ, ծամուկ, ծամկապ, ծամթեռ։
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէն բառից փոխառեալ է թւում կապադովկ. ζ'ιαμες (ցա՛մէս) «կա-նանց և աղջկանց վարսերի հիւսքերը բռնող գեղեցիկ ժապաւեն՝ արծաթէ և ոսկէ դրամ. ներով»։ Այս բառը Karolides, Γλ. συγϰρ. 83 կցում է յն. ἰμας «փոկ», իռլ. siaman «ժա-պաւէն», անգսք. sima «կապ», սկանդ. sey-ni «թել» բառերին, իսկ հյ. ծամ բառի հետ կապակցութիւնը մերժում է։-Մերժումը արդարացնելու համար առանձին պատճառ-ներ չկան. որովհետև 1) ծամ բառը ռռւու-թիւն ունի Կը ճիւղի բարբառների մէջ (այս-պէս՝ Ալշ. Ապ. Ակն. Բլ. Բղ. Խլ. Խտջ. Մշ. Նբ. Վն.).-2) Մոկաց բարբառով նշանա-կում է արդէն «մազերի կապ, ծամկապ».-կասկածելի է միայն ծ>ց։
. առմատ առանձին անգործածական, որից ծամել Յոբ. լ. 5, Յայտ. ժզ. 10. Ոսկ. մ. ա. Եփր. աւետ. «մտքով որոճալ» Ոսկ. յհ. ա. 10. ծամելի կամ ծամելիք «ծնօտ» Դատ. դ. 21, 22, ե. 26. Նիւս. բն. Մագ. ձաւմոն «ծամեւու մազտաք» ՋԲ. անծամ Յոբ. ի. 18. մեղմածամ «մեղմ ծամելով, որո-ճալով» Վեցօր. 192 (ձեռ. մեղմաժամ). ծա-մու «այնչափ թանձր՝ որ կարելի է ծամել» (նորագիւտ բառ) Վրդն. սղ. կր. էջ 229 (Ի ժամ խաչին ծարաւմանն վասն չարութեան՝ լեղեաւ թանձրացուցին զքացախն, մինչ ծա-մու էր). անծամելի, դժուարածամ-նոր գրականի մէջ գործածական բառեր։
Lag. Urgecch. 465 սանս. jam «ու-տել, ծամել» արմատից, որ շատ անա-պահով է համարում նոյնը՝ Arm. Stud.
§ 1037։ Տէրվ. Մասիս 1881 մայիս 1։ ծամել, ծասքել, ծանծաքել դնում է ծա «ուտել» հասարակաց արմատից։ Նոյն, Նախալ. 86 հյ. ծամել, ծամ, տամալիք, տուն դնում է հնխ. da «կապել, պնդել» արմատից, որից հանում է նաև սանս. dā, յն. δέω, δέμω «կապել», δαμναω «նուաճել», δόμος «տուն», լտ. doma-re «նուաճել», domus «տուն», գոթ. timrjan «շինել», gatamjan «նուաճել» ևն։ Հիւնք. ծամ «մազ» բառից։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Bugge KZ 32. 1l։ Հիւբշ. IF Anz. 10, 48 յիշում է նոյնը, բայց սպասում է հայ. ծամբ։ Patrubány ՀԱ 1906, 345 բաղաձայնի կորուստը բացատրելու համար ենթա-դրում է հյ. *ծամբնեմ>*ծամնեմ> *ծամմեմ>ծամեմ։ Մառ ЗВО 22, 44 վրաց. ճամա «ուտել» բային ցեղակից է դնում։ Bugge-ի մեկնութիւնը ընդու-նում է Boisacq. իսկ Walde ևն չեն յի-շում։-Պատահական նմանութիւն ունի ավար. čamize «որոճալ, ծամծմել»։
ԳՒՌ (dialectal) Աշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. ծամել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. ծամէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. ծամիլ, Հճ. Սչ. ձամել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. ձամէլ, Մրղ. ծամըէլ, Զթ. Խրբ. ձամիլ, Ասլ. ձամէ՝լ, Հմշ. ձօմուշ։-Թրքախօս հայոց մէջ թրք. -le -mek բայա-կերտ մասնիկով աճած՝ ծամէլլէմէք «ծա-մել» Ատն. (Արևելք 1888, նոյ" 8-9)։-Նոր բառեր են անծամել, անծամելովի, ծամ-տաք, ծամուն, ծամուք, ծամոց, ծամծմել, ծամծմոտել, ծամծմորել, ծամլմորել, ծամ-ծըմացնել, ծամարան։
κύμη coma τρίξ capillus, crines, caesaries. հերք երկայն, ոլորեալ եւ յօրինեալ. զարդ եւ հիւսք հերաց գլխոյ մինչեւ ի ծամելիս. որպէս եւ ի մորուսս երբեմն. վարսք. գէսք. խոպոպիք. զարդարած մազ, մազերուն զարդը, շինծու մազ.
Զվարսս եւ զծամս գլխոյն ի բաց թօթափեալ (կնոջն մեղաւորի առ ոտս յիսուսի). (Ոսկ. ղկ.։)
Հիւսս, ծամս, սնգոյրս եւ ծարիրս։ Զծամս խոպոպիս ի ներս առնուն ներքոյ ականջացն։ Եւ էին գիսաւորք, ծամս պահելով։ Մի՛ ապականէք զտես մուրուաց՝ ծամս առնել կամ խոպոպիս. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. թուոց. եւ Վրդն. ղեւտ. եւ Վրդն. պտմ.։)
Ցոցունս վարսից ծամս կամ խոպոպիս մօրուաց չառնել. (Նախ. ղեւտ.։)
end, extremity;
border edge;
summit, head, top, point;
the utmost pitch, the highest degree;
over-measure, excess;
— ի —, from beginning to end, from one extremity to the other;
to the full;
punctually;
քաղել զսաղմոսն — ի —, to recite the whole psalter;
ի ծայրն հասանել, to reach or attain the maximum;
—իւք աչաց, glancing slily at;
—իւք ականջաց լսել, to listen furtiyely, to eavesdrop;
cf. Ծագ.
