Definitions containing the research վ : 10000 Results

Տոհմ, ից, աց

See full entry →

s.

family, tribe, house, race, line, lineage, extraction.

Etymologies (3)

, ի, ի-ա հլ. «զարմ, ցեղ, ազգա-տոհմ» ՍԳր. Եփր. ծն. Եզն. Մծբ. Եղիշ. Փարպ. որից տոհմագիր «ցեղագրութիւն» Կոչ. 183. տոհմաթիւ «ազգահամար» Ա. տիմ. ա. 4. Տիտ. գ. 9. տոհմական «առատ բերք» Ղկ. ժբ. 16. Ոսկ. Կոչ. Եփր. գ. կոր. 122. Ագաթ. Եզն. «ազգական» Մծբ. «ցեղա-յին» Փիլ. «ազնուական» Մծր. 374. տռհմա-կից Ագաթ. Վեցօր. տոհմիկ «ազնուական» Բուզ. Եղիշ. ը. 126. տոհմակութիւն «ազ-նուականութիւն» Փարպ. 167. աղգատոհմ ՍԳղ. Եւս. պտմ. ապատոհմ Ոսկ. եփես. 912. Մծբ. անտոհմ Ա. կոր. ա. 28. անտոնմակ Փարպ. համատոհմակ (չունի ԱԲ) Թղ. պրռ-ևրղ. ՀԱ. 1921, 20. բազմատոհմ Եփր. պհ. Վեզօր. բարետոհմիկ Ոսկ. ա. կոր. դայե-կատոհմ Գ. մկ. ե. 18. ծառայատոհմ Ա-գաթ. միատոհմ Ագաթ. վատատոհմակ Փարպ. տոհմարան (նորագիւտ բառ) Մխ. անեց. 37, 39 ևն։ Տոհմն ձևն է ցոյց տալիս Նոռառիւտ մնազ., ուր գտնում ենք ի տոհ-մանէ Ա. մն. ի. 6, տոհմանցն Ա. մն. իղ. 26, ազգատոհմանցն Բ. մն. ա. 2 հոլովա-ձևերը։

ՆՀԲ լծ. պրս. թրք. թուխմ, թուխում, թօխմ, թօհում և վրաց. տո՛մի։-Զնդ. հպրս. և պրս. ձևերի հետ են համե-մատել նախ Windisch. 11 և յետռ. Spiegel, Hofers Zeitsch. 1, 61, Gosche 13, Եւրոպա 1849, 200, Böttich. ZDMG 1850, 363, Lag. Urgesch. 322, Spiegel Huzw. Gram. 164, Müller SWAW 38, 574, Justi, Zendsp. 130, Dict. Kurde 9s ևն։ Böttich. Horae aram. 36, 68, Rudim. 42, 120, Lag. Cesam. Abhd. 48 ասոր. ձևի հետ։ Pictet 2, 237 կցում է սանս. dama, զնդ. dəmāna, nəma-

ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնի միջոցով են վրաց. ტოძი տոմի, մինգ. ტომი տոմի «տոհմ, ցեղ» (այս-պէս նախ Brosset JAs. 1832, 529). ուղղա-կի պարսկերէնից է փոխառեալ վրաց. ვარ-ტუხმე վարտուխմե «ծնողք»։

NBHL (2)

Ցեղն յուդայի ըստ տոհմից։ Տոհմն զարայի ըստ արանց։ Յազգէ տոհմին յուդայի։ Առաքեցին որդիքն դանայ ի տոհմից իւրեանց։ Ըստ տոհմից հարցն։ Յակոբեան տոհմիս։ Յազգէն դաւթայ, ի տոհմէն փարեսեանց, ի ցեղէն յուդայ։ Ամենայն տոհմք ազանց։ Որ յազգիս մերում, եւ ոչ ի տոհմի մերում, եւ ոչ ի ժողովրդեան մերում։ Յիսրայելեան տոհմէ անտի (յն. յիսրայելէ)։ Պատուհաս մահու զնա տոհմաւ հարցեն (յն. ամենայն տամբ). եւ այլն։

δῆμος pars tribus, populus γένος, γενεά , ἕθνος gens, genus, generatio συγγένεια cognatio πατριά familia, parentela. (լծ. պ. թ. թուխմ, թուխում, թօխմ, թօհում. որ է Սերմն. սերունդ. զաւակ) վր. տո՛մի. Զարմ. ցեղ. ազգատոհմ. տուն. ժողովուրդ. ազգի ճուղ. սօյ, ճինս, սինսիլէ.


Տող, ից

See full entry →

s.

line;
row, file, rank;
series.

Etymologies (6)

(ի հլ. յետնաբար) «ուղիղ շարք (մարգարիտների, շղթայի, բազմականների, խօսքի կամ բառերի)» Ոսկ. ա. թես. Բուզ. 172. որից տողել «ուղիղ շարել, դասաւորել» Եւս. քր. Սեբեր. Ոսկ. Ագաթ. տողեալ «շա-րուած» Վեցօր. 86. Ոսկ. եփես. 915. տողան տշարք, դաս» Եւս. պտմ. 664. տողանի «յա-ջորդական կարգով շարուած» Եւս. պտմ. Բ08. տողաբան «շատախօս» Մծբ. շղթայա-տող Խոր. մարգարտատող Յհ. կթ. տարա-տողել Թէոդ. խչ. քարատող «քարով շա-րուած» Կաղնկատ. 172։ Նոր բառեր են տողաշար (արդէն 1788 թ. ունի Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. էջ 116, իբր ռուս. тeрaкca), երկտող, երկտողիկ, տո-ղած, տողավարձ ևն։

= Թւում է խալդեան շրջանի բառ. հմմտ. վրաց. ტოლო տոլո, ტოლი տոլի «հաւասար, նման, հասակակից», ტოლობა տոլոբա «հա-սակակցութիւն», ტოლება տոլեբա «բաղդա-տել», ტოლაობა տոլառբա «ձկների կամ ոձերի զուգաւորութիւն», ტოლტოლი տոլտոլի «ճաւասար, հասակակից», უტოლო ուտոլո ռանհաւասար», որոնց նշանակութեան այս-պիսի երանգները թոյլ չեն տալ ընդունելու թէ մին միւսից փոխառեալ է. այլ երկուսն էլ փոխառեալ են միևնոյն աղբիւրից։-Աճ.

զգեստ» ևն։ Pictet 2, 159 պրս. duxtan «կարել», սանս. duh «կաթ կթել, կա-րել»։ Bugge IF 1, 442 սանս. tántra-«շարունակեալ կարգ, շարք, ռասաւո-րութիւն», tandrá «շարք» բառերի հետ հնխ. tantri-(վնասել, հաշուէլ, պատմել» և որի ժառանգների մէջ միայն անգսք. toel, talu ունի «շարք» նշանա-կութիւնը. այս պատճառով էլ Pokorny մերժում է հյ. տող։ (Walde թէև յիշում է ցանկում, բայց չի դնում գրքի մէջ, էջ 240՝ լտ. dolus «խորամանկութիւն, խաբեբայութիւն» բառի հետ)։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 122։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. տող, Ախց. Երև. տօղ, Սչ. դօղ. նոյնից են նաև տող Ննխ. «քանոն (ուղիղ գիծ քաշելու համար)», տող -բէ-տող Ալշ. «շարան շարան», տող Բլ. Չրս. «վզի զարդ, մանեակ» (իմա՛ «շարան, շարանուկ ուլունքաշար»)։

Բառ. երեմ. էջ 313 տողուկ դնում և «վիշտ, կսկիծ», որ անշուշտ սխալ է։ Հիւնք. կցում է տող «շարք» բառին։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 334 հյ. շողիք, շաղ, շաղախ, թրք. dalga «ալիք». dolman «ւզուիլ», սումեր. dig «թափել», šašar «ցեխ» ևն բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 407 շողիք բառի հետ՝ սու-մեր. šua «թացութիւն, թուք»։

ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. դօղուք «մաղաս, խուխ, բալ, ղամ».-կրկնական ձևեր են տղողանք Ղրբ. «դիրտ. 2. տակին մնացած անհիւթ անհամ մասը», տղողաջուր Ղրբ. «տակը մնացած մրրոտ ջուր», տղեղել Ագլ. «տան պատերը սպիտակ հող քսելով սպիտակացնել»։

NBHL (1)

Մօտ ի սպառուած տողին կատարի բառս։ Իսկ ինձ զո՞րս հիւսեցից շարս եւ տողս բանից դսրովականաց։ Տառ տարբերական տողիւ ձեւացեալ։ Եղծումն նոցին ի տողս գրոց. (Երզն. քեր.։ Նար. ՟Ի. եւ կուս։ Լմբ. առ ոսկան.։)


Տոմար, աց

See full entry →

s.

tome, volume;
book;
calendar, almanac;
նորոգութիւն —ի, Reform of the Calendar;
— լեւոնի, Dogmatical Letter of Pope Leo I to the Patriarch Flavian.

Etymologies (5)

, ի-ա հլ? «մի հատոր գիրք, մի գրքի բաժանումները» Բ. եզր. զ. 2. Եւս. քր. Եւթաղ. 95. «գրուածք, օրագրութիւն» Յայ-սըմ. Ճառընտ. Վրք. հց. «թուական, ժա-մանակագրութիւն» Յհ. կթ. Շիր. Յայսմ. որից տոմարական Վանակ. տարեմ. տոմա-րագէտ Մաշտ. կիլիկ. զատկատոմար Մար-թին. պարզատոմար Տոմար. նոր գրականում տոմարակալութիւն, տոմարագիտութիւն կրկնատոմար ևն։ Գրուած է նաև տովմար. տաւմար. տօմար, տումար։

= Յն. [arabic word] ︎ «հատոր, գիրք, վաւերա-գիր ևն». նուազականն է *ὄμος բառի, որի վրայ տե՛ս տոմ, տոմս. փոխառութեամբ անցած է նաև ուրիշ լեզուների. ինչ. պրս. արաբ. [arabic word] tūmār «թուղթ գալարեալ և այլ իր». վրաց. ტომარი տոմարի, ტომარაკι տոմարակի «նիւթերի ցանկ, գրուած գլան, ընդօրինակութիւն», արևել. թրք. կամ չաղաթ. [arabic word] tumar «նուսխայ, հմայական պահպանակ» (որ մէծ սխալ-մամբ Vámbery, Etym. Wört. էջ 165 թրք. demir «երկաթ» բառին է կցում)։ Այս ա-նունով (թումարի) է կոչւում նաև Ատրպա-տականի մահմետականների մէջ վերջերս մեայն ծագած մի նոր կրօն, որ մահմետա-կանութիւնից բոլորովին տարբերւում է և ո-րոնց Ս. Գիրքն է Թումարը։-Ըստ այսմ հա-յերէնի նախնական ձևն է տոմար, որից և տովմար, յետին ուղղագրութեամբ տօմար, որից և տաւմար, իսկ տումար ծագում է արաբ ձևից։-Հիւբշ. 384։

Հներից Օրբ. Հկճռ. ժա, էջ 151 մեկ-նում է «Կնքեալ թուղթն տումար ա-նուանի, որ է ժողով».-նոյնպէս Յկ, ղրիմ. և Տոմար. մեկնում են «Տումարն ժողով ասի». որից երևում է թէ հանում են գումար բառից։ Մեկնուած է Տումար

Լևոնի, Վենետ. 1805, էջ 4 ծան. իբր յն. τόμος լտ. tomus։ ԳԴ պրս. իūmār։ ՆՀԲ յն. τόμος և պրս. tūmār։

ԳՒՌ (dialectal) Ասլ. դամար «տօմար». իսկ Հճ. դօմօյ «երազահան», որովհետև տոմարա-կան գրքերը պարունակում են նաև երազ-ների մեկնութիւնը։

NBHL (11)

Ի մանեթեանց յեգիպտական յիշատակացն, որ յերիս տոմարս արար մատենագրութիւնս։ Մինչեւ ցայսր զառաջին տոմարն իջուցանէ մանեթովս։ Երկրորդ տօմարին մանեթովսի։ Յերրորդ տօմարէն մանեթովսի. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Զտումար սուրբ ժողովոյն։ Ըստ օրինի տումարին լեւոնի. (Ճ. ՟Բ.։ Յհ. կթ.։)

ՏՈՄԱՐ կամ ՏՈՒՄԱՐ. գրի եւ ՏՕՄԱՐ, կամ ՏԱՒՄԱՐ, եւ ՏՈՎՄԱՐ. Բառ յն. դօ՛մօս. τόμος tomus, sectio, scapus chartae, pars libri, liber. Հատոր գրոց. հատուած բանից գրելոց ի գլուխս գլուխս. գիրք. մատեան. կոնդակ. գիր ամբաստանութեան կամ վկայութեան, եւ այլն։ Իսկ պրս. դումար է ծալեալ թուղթ։

Բերին տումարս եւ ընթերցան զամենայն գործս մեղաց նորա։ Ի մէջ ժողովոյն ձեռնարկ արարեր ի տումարին վասն արտասահմանութեան իմոյ. (Վրք. հց. ՟Դ։ Ճ. ՟Բ.։)

Տումար տենչալի՝ անսխալ դրոշմեալ։ տումար անճառ անքնին։ Դուռն աղխեալ, եւ տումար անլուծանելի. (Նար. կուս.։ Շար.։ Շ. գանձ վերափոխ.։)

Ո՞վ կարող է առնուլ զտումարս. (Հ. կիլիկ.։)

Հարցանեմ, թէ զի՞նչ է տումարդ։ Տումարին անուն ի մերասեր աղին լեզու թուի թէ զհամարողականն դնէ թիւ, եւ զժամանակագրականն. իսկ առ այս անանիա (շիրակացին) եւ անդրէաս բազմավէպ դրութեամբ ճառեցին. (Գր. տղ. թղթ.։)

Արուեստաւորեաց իննեւտասներեկաւ տովմար յունաց եւ ասորւոց. (Տօմար.։)

Ելն ի վիրապէն սրբոյն գրիգորի լուսաւորչին՝ ըստ ճշմարիտ տումարաց ի սահմի ի չորսն. (Հ. կիլիկ.։)

Տոմար է՝ նախ եօթն մոլորակացն շաւղացն անսխալ գիտութիւնն։ Տումարն ժողով ասի (որպէս թէ գումար, որ է պիտակ ստուգաբանութիւն ի հյ) զի վասն ժողովոյ աստեղացդ գիտութեան ժողով անուանեցաւ. (Յկ. ղրիմ.։)

Տումար ասի ժողով սկիզբն աստեղաբաշխութեան։ Տօմար ասի ժողով կամ վասն հասանելոյ աստեղաբաշխութեան, կամ վասն զտիեզերս ժողովելոյ յայս խմբաւորութիւն, կամ վասն երկու լուսաւորացդ՝ սակս ի միասին դրման. (Տօմար.։)


Տոյժ, տուժի, տուժից

See full entry →

s.

cf. Տուգան;
damage, loss, disadvantage, prejudice, injury, wrong;
տուժիւք անձին, at one's expense;
փոխարինել տուժիցն, to indemnify, to recompense.

Etymologies (3)

, ի հլ. (մանաւանդ անեզաբար գոր-ծածուած) «պատիժ, վնասի փոխարէն հա-տուցուած դրամը» Առակ. իէ. 17. Եւս. քր. Ոսկ. յհ. ա. 7. որից տուժել ՍԳր. տուժա-պարտ Եփր. թգ. 405. տուժանք Մխ. ապար. անտոյժ Մխ. դտ. սակաւատոյժ Արծր. ու-նինք նաև ր յաւելուածով տուրժ կամ տուր-ժք, տուրժական, տուրժել Պղատ. օրին. 57, 98, 138, 140. Վրք. հց։ Բառիս կրկնակն է ՏՈՅԳ, որ առանձին չէ գործածուած, բայց սրանից են տուգան (մանաւանդ անեզաբար) ՍԳր. փիլ. Կղնկտ. տուգանել Խոր. Վրք. հց. երկու ձևերի լծորդութեան համար հմմտ. արժել-արգ, ոյժ-առոյգ։

= Պհլ. tož-ēt «տուժել, պատժուիլ», to-žišn «տուգանք, պատիժ», պազ. toktan (բունը tōž) «վճարել, տուժել, տուգանքը տալ», պրս. ❇ ︎ toxtan կամ [arabic word] toz-īdan, ներկ. [arabic word] tozam «վճարել, հատու-ցանել», vām toxlan «պարտք կամ փոխ տալ»։ Սրանց ծագումը և նախնական ձևը յայտնի չէ։ Իրանեանից է փոխառեալ նաև ասոր. [other alphabet] pugānā «նեղեալ, տառա-պեալ», որ ցոյց է տալիս հայերէնի տուգան ձևը։-Հիւբշ. 253։

Justi, Zendsp. 135 զնդ. tuš «վնասել, կտրատել» արմատից կասկածով։ Պրս. ձևերի հետ համեմատեզ նախ La Btrg. bktr. Lex. 67։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 276 կասկածում է փոխառեալ համա-րելու։ Հիւնք. տոյժ հանում է թոշակ բառից, իսկ տուգան՝ տոկոս-ից։

NBHL (4)

Եւ երանի թէ ցայսվայր միայն տոյժն տուգանաց եւ վնասն հասանէր։ Գնաց աստուածապաշտն յակոբ ի նոցանէ խաղաղութեամբ եւ առանց տուժի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։ Լմբ. իմ.։)

Առանց տուժի ի բաց թոզուցուս։ Չարաչար զտուժս ի վերայ դնիցես. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)

Բազում ինչ յընչից ի պատժոց տոյժս ծախեալ։ Ազատեալք ի պատուհասից տուժից եւ տուգանաց։ զտոյժս սպանութեան իւրեանց հատուցին մահուամբ։ Զորս ի նոցանէ բեաւ աւերումն եւ սասանումն աշխարհին, կրկին տուժիւք զնա նորոգել։ Զանվճար տանջանացն տոյժս։ տուժիւք լլկանաց։ Մեծ տոյժք են ոգւոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Յճխ. ՟Զ։ Խոր. ՟Գ. 51։)

ՏՈՅԺ մանաւանդ ՏՈՅԺՔ. որ եւ ասի ՏՈՒՐԺՔ. ζημία mulcta, poena, damnum. Տուգանք. վնասն պահանջեալ (իրաւամբք կամ յանիրաւի) ի հատուցանել. պատիժ վնասուն. փոխարէնն վնասակարուե՝ զրկանաց եւ յանցանաց. արկածք. նեղութիւնք, եւ ծախք փոխանակ անցից անցելոց.


