to rejoice, to recreate, to delight, to divert, to drive away melancholy, to amuse, to give pleasure.
that stirs together, that walks with another.
alike, equal, same;
spouse (man or woman).
to join together.
participant;
equal.
participation, equality;
coupling, match, union.
to receive or rank in the same company, to associate.
together, conjointly;
— նստել, to sit beside, contiguous;
— —, by two and two, in pairs.
that runs together, that accompanies, concomitant;
— զօրութիւն, concurrent.
— շրջաբերութիւն, synodic revolution.
concourse, concomitance, accompanying;
coincidence;
coexistence.
in like manner, likewise, equally, as much;
twice, double.
to take away, to deliver.
term, word, discourse, recital, narrative, narration;
talk, conversation, familiar chat;
news, hearsay, rumour;
— առնել, բերել, տալ, to bring, to give news, to announce, to recount, to inform, to relate;
— արկանել, to talk, to converse;
ի — or ի —ս լինել, to become a by word;
ընդ հանճարեղս եղիցի — քո, let thy conversation be with the wise;
ել —, the tale spreads, the report prevails.
talker;
narrative, historical.
to recount, to narrate.
cf. Զրոյց.
talkative.
who brings news;
— լինիմ, to bring news.
parlour.
to narrate, to relate, to discourse, to talk.
recital, discourse, narration, dialogue.
cf. Զրուցատրեմ.
cf. Ցերեակ.
cf. Ցերեակ.
to lead troops against, to make an expedition, to enter on a campaign.
fellow-soldier, comrade.
to detach troops, to expedite forces.
cf. Զօրահատոյց՞՞՞առնեմ.
to fortify, to strengthen, to sustain, to harden, to fence, to establish, to secure, to repair, to reinforce, to restore, to corroborate;
to brighten up, to comfort, to embolden, to reanimate, to revive, to cheer up, to make revive;
— զձեռս or զբաղուկս ուրուք, to lend or bring help, to succour, to aid;
ի յազթութիւն — զոք, to render victorious, to give the victory.
strengthening, comforting;
corroborative, cordial;
fortifier.
that partakes of the same existence, consubstantial, coexistent.
consubstantiality, identity of substance.
to cause to exist, to extract from nothing, to create.
cf. Ստնդիաց.
that shares a crown;
that reigns jointly.
cf. Արքայանիստ.
cf. Թագակից;
— լինիմ, cf. Թագաւորակցիմ.
to reign together;
to reign contemporarily.
to make king, to crown;
թագաւորեցուցի ձեզ թագաւոր, I have given yon a king;
— զճշմարտութիւն, to preach the truth publicly.
that refuses a crown;
— առնել, to dethrone.
cf. Թաքուցանեմ.
swoon, fainting, lipothymy.
that causes fainting.
cf. Թախանձեմ.
importunate, urgent, troublesome, tedious.
to saddden, to afflict, to make desolate.
to be buried together.
cf. Թաղակցիմ.
cf. Թամբատեակ.
• «մի տեսակ թռչուն, ֆրանս. martinet, որ է մի տեսակ երկայնաթև ծի-ծառ». մէկ անգամ ունի Վեցօր. 161. «Որպէս ծիծռանց և այլոց թռչնոց, որ անուանեաւ կոչին մաքալուկք, որք յօդոց զմանրամաղ իրս ինչ թռուցեալ բերեն զդարմանս իւրեանց պիտոյիցն»։
• Տէրվ. Altarm. 74 մագիւ եամ ման-գաղ բառից։ Իրօք որ բառս գործածուած է բնագրի δρεπανίς ձևի դէմ, որ ծա-գում է δρέπανον «մանգաղ» բառից։ ըստ այսմ արդեօք հայ բառն էլ պէտք է հասկանալ մանգաղո՛ւկ։
combat, fight;
wrestling;
contest, strife, litigation, quarrel, dispute.