, ի հլ. «ծայր (սկզբի կամ վերջի)» ՍԳր. փոխաբերաբար գործածուած է «լեռ-ների և բլուրների գագաթ, նորածագ արևի ճառագայթ, մի որևէ բանի ազնուագոյն մա-սը» նշանակութեամբ։ Որից ծայրակարմիր Բ. մակ. ժ. 28, ծայրակոտոր Ոսկ. գաղ. ծայրակտուր Դատ. ա. 7. Ոսև. ես արևա-ծայրք Եզն. 191. Վեցօր. լեզուածայր Ճառ-ընտ. ծայրաքաղ Բ. մակ. է. 4. Ագաթ. Եւս. պտմ. Կոչ. ծայրանալ «վերջին ծայրը հաս-նիլ, գերազանցել» Պիտ. Մագ. անծայր Ոսկ. յհ. բ. 16. այս արմատից եմ կարծում նաև Բառ. երեմ. էջ 148 ծայրածօղ «աաա-կանիչ», ծայրան «գլորումն», ծայրանա-ցեալ «յայտնեալ»։ Նոր բառեր են անծայ-րածիր, ծայրագաւառ, ծայրաստիճան, ծայր-անուն, սրածայր, ծայրայեղութիւն ևն։
ՆՀԲ մոազ. ձիրի «ծայր» բառի հետ։ Müller, Kuhns u. schleich. Btrg. 5, 383 սանս. dhārā։ Canini, Et. etym. 200 սայր բառի հետ կցում է սնս. çira «գլուխ» բառին։ Bugge տե՛ս ծագ բա-ռի տակ։ Հիւնք. հանում է ծեր բառից։ lensen, Hitt. u. Arm. 37, 79 ևն հաթ. sar sr. sra, sara, sari= δσαρι (Գամ. րաց դրամների վրայ), dsario «թագա-ւոր» բառի հետ։ Scheftelovitz BВ 28,
309 սանս. ganda «բարձունք»։ Մառ ЗGO 19, 158 վրաց. ծվերի հոմանիշի հետ յաբեթական ծյր արմատից։ Karst, Յուշարձան 402, 408 սումեռ. tur «բարձրութիւն, ծայր»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 նոյն ընդ սայր, սար։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 110 ծագ «ծայր» բառի խաչաձևմամբ սայր բառի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. ծար, ծէր, Ալշ. Երև. Կր. Մկ Մշ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. ծէր, Հմշ. ձt՝ր, Խրբ. âmր, Ասլ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ձար, Զթ. ámյ, ámր, Հճ. ձmյ.-նոր բա-ռեր են ծայրիկ, ծայրկորու, ծայրպոչ, ծայր-ծաղիկ, ծայրվայրիկ, ծայրք «ընտիր բուրդ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. წვერი ծվերի «ծայր, գա-զաթ, վերջ, սպառուած», წვერიანი ծվերիա-նի «սրածայր»։
Ի սկզբանէ մինչ ի ծայր վիրառնութեանցս. (Պիտ.։)
ἅκρον summitas, extremitas. ծագ. եզր. կատար. սպառուած. սկիզբն, կամ կատարած. վերջք տարածութեան. ծար, ճոթ.
Ծայր, կամ ծայրք ձեռին, ոտին, ձեռաց, ոտից. կամ գաւազանի, տանձեաց, բարձրավանդակին, տախտակին, շղթայագործիցն, եւ այլն.
Լսացելոյն չէ ինչ պիտոյ, բայց միայն ծայրիցն. Ծայր (մատին) նշանակէ զչնչին իրս բնութեան եւ խորհրդոյ։ Ի ծայրն հասեր իմաստիցն։ Փառաւորեալ կոչէ զէութիւն աստուածութեանն, որ ծայրն է ամենայն փառանց եւ վայելչութեան. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
shallow, fordable;
low ground, flat;
shallows, banks;
ի — ելանել, to be disembarrassed, to get rid of, to extrieate oneself from, to eseape from danger;
ի — հանել, to liberate, to disembarrass, to relieve.
(սեռ. -ի. գրուած է նաև ձան-ծաղ, ծանծախ) «ոչ խոր, երեսկունկ (ջրի, հողի համար), վերիվերոյ, դիւրիմաց, հա-սարակ» Արշ. Մխ. առակ. Լաստ. Շնորհ. ևծանծաղ տեղ» Պիտ. «դանդաղ» ԱԲ. որից ոճով՝ ի ծանծաղ հանել կամ ելանել «ա-ղատման մի ճար գտնել» Ոսկ. մ. ա. 20, գ. 4, 14. ծանծաղագոյն Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. Սե-բեր. ծանծադամիտ Գ. մակ. ը. 15. ծանծա-ղուտ Վեցօր. ծանծաղապէս «առ երեսս» Միխ. աս. 595։
səγ «ծանծաղաջուր»։ Հիւնք. Տանտա-ղոս յատուկ անունից։ Վերի ձևով են մեկնում Տէրվ. Մասիս 1881 մայ. 11 և Աճառ. ՀԱ 1899, 233։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. ծանծաղ, Մշ. ծանձաղ, Խրբ. ձ'անձաղ, Սեբ. ցանձախ «ծանծաղա-ջուր», Ոզմ. ბmնծmղ «ծանծաղամիտ», Ալշ. Մշ. ձ'անձաղ «ցնդած», Տիգ. զանզախ «խեղ-կատակ, ծաղրածու», Ղրդ. ցանցախ «ճա-հիճ». -նոր բառեր են Բլ. ձ'անձղել =ծանծը-ղիլ, ծանծողիլ Վն. «յիմարիլ, ցնորիլ, ցնդիլ, խռֆիլ», ծանծղտուիլ Տիգ. «խեղկատակու-թիւններ անել»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. წანწალა ծանծալա «փո-սի կամ ջրի վրայից անցնելու համար դրու-ած տախտակ»։ Իմաստի զարգացման հա-գետերից անցնելու իբր միջոց են ծառա-ւում։
ἑπιπόλαιος levis, non profundus. գրի եւ ՁԱՆԾԱՂ, ԾԱՆԾԱԽ. (լծ. դանդաղ. եւ ցած. եւ սուղ. նոյն եւ թ. սը՛ղ) Անօսր. նօսր. սակաւաջուր, կամ սակաւահող. չունօղ զշատ խորութիւն. որ կամ սակաւահող. չունօղ զշատ խորութիւն. որ ինչ է ի վերին երեսս եւեթ. նմանութեամբ Դիւրիմաց, եւ փոքրիմաց. գռեհիկ, գռեհկական. հասարակ.