Տոչոր

See full entry →

cf. Տոչորումն.

Etymologies (3)

«վառուիլ այրիլը» Գնձ. որից տո-չորիլ «այրիլ, վառիլ» Երեմ. խը. 9. Յկ. գ. 6, Ագաթ. Եւս. պտմ. «հրդեհի պէս ծաւալիլ» Եփր. ա. կոր. տոչորական Ագաթ. տոչորու-մըն Յհ. կթ. հրատոչոր Բենիկ. հոգետոչոր Անան. եկեղ.։

ՆՀԲ չոր բառից, իբրև թէ «սաստիկ չորութիւնից վառուած»։ Տէրվ. Altarm. 61 տաք բառի հետ՝ կցում է սանս. dah «այրել, վառել», լիթ. dègti «այ-րել», զնդ. daz «վառել», հբգ. tak «օր» ևն բառերին։ Canini, Et. é́tym. 130 յն. δάϰαρ «մի տեսակ կատսիա»։ Հիւնք. տաք բառից։

ԳՒՌ (dialectal) Կայ Ապ. տոճորակ «ղավուրմա, տհալ» բառը (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 628բ), որ ընդունուած է նաև արևմը-տեան գրական լեզուի մէջ, և որի հետ նոյն է տոժրակ Չմշ. «ղավուրմա»։ Ամատունի դնում է տոչորել բայից։


Տոռն, ռին, ռան, ռունք, ռանց

See full entry →

s. fig.

rope, cord, string, twine;
tie, band, bond, link;
— շան, leash.

Etymologies (6)

, ն հլ. (-ռին, -ռունք, -ռամբ, -ռանց) «չուան, կապանք» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 8. Իգնատ. թղ. 131. Կոչ. 235. Սեբեր. 38. որից տոռնիլ «չուանով կապուիլ» Վրդն. սղ. էօ 40I. տոռնեալ «կապուած» Լատտ. Տաթև. ամ. 126, որ և տոռանեալ Սիմ. ապար. 43։

BВ 28, 302 տորգ բառի հետ։ Karst, Յուշարձան 422 թթր. tar, ter, չաղաթ. օսմ. tar «նեղ», tartmak, termek «պրն-դել», չուվաշ. tort «քաշել»։ Թիրեաքե-ան, Բազմ. 1913, 342 հյ. տոռոմ բառի հետ եզում է թրք. թօռ «ցանց» բառին։ Petersson KZ 47, 258 սանս. darbha-«խոտի տրցակ, խոտ», drbháti «ոլորել, հիւսել», հբգ. zerben «դառնալ» ևն բառերի հետ՝ հնխ. derbh-, dorbh-«ո-լորել, գալարել» արմատից։ Յիշում է Pokorny 1, 808։ Պատահական նմանու-թիւն ունի լտ. torus «բարակ չուան», որից ֆր. toron (ծագումն անյալտ՝ Walde 786)։

ԳՒՌ (dialectal) Բլ. Մշ. տօռ «շան վզի կապ»։

, ն հլ. «սանդի կոթ» Լմբ. առակ. սրանից բարդուած ձևով սանդիտոռն կամ սանդատոռն «նոյն նշ». Առակ. իգ. 31. Եւա-գըր. 226. Ճառընտ. (վերջինը յգ. գրծ. սանդիտոռամբք ձևով)։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. doru-«փայտ» ձևից. հին ժամանակ սանդի կոթը կարծր փայտից էր լինում շինուած, և մինչև այժմ էլ սխտորգուշի կոթը միայն փայտից է շինւում. բառիս ցեղակից ձևերի վրայ տե՛ս տարգալ. յատկապէս հմմտ. յն. ὄόρῦ «նաւ, նիզակաբուն, ճոկան, մական», կրետ. ბօρά «գերան»՝ իրենց օ ձայնաւորի համար, և սանս. dru>i «փայտէ դոյլ», druna-«աղեղ», drδna-«տաշտ»՝ իրենց n ձայնի համար։-Աճ.

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ტორი տորի «հովուի գաւա-զան». այս բառը ի հարկէ փոխառեալ չէ հյ. տոռն «սանդի կոթ» ձևից, այլ ենթա-դրում է հնագոյն հյ. *տոր «գաւազան» բա-ռը, որ յետոյ կորել է մեր մէջ՝ փոխանա-կուելով իրան. գաւազան բառով, և որի ան-միջական ընկերն է տոռն «սանդի կոթ» (նախապէս ունէր ր, որ ն-ի պատճառով դարձաւ ռ)։

NBHL (2)

Տոռն արկեալ ի պարանոցն մեհրուժանայ։ Լիրբ քան զամենայն չիցես դու, եւ ի տոռն պակշոտւոթեան վարանեալ։ Տոռամբ պատատէ։ Հատցուք զտոռունս կապանացն. (Արծր. ՟Ա. 14։ Ղեւոնդ.։ Բրսղ. մրկ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ։ 8։)

Ելանես ունայն (յընչիցդ) ի միջոյ հանգանակացն, որպէս տոռն ի սանդէն, որ ոչինչ վերացուցանէ (կամ վերացուսցէ) ընդ իւր՝ յորոց մանրէն. (Լմբ. առակ.։)


Տոռոմ, ոյ

See full entry →

s.

handle.

Etymologies (1)

Scheftelowitz BВ 29, 27 յն. δόρο «փայտ», սանս. dāru, զնդ. dauru բա-ռերին ցեղակից, որոնք ունին «փայտ, ծառ, կոթ» նշանակութիւնները։ Թիռե-աքեան, Բազմ. 1913, 342 հյ. տոռն «չւան» և թրք. թօռ «ցանց» բառերի հետ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 1ՈԼ դնելով -ոմ մասնիկ, արմատը հա-մարում է տոռ <հնխ. dors, որ ևռում է կա՛մ անգսք. teors, գւռ. անգլ. tarse, հոլլ. teers, հբգ. zers «առնի», հյ. տառեղն «արագիլ» բառերին՝ մեկ-նելով «կարճ փայտ» նախնական նշա-նակութիւնից, և կամ յն. მωეον «ափ», δαριν, լակոն. δάρειր «թիզ», իռլ. dorn, կիմր. dwrn «բռունցք», dyrnaid «մի բուռ» բառերի հետ՝ մեկնելով «կոթ, բռնելատեղ» նշանակութիւնից։

NBHL (1)

իբր տոռն կամ ունելիք եւ բառնալիք (տապանակին). Ելեալ երթայր չորս տոռոմով. զերդ զօձ խաղայր հանց տահելով. եմուտ ի տուն (ի տաճարն) չորս անկիւնով, յայն տունըն կայր բազում ժողով. (Շ. առակք.։)


Տորգ, ի

See full entry →

s.

cob-web, spider's web.

Etymologies (3)

«սարդի ոստայնի հիւքը», մէկ անգամ ունի Վեցօր. 121 (Եկեսցէ յարեսցէ ի տորգս սարդիոստայնի). ուրիշ վկայութիւն չկայ։ Նախնական իմաստը պէտք է դնել ո՛չ թէ «ցանց կամ հիւսք», այլ, ինչպէս տակի գաւառական ձևերից երևում է, «ոս-տայնանկի փայտեայ կազմած, ոստայն», որ յետոյ փոխաբերաբար անցել է սարդի ոս-տայնին։ Ըստ այսմ բառս դառնում է՝

= բնիկ հայ բառ, հնխ. dorù-«ծառ, փայտ» ձևից, որի վրայ ընդարձակ տես տարգալ։-Աճ.

ԳՒՌ (dialectal) Տորգ «ծանր բաներ վերցնելու գլանաձև փայտ» (Կոյլաւ, Բառ. գերմ. 815 ա), տորգ Ղք. «ոստայնանկի կազմած, դազգեահ», Ղրբ. «քառակուսի փայտերից կազմած, որի վրայ խալիչա են գործում»։


Տուայտ

See full entry →

adj.

suffering, troubled as with dropsy.

Etymologies (1)

«նեղութիւն, տառապանք, չար-չարանք, վիշտ» (առանձին չէ գործածուած. բայց Եւագր. առ լեհ. կայ տուայտ «ջրգո-ղեալ»). որից տուայտել «տառապիլ» Սիր. դ. I. Սեբեր. 133. Ոսկ. ես. 419. տոայ-տանք «տառապանք» Ագաթ. տուայտութիւն Ոսկ. բ. թես.։ (Նար լծ. մեկնում է «կարկա-միլ, ցամաքիլ»)։

NBHL (1)

Տուայտն զջուր վնաս անձին խնդրէ. եւ մեղաւորն անդարձ զմեղս մահ իւր յաւելու. (Եւագր. առ Լեհ.։)


Տուայր, ի

See full entry →

s.

wedding presents;
dower.

Etymologies (2)

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ) «վարձանք, փեսի տուած օժիտը հարսին» Ասոր. դատ. էջ 9. Մխ. դտ. Մաշկ. ջահկ. Անսիզք էջ 21, 45, 47, 55. գրուած է տուառ Լմբ. օր. էջ 19, տըվար Լմբ. օր. 24։

Հներից Մխ. դտ. էջ 289 տալիս է արդէն ուղիղ բացատրութիւնը՝ փեսի կողմից աղջկայ հօրը տրուած օժիտի համար գրելով թէ «առ մահմետական-սըն... կոչի մահր, նոյն և այս առ հռով-մայեցիսն տուայր կոչի»։ ՆՀԲ մեկնում է (հայերէնով ստուգաբանելով) «տու-եալն յառնէ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Խա-լաթեան, Ծրագիր ազգագր. էջ 96։ Կոս-տանեան, Ազգ. հանդ. ժգ. 132 յն. δωρεαl նոյնը նաև Ադոնց, Aрм. Юстин. 190. Karst Դատաստն. II 104։ Սխաւ-ւում է Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 197 դնելով բառս տուար, տաւար բառից։ Ուղիղ է Meillet IF Anz. 22, 16։ Վեր-ջին անգամ՝ նախորդներից անտեղեակ՝ Աճառ. Արրտ. 1910, էջ 178։

NBHL (3)

Զոր ինչ բերէ կին պռոյդս՝ գրեսցեն զայն. նոյնպէս գրեն եւ զվարձանսն, այսինքն զտուայրն՝ որ է մահր։ Եթէ կինն ելանէ յառնէն, առանց պռուգաց եւ առանց տուայրի ելանէ։ Իսկ եթէ մեռանի այրն, եւ չունի որդիք, առնու կինն զպռոյգսն իւր, եւ զտուայրին կէսն։ Այրն առ կինն դարձուսցէ պարգեւս, որ կոչի տուայր եւ մահր։ Զոր ետ մահր, այսինքն տուայր։ Պռոյգս տայ դստերացն, եւ տուայր որդոցն. եւ այլն։ (Մխ. դտ.։)

Տուայրն, որ է վարձս կուսութեանն, զոր փեսայն տայ, եւ հարսն պռոյգս. (Մաշտ. ջահկ.։)

ἁντίφερνα antipherna, dotalitium. Տուեալն յառնէ վարձանք կնոջ. փոխարէն իմն օժտից բերելոց ի հարսնէ. ձիրք. պարգեւ.


Տուար, աց

See full entry →

s.

cattle.

Etymologies (5)

«արջառ». առանձին աւանդուած չէ հնագոյն գրականութեան մէջ, բայց ու-նինք սրանից տուարած «տաւար արածաց-նելը» Եւս. քր. տուարածական «հովիւ, խաշ-նառած» Երեմ. լա. 10, Ա. թագ. ժէ. 2Ո. տոյարածափակ «մակաղատեղի» Ագաթ. տուարածատաււ «արջառ արածացնելու տեղ» (նաև իբր տեղանուն Հայաստանում) Ճետնաբար դարձած է դուար Փիլ. լին. Մագ. քեր. 239 և Երզն. քեր. (սխալմամբ գրուած դուաչ), դովար Մագ. թղ. 86 (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 180), որից դուա-րենի «ոչխարի կամ արջառի մորթ» Թէոդ. գրականում ասւում է տաւար։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dīpəro-«արջառ» բառից. սրա dīpró-ձևից են յառաջանում հբգ. zêbar «զոհի անասուն», անգսք. tifer «զոհ, զոհի անասուն», հանգլ. tiber «զոհ», Gberness «զոհաբերութիւն», գոթ. tibr (սը-խալմամբ գրուած aibr) «զոհ, ձօն», մբգ. ungezībere, unzīver, նբգ. Ungeziefer «զոհի անառժան անասուն, մանրաճճի, վնասակար միջատներ», գւռ. zifer, geziter «հաւեղէն, այծ, խոզ». գերմանական բառի առաջին նշանակութիւնն էր «տաւար» (ինչպէս ցոյց է տալիս փոխառեալ հֆրանս. toivre «աա-ւար»), որ յետոյ զարգացմամբ «զոհի անա-ռուն» և պարզապէս «զոհ, ձօն» իմաստին է հասած (Walde 220, Boisacq 166, Pokor-ny 1, 765, Kluge 503)։

ՆՀԲ ιն. ταῦμος, լտ. taurus, եբր. դօր, Изслед. 13 քրդ. dau'ar, լտ. taurus-Տէրվ. Altarm. 43, Երկրագունտ 1884, 53 և Նախալ. 114 ցուլ բառի հետ, որ համարում է բուն հայաձև, կցում է սանս. sthā̄urin «գրաստ», զնդ. staora, գոթ. stiur, գերմ. Stier, յն. ταῦρος, լտ. taurus, հսլ. turu, հպրուս. tauris «ցուլ»։ Հիւնք. զուարակ բառի հետ՝ աւազ ձևից է ռնում. համեմատում է նաև թրք. տավար (հայերէնից փոխառեալ) և յն. ταῦρος «ցուլ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 197 տուայր «օժիտ» բառի հետ՝ տալ բայից (խնդրական է գտնում Pokorny 1, 816)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուս։ Lidén. Arm. Stud. էջ 8-9, որ վարա-նում է ընդունել Meillet IF Anz. 22, 16, իսկ Բ. Խալաթեանց ՀԱ 1908, 87 սխալ գտնելով՝ կցում է յն. ταῦρος, ա-ռոր. [arabic word] tavr ևն ձևերին։ Karst. Յու-ռառձան 403 սումեր. dapara «եզ», 424 թրք. մոնղոլ. davar, tavar, բասկ. abere «արջառ»։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Ագլ. Երև. Ղրբ. Մշ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տավար, Խրբ. Ննխ. Սեբ. Սչ. Տիգ. դավար, Մրղ. տավառ, Մկ. տmվար, Հւր. տօվար, Հճ. դավօյ, Հմշ. դը-վար, սեռ. դավ-րուն, որոնք ընդհանրապէս նշանակում են «արջառ», միայն Ախց. «կով ու գոմէշ, ոչխար և այծ», Հճ. «այծի և ոչ-խարի հօտ», Սեբ. «ոչխար», Տիգ. «ձի» և Մրղ. «էշ»։-Նոր բառեր են տաարթող, տաւարատէր, տաւարածատէր, սևատաւար, տաւարակով։

ՓՈԽ.-Այս բառը տարածուած է Միջին Ասիայից մինչև հիւսիսային և արևելեան Եւրոպա, այսպէս 1) Ալթայական լեզունե-րից՝ արևել. թրք. [arabic word] կամ [arabic word] tavar, չաղաթ. [arabic word] davar, օսմ. [arabic word] davar «ար-ջառ, նախիր», գւռ. թրք. Ախց. kavar «ոչ-խար», կումուկ. tuwar-et «կովի միս», tu-warčə «հովիւ», Կազանի թթր. təuar «գոյք. ինչք», [arabic word] tavar «մետաքսեղէն և ատլան» (Будaговъ 1, 382), ույղուր. ❇ ta var «ինչք, ստացուածք», որից փոխառեալ է մոնգոլ. [arabic word] tavar «ինչք, հարստու-թիւն» (ըստ Pappe, Լենինգրադ. անձնական. չկայ «եզ, կով» նշանակութիւնը). 2) Մեր-ձաւոր Արևելքի լեզուներից՝ քրդ. [arabic word] da-var, լազ. davari, tavari «արջառ», գնչ. dhvari «ձի, անասուն», ն. ասոր. t'ävirt'ə «կով», Կովկասեան լեզուներով davar «ար-ջառ, կով, նախիր». 3) Սլաւական լեզունե-րից՝ հսլ. tovaru «ապրանք, բեռ, ինչք», tovarinu «էշ», ուկր. tovar, toyarvš «տա-ւար, ինչք, ապրանք», հռուս. товаръ «ծրար, կարասիք», ռուս. товаръ «ապրանք». тօ-варищъ «ընկեր» (նախ առևտուրի մէջ ըն-կեր իմաստից յառաջացած), նսլ. tovor «բեռ, ձիաբեռ», tovaruš, tovaris, tivaris, touarih «հարստութիւն, ինչք», նսլով. sto-voriti «գրաստով կրել տանիլ», սլովակ. tovaryš, սերբ. tovarac «ապրանք», tovary, tovar «ինչք, էշ», նսերբ. tovariš, tovarš, խրվատ. tovora, tovar «էշ», tovarica «էդ էշ», tovarac «իշուկ», բուլգար. tovar «բեռ», լեհ, towar, towarzуsz «ինչք, ապ-րանք», որոնցից ռում. tovarú «ապրանք», tarnic «ձիաբեռ», tovaroš «ապրանք» և լիթ. tavora «ապրանք». 4) Ուգրօ-ֆիննական լե-զուներից՝ ֆինն. tavara, լապ. davver, մոր-դվ. tavarǰ «ապրանք», հունգ. tars, tarnoc «խանութպան»։ Այս ձևերի մեծագոյն մասը յիշում է Miklosich, Die Fremdwörter in den Slavischen Sprachen (Wien 1867) և Die Tiirkischen Flemente in den sudost-ս. osteuropäischen Sprachen (Wien 1889 -90)։ Այս երկու աշխատութեանց մէջ էլ անուանի սլաւագէտը յիշեալ բառերը դնում է թուրքականից փոխառեալ. (այսպէս նաև *ВO 17, էջ xI). Սլաւականից անցել է Ուգ-ռօֆիննացոց Յ. Ք. մինչև 1000 թիւը (Les langues du monde, էջ 177). թուրքական ձևերն էլ փոխառեալ են հայերէնից (ման-րամասն տե՛ս Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 197-8)։

NBHL (1)

cf. ՏՈՒԱՐԱԿ եւ ԴՈՒԱՐ. թ. տավար։


Տուգատ

See full entry →

cf. Տուկատ.