ոչ ժամանեալ զխորս ընթերցուածոցն քննել ... զծանծաղս եւ զյայտնիս որսալով զբանս. (Արշ. ՟Ժ՟Դ։)
ծանծախ տեղի գտեալ ի ծովուն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Ի թուլամորթութիւն կրթեցաք մի առ միով ի ծանծաղ եւ ի տարտամ վարս. (Գր. սարկ. լուս.։)
արժան է հաստատուն հիմամբք սկզբնաւորել. ապա եթէ ծածաղ եւ վեր ի վերոյ սկսանիցին, դիւրակործանք լինիցին. (Մխ. առակ.։)
Ծովու անհուն եղելոյ, ծանծաղի անբաժ. (Պիտ.) այսինքն առանց ծանծաղութեան, խոր գոլով։
Մի՛ երբէք ըմբռնիլ յայսպիսի ախտս, նաեւ զըմբռնեալսն եւս հանել ի ծանծաղ։ Դիւրին է ի խորխորատից չարեաց ելանել միւսանգամ ի ծանծաղ։ Յաղքատութենէ երկնչի, եւ ի սակաւ ինչ վնասուց. եւ եթէ սակաւ ինչ ի ծանծաղ ելանիցեն, յայնժամ եւ՛ս աւելի կասկածեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Գ. 4. եւ 14։)
heavy, weighty;
massive, voluminous, great;
difficult, bard, onerous, laborious;
disagreeable, troublesome, importunate;
grievous, serious, preponderating;
sluggish, tardy, dull;
hard (of hearing);
strong, rank;
grave;
— քուն, deep sleep;
— կերակուր, indigestible food;
— շունչ, bad breath;
— հարուած, violent blow;
— կին, woman with child;
ծանունս սխալել, to be greatly mistaken;
ծանունս լսել, to give no ear, to pretend not to hear;
— թուիլ, to take ill, to be displeased, angry, enraged;
մի ինչ — թուեսցի քեզ, do not take it ill, do not be displeased;
— է քեզ բանգ այդ, the thing is above your ability;
— է ինձ, that is a heavy sacrifice for me;
թողէք զ— օրինացն, yon have omitted the weightier matters of the law;
heavily;
grievously;
deeply;
vigorously;
seriously;
painfully.
(-նու, -նունք, -նունց) «կշիռով ձանը», փոխաբերաբար նաև «սաստիկ, շատ, հաստ, թաւ (ձայն), ծանրաշարժ, դժուարին, թանկագին, ժանտ, դաժան» ՍԳր. Եփր. ել. Ոսկ. մ. բ. 13. «յղի» ԱԲ. ո-րից ծանրանալ ՍԳր. Մծբ. ծանրել Ել. ժէ, 12. Սեբեր. ծանրութիւն ՍԳր. Եզն. ծանրա-նաւել Գծ. իէ. 7. ծանրարթուն «ուշ արթ-նացող» Ոսկ. ա. տիմ. և ես. ծանրաբան Ոսկ. Բ կոր. ծանրաձայն Ես. լգ. 19. ծան-րախօս Ես. լե. 6. ծանրանդամ Վեցօր. ծան-րաբեկ Վեցօր. ծանրաբեռն Օր. լ. 11. Ոսկ. ձանրագին Մտթ. իզ. 7. Եզն. Վեցօր. գլխա-ծանրիլ Պիտ. նոր բառեր են ծանրաբարոյ, ծանրակշիռ, ծանրաչափ ևն։
= Փոխառեալ է կովկասեան լեզուներից. հմմտ. վրաց. წონა ծոնա «ծանրութիւն. կշռել», აწონა ածոնա «ծանր կշռել, ծանր լինել», საწონი սածոնի «ծանրութիւն, կշիռ, կշռելու գործիք», լազ. ծին «կշռել», ծիների «կշռուած»։-Աճ.
Peterm. 62 լծ. թանձր։ Muller SW AW 44, 552, 554, 557 սանս. guru հոմանիշի հետ։ Հիւբշ. KZ 23, 23 օսս zún։ Տէրվ. Նախալ. 78 սանս. garu, guru, յն. βαρύς, լտ. gravis, գոթ. kaurus բառե-րին ցեղակից. հայերէնը իբր *ծար-ր ձևից յառաջացած։ Հիւնք. անուր բա-ռից։ Patrubány SA 1, 197 յն. γέμω «լի եմ», լտ. gemo «հառաչել» ռառե-ոի հետ։ Pedersen, Նպաստ 48 նախա-ւոր նշանակութիւնը դնում է «յղի» և համեմատում է հյ. ծին, ծնանիմ, լն. γίγνομαι, լտ. gignō։
ԳՒՌ (dialectal) Պլ. ձանրը, ձանրը, ձարը, Զթ. ձօնրը, ձոնրը, Ալշ. Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Վն. Տփ. ծա՛նդըր, Գոր. ծա՛նդրը, Ախց. Կր. ծանտր, Սլմ. ծա՛նդըռ. Տիգ. ձանդր, Սչ. ձա՛նդրը, Ննխ. ձա՛ն-դըռ, Ագլ. ծո՛ւնդըր, Հմշ. ձօնդրը. Ռ. Սեբ. ձա՛նյը, Խրբ. ձայր, Պրտ. ձայրը, Ասլ. ձէօ՝րյը, Հճ. ձօր, ձօրը, Ակն. ձօլը։ Գաւա-ռականների մէջ գործածւում է նաև նոր ի-մաստներով. ինչպէս՝ «դժուար, լուրջ, խուլ, վիրաւորական, թանկ, յղի, մի քիչ նեխու-ած». որոնց համար հմմտ. արաբ. [arabic word] ϑaql «ծանր. 2. յղի. 3. ականջը խուլ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 154), թրք. [arabic word] aγer «ծանր, լուրջ, մի քիչ հոտած, խուլ» ևն։ Նոր բառեր են ծանրաբան «ծանր գործ», ծան-րագոգոթ, ծանրած, ծանրոց, ծանրանց, ծանրապար, ծանրկեկ, ծանրքաշ, ծանրոտք «յղի» (հմմտ. Առաք. պտմ. 356. Կանայք յղիք և ծանրոտք) ևն։
βαρύς gravis. Առաւելեալն կշռութեամբ. վասն որոյ դժուարաբառնալի, եւ վայրաբեր. դժուարաշարժ. հանդարտ. դանդաղ. անտանելի. անհնարին. դժուարին, դժկամակելի. անհաճոյ. խիստ. դժնդակ. եւ Սաստիկ. շատ. բազում, եւ այլն. ծանտր. աղըր. չեթին, կիւճ, եւ այլն.
Ծանր է քար։ Որպէս բեռն ծանր։ Բեռինս ծանունս։ Ծանր ամբոխիւ։ Զօրու ծանու։ Ծանր անուր, կամ վնաս, գիշեր, գործ, բան, բարբառ։ Պատուիրանք կամ թուղթք ծանունք։ Ծանր է քեզ բանդ այդ։ Ծանր է յաչս ամոնի առնել ինչ նմա։ Ծանր թուեցաւ նմա։ Մի՛ ինչ ծանր թուեսցի քեզ։ Զծանր ծանր օրինացն. այսինքն զծանրագոյն իրս, եւ այլն։
Ծանր վիշտ տանջանք, աղէտ։ Ի ծանր ծանր աղէտից. եւ այլն։
Ի վերայ արկանեմք զկարծրագոյն զդեղն, եւ ծանր ըմպելին. (Ճ. ՟Ա.։)
Ծանր պարծանք նորա այն են, արիւնն որ նշանակեցաւ ի վերայ դրանց նոցա։ (Եփր. ել։)
ըստ առոգանութեան, է Հաստ (ձայն). ստուար. թաւ. բութ. (յն. վառիս. յորմէ Վառ ձայնն)
Ծանր լլկելովն ճնշեալ զմարմինն՝ չարչարէր։ Ծանունս լսէին, այսինքն դժուարանային ի լուրն. (Երզն. մտթ.։)
antimony black;
ամալ — յաչս, to blacken with antimony, to paint the eyebrows;
ի— եւ ի սնգոյր շպարել, to put on rouge, to paint one's face;
— քար, ծարուր, ծարրաքար, antimony, stibium;
ծարատ, antimoniate.
, ո, ի-ա հլ. (գրուած նաև ծարիւր. ծարոյր, ծարուր) «աչքի քաշելու սև դեղ» Եզեկ. իգ. 40. Երեմ. դ. 30. Ոսկ. ես. և մ. ա. 10, բ. 5. որից ծարրաքար կամ ծարիր քար «թութի» Բժշ. Գաղիան. ծարրել «աչքին ծարիր քսել» Դ. թագ. թ. 30 (գրուած նաև ծարուրել Բանք իմ. 59, ծարիւրել Սասն էջ 71)։ Սրանց հետ նոյն են նաև ծարուր, ծարուրիկ բոյսերը՝ իբր թրգմ. թրք. թու-թիա հոմանիշի. (ունի միայն ՀԲուս. § 1128 առնելով Կամարկապցուց և Սալաձորցուց)։
Canini Et. etym. 46 սանս. chur «նեռ կել» բառի հետ։ Հիւնք. հանում է ծրար բառից։ Seidel, Մխիթ. հեր. § 215 ա-րաբ. [arabic word] δarur «streupulver» բա-ռից է ենթադրում։ (Այս բառը ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 866 նշա-նակում է «աչքի դեղ, թութիա, աղտոր, ծարիր և նմաններ», որի բայական ձևն էլ է ❇ δarr «աչքին ծարիր քա-շել, ծարրել». պատկանում է արաբ. [arabic word] δarr «փոշիանալ, փշրել» արմա-տին, որից ունինք նաև [arabic word] δarra «հիւլէ, շամանդաղ», ❇ ︎ δarara «ցանած՝ սփռած բան, թափթփուք ևն». միւս սեմական ցեղակիցներն են ա-սուր. zaru, եթովպ. zarav, արամ. [hebrew word] dara, եբր. [hebrew word] zrr կամ [hebrew word] žrh «սփռել, ցրուել, ցանել»։ Բայց ա-
րաբ. [arabic word] δarur «ծարիր» կապ չու-նի ասոր. səδiδa ևն ձևերի հետ, որոնք ճշտիւ համապատասխանում են մեր ծարիր բառին, ուստի նմանութիւնը բո-ւորովին պատահական է)։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 193 պրս. ❇ zarir «աս-պարակ, մաղձ, դալուկ» բառից։
Սնգուրովն եւ ծարրովն զգոյն երեսացն ապականիցեն։ Զծարիրսն ի յաչսն ամանալոյն. (Ոսկ. մ. 10։ ՟Բ. 5։)
dilatation, expansion, development, diffusion;
diesis, sharp;
dilated, spread, diffused;
— առնուլ, to be dilated, diffused, expanded, spread, extended, propagated.
, ի-ա հլ. «փռուիլ տարածուիլը. ւփռում (ջրի, լոյսի, ձայնի ևն)» Փարպ. Տօնակ. Վրդն. ել. որից ծաւալիլ Բ. մակ. ժ. 28. Ես. ծը. 8 (գրուած նաև ծովալիլ Ոսկ. փիլ. 493). ծաւալեցուցանել Փարպ. ծաւա-լումն Խոր. Պիտ. ծաւալանալ Նար. տաղ. բոցածաւալ Յհ. գառն. լայնածաւալ Փարպ. խաղաղածաւալ Ոսկ. հմբ. լուսածաւալ Տօ-նակ. ծաղկածաւալ Տաղ. գեղեցկածաւալ Պրոկղ. յայտ. գերածաւալ Նար. առաք. ծո-վածաւալ Մանդ. Շեր. ընդարձակածաւաւ-ծաւալուն (նոր բառեր)։
ՆՀԲ ծաւալ բառին լծ. է դնում ճա-պաղ և զեղումն, իսկ ծաւալել մեկնում է «որպէս թէ զծալսն բանալով»։ Հիւնք. ծալք բառից է հանում։ Karst, Յուշար-ձան 425 ծալել բառի հետ թթր. tol, dol, չաղաթ. tol-amaq, օսմ. dol-an-maq «շարժիլ, շուռ գալ»։
ԳՒՌ (dialectal) Եւդ. ձավլիլ «հռչակուիլ, տարա-ձայնուիլ»։
Աօքն ծաւալ ծփէր (դուստրն հերովդիադայ) ծիրանի ծովու նման. (Տաղ.։)
blue-eyed, mild-eyed.