Etymologies (2)

(որ և տուկատ) «դրամի ա-նուն». նորագիւտ բառ. Արձ. 1283 թ. (Վիմ. տար. 124)։

-Իտալ. ducato, ֆրանս. ducat, որ է 10-12 ֆրանկ արժողութեամբ ոսկեայ դը-րամ. այս դրամը առաջին անգամ տըպ-ուեց Վենետիկում ժԳ դարուն։

NBHL (2)

Միում եղեգան, որով տուգատ զօրութիւն դադարեաց. (ա՛յլ ձ. տոկս. նորա) (Առ որս. ՟Ը։)

Կապելով ի գնդակ որթոյն. քանզի այս ուղէշ տուկատ գոլով եւ նուրբ, սակայն պիրկ եւ անխզելի. (Տօնակ.։)


Տուղտ, տղտոյ

See full entry →

s. bot.

marsh-mallow, althea;
արքունի —, althea frutex.

Etymologies (4)

«մի տեսակ ծաղիկ և նրա բոյսը. լտ. althaea pallida WK» (ըստ Տիրացուե-ան, Contributo § 329. աւելի մանրամասն տե՛ս Seidel § 163) Գաղիան. Բժշ. Վստկ. 38. 1Ո8. ասւում է նաև տեղտ՝ ըստ ՀԲուս. § 2988. որից տուղտնկուլ կամ տղտնկուլ «տուղտ» Կամրկ. (կազմուած հյ. տուղտ+ պրս. [arabic word] gul «վարդ» բառերից, իբր տճկ. gul-hatem հոմանիշից թրգմ.), տղտորիկ «դեղին տուղտ, լտ. abutilōn». երկուսն էլ ունի ՀԲուս. § 2968-9. վերջինը յիշում է նաև Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 9բ, իբր գւռ. բառ։

Հիւնք. թուղթ բառից։ Գաբամաճեան բառարան դնում է պրս. [arabic word] tula «մո-լոշ», որ սակայն թէ՛ ձևով և թէ նշա-նակութեամբ անյարմար է։

ԳՒՌ (dialectal) Կր. Մկ. Վն. տուղտ, Ջղ. Տփ. տուխտ, Երև. տուղդ, Ալշ. տուղդ, տեղդ, Զթ. Ննխ. դուղդ. Ագլ. տօխտ, Բլ. Սլմ. Վն. տեղտ, Մշ. տեղդ, Խրբ. դէղդ։ (Տիրացուեան ունի նաև տիղտ ձևը. իսկ Սվեդ. դիւխդ նշ. «խա-ղողի սարփինայ»)։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. თუხტი տուխտի «mauve rose althée ordinaire», ὄეტუხტი խետուխ-տի «мольвa, проcвипнякъ»։

NBHL (1)

ἁλθαία althaea, bismalva, malvae silvestris genus;
կամ ῤοδόδενδρον frutex rosae similitudine. Բոյս, եւ ծաղիկ նոր անհոտ՝ փոքր մի նման վարդի եւ մեկոնի, պէսպիսագոյն, երկայնաբուն՝ խոշոր տերեւովք.


Տուղրայ, ի, իւ

See full entry →

s.

tougra, royal monogram.

Etymologies (2)

, ի հլ. «թրքական արքունի նը-շանագիր զինանշան» Վրդն. պտմ. էջ 104 (հրտր. Էմ. 139 ունի տուրղայիւ), Օրբել. հրտր. Էմ. 251, 287 (տուղրայիւ)։

= Թրք. [arabic word] tuγra, գւռ. tura, թթր. [arabic word] tuγri «Սուլթանի փակագիր ստորագրութիւ-նը, որ պաճուճուելով զարդարուելով դար-ձել է Օսմանեան զինանշանը»։-Հիւբշ. 277։


Տունկ, տնկոյ, տնկի, տնկոց

See full entry →

s. zool.

plant, shrub, tree;
planting;
տնկել —, to set plants, to plant trees;
լու տնկոց, podura.

Etymologies (3)

. ո հլ. «ծառ, բոյս» ՍԳր. Եւս. քր. (նոր գրականում միայն «փոքրիկ և մատ-ղաշ ծառ»), «տնկելու գործողութիւնը (այգու համար ասուած)» Միք. ա. 6. Դ. թագ. ժթ. 29. «խաղողի որթ» Բժշ. (վերջին նշանակու-թիւնը ունին ՀԲուս. § 2991 և Նորայր ՀԱ 1923, 347)։ Գրուած է նաև տունգ։ Սրանից տնկել կամ տնգել «ծառ տնկել, սերմանել, ցանել, 2. որևէ բան հաստատել, կարգել» ՍԳր. Եփր. եբր. Եւս. քր. Եզն. տնկաբեր Ագաթ. տնկակից Հռ. զ. 5. Գ. մկ. գ. 15, տնկարկ Վեցօր. նորատունկ ՍԳր. Վեցօր. մատաղատունկ ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. տնկածոյ «տնկուած» Սեկունդ. ժգ. ծառատունկ ՍԳր. մանրատունկ Եզեկ. ժէ. 5. մարդատունկ Ագաթ. Եփր. պհ. 170. որթատունկ Մծբ. կենդանատունկ Նիւս. բն. տնկաղ (իբր տունկի աղ) «potasse, kali» (նորակերտ բառ)։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. Տփ. տունգ, Երև. տնգի.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. տնգել, Ախց. Կր. տնկէլ, Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. տնգէլ, Վն. տնգ'ել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. դնգէլ, Ասլ. դնէգ'՝լ, Ազլ. Շմ. Տփ. տնգիլ, Մկ. տնգ'իլ, Խրբ. Սվեղ դնգիլ, Զթ. դը'նգիլ, Հճ. դmնգել, Հմշ. դըն-գուշ։-Ղզ. ծառ ու տըինգ «ծառ ու տունկեր որ նոր պիտի տնկեն»։-Նոր բառեր են տնկման, տնկոց, տնկուկ, տնկոտել։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. თუკი տուկի «որթի մատաղ ճիւղ» (հմմտ. տունկ բառի երկրորդ և եր-րորդ նշանակութիւնները), չաղաթայ. [arabic word] tong «թուփ» (Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 402)։

NBHL (2)

ՆՆջեաց ընդ տնկոյն։ Զգետս նորա ած շուրջ զտնկովք իւրովք։ Հանդերձ բուսով տնկոյ նոր։ Տնկեաց տունկ առ ջրհորովն։ Ամենայն տունկ զոր ոչ տնկեաց հայր իմ երկնաւոր, խլեսցի։ տունկ տեառն ի փառս։ Տունկ անհաւատ, եւ սերմն անհաւատ։ Կանգնեցից նոցա տունկ խաղաղութեան։ Տունկք մրգաբերք.եւ այլն։

Բուսոց եւ տնկոց։ Տիրական տնկոյն։ Երփնազարդ հոգւոցն տունկք։ Տունկք շնչաբոյսք անուանին սննդականաւն եւ աճեցմամբն։ Զարքունիսն մատաղատունկ տկնովք զարդարեաց. (Յճխ. ՟Է։ եւ Ժմ.։ Նար. կուս.։ Շ. տաղ յար. եւ բարձր։ Եւս. քր. ՟Ա։)


Տուտն, տըտան

See full entry →

s.

extremity;
tail;
— հանդերձի, train;
skirt.

Etymologies (4)

, ն հլ. (սեռ. տտան) կամ ՏՏՈՒՆ, ո հլ. «մի բանի ծայրը կամ վերջը, ագի, պոչ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. «շորի՝ զգեստի ծայր, քղանցք» ՍԳր. «փայտի ծայրը» Անկ. գիրք նոր կտ. 192. որից ոսկետտուն Ես. դ. Եւս. քր. տտաղեղն «մի տեսակ թռչուն՝ հա-ւանաբար աղեղնաձև պոչով» Լաստ.։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dud-ձևից, որ պահուած է միայն գերմանական լեզուների մէջ. հմմտ. նիսլ. toti «մռութ», tota «ծայր, քիթ (կօշիկի)», նորվ. գւռ. tota «կտուցի պէս դուրս ցցուած բան», գերմ. tote «ծայր, ծիծ», մանգլ. tote «ծայր». այս ձևերը են-թադրում են նախագերմանական *tutan-։

Հիւնք. դուն «քիչ» բառից։ Աճառ. ՀԱ 19Ո8, 122 և Արրտ. թ. 1911, էջ 412 դնում է խալդեան շրջանի բառ՝ ցեղա-կից տակի կովկասեան ձևերին, որոնցից փոխառեալ է։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst Յուշարձան 408 սումեր. tidnu «յետոյք»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Petersson. Ar. u. Arm. Stud. 100։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ტოტი տոտի «վարտիքի ծայրերը», մինգ. dudi «գլուխ», t'udo «ծայր, վերջ», վար. dudi «ծայր, վերջ», լազ. dudi «գագաթ, ծայր (սկիզբ կամ վերջ)» (օր. uǰisi dudi «ականջի ծայրը»), dude «տակ», dudele «տակը», tude, tudele, ttuže «տակը, վար, վարը», ududi «անվերջ»։-Հյ. գա-ւառականների մէջ ունինք նաև Տփ. տուտ «գետի ճիւղ» և տուտ «կտրուած ծառի վրայ ձգուած ոստ. ֆր. gaulis» (ըստ Նուպարեան, Բառ. ֆրանս. էջ 468)։ Առաջինը փոխառեալ է վրաց. ტოტი տոտի «գետի ճիւղ» բառից (տե՛ս վերը տուտ «ոստ»), երկրորդը (եթէ ստոյգ է) պէտք է հասկանալ «ճիւղերի ծայ-րերը կամ տուտերը՝ որոնք մնում են ծառի վրայ։

NBHL (4)

Ի տտունն (ձկան) ոտք իբրեւ զմարդոյ։ Իբրեւ զձկանց տտունս։ Սիրամարգն զտտունն բոլորակաբար շուրջ կացուցանէ զոսկէճաճանչն։ Զծերութեանն՝ օձ ի բաց մերկանայ զխորխն ի գագաթանէ գլխոյն մինչ ի տտունն։ Իժն զտտուն յոյժ շաչմամբ գնդաձեւ քարշելով. (Եւս. քր. ՟Ա։ Առ որս. ՟Է։ Փիլ. լին. ՟Ա. 33. եւ լիւս։)

Զգլուխն ասէ, եւ զտտունն (լս. ագի), որ է վերջն։ Իբրեւ օձի եւ զտտունն եհատ։ Զգլուխն ջախջախեաց զարմատն ամենայն չարեաց, եւ զտտունն եւս. (Գէ. ես.։)

Ի տըտունս հանդերձից իւրեանց։ Ի վերայ ծոպից տտնոցն։ Բուռն եհար զտտնոյ կրկնոցի։ Եհատ զտտուն լօդկին։ Ի վերայ չորեցունց տտնոց հանդերձից քոց։ Զչորեցունց տըտնոց կապեալ անօթ ինչ իբրեւ կտաւոյ մեծի, եւ այլն։

ՏՈՒՏՆ եւ ՏՏՈՒՆ, տըտնոյ. κέρκος, οὑρά cauda πτερόν, πτερύγιον ala, pinna, pinnula եւ κράσπεδον fimbria, angulus ἁρχή initium, terminus, summa, summitas. Վերջք, սպառուած, ծայր երկայնեալ ի յետին մասունս իրաց եւ կենդանեաց։ Որպէս Ագի. ձետ. վերջ. թեւ.


Տուփ, տփոց

See full entry →

s. arith. phys.

box, case, chest;
cf. Խնկաման. book-case;
small square;
— սահուն, movable, running or drop-box;
չքնաղագիւտք ի յակունս՝ պահին ի —ս մանունս, precious things are packed in small parcels.

Etymologies (2)

, ո հլ. «փոքրիկ պահարան, մանա-ւանդ խունկի աման» ՍԳր. Գնձ. Տաղ. «ար-կղիկ, գզրոց» Յայսմ. Տօնաց. «գրքի պատ-եան» Վրք. հց. «աղիւսակի իւրաքանչիւր խորշը» Տոմար. Կանոն. որից հաղորդատուփ Կանոն. ոսկետուփ Վրք. հց. Օրբել. մասնա-տուփ, քուէտուփ (նոր բառեր)։

Չուբինով (նաևբ տպ. էջ 1229) կը-ցում է վրաց. ტუტი տուփի «ակօս, ածու», բայց ի՛նչ նմանութիւն իմաստի։ Հիւնք. համառօտուած տապան բառից. հմմտ. նաև պրս. թիւպուք «փայտէ գո-գաւոր աման»։ Պատահական նմանու-թիւն ունին եբր. [hebrew word] teba և խպտ. taibe «արկղ»։

NBHL (2)

Արասցես զխնկաղացսն եւ զտուփս նորա։ Զափսէսն եւ զտուփսն եւ զճաշական։ Տուփ մի ոսկի ի տասն դահեկանէ լի խնկով։ Տուփք ոսկիք։ Ամենայն ոսկի տփոցն։ Եւ զտփոցն զիւրաքանչիւր ուրուք.եւ այլն։

Յորժամ հասանիս ի մարտի ամիսն, տուփ մի ի վեր ելնիս։ Ի նահանջի ամին երբ ի մարտ ամիսն մտանես, տուփ մի յետ դարձիր. (Տօմար.։)


Տոքսական, ի, աց

See full entry →

adj.

toxical, poisonous;
— դեղ, toxic, poison.

Etymologies (1)

= Յն, τοհιϰόν «նետերը թունաւորելու համար թոյն». բուն նշանակում է «նետի կամ աղեղի յարմար» (ծագում է τόζον «նետ. աղեղ, ծիածան» բառից). օր. τοհιϰὸς ϰάλαμος «նետի եղեգ», յետոյ τοζιϰὸν φάρμαϰον «նետի դեղ կամ թոյն», որից գոյականաբար τοζιϰόν «թոյն»։ Սրանից ֆր. toxique (ընդ-հանուր անուն թոյների)։ Հայերէնի մէջ -ιϰο, վերջաւորութիւնը թարգմանուած է -ական մասնիկով։-Հիւբշ. էջ 385։

NBHL (1)

ՏՈՔՍԱԿԱՆ ԴԵՂ. τοξικόν toxicum. Մահադեղ. (յն. դօքսիգօ՛ս է նետական. եւ դօքսիգօ՛ն ՝ դեղ մահու, որով օծանէին զնետս)


Տտիպ, տըտպի, պոյ

See full entry →

adj.

sour, rough, sharp, acerb, hard, tart, astringent, acrid, pungent;
— գինի, racy or brisk wine.

Etymologies (4)

(յետնաբար ո, ի հլ.). «փոթոթա-համ» Պղատ. տիմ. 139. Լմբ. իմ. Ճառընտ. որից տտպատեսակ Վրդն. երգ. Երզն. ժ. Խոր. էջ 8, տտպատեսիլ Վահր. տտպութիւն Բժշ. տտպել Մխ. բժշ. գրուած տետպել «կծկել» Մխ. բժշ. 12 (Կաշուն չորութիւնն վասն այնոր եղև, որ գործեցաւ տըտպելով, զերդ զգործած կաշին գխտորով կամ նռան կեղևով... Երակն այրնեն տետպինտ ի դրուց անդամոցն տետպելովն)։ Վերջին օրինակից երևում է որ բառիս նախնական նշանակու-թիւնն է «կծկել, հաւաքել, սեղմել, ամփո-փել, կուչ ածել» (հմմտ. լտ. adstringo «կա-պել, սեղմել, ճնշել, շրթունքը կծկել, փորը պնդացնել, բերանին տտիպ համ տալ», ո-րից և ֆր. saveur astringente «տտպա-համ»), և այս իմաստով դառնում է

= բնիկ հայ բառ՝ հնխ. stib-«սեղմել, ճնշել ևն» արմատից. հմմտ. յն. στείβω «ոտ-քի տակ կոխոտել՝ աւելի խիտ ու հաստա-տուն դարձնելու համար», στοιβά-ω «դիզել», στοιβή «խցկելու բան, խցան», στιβαρός «սեղմ, խիտ, հաստատուն», լտ. stipo «սեղ-մելով կապել, ճխտելով լցնել, դիզել, բազ-մութեամբ հաւաքուիլ, խճողուիլ, խտաց-նել», անգսք. stīf «կոշտ, խիտ», լիթ. stipti «կարծրանալ» (Pokorny 2, 646-8)։ Նոյն արմատի steib-ձևից է հյ. ստէպ, ստիպել, որ տե՛ս առանձին։ Հայերէնի մէջ stib-տու-ել է նախ *ստիպ (տե՛ս տակը լազերէն ձևը), որից ս-ի անկումով *տիպ և կրկնու-թեամբ *տիտիպ >տտիպ (տե՛ս տակը վրա-ցերէն ձևը)։-Աճ.