«անուշ կապոյտ աչքերով» Ոսկ. Կող. ժբ. Վեցօր. 119. Շիր։ (Առաջին վկա-յութեան մէջ այլ ձեռ. ծաւիր. ունինք նաև ծաւիկ ձևը՝ Ոսկ. պօղ. ա. 39 «Ո՞ր առա-եինութիւն իցէ աչաց. յորժամ բոլորակք և լիք և ծաւիկք և ընդո՞ստք իցեն, եթէ յոր-ժամ սուրք և քաջատեսք»)։
ՆՀԲ ծով բառի՞ց։ Տէրվ. Նախալ. 77 հանում է ծով բառից, որի նախաձևը դնում է *ծաւ. հմմտ. արաբ. [arabic word] ma «ջուր» և [arabic word] māī «կապուտակ»։ Հիւնք. ըստ Տէրվ։ Մառ ИАН 1920, 133 և Яз. и лит. I. 227 վրաց. ցա և բասկ. sap «երկինք» բառերին ցեղակից։ Կապ ու-նի՞ն արդեօք հիւս. կովկասեան լեզու-ներից ավար. zob, դարգվա dzubri, կիւրին. čcaw, թաբաս. dzav, ագուլ. zaw, լակ. ssau, որոնք բոլոր նշանա-կում են «երկինք» և ըստ Troubetzkoy BSL 29, 165 ցեղակից են իրար հետ։ Կարելի էր ընդունել ծաւի իբր «երկ-նագոյն»։
γλαυκῶψ, χαροπός caesius. Ծովագոյն աչօք. անոյշ կապուտակ տեսանելեօք. Խայտակն. պլուզ, անուշաչուի.
applause, clapping of hands;
earthen baking-dish;
—ս or — զ—ի հարկանել, to applaud, to acclaim, to clap the hands;
to praise, to approve.
«ատուև. հողէ աման». միջին հյ. բառ, ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 1207բ, որ հնից վկայուած չէ. սրանից են ծափ, ծափ-ծափ Սալաձ., ծափկոտրուկ Ամիրտ. Բժշ. ծիլծափ կամ ծափծիլ Սալաձ. բոլորն էլ բոյ-սի անուններ, որոնք այլուր կոչւում են պը, տուկկոտրուկ, ամանկոտրուկ, յիշում է մի-այն ՀԲուս. § 1180-1182 և § 1190։
ԾԱՓ ԶԾԱՓԻ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. ԾԱՓՍ կամ ԾԱՓ ՀԱՐԿԱՆԱԼ. κροτέω, ἑπικροτέω, ἑπικρούω plaudo, applaudo, complodo, pulso. որ եւ ԾԱՓԵԼ. Զերկոսին ափսն ընդ միմեանս բաբախել՝ ցնծալով, կամ ծիծաղելով, կամ վարանելով.
Փոխանակ փողոյ եւ ծափոյ ի վերայ միմեանց ողբերգութիւն առեալ. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Ծափ զծափի հարկանէր, կամ հարցէ, կամ հարին ի վերայ նորա եւ այլն. (Թուոց. ՟Ի՟Դ. 10։ Երեմ. ՟Խ՟Ը. 26։ Ողբ. ՟Բ. 15։ Յոբ. ՟Ի՟Է. 23։)
ԾԱՓ ՏԱԼ. ԾԱՓ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. Նոյն ընդ վ.
old, aged, stricken or advanced in years;
old man, elder;
—ք ժողովրդեան, քաղաքին, the senate, seniors, elders;
the ancients;
եթէ —ն էր ուժեղ, կամ մանուկն էր ուշեղ, if young folks had experience, and old ones strength;
if youth knew & old age could.
, ո հլ. «ալևոր՝ պառաւած մարդ» ՍԳր. որից ծերանալ ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. ծերունի Ծն. խդ. 27. Բ. մակ. զ. 1. Եփր. եւս քր. ծերակոյտ ՍԳր. ծերոյթ Սիր. զ. 18. ծե-բութիւն ՍԳր. ծերագոյն Թուոց ժա. 16. Յոբ. լբ. 4, 6. ծերուհի «պառաւ» Կիւրղ. ղկ. դառ-նածեր Ճառընտ. Վրք. հց. չարածեր Նխ. ղան. Ճառընտ. Վրք. հց. միջածեր Փիլ. լին. յետնածեր Սիր. խբ. 8. շնծեր ԱԲ. ծե-րունազարդ, ծերակուտական (նոր գրական լեզուի մէջ միայն գործածական)։
-Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'er-«ծերութիւն, ծերանալ» արմատից, որի միւս ժառանգներն են՝ սանս. [other alphabet] jǰ կամ [other alphabet] jar «հնանալ, փճանալ, ծերանալ», [other alphabet] jarant «ծերու-նի, անկար», ǰirna «ծեր», jira-կամ ǰīrni «ծերութիւն». զնդ. ❇ zaurva «ծեր», ❇ zaurura «ծերութիւնից թուլա ցած», օսս. zärond, պրս. ❇ zar, աֆղան. zor «ծեր», յն. γέ́ρων (γέροντ-) «ծեր» γερας «աւագութեան պատիւ», γεραιύς «ծեր», γερουσια «ծերաժողով», γήραμα «ծե-րութիւն», γηρας «ծերութիւն», τηιαω «ծե-բանալ», γηράσϰω «ծերանալ, հասնիլ». γεργεριμοι «կաթուկ, շատ հասնելով ինք-նին ընկած պտուղ», γραῦς «պառաւ», հսլ. zirčti «հասնել (պտուղի)», su-zori «հա-ռուն». ռուս. зрeть «հասունանալ», зpeлыи «հասուն» ևն (Boisacq 145, Walde 352, Trautmann 372, և Horn § 655, Pokorny 1, 599)։ Այս արմատի գերմանական ժառանգ-ներն են 1 մասնիկով՝ հհիւս. Karl «ծեր մաոռ, ամուսնացած մարդ, ծառայ, սովո-րական մարդ, մարդ», անգսք. ceorl «հա-սարակ դասակարգի ազատ մարդ, ամու-սին», čeorlian «ամուսնանալ», հբգ. karol «ամուսին, սիրական, նշանած», անգլ. churl «գիւղացի, անտաշ մարդ», գերմ. Kerl «տղա-մարդ, կտրիճ» (Pokorny 1, 600)։ Այս ռա-ռը յետոյ դարձաւ յատուկ անուն Karl (ֆր. Charle) ձևով և Կարոլոս Մեծի (742-814) հռչակով՝ որ 789-806 թուերին Սլաւական ցեղերը նուաճել էր, «թագաւոր» իմաստով (շուրջ 800 թ.) անցավ սլաւական լե-զուներին. այսպէս՝ հսլ. kral'ъ, ռուս. ko-гolъ, բուլգ. kral', սերբ. králj, լեհ. król «թագաւոր»։ Սլաւական լեզուներից փոխա-ռեալ են հունգ. király, լիթ. karalius «թա-գաւոր», յն. ϰραιης «թագաւոր Բուլգարիոյ, Սերբիոյ», ալբան. kral', ռում. craīū, տճկ kəral, kəraliča «քրիստոնեայ պետութեանց թագաւոր»։ Այս սլաւ բառից կազմուեց չեխ լատին բառից ձևացաւ գերմ. Kuniglin «ճա-գար», որ ժողովրդական ստուգաբանու-թեամբ könig «թագաւոր» բառից կարծուե-լով՝ ձևափոխուեց և դարձաւ աւստ. kinigl-has, բաւար. konig-hase և սրանցից էլ թարգմանաբար ռուս. крбликъ «ճագար» (Kluge 251, 236, Berneker 572-3)։ Այս-պէսով «ծեր, լխակած պտուղ, Մեծն Կարո-լոս, թագաւոր և ճագար» միևնոյն աղբիւրի ծնունդը դարձան։ -Հիւբշ. 456։
Հներից Տաթև. ձմ. խա, ծռ. ճժ հա-նում է ծայր բառից. «Վասն այն կոչի ծեր՝ որ է ծայր կենցաղոյս. ժամա-նեաց ի ծայր կենաց, վասն այն ծեր կոչի. Վասն այն կոչի մարդն ծեր՝ ի ծայր կենացն հասեալ»։ Նոյն հեղինա-կը (Տաթև. ամ. 122բ) ծիւր կամ ծայր բառից. «Եւ ծերն կոչի ծիւր, այսինքն ծեւրեալ և մաշեալ. այլ և ծեր՝ ի ծայր կենաց ժամանակին իւր հասեալ. դար-ձեալ ծեր՝ ի ծայր փոփոխմանն ժամա-նեալ, որ յայնմ հետէ ի գերեզմանն փո-խի»։ Klaproth, As. polygl, էջ 99 պրս. zar, զնդ. seorue, օսս. serind, մորդվին syre. իսկ Mémoires 1, 425 սանս. օսս. և պրս. ձևերը. ուստի և ինքն է առա-ջին ուղիղ մեկնողը։ ԳԴ պրս. զէր։ Brosset JAs. 1834, 369 համեմատում է պրս. zāl, յն. γέρων և վրաց. մըջ-վելի ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. zar, յն γέρων և սանս. jarā։ Peterm. 23, 30, 35 սանս. jr, jara, յն. γερουσία։ Win-disch. 13 սանս. ǰr և յն. γέρων։ Go-sche 64, 101 սանս. jarat։ Böttich ZDMG 1850, 356 սանս. ǰarat. զնդ. zaurva։ Այսպէս նաև Müller SWAW 38, 578 ևն։ Տէրվ. Նախալ. 78 յն. և սանս. ձևերի հետ՝ հնխ. gar առ-մատից։ Հիւնք. յն. γέοων, պրս. zar, զնդ. զար, զաուրվա։ Jensen, Hitt. u. Arm. հաթ. ziras «ծեր»։
hole, cavity;
excavation, cavern.
, ի հլ. «ծակ, ճեղք, բացուածք, պա-տառուածօ» ՍԳր. Եզն. կոչ. 215. որից նե-ղածերպ Ագաթ. քարածերպ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. 36. Եփր. եբր. էջ 127. որմածերպ Եփր. աւետ. 324. ծերպել «կափարիչը կիսովին բանալ» Ոսկիփ. Վրդ. առ. 134։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. Բլ. ծերբ, Խրբ. ձէբ «ճեղք, բացուածք». Երև. ծէրպ անէլ, Ղզ. ծելպ ա-նէլ, Սեբ. ձէրբ ընէլ, Բլ. Մշ. ბրբել «դուռը կիսովին բանալ. ֆր. entre-báiller»։
ὁπή, σχίσμα foramen, scissura. Ծակ բացեալ. պատառուած կամ ճեղքուած մթին վայրաց.
Եդից զքեզ ի ծերպ վիմին. (Ել. ՟Լ՟Գ. 22։)
Յայրս եւ ի ծերպս վիմին. (Ես. ՟Բ. 12։)
plaster, stucco;
cement, mortar;
lute.
, ո հլ. (կայ և գրծ. ծեփօք Վեցօր ը) «ծեփելու գործողութիւնը կամ ծեփելու նիւթ» Յոբ. լգ. 25. Եզեկ. ժգ. 12. Միք. է. 11. Սիր. լը. 34. Վեցօր. 166 (գրծ. ծեփօք) որից ծեփել ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 45. մ. բ. 5. ծեփած Եւս քր. ծեփկել Կոչ. ծեփուկ «ծեփ, ճարպ, թաղանթ, անդամի ծայրը պատող մաշկը. prèpuce» Փիլ. լին. 219. ծեփելիք «դեղի համար շինուած խիւս» ԱԲ. բռածեփ Ոսկ. ղկ. կաւածեփ Եղիշ. խաչել. ծեփիչ «մալա» (նոր բառ)։
=Նոյն է վրաց. წება ծեբա, წობა ծոբա «մխրճել», დაწება դածեբա «սուզել, մր-խըրճել», მწუბება մծուբեբա «ցեխի մէջ թաւալիլ», წ.ბება ծեբեբա «կպցնել, փակ-ցընել», წებო ծեբո «խէժ, սոսինձ», მეწებება մեծեբեբա «իրար կպցնել», დაჭებება դա-ծեբեբա «իրար կպցնել» բառերի հետ (վեր-ջաձայն բ-ի համար հմմտ. հյ. թեփ, սեռ. րեփոյ> վրաց. თებო թեբո)։ Բայց այս նը-շանակութիւնները այնպէս են, որ չեն կա-սող իրարից բխիլ. վրացին աւելի ընդհա-նուր իմաստ ունի, ուստի աւելի նախնական է. մինչդեռ հյ. «ծեփել» մի մասնաւոր ա-ռում է միայն, ուստի պիտի ասէինք թէ փո-խառեալ է վրացականից. բայց ճիշտ այս ի-մաստը պակասում է վրացերէնում։ Ընդհա-կառակը «կպցնել» իմաստը գտնում ենք այնպիսի հայ բարբառների մէջ (Բուլանըխ, Մարաղա, Սալմաստ), որոնք ո՛չ մի կապ չունին վրաց հետ։ Այս բոլորից հետևում է այն՝ որ թէ՛ հայր և թէ վրացին փոխառեալ ևն մի երրորդ ընդհանուր աղբիւրից, որ Հա-յաստանի նախաբնիկների լեզուն է։ Խալդե-րէնը ունիծ (s) ձայնը. հմմտ. [other alphabet] si և [other alphabet] su վանկերը։-Աճ.