ԳՒՌ (dialectal) Երև. Ջղ. Տփ. տտիպ, Ղրբ. տր-տրէ՛պ, տտը՛պ, Գոր. Շմ. տտէպ, Ագլ. տը-տայպ, Մշ. տդում! Սլմ. (բարդութեամբ միայն) տտպիխամ «տտպահամ», և միայն բայական ձևով Ախց. տտըփէլ «տտպել», Պլ. գըբդէլ «տտպել», գըբդան «փոթոթա-2в-2045 համ» (իբր տտպել >*տպտել >կպտել). նոյն են նաև Մկ. տըտըպիլ և Ղրբ. տըտըպէլ «լուացքը վատ լուացումից կռտիլ»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ტიტიბი տիտիբի «տտիպ» (Չուբինով 1222 «նռան կեղև՝ որ ներկի համար են գործածում») և լազ. ստիպո «Ոթու»։ Վերջինս ներկայացնում է հայե-րէնի հնագոյն ձևը և հնդևրոպական պարզ արմատը։ Վրաց. բառի նշանակութեան հա-մար հմմտ. Շիր. տտիպ «սև ներկ տուող վայրի բոյս, որով բրդեղէններ են-ներկում» (Ամատունի, Հյ. բառ ու բան 638)։

NBHL (2)

Այնոքիկ խոշորագոյն գոլով՝ տըտիպ անուանին. (Պղատ. տիմ.։)

Որ առ լեզուովն են տտիպ տեսակաւն. եւ որչափ ջերմացուցիչքն են՝ կծուք կոչեցան, եղբարք գոլով. (անդ։)


Տրամ

See full entry →

adj.

firm, solid, substantial, hard, resisting;
— երկիր, solid earth;
— գործել, to render firm.

Etymologies (5)

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն նեռ. տրամի) «ամուր, պինդ, հաստատուն» Պիտառ. Մարթին. Վրք. հց. Նար. տաղ. «չոր, կարծր (գետին)» Վրք. և վկ. Ա. 604, «հողի կարծր երեսը» Վստկ. 16. որից տրա-մանալ «հողը պնդիլ» Եղիշ. բ. էջ 26. հաս-տատրամ Շիր. 37. տրամիկ «կարծր, պինդ» Մագ. յունաբան հեղինակների լեզւով գոր-ծածւում է իբր նախամասնիկ՝ համապա-տասխան յն. δια-, լտ. dis-, di-, dia-նախա-մասնիկներին. օր. տրամաբանութիւն= διαλογος Սահմ. Նոնն. տրամառիծ-δια-γραφή, διάγραμμα Անյ. պերիարմ. Շիր. Փիլ, տրամադրել = διατίϑημι Սահմ. Խոր. վրդ. տրամաչափ= διάμετρος Պերիարմ. տրամա-տպաւորել= διατυπόω Սահմ. ևն. այս ոճով է տրամակայեալ «հասկանալ, ըմբռնկլ. ևւ ւամուտ ւինել» Մագ. նոր բառեր են տրա-մադիր, տրամադրելի, անտրամադիր, ան-տրամաբան են։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dru-rā-mo «ա-մուր, կարծր» բառից, որ ծագում է հնխ. dru-«փայտ» բառից՝ -rā̄-և -mo-մաս-նիկներով և բուն նշանակում է «փայտի պէս ամուր»։ Փոխաբերութիւնը և ածանցու-մը ո՛չ թէ զուտ հայկական է, այլ ընդհա-նուր էր նոյն իսկ նախաշրջանին. հմմտ. սանս. dāruná-«կարծր, կոշտ, խիստ». dhru-va-(փխ. druvā-) «հաստատուն, ապահով, տևական», զնդ. drva-«հաստատուն, ա-ռռոջ». հպրս. duruva «առողջ», պրս. durušl «խիստ, կարծր, խոշոր», durust «ողջ, ամ-բողջ, առոյգ, առողջ, ստոյգ, դրուստ», յն. ὄροόν «ուժեղ» (Հեսիքիոս), լտ. durus (փխ. *druros) «կարծր», կելտ. dru-«յոյժ, ամենա-» (ինչ. Dru-talos «մեծաճակատ» Druides «Կելտական քրմերը»), հիռլ. derb «ապահով, վստահ», dron «հաստատ», միռլ. dir, կիմր. dūr «կարծր, ուժեղ. ա-պահով», կիմր. dur, բրըտ. dir «պողպատ» (վերջին չորս ձևերը լատինականից փոխա-ռեալ), անգսք. trum «հաստատ, ուժեղ, ա-ռողջ», tréowe «հավատարիմ», trεow «հաւա-տարմութիւն, ճշմարտութիւն, հաւատք». հսաքս. trio «հաստատուն, վստահելի», tri-uwi «հաւատարիմ», հհիւս. tru «վստահու-թիւն, հաւատք», գոթ. triggws «հաւատա-րիմ», հբգ. triuwa «հաւատարմութիւն», հուլ. trouw, նբգ. treu «հաւատարիմ», հհիւս. traust, հբգ. trost, նբգ. Trost, անգլ. trust «վստահութիւն, հաւատ», գոթ. trig-gwa «պայմանադրութիւն», որից փոխառու-թեամբ՝ իտալ. tregua և ֆրանս. trève «զի-նառադար», լիթ. drútas «հաստատուն, ու-ժեղ», հպրուս. druwis «հաւատք», druwīt «հաւատալ», հսլ. su-dravu, ռուս. здоро-вьи «առողջ» ևն, որոնք բոլոր նոյն հնխ. dru-վստահելի». արմատիս վրայ աւելի մանռամասն տե՛ս վերը տարգալ. այնպէս որ հյ. գդալ, սանդիտոռն, գւռ. դրուստ, ռուս. аnnавствуитe «բարև», ֆր. trève «ոինա-դադար» և նոյն իսկ վրաց. տորի «հովւի գա-ւազան», միևնոյն բառերն են (Pokorny 1, 804-6, Walde 247-8, Boisacq 202, Kluge 495)։

Müller Kuhns u. Schl. Btrg. 5, 382 սանս. dharma, լտ. firmus «հաստա-տուն»։ Հիւնք. լտ. duramen, duramerr tum «ամրութիւն, հաստատութեւն»։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 72 լտ. durus. durare. լիւկ. trmmili «ամուր տեղեր բնակողներ, Լիւկիացիք», Osthoff, Pa-rerga 1, I13 պաշտպանում է լտ. dūrus բառի համեմատութիւնը, հյ. տրամ դնելով իբր dru-ra-mo-(բայց ո՛չ լտ. durare, որ է=հյ. տևել)։ Սրա դէմ է Schefelowitz BВ 29, 27, իսկ պանում է Osthoff-ի առաջարկը։ Pal-rubány ՀԱ 1908, 155 նոյնպէս ւա-durus «կարծր» բառի հետ՝ կցում է հնխ. dreuo-«փայտ» արմատին։

ԳՒՌ (dialectal) Վն. տրամ, Մշ. տրամ-տրամ, Ակն. դրամ «չոր, ամուր, խճուտ հող՝ որ շատ դժուարութեամբ է փորւում»։

ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Ակն. dram «նոյն նշ». (տե՛ս Ճանիզեան, Հնութ. Ակնայ 353). նաև վրաց. ტრამა տրամա, გრამალი տրամալի «ընդարձակ տափաստան» («անմշակ և կորդ գետին» իմաստից)։

NBHL (3)

Եգիտ գիր ի վերայ տրամ գետնօյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Մերկ ի վերայ տրամ գետնոյն եդեալ լինէին։ Տարածեալ ի վերայ տրամի երկրին. (Ճ. ՟Ա.։)

Գունդ տրամք երամից կայք յանուրեք վայր. (Նար. տաղ. (իբրու հաստատուն կայք)։)


Տերեւ, ոյ, ոց

See full entry →

s.

leaf;
leaves;
— ծաղկանց, corolla, petal;
տատանիլ որպէս զ—, to quiver like an aspen leaf;
եւ — չանկանի թէ աստուած չկամի, no leaf falls but God's will drops it.

Etymologies (3)

, ո հլ. «տերև» ՍԳը. «աաստեռև մի թերթ» Դրնղ. 452. որից տերևաբեր Ա-գաթ. տերևաբուղխ Ոսկ. ես. տերևազարդ Վեցօր. տերևաթափ Ես. ա. 30. տերևալից Մրկ. ժա. 13. տերևախիա Ղևտ. իգ. 20. տերևիլ Ագաթ. Բուզ. անտերև Կոչ. ი6. նշա-տերև Ոսկ. մ բ. 24. դեղնատերև Ոսկ. լս մշտատերև Կլիմաք. հերձատերև Վրռն. ռան հտօտրmերևուն Բժշ. նաև տերեատ «մի տե-սակ բոյս, dapne alpina (ըստ Խ. Ուղուրի-կեան, Մասիս 1881 նոյ՛ 23) կամ chamaelea (ըստ ՀԲուս. § 2946)» Բժշ.։

Նախ Klaproth, Asia pol. 99 համե-մատեց ասոր. tarfo ձևի հետ։ Վերի ձե-վով դրին Müller SWAW 41, 13 և Spie-gel KZ 4, 462։ Բայց Müller, Armen. VI л 64 մերժելով այս՝ իբր բնիկ հայ կցում է սանս. darbhá-«խուրձ», հբդ. zurba «դալարիք», նբգ. zurba «ևեռա-հող, կիզակաւ» բառերին։ Հիւբշ. 317 մերժում է այս վերջինները՝ նշանակու-թեան տարբերութեան պատճառաւ և հաստատում է վերի մեկնութիւնը։ Հիւնք. պրս. տիրէվ «հունձք»։ Patrubány ՀԱ 1908, 155 հնխ. dreno-«փայտ, ծառ» ձևից. հմմտ. յն. δόρν, հսլ. drèyo ևն։ Այսպէս նաև Մառ ЗВО 1925, 667 ռուս. дepeвo ևն։ Պատահական նմա-նութիւն ունի վրաց. ❇ევრი տեվրի, ვევრანი տեվրանի «թանձր անտառ»։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. տէրեվ, Սչ. դերև, դերեվ, տէ-րև «ծաղկի թերթ կամ ծառի տերև», Երև. Կր. տէրէվ, Խրբ. Ռ. դէրէվ, Ջղ. տիրեվ, Գոր. Ղրբ. Շմ. տիրէվ, Ագլ. Տփ. տի՛րիվ, Սվեդ. դիրիվ, Զթ. դիյիվ, դիրիվ «բանջարեղէնի տերև»։

NBHL (2)

φύλλον folium. Սաղարթ. թերթ կանաչագեղ արձակեալ յոստոց ծառոց՝ ի զարդ եւ ի հովանի ծաղկանց եւ բուսոց. եափրագ, վարագ.

Տերեւ զվարսն իմանամք. եւ պտուղ՝ տերեւոցն զկնի. եւ ի մէջ նոցա ծաղկեալ զսէրն աստուծոյ. նախ ծաղիկ պտղոյն երեւել, եւ ապա սաղարթ տերեւոցն. (Լմբ. սղ.։)


Տեւ

See full entry →

s. adv.

duration;
*oak or elm leaves for fodder;
ի —, durably, lastingly, for ever;
ի — երթալ or — պահիլ, cf. Տեւեմ.

Etymologies (3)

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dewə-արմատից, որի միւս ժառանգներն են լտ. dū-r-o «տևել, դիմանալ, տոկալ», dū-dum «ի վաղուց հե-տէ», յն. δήν (<δքήν), δαρίν «երկար ժամա-նաև, ի վաղուց հետէ», հսլ. davē «էր եր-ռեմն», davinū «հին, հնուց», ռուս. давнo «վաղուց» ևն (Pokorny 1, 778-780)։ Այս բոլորի ծագումը մանրամասն տե՛ս երկայն բառի տակ։-Հիւբշ. 497։

ՆՀԲ լծ. արաբ. davam «շարունակել» dāim «միշտ, մշտատև»։ Böttich. ZDMG 1850, 363, Arica 88, 436 և Lag. Ur-gesch. 169 սանս. tu «կարենալ», tayi-ša «ուժեղ», զնդ. tu, tav «կարենալ, ռօրել», պրս. tuwānistan «կարենալ» բառերի հետ։ Նոյնը նաև Müller SWAW 42, 250 և Justi, Zendsp. 135։ Խնդրա-կան է գտնում Հիւբշ. Arm. Stud. § 273 նշանակութեանց տարբերութեան պատ-ճառաւ։ Հիւնք. արաբ. տէվամ և լտ. durare։ Ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տուաւ Meillet, Revue bourguignonne 1895, 233, նոյնը նաև MSL 9, 154 և Osthoff IF 5, 280, Parerga 1, 114-5։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 362 տիւ բառից։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. տէվէլ «տևել». Սվեդ. տիվիլ «ուշանալ». օր. Շիւդ դիվիցիր «շատ ուշա-ցար», Մը դիվէ, ուշէդ արէ «մի ուշանար, շո ւտ արի»։

NBHL (1)

Առ նոսա (առ անբանս) վաղվաղակի շիջանի ցհասումն, եւ ի քեզ ոխակալութիւն ի տեւ պահի. (Ոսկ. ես.։)


Տի

See full entry →

int. conj.

cf. Տիք;
come now! come on! courage! — նա, rather, it is better;
moreover;
տի՜նա, cf. Տի՛.

Etymologies (4)

, ո հլ. (ըստ ՆՀԲ տրուած օրինակ-ները յետին են, ինչ. նաև տից, տիօք) «տա-րիք, հասակ» Եզն. Ոսկ. ես. «դար, ժամա-նակաշրջան» Եւս. քր. որից անտի «մատաղ հասակով» Փիլ. Մագ. Ճառընտ. նորատիք Խռր. Ասող. անտիական, անտիութիւն Մագ. անտիս ԱԲ. բազմատի Եփր. տնընդ. համա-տիք Եւս. քր. Խոր. նոր գրականում մատա-ղատի, դեռատի։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dīt-կամ dīli ձևից, որի այլ ժառանգներն են հբգ. zit, անգսք. հսաքս. tīd, հիսլ. tiδ, գերմ. Zeit «ժամանակ, ժամանակաշրջան, եդանակ, ժամ». սրանք կազմուած են t ածանցիչով, որի դէմ m ածանցիչով ունինք անգսք. tīma, հիսլ. tīmi, նբգ. zimmān, անգլ. time «ժա-մանակ, առիթ, յարմար ժամանակ»։ Բոլորի նախնական պարզ արմատն է հնխ. dāi, dī, də «բաժանել, մաս մաս անել». հմմտ. սանս. dāti, dáyate, յն. δαίομαι «բաժանել» ևն ևն (Walde 220, Boisacq 162, Pokorny 1, 763-7)։

Էմին, Истор. Bарданa 63 տէր բա-ռի տի մասի հետ։ Հիւնք. դի բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm Stud. էջ 91։ Աճառ. ՀԱ 1908, 122 վրաց. dia «շատ», լազ. didi «մեծ շատ» բառերի հետ։ Ադոնց, Aрм. lc-тин. 404 իբր տիւք «օրեր»։

«ևատ». արմատ առանձին անգոր-ձածաևան. գտնւում է միայն սամետի < նամի-ա-տի «սամու կապը» ՍԳր. Ոսկ. ես. Սեբեր. կալոտի «կալ քաշող» ՍԳր., ինչպէս և գւռ. ոռտէն Երև.=ոռդիք Սեբ. «էշի. ձևու և ջորու պոչի տակից ձգուած և համետին կապուած կաշէ փոկ», վզտա Բլ. «շղթայ կամ կանեփէ թոկ, որով տաւարը մսուրին կամ կալին կկապեն» բարդերի մէջ։

NBHL (9)

Երեմիայ յաւուրս յովսեայ սկիզբն արարեալ յերեքտասանամեայ տի նորա. (Մխ. երեմ.։)

Տիովք մանուկ։ Ի հասակ եւ ի տիս հասեալ որդւոց նորա։ Մանկագոյն տիովք. (Խոր. ՟Գ. 40։ ՟Ա. 16։ Արծր. ՟Բ. 3։)

Խնկայեա՛ յանկատարութիւն տիոց մարմնոյ եւ մտաց իմոց, վասն անլիութեան տիոցս. (Սարկ. աղ.։)

Մեծութեամբ մարմնոյ. տիովք հասակի, եւ ուժով ըիտրեալք. (Բրս. ՟խ. մկ.։)

Տի՛ միանգամայն պարզաբար անհատքն եւ մի թուով ոչ զումեքէ զենթակըայէ ասին. (Արիստ. ստորոգ.։)

Տի՛ նա եւ զոր սիրէն իսկ ոք, միշտ ի ծածուկ առ ինքեան պահէ։ Տի՛նա ոչ ինչ վերջացեալ ի յաճախութենէ չարաղէտն։ Տինա դարձեալ եւ անկարելի իսկ է. (եւ այլն. Պիտ.։)

Տի՛ նա ահա եւ ջրայնովք եւ չորքոտանեօք, գարշելեօք ծիծաղելեօք զինքեանս թշնամանեցին։ Տի՛ նա ահա եւ կանայք դիմեցին խնդութեամբ առ նոյն խորոյկ։ Տի՛ նա ահա նոյն իսկ նոքա յօրնակն խորանի եւ այլն. (Առ որս. ՟Է։ Փիլ. իմաստն.։ Անան. եկեղ։)

Աստուածասէր կարծիք, տի՛ նա առաւել՝ կարծեաց երիցագոյն։ Ոչ գոլ բարւոք զմարդն միայն. տի՛ նա առաւել՝ միայնակն ըստ միում ն աստուածոյ։ Ի վերայ յոլովից, տի՛ նա առաւել, ի վերայ ամենեցուն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. այլաբ.։ Պորփ.։)

Տի՛ նա, ոչ միայն մերասեռի՛ցս բնութիւն բանաւոր, եւ հրեշտակք, այլ գրէ թէ բոլոր իսկ տարերքս ի միասին լեալ ընծայաբերք. (Խոր. վրդվռ.։)


Տենդ, ի, իւ

See full entry →

s.

fever;
— շառագոյն, scarletina febris, scarlet-fever.

Etymologies (2)

, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ջերմ հիւանդութիւնը» Մրկ. ա. 31. Վեցօր. 86. Եւս. պտմ. ա. 8. Մծբ. որից տենդոտիլ Գէ, ես. գրուած է նաև տենտ և տեանդ Ոսկ. ա. թես. էջ 439. նոր բառեր են տենդոտ, տեն-բային, ժանտատենդ, տենդագին ևնւ

ՆՀԲ «տենդ ասի՝ գուցէ առաւել ըստ ցրտութեան՝ որ տայ կրճել ատամանց»։ Patrubány ՀԱ 1906, 343 հնխ. deun-արմատից. հմմտ. հանգլ. té́ona «վնաս», սանս. dunōti «տանջել», յն. δόη «դրժ-ուառութիւն», δυαω «թշուառացնել». նոյն արմատից է նաև տենչ։ (Pokorny 1, 768 աւս բառերը դնում է հնխ. dāu-արմատի տակ, որի նշանակութիւնն է «1. այրել. վառել. 2. տանջել ևն». հմմտ. սանս. dunōti «այրել, չարչա-րել», յն. δαίω «վառել», δανός «դիւրա-էջ 1288 և 1406) ուղղում է տենգ! և կը-ցում dengue «հնդկական ջերմ, տանկ»

NBHL (1)

Ջերմ եւ տենտ տապախառն։ Սաստեա՛ տագնապօղ եւ դիւական տենտիս ջերմութեան։ Որ անկեալ դնի ի տենտ տապոյ։ Հուր տապախառն առաւել տենտով (կամ տենտոյ վառեալ) տոչորէր զնա. (Վեցօր. ՟Ե։ Նար. ՟Ի՟Ը։ Մծբ. ՟Ը։ Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)


Տեռ, ից

See full entry →

s.

gauze, crape, thin veil;
galling;
callosity, corn.

Etymologies (4)

, ի հլ. «ոտքի կոշտ, թրք. նասրր, ռուս. մառօլ» Պիտ. առ Լեհ. որից տեռել քկոշտ կապել կամ կաշին քերթել» Եղիշ. ը, էջ 137. Վրդն. Մն. տեռազերծ առնել «կո-ռոպտել» Եւս. պտմ. Եզն. տեռազերծել «կողոպտել» Պիտ. (բուն նշ. «կաշին մռա-յից հանել, պոկել, սկրթել». նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. գւռ. պլոկել և տճկ. soymaq «կաշին հանել. 2. կողոպտել»), տեռազերծ «կողոպտող, գող-աւազակ» Եւս-պտմ. տռնաւոր «հաստակաշի» Նիւս. կազմ. ողնտեռ «կռնակի՝ մէջքի կաշին քերթուած» Վստկ.։-Կայ նաև տեռատես «ախտացեալ դաշտանաւ» Ղևտ. ժե. 33. Մտթ. թ. 20, Եւս. պտմ. 557, տեռատեսութիւն. Մրկ. ե. 25, Ղկ. ը. 43, որ անշուշտ այս արմատից է, սակայն իմաստի յարաբերութիւնը դժուար է բացատրել։

= Բնիկ հայ բառ, հնխ. der-s-ձևից, որ յառաջանում է պարզական der-«կաշին քեր-թել, ճեղքել, պատռել» արմատիզ՝ s աճա-կանով. հմմտ. սանս. drnāti, dadāra «ճեղ-քել, խորտակել, ցրեխ ցրեխ անել», զնդ dar-«ճեղքել», հսլ. dera և ռուս. дepy, драть «պատռել, պատառոտել, կեղեքել, ճեղքել, ցետել, քաշել, ձգձգել, սաստիկ ծե-ձևւ», սերբ. ϑèrêm և սլով. ϑerem «ճեղքել, կաշին պլոկել», լիթ. diru, dirti «կաշին քեր-թել», գոթ. -tairan, անգսք. teran, անգլ, tear «պատռել, ճեղքել, բզկտել, յօշոտել», հբգ. zeran «պատռել, ջնջել», նբգ. zerren «քաշքշել», կիմր. կորն. darn «կտոր», յն. δέσω «կաշին քերթել, մաշկել, պատժել, սաս-տիկ ծեծել» ևն։ Այս բոլորը կցւում են մեր տեռել բառին։ Նոյն արմատից են զարգա-ցած յն. δέρος, δορά́ «մորթ», δέρας «կաշի, ոսկեգեղմն», δέρρα «կաշեայ ծածկոց», δέιμα «մաշկուած մորթ, մարդու կամ անա-սունի մորթ, տիկ կամ վահան շինելու մորթ, ծառի կամ պտուղի կեղև, մարմնի վրայ գցելու մորթ», δορός «տիկ». δέοοις «կաշի, մորթ, կաշուց շինուած բան, նաւերը պած տելու կաշեայ ծածկոց, կաշեայ զգեստ, մուշտակէ վերարկու», բուլգար. drehā, սերբ. drêha, ōdora «զգեստ», և -ը. աճա-կանով (հնխ. dre-p-ձևից)՝ սանս. drapi-«վերարկու, զգեստ», drapsá=զնդ. drafša-> հյ. դրօշ «դրօշակ», լիթ. drapanos «սպի-drappo «կերպաս», drappello «դրօշակ», տակեղէն, վարտիք», ինչպէս նաև իտալ. ֆրանս. drap «կերպաս», drapeau «դրօշակ» (Walde 229, Boisacq 178, Berneker 180, 185, 215, Trautmann 51-52 և մանաւանդ Pokorny 1, 797-803 բազմաթիւ ածանցնե-րով և աճականներով)։ Վերջին բառերը ցոյց են տալիս, որ այստեղ է պատկանում նաև տեռ, որի առաջին նշանակութիւնը եղել է «մորթ», յետոյ «մորթէ վերարկու» և այս-տեղից էլ «վերարկու, քօղ», ինչպէս գտնում ենք աւանդուած Ոսկեդարեան գրականու-թեան մէջ։

ՆՀԲ տեռատես մեկնում է «իբր ջեռա-տես, ջեռեալ ի ներքուստ», իսկ տեռել «նոյն և յն. տէ՛ռօ, լծ. և թրք. տէրի՛ «մաշկ, մորթ»։ Վերի մեկնութիւնը տւաւ Meillet MSL 8, 165, որ Հիւբշ. 497 ան-ապահով է համարում, ենթադրելով թէ տեռել բուն նշանակում է «կոշտ կա-պել, կոշտանալ»։ Հիւնք. տեռ «կոշտ» դնում է տեռ «շղարշ» բառից, իսկ տե-ռատես <յն. διάῤῥοια + հյ. տես բա-ռերից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. deri «կաշի», Հացունի, Պատմ. տարազի 137 տեռատես մեկնում է «հանդերձը հոգացող», որով կապում է նախորդ արմատին։

ՓՈԽ (borrowing) Pedersen, Հայ. դր. լեզ. էջ 199 թուի թէ սրանից է ուզում դնել օսմ. däri «մորթ», կիրգիզ. teri, Կազանի թթր. tire, ալթայ. tārā, եաքուտ. tiri, չուվաշ. tir, tire.

NBHL (3)

Կին մի ծիրանազգեստ երկնագոյն ունելով զիւրեաւ տեռ. (Խոր. ՟Ա. 25։)

Որպէս Տեռիլն. տռվիլը, կաշի կամ եաղըր կամ քոս կապելն քերթուելով.

θέριστρον, θερίστριον theristrum, vestis aestiva. (լծ. ջեռ. յն. թէռի՛սդռօն. ջեռոյցք). թ. ջար. թարշաֆ. Ամառնային վերարկու կանանց. քօղ նրբաթել որպէս շղարշատեռն. ծածկոյթ գլխոյ եւ անձին կանանց.


Տես, ոյ

See full entry →

s.

sight, view;
spectacle, scene;
aspect, look, figure, face;
vision, apparition;
visit;
ի — երթալ, to go to see, to call upon, to pay a visit to;
չ-ոյն առնել, to pretend not to see;
— առնել ի բանակն, to send forth spies;
ակն ունիմք — ոյն աստուծոյ, we desire to see God;
եկն ի — իմ, he came to see me, he called upon me.

Etymologies (5)

, ը հլ. «տեսութիւն, տեսնելը» Ղևտ. ժգ. 12. Նեեմ. դ. 3. Ագաթ. Փարպ. «կերպա-րանք, ձև» Ոսկ. յհ. ա. 39, բ. 14, «տեսա-րան» Ոսկ. յհ. ա. 42. Մանդ. «հիւանդի այ-ցելութիւն» Սիր. է. 39. Ոսկ. մ. բ. 20. որից տեսանել ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Ոսկ. Սեբեր. տեսանող Յոբ. լե. 13, «գուշակ» ՍԳր. տե-սակ «երևոյթ» Երգ. ե. 15. Ոսկ. ա. 39, բ. 2. «կերպ, սեռ» Փիլ. Պղատ. տեսարան Ոսկ. բ. կոր. տեսիլ ՍԳր. Եաս. պտմ. Վեցօր. տեսլա-րան Ոսև. ես. տեսումն Ոսկ. ես. Ագաթ. տե-սուչ ՍԳր. Եւս. քր. տեսչական Սեբեր. ան-տես ՍԳր. Բուզ. Ոսկ.. տնտես ՍԳր. ամենա-տես Ոսկ. մ. ա. 1. պայծառատեսիլ Կորիւն. Ոսկ. յհ. ա. 41. սակաւատեսիլ Վեցօր. լըր-տես ՍԳր. Եզն. թատրատես Ոսկ. մ. բ. 12 ճշմարտատես Թուոց իդ. 4, 15. հիանդատես Ոսկ. մ. գ. 4. հանդիսատես Ոսկ. բ. տիմ. և մտթ. ա. 19. հանապազատես Ագաթ. երա-զատես Ծն. լէ. 17, Միք. գ. 7, նորատեսիլ Գ. մկ. է. 3. քաջատեսիկ Ոսկ. մ. բ. 19. ականատեսեալ Հայել. 326, տեսանակ «օրի-նակ» Վրք. և վկ. Բ. 453, արատես «մշտա-կան, շարունակական» Պիտ. 553 (Պահել անհետ ռարատես փոխանորդութիւնն կե-նաց. իմա՛ յարատես), դռնատես «դռնա-պան» Կնիք հաւ. 347, հարցնատես «շարա-կանների Հարցը ստուգելու գիրք» Առաք. պտմ. 311 (հինգ վերջին բառերը նորագիւտ) ևն։ Նոր բառեր են տեսակէտ, տեսակցիլ, տեսակցութիւն, տեսչանոց, տեսչուհի ևն։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. derk'-արմատից հմմտ. սանս. drç, darç-«տեսնել», dadárça «տեսայ», darçana-«աչք, երես», զնդ. dar-❇sa-«հայեացք», dādarəsa «նայիլ», յն։ δέρϰομαι, անկ. ἔδραϰον, կտր. δὲδορϰϰ «յառած նայիլ», հիռլ. derc «աչք», drech «երես», ad-con-darc «նայիլ, նկատել», միռլ. an. drocht «մութ» (an-բացասականով), կիմր. drych «երևոյթ, հայելի», drem «դէմք», բրըտ. ϑremm «դէմք», derc'h «հայեացք». գոթ. ga-tarhjan «նկատել, նկատելի դարձ-նել», հբգ. zoraht «պայծառ, յստակ»=ան-գսք. հսաքտ. torht, ալբան. dritε «լոյս» ևն, որոնց նախաձևերն են հնխ. derk'-, dork'. drk-. հայերէնը ծագում է առաջին ձևից՝ միջին ր-ի անկումով, փխ. *տերս (Boisacq 178, Pokorny 1, 806-7)։-Հիւբշ. 497։

Klaproth, As. poly. 105 Ենիսէյ dees, teš «աչք»։ Ուղիղ համեմատութիւններ ևն տուած նախ Peterm. 21, 35 և յետոյ, Windisch. 12, 19, Böttich. ZDMG 1850, 363, Arica 70, 148, Lag. Urg. 527, Muller SWAW 35, 199 և 38, 571 lusti, Zendsp. էջ 149, Հիւբշ. KZ 23, 18, Arm. Stud. § 272, Տէրվ Altarm 78, Մասիս 1881 մայիս 8, Նախալ. 87, Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 88 ևն Մորթման ZDMG 26, 516 բևեռ. vi-disani։ Մառ ЗВО 5, 318 փոխառեալ պհլ. dasak «երևոյթ», պրս. [arabic word] dis

«նմանութիւն» բառերից։ Հիւնք. յն. ϑεά-ομαι «տեսանել», ապառ. ϑεάσομαι։ Meil let, Esquisse 102 r-ի անկումը մեկնում է հնխ. spek-«տեսնել» արմատի ազ-դեցութեամբ։ Patrubány SA 2, 175, ՀԱ 1903, 381 և 1908, 187 մերժելով վերի մեկնութիւնը, կցում է յն. ὄοϰεύω «միտ դնել» բային։ Ճիշտ այսպէս էլ Scheftelowitz BВ 29, 53 յն. δοϰεειν «երևիլ», δοϰαειν «նկատել, դիտել», հիռլ. doich «ճշմարտանման», սանս. daçasyati «նկատի առնել»։ Pedersen KZ 38, 410 և Հայ. դը. լեզ. 42 յն. δε-ἰϰνυμι, սանս. dicáti, զնդ. daēs որոնք բոլոր նշանակում են «ցոյց տալ» և ծագում են հնխ. deik-արմատից, որի վրայ տե՛ս Pokorny, 1, 776։

ԳՒՌ (dialectal) Հւր. տէսանէլ, տըսանէլ, Ջղ. տես-նել, Ալշ. Մշ. տէսնել, Ակն. Ննխ. Ռ. Սեռ. տէսնէլ, Ախց. Կր. Շմ. Տփ. տէսնիլ (հին Տփ. տէ՛հնիլ), Ասլ. Խրբ. Պլ. դէսնալ. Գոր. Ղրբ։ տրէ՛սնալ, Մկ. տէսնալ, Յղ. տէ՛սնալ, տէ հ-նալ, Հմշ. դէսնուշ, Սչ. դեսնուլ, Վն. տիսնալ (կտ. տէսա), Հճ. դիսնել, Ագլ. տի՛սնիլ (հինը տի՛հնիլ, տի՛նիլ, անց. դերբ. տmհmլ), Սվեդ. դիսնիլ, Զթ. դիսնուլ, Մժ. տէսիմ «տեսայ» (բայց ցսնըմ «տեսնեմ»), Սլմ. տսնել, Մրղ. տըսնէլ, Տիգ. դըսնmլ, Երև. տէ՛նալ, տէ՛-հա, Մղ. տա՛հած «տեսած». հմմտ. նաև Կր. տեսիլք, Ասլ. Հմշ. Պլ. Ռ. Տիգ. դէսիլք, Մշ. տեսելք, Վն. տեզէլք1, Կրճ. ցուլ «տեսնել» <*տսուլ։-Ըստ Պատկ. Փորձ 1880 մաստ էջ 88 գւռ. հ ձայնը հնխ. rk՜>սանս. rç= յն. ρϰ խմբի ներկայացուցիչն է։ Նոր բառեր են տեսնանաչ, տեսօք (հմմտ. յն. ἰδανό «գեղեցիկ» <յն. ἰδεῖν «տեսնել» բայից), տեսքոտ. տեսուկ, տեսովի, տեստեսել, տե-սուտ, տեսք, տեսքել, տեսօքկեկ, տեսօքնալ ևն։

NBHL (5)

Զանազանեալ համովք եւ տեսովք. (Փարպ.։)

Նախկինզ յարձակի մտօքն տեսանել զիմարդն. եւ զնոյն զմտացն տես՝ եւ աչա ցն առաջի դնէ. (Խոսրովիկ.։)

Որով լինիմք երանելիք, եւ աստուծոյ տեսոյն արժանիք։ Ակն ունիմք տեսոյն աստուծոյ, կամ քրիստոսի. (Շ. մտթ.։ Տօնաց.։)

ՏԵՍ. εἷδος species σχῆμα figura. (ռմկ. տեսք) Տեսիլ. կերպհարան. ձեւ. Ցուցանելով յաղագս աստհուծոյ ոչ ձայն եւ ոչ տեսիլ. զի վերագոյն է նատ քան զտես եւ զձայն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39։)

զնշանսն ոչ ի տեսս բազմութեանն զամենայն առնէր։ Կորուսանէ զողորմածն ի տես տեսողացն բաշխելով։ Լուանալդ ի տեսս տեսողաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 42։ Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)


Քասղեւ

See full entry →

s.

Chisleu, the ninth month of the Hebrews.

Etymologies (1)

= Եբր. [hebrew word] kislēv հոմանիշն է, որ յն. χασ(ε)λε տառադարձութեան միջոցով ան-ցել է մեզ. եբրայական բառն էլ ծագում է ասուր. [other alphabet] ki-ši-li-mu կամ [other alphabet] k-is-li-mu «97? ասորաբաբելական ամիսը» բառից (Delitzsch, Assyr. Handwb. 344, Strassmaier, Alphab. Verz. 547)։-Աճ.

NBHL (1)

Ամիս եբրայեցւոց, որ ըստ անշարժ տումարին առ թարգմանչօք համեմատէր տրէ ամսոյն հայոց, եւ նոյեմբերի հռովմայեցւոց։ (Նեեմ. ՟Ա. 1։ ՟Բ. Մակ. ՟Ա. 9։ ՟Ժ. 5։ Զաք. ՟Է. 1։)


Քարադր, ի

See full entry →

s. zool.

plover, pluvialis, lapwing;
or jaundice-bird, icterus, galbula.