ՆՀԲ լծ. թրք. səva «ծեփ» (բայց հին ձևն է səvaγ, որից փոխառեալ է արե-վելեան գրականում սուաղ «ծեփ», սռւ-աղել «ծեփել»։ Հիւնք. ծափ բառից» Bugge, Btrg. 21 յն. γυώόω «գաճով ծեփել», γὸώος «գաճ» բառերի հետ՝ հնխ. g'vepso-արմատից։ Karst, Յու-շարձան 426 չաղաթայ. sip-alamaq «յղկել», siv-amaq, suv-amaq «ծե-փել», ալթայ. syba «ցեխոտած», եա-
կուտ. siba, sybak «ծեփ» ևն։ Ղափան-ցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 92 վրաց. ծեբա բառից փոխառեալս
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. ծեփ, Ախց. Կր. Շմ. Սլմ. ծէփ, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ձէփ, Սչ. ձեփ, Ասլ. ձէ'փ, Մկ. ծիփ, Զթ. ձիփ, Ագլ. ծէօփ.-բայական ձևով՝ Ջղ. ծեփել, Սլմ. ծէ-փել, Ախց. Երև. Կր. Մրղ. ծէփէլ, Սչ. ձեփել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ձէփէլ, Ասյ. ձեփt՝. Հմշ. ձէփուշ, Շմ. Ոզմ. Տփ. ծէփիլ, Ագլ. ծm՛փիլ, Վն. ծիփել, Հճ. ձիփել, Զթ. ձի-փիլ։-Այս բառերը գաւառականներում ունին նաև ուրիշ իմաստներ. այսպէս՝ ծեփ Ալշ. Բլ. «աման կպցնելու կոծիկ», ծեփել Մրղ. Սլմ. «կոտրած ամանը կոծիկով կպցնել», Հմշ. «որևէ ծակ խցկել, թխմել», Երև. Ղզ. Ղրբ. Նբ. Տփ. «տափակ ձեռքով զարնել, խը-փել»։ Նոր բառեր են՝ ծեփքար, ծեփկալ, ծՆփան, ծեփունք, ծեփծփել։
ἁλοιφή, ἁλειφή litura, oblimimentum χρίσμα unctio, unguentatio. (լծ. թ. սըվա ). Արմատ Ծեփելոյ. իբր Ծեփումն, եւ նիւթ ծեփելի կամ ծեփեալ. (որպէս բուռ, նաւթ, կաւ, մոմ, եւ այլն) որ եւ ըստ յն. ասի օծումն.
ծեփովն կարծէին ուտել զհաստատութիւն որմոյն. (Նչ. եզեկ.։)
Բրուտ զսիրտ իւր տացէ առ ի վճարել զծեփ. (Սիր. ՟Լ՟Ը. 34։)
Արարին կաւ վասն ծեփելոյ զխրճիթն. եւ ապա սկսան լալ, եւ թողին ի բաց զծեփ խրճթին. (Վրք. հց. ձ։)
rite, form, ceremony.
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «արարողութիւն» Ոսկիփ. հը-նում ուրիշ ածանցներ չկան այս բառից, նոր գրականում են կազմուած՝ ծիսական, ծիսարան, ծիսակատարութիւն, հայածէս, յունածէս, լատինածէս ևն։
=Փոխառեալ է վրացերէնից. հմմտ. վը. րաց. წეbი ծեսի «կարգ, բնութեան օ-ոէնք, կարգադրութիւն, կանոն, եկեղեցա-կան ծէս, սովորութիւն, բնութիւն, բարք», წესა ծեսա «կոչել, անուանել, կարգել, հաստատել, կանոն դնել», წეხება ծեսեբա «կարգադրել, կանոնաւորել, կարգաւորել», გაწვხება գածեսեբա «կանոն, հաստատու-թիւն, հրաման, կարգ» կամ բայական գոր-ծածութեամբ՝ «հաստատել, կարգել, ևանո-նաւորել», განწეხება գանծեսեբա «կար-զադրութիւն, կարգադրել, կանոնաւորել» მოწეხე մոծեսե «ընկերութեան անդամ, քահանայ, աբեղայ, կրօնաւոր», უწესო ու-ծեսը «անկարգ, խառնակ, անկանոն», უδე სօბა ուծեսորա «խառնակութիւն, անկար-ռութիւն»։ Հայերէն բառը յետին, ռամիկ և գործածութեան մէջ չմտած մի ձև է. մինչ-դեռ վրացերէնը ցոյց է տալիս ճոխ ու կեն-դանի գործածութիւն։ Բացի սրանից վրացին ունի բառիս նախանշանակութիւնը. հմմտ. წეხა ծեսա «կոչել, անուանել, կարգել, հաստատեւ»։ Այս պատճառով չի կարող վրացին հայերէնից փոխառեալ լինել, այլ ընդհակառակը։-Աճ.
ՆՀԲ յն. შεσμδς «ծէս» բառից փոխա-ռեալ. նոյն է նաև վրաց. ծէ՛սի։ Mül-ler Kuhns u. Schleich. Btrg. 5, 383 դնում է diç արմատից, որից և հան-դէս։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 448 Զևս դից անունից։ Չուբինով, Բռ. վրաս.-ռուս-էջ 1673 վրացին հայերէնից փոխա-ռեալ է համարում։ Մառ ИАН 1918. 347 իբր անեզական բառ՝ վրաց. ծղ'վ «կարգել, յօրինել» արմատի հետ։
իբր Արարողութիւն։ Բառ յետին դարուց առեալ ի յն. թէսմօս. θεσμός ritus։ Նոյն է եւ վր. ծէ՛սի. այսինքն օրէն, սովորութիւն։ (Ոսկիփոր.։)
rain-bow, iris;
halo.
, ի-ա հլ. «ծիրանի գօտի, աղեղ-նակ» Կիւրղ. ծն. Յայտ. ժ. 1. Փարպ. Արծռ. «լուսնի բակ» Հին բռ. որից ծիածանածա-ւալ Յիշ. ոսկ. յհ. (գրուած է ծիանածաւալ. թերևս ուղղել պէտք է այս ձևով).-էֆիմ էջ 331-334 զանազանում է ծիածան «ա-ղեղնակ» և ծիածանդ «օդերևոյթ». վերջին բառը գործածում է 16 անռաւմ.