Etymologies (3)

«բուի տեսակից մի թռչուն, որի համար հները առասպելաբանում էին թե մահը գուշակում է և հիւանդութիւնները ո-չընչացնում» Ղևտ. ժա. 19. Օրին. ժդ.. 18. Եպիփ. բարոյ. Մխ. առակ. Վրդն. ծն. (ա-ռասաելը տե՛ս Վրդ. առ. 81). գրուած է նաև քարարդ, քառադր, քաղադր, քաղարդ, քաղանդրոս, քաղանդր Սատն. 65, քարադ-րոն Բար. 141։ Այս նոյն բառն է, որ կա-լատրիս ձևով գրուած է Տաթև. ձմ. կդ. «Կա-լատրիսն հաւ՝ հայելով ի հիւանդն, առնո-յինքն զցայ նորա և բարձրանայ ի ծառն և փոխանակ հիւանդին մեռանի»։ նութեամբ (ըստ Meillet, Յուշարձ. 21։) դարձած քաղադր։-Հիւբշ. 388։

= Յն. γαραδριός «մի տեսակ դեղնաւուն թռչուն, որ դալուկը իր հայեացքով բժշկում է». սրանից է փոխառեալ նաև լտ. charad-tius։ Ըստ Thumb հայերէնը փոխառեալ է յն. *χαράϑριος ձևից, որ չէ աւանդուած. սա տուած է նախ քարադր, յետոյ տարանմա-

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ჭალანდრო քալանդրո կամ ჭარანდრი քարանդրի՝ նոյն նշ. ըստ Մառ Гpaм. др. aрм. էջ 31 և Teкст. м Paз. VI Փизiолоrъ 1904, էջ 7, 64 Բարուախօսի թարգմանութեամբ վրացերէնի անոած հա-սարակ տառադարձութիւն է հյ. ձևերի վրա-յից։

NBHL (1)

յն. խարատրիօ՛ս. χαραδριός charadrius. (վրիպակաւ գրի եւ Քաղադր, Քաղարդ, Քարարդ) եբր. էնաֆա. Հաւ վայրենի, կամ թռչուն ագեղ՝ բարձր սրունիւք՝ դեդերեալ ի հեղեղատս. լինի մեծ եւ փոքր, եւ այն՝ պէսպէս գունով. ունի ձայն անախորժ, եւ է ի գիշերահաւուց. կարծեալ լինէր առ նախնիս՝ բժշկական ունել ազգումն առ հիւանդս. Որպէս եւ պլինիոս յարմարէ զայն այլում թռչնոյ, որ կոչի դալուկն, ἵκτερος galgulus, galbula.


Քարակ, աց

See full entry →

s.

vine-hedge, vine-trellis.

Etymologies (1)

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ.-ի) «այգու ցանկապատի մոյթե-րը» Աթան. էջ 181. ուրիշ վկայութիւն չկայ։

NBHL (2)

Վերառեալ զնա՝ բեւեռեցին ի խաչին, որպէս ի վերայ քարակի այգւոյ. (Աթ. ՟Ը.)

Եւ անտի պարզեցան մեկնեցան ի կողմն քարայի՝ իբրեւ վտաւանօք հինգ հարիւր եւ յիսուն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 17։)


Քարբ, ից

See full entry →

s.

aspic, basilisk, cockatrice.

Etymologies (4)

, ի հլ. «արքայիկ օձ» ՍԳր. Վեցօր. 196. Ոսկ. ես. 185. Մանդ. որից քարբա-ծնունդ Եփր. յհ. մկ. 137. Բաբիղ. յհ. մկ։ թքաքարբ Վրդն. ծն.։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. krp-կամ skfp-ձևից, որ յառաջանում է p աճականով՝ պար-զական ker-, sker-«կտրել» արմատից։ Ա-ծանցները տե՛ս քերել, քերթել բառերի տակ։ Աճականներից յիշենք այստեղ սանս. krpa-na-«թուր», krpānī «մկրատ, դաշոյն», յն. ϰρωπιον «մանգաղ», σϰορπίος «կարիճ, մի տեսակ խայթող ձուկ», լիթ. kerpu «մկրա-տռով խուզել», լեթթ. škεrpis «խոփ», միռլ. cerb «հատու, սուր», հսաքս. skarp «կծու, լեղի», գերմ. scharf «տուր», մբռ. schraffen = գերմ. schrópfen «շառտել, մարմինը ճեղ-քըրտել արիւն առնելու համար», լեթթ. škrīpsts «գդալի մէջը փորելու կեռ դանակ» ևն։ Այս արմատին պատկանող խիստ բազ-մաթիւ ժառանգները տե՛ս Pokorny 2, 573-587։ Մեր բառը ըմբռնուած է իբրև «հատու, սարնող», որի ամէնից մերձաւոր ձևն է ւն. σϰορπίος «կարիճ»։-Աճ.

ՆՀԲ «որ և պրս. [arabic word] karva»։ Պատկ. Изcлeд. և Boрp, Gram. comp. 2, 387 սանտ. sarpa, յն. ἔρπετόν, լտ, serpens «օձ»։ Տէրվ. Altarm. 17-18 և Նախալ. 111 կցում է լն. σϰορπ -ίος «կարիճ» բառին՝ մերժելով նախորդնե-րը։ (Նոյնը ձևաւորելով տալիս եմ վե-որ)։ Հիւնք. պրս. քէրվէ, քէրպէշ, քէր-պաշ։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինաստիտ. 2. 89 վրաց. ჯარბი ջարբի «քարբ օձը»։

ԳՒՌ (dialectal) Սվեդ. ք'mրբ'բուց կամ ք'mրբ'ուց «փոքր գլխով՝ վիզը բարակ՝ շատ թունաւոր մի օձ» (<քարբ-օձ)։

NBHL (3)

Ի վերայ իժից եւ քարբից գնասցես։ Որպէս իժի եւ քարբի, զի խցեալ է զականջս իւր։ Ծակեաց՝ բաց, եւ եգիտ ջուր, եւ ի նմին քարբ։ Զձուս քարբից ծակեցին. (Սղ. ղ. 13։ ՟Ծ՟Է. 4։ Ես. ՟Ժ՟Թ. 5։)

Սողոմոն յարեալ ոչ ծանեաւ շաւիղս ի ծարաւական քարբին յանգծելի վիմին արահետ. (Տօնակ.։)

որ եւ պ. քէրվէ. βασιλίσκος, κωφός, ἁσπίς basiliscus, aspis. Ազգ վիշապ օձի թիւնաւոր, է որ երկայն, եւ է՛ որ կարճ եւ հաստ, մթին գունով, ունելով եւ բաշ ի գլուխն իբր թագաձեւ, համարեալ որպէս թագաւոր օձից. վասն որոյ առ յոյնս կոչի վասիլի՛սգօս, այսինքն արքայիկ. եւ գօֆօ՛ս, այսինքն խուլ եւ համր. եւ ասբի՛ս, այսինքն իժ. եստ եբր. էֆէա, ֆէթն, խէրզ, ձէֆա. թ. սազըր էըլան


Քարձ, ից

See full entry →

adj.

thin-bearded.

Etymologies (2)

«անմօրուս, կարճամօ-րուտ, քէօսէ» Վրք. և վկ. ա. 237. Վրդ. առ. 53. Ճառոնտ. Դամասկ. Երզն. քեր. Տաթև հաոզ. 245. «կարճահասակ» Յայսմ. լնվ. 1, 28 (էր Ս. Եփրեմ թխամորթ, քարձ և ա-լևոր), «չաճած՝ կարճ բոյս կամ թուփ» Վստկ. 15. որից քարձուկ Շնորհ. առակ. քարձագին «շատ կարճ միրուսով» Մագ. ստ. առ Լեհ.։

ՆՀԲ լծ. կարճ, գոս, քօշ, թրք. քէօսէ։ Տէրվ. Altarm. 18 քերել, քերծուլ ձևերի հետ. հմմտ. յն. παρτίς, լտ. curtus, մոգ. schart։ Պատկ. Maтep. I. 16 պրս. օ [arabic word] karza «ծննդական գործա-րանից զուրկ մանուկ»։ Հիւնք. քերծուլ բայից։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 նոյն ընդ կարճ։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. քարցի «շէկ, գունատ»։

NBHL (2)

Դանիէլ էր այր քարձ, մինչեւ կարծել հրէիցն՝ թէ ներքինի՛ իցէ։ Էր դանիէլ քարց, եւ ցամաք մարմնով։ Երաժշտական անուն կնոջ, նաեւ քարձն (իբր անմօրուս, կամ քած)։ Բերանուն կոչի յիրացն բերմանէ. գունչ, քարձ (կամ քարց). (Մահ դան.։ եւ Հ. օգոստ. ՟Ի՟Ե.։ Դամասկ.։ Երզն. քեր.։)

Կարճահասակ էր, եւ քարց, եւ ի վերին շրթանն ունէր սակաւ մի մորու։


Քարճիկ

See full entry →

s.

bird's crop, maw, craw.

Etymologies (3)

«թռչունի ստամոքսի պարկը, ուր կտիկներն են հաւաքւում. gave» Վստկ. էջ 220. դրուած է սեռ. քարճին, որ պէտք է կարդալ քարճկին։

= Պրս. [arabic word] karāja, որից փոխառեալ է նաև արաբ. [arabic word] kiyārǰa նոյն նշ. այս բառը չունի ԳԴ, բայց յիշում է Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 255։ Հայերէնի մէջ նուազա-կան մասնիկի յաւելումով ստացւել է նախ քարաճիկ (որ պահուած է գաւառականում) և ապա սղմամբ քարճիկ։-Աճ.

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. քարաճիկ, Մշ. քարաջիդ, Խրբ. քարաջուգ, Ննխ. գառաջիգ, Ապ. քար-ջիգ, քարջիյ, Երև. քառջիգ, Մկ. ք'առճիկ, Շմ. կառճիկ, Ռ. գառջիգ, Ջղ. քառճիք, Սը-վեդ. քիրջօգ, Սլմ. քարկիճ. բոլորն էլ նոյն նշ.-իսկ Բլ. քարաճիկ «երիկամունք», ո-րով և յգ. քարաճիկներ։


Քարշ

See full entry →

adv.

cf. Քարշումն;
ի —, ընդ —, trailingly, creepingly;
ըստ or ի — ածել, արկանել, ձգել, to train, to trail, to draggle, to drag or draw along;
ի — գնալ, to crawl, to creep in the belly.

Etymologies (4)

«քաշելով» Տօնակ. «մի տեսակ ե-րաժշտական խազ» Ոսկիփ. որից ի քարշ «քաշքշելով» Ագաթ. Եզն. քարշել «քաշել» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. Եզն. «լլկել, պղծել, բըռ-նառարել» Մն. լդ. 31. Գանոն. «բամբասել» Ոսկ. յհ. բ. 37, 39. «տևել» Մեկն. դևտ. քարշութիւն Փարպ. քարշանք «չարչարանք» Կոչ. վայրաքարշ Սարգ. Տօնակ. գետնաքարշ Ոսկ. մ. ա. 1. գիշաքարշ Եղիշ. քարշնահետ «(վիշապի) քաշուելով գնալուց մնացած հետքը» Վրք. հց. ա. 244. երկրաքարշ Պիտ. ձեռնաքարշութիւն «գողութիւն» Տօնակ. ևն։ Նունը ր-ի անկումով դարձած է նաև քաշ «մի տեսակ խազ. 2. համառօտագրութեան նշան» Գէ. ես. (տե՛ս պատիւ բառի տակ). Վրդն. սղ. Գրչ. արիստ. «տաշտաթաղ» Վստկ. 65. 130. քաշել Եփր. գ. կոր. քաշանք «առևանգութիւն, բռնի քաշել տանիլը» Յայ-սմ. յնվ. 4. Զքր. սարկ. Բ. 45. 138. «կռիւ, ծեծկւուք» Անսիզք 61. «նախատանք» Սմբ. դատ. 123։

18s0, 363, Spiegel, Huzw. Gram. 187, Müller SWAW 41, 7, Justi, Zendsp. 80, Հիւբշ. KZ 23, 20։ Տէրվ. Altarm. 31 քարշել =սանս. karš, զնդ. karəš, քաշել=պրս. kašidan, իսկ ի քաշ բե-րել «անասունները զուգաւորել» տե՛ս քօշ, քօշումն։ Meillet MSL 8, 280 և 10, 269 մեր բառը բնիկ է համարում, փոխառութեան պարագային սպասե-յով *կարշել, *կաշել ձևերը. (բայց այս բառը արիականից դուրս ուրիշ տեղ գոյութիսն չունի. տե՛ս Pokorny 1, 429 ուստի դրւում է փոխառեալ.-շ ձայնը ոչինչ չի որոշում, որովհետև ունինք թառամ և թարշամ ձևերը միաժամա-նակ)։ Հիւնք. գարշիլ բայից։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Սչ. քաշել, Ախռ. Ակն. Երև. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. քաշէլ, Ասլ. քա-იէ՝լ, Ագլ. Խրբ. Ղրբ. Շմ. Տփ. քաշիլ, Հմշ, քաշուշ, Տիգ. քmշիլ, Սլմ. Վն. ք'mշել, Մրղ. *imշէլ, Հճ. քէշել, Զթ. Մկ. քէշիլ, Սվեդ. քիշիլ (սրանք թուրքերէնի ազդեցութեամբ ստացել են նաև «ծխել, կշռել, նկարել» նշանակութիւնները)։-Սեբ. ունի երկու ձև. քաշէլ «քաշել» և քէշնէլ «գետնի վրայից քաշքշելով տանիլ, տճկ. սիւրիւթլէտէք»։-Նոր բառեր են անքաշ, քաշան, փորքաշ, քաշքշել, քաշքշուկ, քաշմշել, քաշկոտել, քաշկռտուկ, քաշմշկուիլ, թելքաշ, քաշովի ևն։

ՓՈԽ (borrowing) Բրշ. kašel «բաշել», kasič «ձևա-խոտ, քթախոտ» (Finck ЗAH 1907, 112) (յառաջանում է գւռ. քաշել «ծխել» բառից. մասնիկի համար հմմտ. քսել, կարել).-թրք. գւռ. Եւդ. käš̌ákáš «քաշքշուկ, քաշէ-քաշ» (տե՛ս Յուշարձան 329).-հայերէնից են թերևս նաև կպդվկ. kašuni «հնացած շոր կամ կօշիկ, ցնցոտի» (հմմտ. գւռ. քաշուկ «անպէտք շորի կտոր») և kašurevo «գո-ղանալ, գւռ. ձեռնաքաշութիւն» (Karolides Γλ. συγϰρ. 87 առաջինը համեմատում է հյ. կաշի բառի հետ, իսկ երկրորդը՝ հյ. կաճա-ռել և քարշել բառերի հետ)։

NBHL (6)

Զօրութիւնն՝ որ ի տապանակին, առեալ զվարսիցն դադոնայ՝ եբեր քարշ առ սեմսն. (Տօնակ.։)

Զխորհուրդսն բռնութեամբ յարձակմանն ի վայր արկեալ՝ ի քարշ արկցէ։ Որ ի քարշ արկեալ՝ ընդ վայրս զբանսն յածէ. (Փիլ. այլաբ.։ Եզնիկ.։)

Ախտից տոռամբ ձգելով ի քարշ։ Կապար մեղացն անկցին ի քարշ. (Շ. այբուբ. եւ Շ. յիշ. սողոմ.։)

Օձն փոխանակ ոտից՝ որովայնիւ եւ կրծիւք վարի՝ ի քարշ գնալով. (Փիլ. լին.։)

Առեալ զսուրբն հռիփսիմէ սպասաւորացն բռնաբարլ մերթ վերամբարձ, մերթ ի քարշ. (Ագաթ.։)

մ. ՔԱՐՇ, Ի ՔԱՐՇ. Արմատ Քարշելոյ, իբր Քարշումն, քարշմամբ, քարշելով ընդ գետին. ձգձգելով. բայիւ՝ ըստ յն. κατασύρω detraho. քաշելով, քաշքշելով, ի քաշ.


Քարոզ, ից, աց

See full entry →

s.

herald, crier;
preacher;
musician;
preach, sermon;
— լինել կարդալ, to announce, to publish, to herald, to proclaim;
— տալ, to preach, to make or to preach a sermon.

Etymologies (3)

Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, The-saur. 46, որ դնում է ասոր. ձևից։ ՆՀԲ եբր. քաղդ. արաբ. քարօզա, քարուզ, քեարիզ, յն. քի՛րիքս։ Diefenbach, Beri, lahrb. 1843, էջ 449 յն. ϰάρυς, հյ. կարդալ, արմատը gr։ Windisch. 9 և Պատկ. Изcлед. յն. ձևից։ Տէրվ. Al, tarm. 70 քաղդ. kārōz։ Նոյն, Նախալ. 69 յն. ϰῆρυς և տանս. karu «գուսան, երգիչ» բառերի հետ՝ կցում է տանս. kar, յն. ϰαλέω, լտ. calare «կոչել, աղա-ղակել», գերմ. hallen «հնչել» ձևերին, իբր հնխ. kar «գոչել» արմատից. «սակայն քարոզ սեմական փոխառու-թիւն ալ կրնայ ըլլալ, եթէ քաղդ. հոմա-նիշ քարուզն հայոց երկրէն հոս գաղ-թած չէ»։ Հիւնք. գոռոզ բառից. յիշում է նաև յն. ϰήρος և պրս. xōrōs «աք-լոր»։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Մշ ննխ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Սչ. Սլմ. Տփ. քարօզ (նը-կատելի է Ալշ. և Մշ. օ-ով1). Խրբ. քառօզ, Ասլ. քարէ՝օզ, Ագլ. Շմ. քարուզ, Վն. ք'ա-րոզ, Մկ. ք'արուզ, Սվեդ. ք'mրուզ. -հմմտ. նաև Տփ. քարօզաչի (թրք. -չի! մասնիկով) «քարոզիչ»։

ՓՈԽ (borrowing) Քող. karús «քարոզ», karuskem «քարոզեմ» (Justi, Dict. Kurde, էջ 330)։ Վրաց. ჭაროზი քարոզի «քարոզ». ունի Գրի-շաշվիլի, Ձվելի քալաքիս բոհեմա 250 (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։

NBHL (7)

Կրթեաց քարոզովքն եւ մարգարէիւք իբրեւ կաթամբ. (Եզնիկ.։)

որ եւ երբ. քաղդ. արաբ. քարօզա, քարուզ, քեարիզ. յն. քի՛րիքս . κήρυξ praeco եւ praedicator. Կարդացող ի ձայն բարձր հրապարակաւ. ձայնատու. ազդարար. պատժիչ պատգամաց եւ հրամանաց՝ Աստուածոյ, թագաւորի, զօրավարի, քաղաքապետի. մունետիկ.