Ծիածանդ է արդարեւ նշոյլք արեգական սեռն օդով ծածկեալ ՛ն վերայ խիտ եւ հոծ ամպոց խոնաւագունից. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Թո՛ղ զբակդ փոքրիկ, լինի երբեմն եւ բուն ծիածան լուսնի մեծ, այլ նիազ գունովք, իբր աղաղն սպիտակորակ. որպէս եւ ծիարան արեւու եթէ լիցի զմիջօրէիւ ի վերայ գլխոց մերոց, է որպէս բակ մեծ շուրջ զնովաւ բոլորչի։
circle, circumference;
round, circuit;
out-line, border;
spread, diffused;
— արտեւանանց, edge of eye-lids;
— անուոց, wheel-track;
rut;
— հանդերձիկ, skirt, border, piping;
the tropics;
— գնաց, colure;
— տեսութեան, horizon;
—ք աստեղաց, chorus of the stars;
— կաթին, galaxy, milky way;
— խաւարման, ecliptic;
— գիշերահաւասարի, equinoctial;
— ածել, to gird, to surround;
ընդ —ս եղերաց, throughout the world;
որ ոչ ընդ ծրաւ անկանի, unbounded, infinite.
, ո հլ. (Սեբեր. ունի ծրաւ, բայց այլ ձ. ბրով) «շրջագիծ» Ես. ե. 21. Յոբ. իբ. 14. Ոսկ. գաղ. Սեբեր. (իսկ ծիր «ցրուած, սփռուած» Վեցօր. պէտք է ուղղել ցիր)։ Այս արմատից են ծիր կաթին «յարդգող» Շիր. Փիլ. (նաև ծիրածան Զքր. կաթ. տե՛ս Հին հաւ. էջ 114). ბրագիր Ագաթ. Ոսկ. հռ. ბրագրել Փարպ. Կղնետ. ափնածիր Ա-գաթ. լայնածիր Օրբել. բոլորածիր Փիլ. Շիր. բոլորակածիր Փիլ. Երզն. մտթ. ბրաբոլոր Վրդն. պտմ. լիածիր ԱԲ. ծրանալ «չորս կող-մո ծիր քաշել» Եզն. ბրափակել Փարպ. ծո-վածիր Փարպ. ბրագրային, ծրագրական (նոր բառեր)։
=Նոյն են վրաց. წრე ბրե «շրջանակ, շրջագիծ», დაწერა դածերա «գրել, նկա-րել», წერა ծերա «գրել», საწერელი սա-ծերելի «թանաքաման», թուշ. წერილა ծե-րիլա «գիր, գրութիւն», წერადდარ ծերաղ-ղար «գրել», լազ. jar «գրել», jareri, ǰarali «գրուած», jara «գիտութիւն», jaru «նամակ, գիր, գիտութիւն, ուսում», jaroni «գիտուն» (իմա՛ čar, čaru, čara ևն)։ Վեր-ջինների նշանակութեան համար հմմտ. հյ ბրել «գծել, գրել» Յիշատ։ Կովկասեանները պարունակելով աւելի ընդհանուր և բաս-մազան իմաստներ, չենք կարող դնել հայե-րէնից փոխառեալ. այլ բոլորը միասին կուլ-տուրական խալդիներից։-Աճ.
ՆՀԲ լծ. յն. γύρος, լտ. gyrus, թրք [arabic word] čevre, արաբ. ❇ davr «շըր. ջան»։ Պատկ. և Müller, Armen. VI յն. γυρός, լատ. gyrys «ծիր, շրջան»։ Հիւբշ. 457 մերժում է այս հա-մեմատութիւնը, որովհետև γυτός համա պատասխանում է մեր ծուռ բա-ռին։ Հիւնք. ბրար բառից։-Scheftelo-witz BВ 28, 296 հբգ. keran, մբգ. ke-ren «դառնալ»։ Karst, Յուշարձան 404
ռումեր. gir «երկնակամար», 414 մոն-գոլ. logorin «շուրջը», togori «դառ-նալ», թոսնգուզ-մանչ. toxoro «անիւ, շրջանակ», 420 ալթայ. kur «գօտի». 425 ույգուր. teker, tekir «բոլորակ». tekri «շուրջը», օսման. č̌evre «բուռ-րակ», čevir-mek «դարձնել», 426 թթր. šir. sur «գիծ»։ Մառ Яф. cборн. 2, 144 հայ. ծիր և վրաց. ბրե դնում է յա-բեթական kam «երկինք» արմատից, որից նաև սվան. ճեր «առաստաղ»։
ԳՒՌ (dialectal) Այս արմատից են ծիր Գնձ. Ղրբ. «ակօս», ծիրը բերել Ղզ. «կարգի բերել», ձրէն դուրս Տփ. «չափից դուրս», ծիրումը մնալ Ղզ. «իր աստիճանի մէջ մնալ», ծիր անել Շշ. կամ ծիր տալ Գնձ. «ակօսներ քա-շել», ծիրակ Շլ. «գութանի մեծ անիւը», ձրակոտոր անել Ղրբ. «արտը թէ՛ լայնքին և թէ երկայնքին վարել», ბրել Ղրբ. «երևու արտի իբր սահման մի ակօս քաշել», ծըր-ծբրոտել Ղրբ. «ծուռ ու մուռ վարել արտը»։
(Լծ. յն. ղի՛րօս. լտ. ճի՛րուս. ռմկ. շէվրէ, տէվր ). տե՛ս եւ ՀԻՌ. γῦρος, κύκλος gyrus, circulus, orbis, ambitus. Շրջան. շրջանակ. շրջապատ. գիծ կամարաձեւ. ոլորաք. մահման բոլորեալ. բոլորտիքը ծայրէ ի ծայր։
Ընդ ծագս տիեզերաց, եւ ընդ ծիրս եզերաց։ Ի ծիրս աստեղաց։ Ծիր նահանջման վշտաց տագնապի, սահման կենաց յընթացս ախտի. (Նար.։)
անիւքն ի մի ծրոյ վերայ երթային. (Նչ. եզեկ.։)
Զվերինս եւ զներքինս ընդ մի ծրով փակեաց. (Ոսկ. գաղ.։)
Եւ ոչ ընդ ծրաւ (կամ ծրով) անկանի (աստուած, կամ յաւիտանն). (Սեբեր. ՟Ա։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։ Բենիկ.։ Մեկն. ղկ.։) (յորմէ թերեւս Զրաւ։)
Յաղագս կաթին ծրոյ։ Զկաթին ծիր մեք սովորեցաք բնախօսութեամբ յարդգողի հետ անուանել. (Շիր.։)