քարոզ ի սրբոյն գրիգորէ լուսաւորչէն ասացեալ վասն սրբոց հռիփսիմեանցն։ Քարոզ հայրապետաց, կամ մարտիրոսաց. (Ժմ.։)

Ուստի ռամկօրէն Քարոզ ափ՝ Քարոզութիւն եւ ճառ վարդապետական. ըստ այսմ ի յետին գիրս գրի.

Եփրեմի քարոզ։ Քարոզ վարդանայ. (եւ այլն. Տօնակ.։)

Րաբունին սուրբ մեծն յովհան՝ քարոզ անխափան. (Գանձ.։)

Քարոզ կարդաց ահարոն, եւ ասէ, տօն տեառն առ վաղիւ։ Հրամայեաց մովսէս քարոզ կարդալ ի բանակին։ Քարո՛զ կարդացէք (կամ քարոզեցէ՛ք) պաղատանս։ Ընդ ամենայն քաղաքս քարոզ տաջիք կարդալ։ Քարոզ կարդասցի ընդ հրապարակս քաղաքիս.եւ այլն։


Քարուակ

See full entry →

adj.

infamous, disparaged, disgraced, blasted;
— կալ, to bear, to pocket an affront, to put up with an insult, to behave in an infamous manner, to behave brutally, filthily.

Etymologies (1)

. ի-ա հլ. «խայտառակ, ամօ-թալի» Ոսկ. կողոս. 604. որից քարուակ կալ «ամօթալի գործով խայտառակուիլ» Ոսկ. մ ա. 15. բ. 6. քարոականութիւն Ոսկ. մ. ա. 13, բ. 24. քարուականք Ոսկ. մ. ա. 15 բ. 23, որից և Սարգ. յկ. ը. բ. տպ. էջ 108։

NBHL (1)

Ասացից եւ առ ձեզ, որ նշաւակիքդ եւ քարուակկայք ի հրապարակս։ Եթէ հերթանոսք առնիցեն զայն, ծաղր պա՛րտ էր առնել. յորժամ հաւատացեալն նովիմբք քարուակ կայցէ, զի՞նչ պատասխանատուութիւն կայցէ։ Չամաչիցե՞ս աւելի քան զնոսա քարուակ կալով. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 6։)


Քարտ, ից

See full entry →

cf. Քարտէս.

Etymologies (4)

«թուրթ. մագադաթ, գրքի թերթ, նամակ, գրութիւն» Սեբեր. Մանդ. Վրք. և մև Ա. 58 (բց. ի քարտանէ). Նոնն. Յհ. կթ. 391 (սեր. քարտի)։ Մխ. Երեմ. որ և քարտէս ՍԳր. Լաբուբ. 51. Փիլ. Խոր. քարտէզ Սեբեր. Անյ. բարձր, Ճառընտ. քարտէն Վրք. և վկ Ա. 64. Նար. Կլիմաք. սրանցից այցեքարտ, խաւաքարտ, քարտիսագրութիւն (նոր բա-ռեր) ևն։

= Յն. χάρτης «թղթի կամ մագաղաթի թերթ, գրուածք, գրութիւն, նամակ». ծա-գումն անյայտ է, բայց թերևս եգիպտաևան փոխառութիւն (Boisacq 1052)։ Բառս լունա-կան քաղաքակրթութեան միջոցով տառա-ծուած է ամէն կողմ. ինչ. լտ. charta. ե-տալ. carta, ֆր. carte, գերմ. Karte, չեխ. լեհ. ուկր. karta, ռուս. xартiя, картина, տերբ. hártija, ասոր. [syriac word] xartisā կամ xartēsā, ն. ասոր. kortesa, արաբ. [arabic word] qirtās և [arabic word] xarita, լազ. kartali, տճկ. xarta լ շատ աւելի հեռուները՝ ինչ. ավահիլի karalāsi և մալգաշ. karatāsi «թուղթ, նա-մակ»։-Հիւբշ. 388։

Նախ Schroder, Thesaur. 46 դրաւ ասորուց։ ՀՀԲ և ՆՀԲ յն-ից։ Ազգասէր Կալկաթայի 1847, էջ 415, դնում է ո՛չ յոյն, այլ բնիկ հայ բառ. որովհետև յու-նարէնը չունի մեկնութիւն, իսկ հալերկ-նը մեկնւում է քարտ(աշեալ), որից և անգլ. chart։ Տէրվ. Altarm. 69 և Հիւնք. յն-ից։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ჭარტი քարտի «թուղթ» ըստ Մառ, Иппoл. 67 փոխառեալ է հայերէնից՝ վերջաւորութեան ջնջման պատճառով (սա-կայն հմմտ. նյն. χαρτί).-աւելի ապահով։ ըստ իս վրաց. ჭარტეზი քարտեզի «գրաւոր վկայական, վկայագիր», որ վերջաձայն զ-ի աատճառաւ հայերէնից է։

NBHL (7)

Որ զհրովարտակս ոք արքունի պատառէ, ոչ միայն զքատն փոխանակ քարտին պահանջէ. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)

Մատեան է՝ գալարելով գրել զքարտն. (Մխ. երեմ.։)

Ըստ այսմ եւ ես նըկարեցի՝ զներտաղական բանս ի քարտի։ Երկօք վաստակոց ի նիւթս քարտի։ Բան գրի ի քարտ եւ ի մագաղաթ. (Յիսուս որդի.։ Սկեւռ. ի լմբ.։ Վրդն. ծն.։)

Զնոյն գրով ի քարտէնս (կամ ի քարտինս) թողուն. (Կլիմաք.։)

Ա՛ռ դու քեզ քարտէս մատենի։ Գրեաց բարուք ի քարտիսի մատենին։ Սպառեցաւ ամենայն քարտէսն ի հուր կրակարանին։ Ցուցանէին զքարտէսն պակասեալ։ Ոչ կամեցայ քարտիսիւ եւ դեղով գրել. (Երեմ. ՟Լ. ՟Զ։ ՟Գ. Մակ. ՟Բ։ ՟Գ. Յհ.։)

Գրոյ եւ յիշատակի, որ ի քարտէս։ Ի քարտէս արքունի։ Գրեաց ի քարտիսի։ Հրամանք թագաւորին գրին առ իշխեցեալս ի վերայ քարտեսի. (Փիլ.։ Խոր.։ ՃՃ.։ Շ. բարձր.։)

ՔԱՐՏ ՔԱՐՏԷԶ ՔԱՐՏԷՆ ՔԱՐՏԷՍ. Բառ յն. խա՛րդիս, խարդիօ՛ն չ լտ. քա՛րդա, քարդուլա. χάρτης, χαρτίον, χαρτίδιον charta, -tula. եբր. մէկէլա. Թուղթ կամ մագաղաթ, յորոյ վերայ լինի գրել. թերթ գրոց. գիր ողջունի. նամակ. հրովարտակ. յետակար. գիրք. մատեան.


Քարտէզ, տիզաց

See full entry →

cf. Քարտէս.

Etymologies (1)

«Կիլիկեան դրամ, որ արժէր 11/2 ֆրանսիական սօլ կամ 1/e արծաթ դե-կան». նորագիւտ բառ, որ երեք անռամ գտնում եմ գործածուած հետևեալ ձևով. Եւ թէ ի դատըստնօղն յերևան զարկք կենայ, այրոյն ելած, նա տայ ամէն զարկուց 30 սօլ. և կապոյտին որ այրոյն չլինի ելած՝ ամէն զարկուց քարտէզ ժը, որ է տօլ մէկ ու կէս» (Անսիզք 61). Զտղայք զոր ի վեց քար-տէզ ծախէին (Նշխ. մատ. 70), «Կա՛մ հա-տուցէք զկայսերն, կամ տուք քարտէզ և ար-ծաթ» (Բրս. մրկ. 184)։-Անսիզքի հրատա-րակիչը (անդ, ծան.) ասում է թէ գոր-ծածուած է նաև Մխիթար Գօշի Դատաստա-նագրքի ինչ ինչ ձեռագրերի մէջ։

NBHL (7)

Որ զհրովարտակս ոք արքունի պատառէ, ոչ միայն զքատն փոխանակ քարտին պահանջէ. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)

Մատեան է՝ գալարելով գրել զքարտն. (Մխ. երեմ.։)

Ըստ այսմ եւ ես նըկարեցի՝ զներտաղական բանս ի քարտի։ Երկօք վաստակոց ի նիւթս քարտի։ Բան գրի ի քարտ եւ ի մագաղաթ. (Յիսուս որդի.։ Սկեւռ. ի լմբ.։ Վրդն. ծն.։)

Զնոյն գրով ի քարտէնս (կամ ի քարտինս) թողուն. (Կլիմաք.։)

Ա՛ռ դու քեզ քարտէս մատենի։ Գրեաց բարուք ի քարտիսի մատենին։ Սպառեցաւ ամենայն քարտէսն ի հուր կրակարանին։ Ցուցանէին զքարտէսն պակասեալ։ Ոչ կամեցայ քարտիսիւ եւ դեղով գրել. (Երեմ. ՟Լ. ՟Զ։ ՟Գ. Մակ. ՟Բ։ ՟Գ. Յհ.։)

Գրոյ եւ յիշատակի, որ ի քարտէս։ Ի քարտէս արքունի։ Գրեաց ի քարտիսի։ Հրամանք թագաւորին գրին առ իշխեցեալս ի վերայ քարտեսի. (Փիլ.։ Խոր.։ ՃՃ.։ Շ. բարձր.։)

ՔԱՐՏ ՔԱՐՏԷԶ ՔԱՐՏԷՆ ՔԱՐՏԷՍ. Բառ յն. խա՛րդիս, խարդիօ՛ն չ լտ. քա՛րդա, քարդուլա. χάρτης, χαρτίον, χαρτίδιον charta, -tula. եբր. մէկէլա. Թուղթ կամ մագաղաթ, յորոյ վերայ լինի գրել. թերթ գրոց. գիր ողջունի. նամակ. հրովարտակ. յետակար. գիրք. մատեան.


Քարտուղար, աց

See full entry →

s.

secretary;
chancellor.

Etymologies (2)

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «ատենադպիր, դրպ-րապետ, նամակների վերակացու, գրագիր» Խոր. բ. 64, գ. 47, 52. Յհ. կթ. Խոսր.։

Քարտօնոս «թագաւոր». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 329. նոյն է քարագոն կամ քարգոնոս բառի հետ, որ տես վերը։

NBHL (1)

Բառ յն. խարդուլա՛րիօս χαρτουλάριος chartularius. Վերակացու նամակաց. ատենադպիր. դպրապետ. սըռ՝ տիվան քէաթիպի (իսկ տէֆթէրտար ՝ ըստ յն. խարդօ՛ֆիլաքս, այսինքն թղթապահ).


Քացախ, ոյ

See full entry →

s.

vinegar;
acid;
համեմաւոր —, aromatic vinegar.

Etymologies (3)

, ո հլ. «քացախ» ՍԳր. որից քա-ցախել «թթուիլ» Բրս. մրկ. քացախագոյն «խիստ կծու» Պղատ. տիմ. քացախոց «խաշ, հացի մայա» (նորագիւտ բառ) Գիրք թղ. 495. քացախաթան «մեղրով, քացա-խով, ջրով և աղով պատրաստուած բժշկա-կան օշարակ. իսքէնչիբի» Գաղիան. բժշ. քացախուտ Պղատ. տիմ. Խոսր. քացախա-յին (նոր բառ) ևն.

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Ապլ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սեր. Սլմ. Սչ. Տփ. քացախ, Մկ. Վն. ք'ացախ, Հճ. քացօխ, Սվեդ. ք'mցցիւխ, Ալգ. քա՛-ցահ. -բայական ձևով՝ Սչ. քացխել, Պլ. Տփ. քացխիլ, Ապլ. Խրբ. Սեբ. քասխիլ, Ագլ. քը-ցա՛հիլ «քացախիլ, թթուիլ (օր. ստամոք-սը)»։ Նոր բառեր են քացախամայր, քա-ցախաջուր, քացխաման, քացխան, քացա-խահոտ, քազխուն։

ՓՈԽ (borrowing) ოՈԽ.-Լազ. քացա՛խի, քացա՛խուրի «ա-զոխաջուր, ազոխի թթու ջուրը՝ որ կերա-կուրների մէջ իբր քացախ են գործածում». վրաց. კაწახი կածախի «թթու, խակ, չհա-սած» հմմտ. նաև ավար. ղ'անծա «րտ-ցախ»։

NBHL (2)

Զքացախ ցքւոյ մի՛ արբցէ։ Թացցես զպատառ քո ի քացախիդ։ Ի ծարաւ իմ արբուցին ինձ քացախ։ Որպէս քացախն վիրի անօգուտ է։ Առ սպունգ լի քացախով.եւ այլն։

ὅξος, ὁξείδιον acetum ὁξύ aciditas. Կծու եւ բարկ ըմպելի՝ ի թթուոթենէ գինւոյ եւ այլոց հիւթոց կազմեալ, համեժիչ, զովացուցիչ, զօրացուցիչ.


Քաւ

See full entry →

conj. int. prep.

not, no, never, not at all;
away with! go along ! fye! for shame! without, besides, except;
— յինէն, far be it from me, God save me!
— լիցի ինձ ի տեառնէ, God preserve me!
— քեզ, — լիցի, — մի լիցի, no! God forbid !
— լիցի քեզ, tar be such thoughts from thee;
— լիցի մեզ, we will not, we don't like;
— ի մէնջ, God preserve us, God save us;
օն անդր, — լիցի, oh! never fye! fye upon it!.

Etymologies (5)

«մեղքի թողութիսն, արդարացում, ներում, տրբացում». որից քաւել «յանցանքը ներել» ՍԳր. «անպարտ հանել, արդարաց-նել» ՍԳր. «հաճեցնել, տիրտը շահիլ» Բ. թգ. իա. 3. «հեռացնել, վանել» Սեբեր. Եփր. համաբ. քա՛ւ, քա՛ւ լիցի «չլինի՛ թէ, զգոյշ. Տէր մի՛ արասցէ, Աստուած չանէ» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. քաւիչ ՍԳր. քատւթիւն ՍԳր. քաւչապետ Զքր. կթ. Մաքս. եկեղ. մեղսաքա-ւիչ Յհ. իմ. ատ. Յհ. կթ. Յճխ. քաւէլ մհյ, «բացի, միայն թէ» Անսիզք 21, 51. գաւա-ռականում պահուած է բուն նիւթական իմաստը, որ է «խնամել, հոգ տանիլ, պահ. պանել, զգուշանալ»։ Այս նշանակութիւն-ներով դառնում է ռառս

= բնիկ հայ բառ, հնխ. kau-«զգուշանալ» արմատից, որ նոյն է հնխ. skeu-«դիտել, ակատել» արմատի հետ. ընդհանուր ժա-ռանգները տե՛ս ցոյց բառի տակ, որ ներ-կայացնում է skeu-արմատև skeu-sk'-ա-ճականը։ Այստեղ յիշենք յատկապէս լտ. caveo «զգուշանալ, հսկել, պահպանել», cave faxis «զգո՛յշ, քա՛ւ», cave ne faxis «չլինի թէ անես», praecaveo «նախազգու-շանալ», discaveo «մի բանից զգուշանալ»։ Այս բառից պէտք է բաժանել (ըստ Ս. Մով-սիսեան, նամակ 1933 մարտ) գւռ. քաւ «վէրքի նախնական դարման» բառը, որ ա-րաբերէնից է փոխառեալ և գործածական է նաև քրդ. քmվ ձևով. Բլ. քmվ, քավել. առա-նով հասկանում են վէրքի արեան հոսումը կանգնեցնելու նախնական դարմանը, որ լինում է այրած շոր, վառօդ և նման այրօղ նիւթեր. ծագում է արաբ. [arabic word] kāvī «այ-րող, խարող, կիզող», [arabic word] kayy «խարել, խարանել, դաղել», [arabic word] kayya «խառանեւու տեղը», [other alphabet] ︎ istikva «խարանուիլ», [arabic word] kāvya «խարանելու գործիք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 916) ձևից։

ՆՀԲ յիշում է եբր. քիֆէր «քաւել»։ Lag. Urgesch. 47 աանս. sva «իւր» բառի հետ՝ իբր «կրկին իւր առնել»։ Տէրվ. Altarm. 20 սանտ. akū «ի նկա-տի ունենալ», kavya «քաւութեան զոհ», յն. ϰοννέω «ճանաչել», լիթ. kavóti «պա-հել, պահպանել», լտ. čaveo «զգուշա-նալ» ևն բառերի հետ հնխ. stu արմա-տից։ Մորթման ZDMG 26, 518 բևեռ. gukauit։ Հիւնք. քուեայ բառից։ Ղա-փանցեան ЗВO 23, 356 քրդ. k'ვwəm «յարձակիմ, անկանիմ ի վերալ, մտա-նել» և օսս. qavəm «ձգտիլ, ի նկատի ունենալ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ.

371 պրս. [arabic word] kaifar «յանցանքի պա-տիժը»։-Վերի մեկնութիւնը առաջար-կել է նախ Տէրվիշեան, գաւառականի համեմատութեամբ վերոյիշեալ ձևին վերածեցի ես, նոյնը անկախաբար հաառատում է Meillet, որ Dict. étym. lt. 160 caveo բառի տակ ասում է թէ «անկարելի է չմտածել հյ. քա՛ւ լիցի ասազուածի մասին»։

ԳՒՌ (dialectal) Նախնական իմաստր անկախօրէն պահում են Վն. ք'ավել, Մկ. ք'mվիլ «վէրքը խնամել. դեղերով դարմանել, պահաանեւ» օր. Մի քիչ աղ դիր վէրքիդ, արիմը քառէ։-Կրօնական լեզուից փոխառեալ են Այշ. Մշ. քավել, Ախց. Կր. քավէլ, Մրղ. քաւրէլ «մեղ-քերը քաւել»։-էնկիւրիի թրքախօտ կաթոլիկ հայոց բարբառով քավարանլըք «մեղաւոր», որ կազմուած է հյ. քաւարան բառից՝ տճկ. -ləq «-ցու» մասնիկով, իբր «քաւարանա-ցու» (Բիւր. 1898, 866)

NBHL (1)

Քա՛ւ, մի՛ երբէք դիցէ արքայ ի վերայ ծառայի իւրոյ այդպիսի բան։ Քա՛ւ քեզ, ո՛չ մեռանիցիս։ Քա՛ւ քեզ տէր, մի՛ այդպէս խիստ եւ խժաբար կատարեր զկամս քո։ Քա՛ւ լիցի քեզ առնել զայն բան։ Քա՛ւ լիցի ինձ ի տեառնէ, թէ արարից զբանդ զայգ։ Քա՛ւ լիցի ինձ յԱստուածոյ իմմէ՝ տալ քեզ զժառանգութիւն հարց իմոց։ Քա՛ւ լիցի տէր։ Քա՛ւ, մի՛ լիցի։ Քա՛ւ լիցի ինձ, քա՛ւ լիցի, թէընկղմեցից.եւ այլն։


Քաւդեայ, դէից

See full entry →

s.

magian, magician, wizard.

Etymologies (3)

= Նոյն է քաղդեայ բառի հետ, որ միևնոյն նշանակութիւնն ունի. ղ>ւ ձայնափոխու-թիւնը անսովոր է։

ՆՀԲ քաւդեայ բառից։ Lag. Armen. Stud. § 2354 համարում է քաղդեայ բառի փափկացածը, ղ>ւ ձայնափո-խութեան համար օրինակ բերելով ատոր. [hebrew word] ivdā=ildā և [hebrew word] šνšlā= [hebrew word] šlšlā ձևերը։ Տէրվ. Altarm. 20 սանս. khav «թքել», յն. ϰοϰύαι «մեռելոց ոգիք», ϰοής «հմայող, կիւս», գոթ. skavas «հարցուկ», հսլ. čudo «հրաշք» բառերի հետ՝ հնխ. skudh արմատից. նոյն ընդ քաւել <հնխ. eku։ Հիւբշ. 318 վարանում է նոյն դնե-լու քաղդեայ բառի հետ։ Հիւնք. յն. ϰiβ

δηλος «խարդախ»։ Մառ, 1) Ocнов. Taбл. էջ 5 իրար կցելով քաղդէացի և քարթվելի «վրացի» բառերը՝ հանում է յաբեթական արմատից. 2) Haдnиcъ Capдуpa, էջ 17 Խալդի Աստուծոյ անու-նից։

NBHL (2)

Ոչ գիտացին քաղդէացիքն զծածուկ խորհուրդն Աստուածոյ ... Ոչ յայտնեցաւ քեզ վախճան քո արուեստագիտութեամբ քաւդէիցդ քոց. (Գէ. ես.։)

Գիտաց եւ քաւդէից յառաջագոյն ասելով զայն՝ որ եղբարց թերեւս լինելոց է դաւումն, զի թուեսցին յիրաւի սպանանել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)


Քաքար, աց

See full entry →

s.

cake, bun, pastry, wafer, simnel, hearth-cake.

Etymologies (2)

= Ասոր. [syriac word] kakārīϑa «մեղրահաց» (Brockelm. Lex. syr. 157 ա), որի հետ նոյն է եբր. քաղդ. [hebrew word] kikkār «կարկան-դակ կամ ալիւրով խմորեղէն ինչ»։-Աճ.

Նախ Schroder, Thesaur. 45 եբր. kik-kār-ից։ ՆՀԲ պրս. սիւքեար։ Böttich. Horae aram. 37, 73 ասոր. [hebrew word] ։ Նոյն, Rudim. 41, 110 ասոր. xaxurā, kakulā։ Lag. Arm. Stud. § 2356 ասոր. արա-կան մի երկրորդական ձևից։ Տէրվ. Al-tarm. 70 քաղդ. kikkār։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kāk «պաքսիմաթ»։ Հիւբշ. 319 ձե-ւով համաձայն չի գտնում ասոր.

NBHL (2)

Շօթս բաղարջս զանգեալ իւղով, եւ քաքարս բաղարջս օծեալ իւղով։ Քաքար մի ի խանէ անտի բաղարջացն եդելոց առաջի տեառն։ Բլիթ մի հաց, եւ պատճառ մի ի կասկարայից, եւ քաքար մի ի տապակէ։ Քաքարացն բաղարջացն, եւ տապակին. (Ել. ՟Ի՟Թ։ Ղեւտ. ՟Բ. եւ ՟Է։ Թուոց. ՟Զ։ ՟Բ. Թագ. ՟Զ. 19։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Գ. 29։)

պ. սիւքեար. λαγάνον laganum, placenta. Պան, շօթ, զանգեալ իւղով. պլակինդի. կարկանդակ.


Քեղի, ղւոյ, ղեաց

See full entry →

s. mar.

rudder, helm, tiller;
— կառաց, pole, carriage-pole, shaft.

Etymologies (4)

(-ղւյ, -ղեաց, -ղեաւ) «ղեկ, ղեկի վերին փայտը կամ ջրի մէջ մխուած մասը» Փիլ. Նխ. ա. 35. լիւս. 130. Ոսկ. գծ. 442. Սահմ. Արիստ. առնչ. Նար. լբ. էջ 83։-Բա-ռիս իմաստը անորոշ է և զանազան հեղի-նակներ զանազան ձևով են մեկնում. այս-պէս Փիլ. ժ. բան. 226 գրում է «Սկիզբն առնեն կազմել առագաստս և քեղիս և ղե-կըս», որից երևում է որ քեղին ղեկ չէ.-Լծ. Նար. լբ. մեկնում է «ձողն որ յառագաստին գլուխն է և կամ սիւներ նաւին».-Առաք. լծ. սահմ. էջ 316 համարում է «կայմ»։ Ո, րից քեղանալ «ղեկավարուիլ» Փիլ. Նխ. ա. 35. քեղավար «ղեկով քշուած» Ոսկիփ. քե-ղաւոր «ղեկ ունեցող» Արիստ. առնչ.։

= Թուի փոխառեալ յն. χηλή բառից. այս բառը նշանակում է «որոշ անատունների ոտքը, ինչ. ցուլի, այծի երկճիւղ ոտք, ձիու սմբակ, գայլի ճիրան, թռչունի մագիլ, ա-ռասպելական հրէշների ճանկը, խեչափառի ճանկերը, նմանութեամբ՝ ճանկաձև գործիք կամ աքցան, նաև զանազան շէնքերի նման յառաջակարկառ մասերը, ինչպէտ թումբի, ծովափի, նաւահանգստի, քարափի ցցուն մասը՝ որ կոհակների խորտակման համար է շինուած, նետի ծայրի երկճիւղ մասը»։ Վերջին նշանակութիւնները բաւական են ցոյց տալու համար թէ Փոքր-Ասիական լու-նարէնի մէջ բառս ունէր նաև «ղեկ» կամ նման մի առում, որ ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ նաւի ոտքը։-Աճ.

ՆՀԲ շրջուած ղեկ բառից և կամ լծ. լտ. clavus «բանալի»։ Տէրվ. Altarm. 67 լտ. temu (=tecmo) «կառքի զեկ», յն.

τεδχος «նաւու կարասիք, առագաստ ևն», τάσσω=*ταϰιω «կարգաւորել» ձևերի հետ հնխ. *tak=*tvak կամ *tag=*tvag արմատից։ Նոյն, Մասիս 1881, մայ. 12 թերևս պրս. [arabic word] xala «նաւու դեև»։ Հիւնք. ղեկ բառից կամ պրս. խէլէ։ Pedersen, Հյ. դր. լեզ. 73 լն. ❇ω «ցամաք հանել» (ϰέλσαι), ϰελης «սը-րընթաց զբօսանաւ», հսլ. člnu «կուր», հբգ. scalm «նաւ», հանգլ. helma «ղեկ», տանտ. karna «ղեկ»? կրկնում են նոյնը Boisacq 432, Walde 149 և Pokorny I 443։ Վերջինս աւելի լաւ է համարում դնել հնխ. sqel «ճեղքել» արմատից։

NBHL (4)

Կազմել առագաստս, եւ քեղիս եւ ղեկս։ Որ պիտանացու արուեստիւն զքեղիսն վարէր։ Առանց քեղեաց, առագաստից, եւ կամ այլոց։ Ոչ նաւաստի թողցէ զքեղիսն, թէպէտեւ յաջողակ հողմով վարիցինաւն, այլ ուղղեսցէ։ Թողեալ նաւաստոյն զքեղիսն. (Փիլ.։)

Քեղի նաւի ... Են նաւք՝ որոց ոչ գոն քեղիք. վասն որոյ եւ ոչ հակադարձն. քանզի նաւ ո՛չ ասի քեղւոյ։ Քեղաւորն քեղեաւ է քեղաւոր. (Արիստ. առինչ.։)

Ունի զայս անուն փայտ, եւ զպատչաճն ի լինել ողնափայտ եւ քեզի ... Ո՛ր փայտ պատշաճ գոյ ողնափայտ լինել, եւ ո՛վ՝ որքեզի գոյ պատշաճ։ Նաւավար (ի ձմերան) գեր ի վերոյ ծխոյն եդեալ զքեղիսն։ Դարձցին ղեկացն թեւարկմունք յանքոյթ նաւահանգիստն. Խորտակեսցի լուծն, քակտեսցին քեղիքն. (Սահմ. ՟Ե։ Նիւս. թէոդոր.։ Նար. ՟Լ՟Բ։)

πηδάλιον clavus navis. Վերին մասն ղեկացի ձեռս ղեկավարի. եւս եւ οἵαξ gubernaculum. որ է ստորին մասն՝ մխեալ ի ջուր. եւ ընդհանուր առմամբ՝ Ամբողջ ղեկան կամ ուղղեակն. որպէս թէ քեզի իցէ նոյն ձայն ընդ ղեկ՝ շրջուն հնչմամբ. (լինի եւ լծ. ընդ լտ. քլա՛ւուս ). տիւմէն (որ եւ իտ. դիմօնէ ).


Քեմուխտ, մխտոյ

See full entry →

s.

leather, Morocco leather.

Etymologies (1)

= Պհ, *kemuxt ձևից, որ հաստատում է պրս. [arabic word] kēmuxt «էշու կամ ջորու մոր-թից կազմուած կաշի», որից նաև վրաց. კემუხტი կեմուխտի «կաշի, maroquin»։-Հիւբշ. 257։

NBHL (1)

Որպէս ի ձեղաձեւս մորթէգործք, որք արտաքոյ եւ ներքոյ քերածովք զմորթսն կազմեն, զոմանս արուեստի գրչութեան, որպէս մագարաթ, եւ քեմուխտ. (Երզն. քեր.։)


Քենի, նւոյ

See full entry →

s.

sister-in-law (wife's sister).

Etymologies (2)

Lag. Urgesch. 863 նաև լիթ. sya-ine։ Տէրվ. Altarm. 35 գոթ. qinod «կին». աւնոսք. čvēn, զնդ. jəni «կին», տանս. fani «նու», հյ. կին բառերի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 290 կասկածով վերի մեկ-նութեամբ։ Justi, Litt.-Blatt. 1883, էջ 63 նաև թրք. [arabic word] qain ևև կիւրին. qe-lit' «քենի»։-Հիւնք. յն. ϰαινή «նոր» բառից։ Հիւբշ. 503 որովհետև հնխ. svenyo-պիտի տար *քինի, ուստի ա-ւելի ենթադրում է քենի<*քեան <հնխ. svesanyo-ևն։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] kana «մէևի որդու կամ եղբօր կինը» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 692)։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Ակն. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ննխ. Շմ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. քէնի, Ջղ. քենի, Վն. ք'էնի, Ղրբ. քէ՛նըէ. Մկ. քէնը, Ագլ. ք'm՛նի։

NBHL (1)

Բդեշխն վրաց աշուշայ ուներ կին զքենի մեծին վարդանայ։ Որ առնէ զքենի կին։ Մեռանէր մոնոմախ, եւ թագաւորեաց փոխանակ նորա քենի նորա կիւռա թօտօռն քոյր կիւրա զոյի. (Փարպ.։) (Կանոն. Ուռհ.։)


Քեռի, ռւոյ, ռեաց

See full entry →

s.

uncle (mother's brother).

Etymologies (2)

Աւետերեան, Քերակ. 1815, էջ 221 և Էմին, Քերակ. էջ 40 քոյր բառի քեռ սեռականից։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 656 և Arm. St. § 294 ի մաս-նիկով քոյր բառի՞ց. հմմտ. հպլ. swiri «մօրեղբօր կամ մօրաքրոջ որդի»։ Իսկ Arm. Gr. 504 իմաստի տարբերութեան պատճառով մերժում է կցել քոյր բա-ռին։

ԳՒՌ (dialectal) Ջդ. քեռի, Սլմ. Վն. ք'եռի, Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Մշ. Սչ. քէռի, Սեբ. քէ՝ռի, Խրբ. քmռի, Ագլ. ք'm՛ռի, Հճ. քէրի, Մկ. քէռը՛, Զթ. քէռա.-նոր բառեր են քեռակին կամ քեռեկին, քեռանք, քեռկինանք, քեո-մայր, քեռմամա, քեռպապ։

NBHL (1)

Երկնչելով ի պարսից, եւ ի քեռեաց իւրոց արծրունեաց։ Առ տիգրան քեռի իւր առաքէ զպատանին։ Քեռիք նորա վնգոյ եւ վստամ. (Խոր. ՟Գ. 48։ Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Բ. 3։)


Քերեթին

See full entry →

s.

cherethim, archers, bowmen.

Etymologies (1)

= Եբր. [hebrew word] kərēti բառն է, որով նշա-նակւում էր Փղշտացիների մի ցեղ. աւելի յե-տոյ սրանք Դաւթի թիկնապահ ընտրուելով՝ բառս ստացաւ այս նշանակութիւնը (Gese-nius1' 365)։ Ոմանք ըստ որում փղշտա-ցիք Կրետէից են գաղթել, մեկնում են ռառս «կրետացի». սակայն հաւանական չէ։ Ու-րիշներ համարում են «արքունի դահիճ» (բառ. Ս. Գրոց էջ 554), որ նոյնպէս ուղիղ չէ։ Մեր բառը ծագում է յն. ὄ χερεϑί տառա-դարձութեան վրայից (այլ ձձ. γελεϑὶ, γε-ρεϑϑει, χορεϑϑει, γερηϑϑι), որից երևում է որ հայերէնի մէջ ն որոշեալ յօդ է (յն. 6) և բուն բառն է քերեթի <յն. χερεϑί։-ԱՃ.

NBHL (1)

Քերեթին՝ աղեղնաւորք են, եւ են անուանք գովութեաց, թէ կորովի աղեղնաւորք էին, եւ քաջաձիգ պարսաւորք. (Կիւրղ. թագ.։)


Քերծէ, ոյ

See full entry →

s.

grey hound.

Etymologies (1)

«որսի շուն, բարակ» Վստկ. 222. գրուած քերծ, քերց Վրդ. առ. 87, յգ. քերծեր անդ՝ 93։

NBHL (1)

Յաղագս քերծէոյ։ Զքրծէին այսպէս ընտրէ՛. զվերջքն բարձր քան զյառաջքն, ճվերոյն երկայն, եւ ի վիդացն ի վայր հաստ եւ կարճ. (Վստկ. ՟Յ՟Լ՟Դ։)


Քեց

See full entry →

adj.

detached, divided, separated.

Etymologies (2)

«զատ, զատուած, անգոյ» Նիւս. կա-զմ. որից քեցել (գրուած նաև քցիլ) «բաժա-նել, ջոկել, հեռացնել, կտրել, խլել, վերց-նել» Ա. թագ. զ. 7. Փիլ. ել. Խոր. «կաթից կտրել» Ոսկ. մ. բ. էջ 468. քեցումն «ան-ջատումն» Փիլ. Մագ.։

ՆՀԲ հյ. խզել, արաբ. խէզէլ «քեցել, խզել»։ Տէրվ. Altarm. 19, Նախալ. 28, 111, Մասիս 1881 ապր. 30 հյ. քանցել, յն. σχάζտ, սանս. skhaϑ, հպլ. skada ևն բառերի հետ հնխ. skad, skid արմա-տից։ Meillet MSL 8, 289 գոթ. swes և լտ. sed ձևերի հետ հնխ. swed ար-մատիո։ Հիւնք. կից բառից։ Scheftelo-witz BВ 29, 68 փոխառեալ է արամ. ասոր. եբր. [other alphabet] qəsa, արաբ. [arabic word] qasā «խուզել» բառերից։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. Joვა tցե-վա «կոտրել» ևն։

NBHL (1)

Ընդ սպիտակն հարկանին եւ ընդ սեաւն եւ ընդ ամենայն ընդդիմակսն, որ քեց եւ որիշ եւ բացակայ են գունովն. (Նիւս. կազմ. ուր յն. լոկ διΐσταμαι disto. բացակայիլ։)


Քեքուրտ

See full entry →

s.

belching, eructation.

Etymologies (1)

= Բնաձայն բառ. գտնւում է նաև ռաւա-ռականում՝ քերքշտալ, քերքստալ, գերգշտալ, գեսգռտալ, գեսկոտալ ձևերով. հմմտ. նաև մանչուր. [other alphabet] ︎ kekerembi «ճաշից յետոյ զկոտալ»։ (Պարտադիր քաղաքավա-րական արարողութիսն է Պարսիկների սօտ)։-Աճ.

NBHL (1)

ՔԵՔՈՒՐՏ կամ ՔԵՔՈՒՐԴ. Զգայռումն. վերբերումն. կերածին կուրդ կուրդ վեր տալը.