• (սեռ. -ի) «կռիւ, վէճ, պայքար» Պղատ. տիմ. 168. որից մաքառիլ «կռուիլ» Ա. մակ. ժա. 46. Կոչ. Եւս. պտմ. մաքա-ռումն Եւս. պտմ. Յհ. կթ. մաքառող Մծբ. մաքառեցուցանել Պղատ. տիմ.։
• = Ասուր. maxaru «դէմ կանգնիլ, հակա-ռակիլ, մրցիլ, թշնամու դէմ դուրս գալ». Hāxiru «մրցակից, ոսոխ, հակառակորդ», որոնց արմատն է maxru «ճակատ, առջևը, յառաջամաս», maxrū «առաջին, սկիզբ, ըս-կիզբը լինել» (Muss-Arnolt. Ass. Handwb. 525, 529, 530, 531)։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. յն. μαχή «մարտ, կռիւ»։ Տէրվ. Altarm. 74 յն. μάχ-εεϑαι «ևռո-ուիլ», μάχαιρα «դանակ» կամ սանս. marǰ «քերել, քերթել»։ Karolides, Iλ ουγϰρ. 92 վերջինիս աւելացնում է նաև կապադովկ. μαρϰαόνω «կռուիլ»։ Հիւնք. յն. μάχομαι։ Բ. Խալաթեանց ՀԱ 1902, 398 ասուր. mahāru «դէմ, ընդ ա-ռաջ»։-Յոյն բառի ծագումը անստոյգ է. տրուած զանազան մեկնութիւնները տե՛ս Boisacq 616։
• ՓՈԽ.-Կապադովկ. μαρϰαόνω «կռուիլ» թւում է փոխառեալ հյ. գւռ. կոճատ *մաք ռիլ ձևից՝ շրջմամբ։
handkerchief;
thick cloth.
• «սաւան, պաստառ. ռաստա-ռակ». մէկ անգամ գործածուած է Դ. թագ. ը. 15. «Առ մաքման և եթաց ի ջուր և արկ զերեսօք իւրովք և մեռաւ»։
• = Եբր. [hebrew word] makbār, որ գործածուած է Ս. Գրքի նոյն տեղում. բառիս իմաստը անստուռ է, սովորաբար հասկացւում է «ան-կողնի ծածկոց, վերմակ», յունարէն թարգ-մանութեան մէջ բառը տառադարձուած է յն. μαχβαρ ձևով (այլ ձեռ. ναβρα). պետք է ենթադրել անշուշտ որ մեր թարգմանիչները ունեցել են յն. *μαχμαν ընթերցուածը, որից և տառադարձրել հայերէնը։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მაკმანი մաքմանի կամ ნაკმანი նաքմանի, գործածուած է Ս. Գըր-քի նոյն տեղում և անշուշտ պէտք է առնել նոյն իմաստով. Չուբինով մեկնում է «крy жeвo, ժանեակ»։
pure, neat, clean, unstained, unsullied;
refined, purified;
limpid, clear;
pure, modest, chaste;
գրել զ—ն, to make a fair copy of.
• , ի հլ. (յետնաբար ի-ա, ո հլ., «մաքուր, թամուզ» ՍԳր. «սուրբն կամ նուի-բականն Փայլածու» Պղատ. տիմ. որից մաք-ռել ՍԳր. մաքրութիւն Երեմ. դ. 11. մաք-րապէս Սեբեր. մաքրափայլ Եփր. ծն. կիսա-մաքուր Շնորհ. մտթ. գերամաքուր Անան. եկեղ. Ճառընտ. դժուարամաքուր Փիլ. նխ. կայծակնամաքուր Եփր. խոստ. հրամաքուր Անան. եկեղ. Ճառընտ. համամաքրենի Շը-նորհ. տաղ. անմաքուր Բ. մնաց. իգ. 19. Ոսկ. յհ. ա. 27. մաքրինաճեմ Նար. տաղ. մաքրիչ «ածելի» Վրդն. առ. 240. մաքրելի Պրպմ. 259բ (չունի ՆՀԲ), ևն։
• Windisch. 9 յն. μάϰαρ «երանելի երջանիկ»։ Lag. Anmerkungen VIIl ասոր. [syriac word] maxwar, msxawwar Գծ. իգ. 3 (թրգմ. ϰεϰονιαμένε, բռեալ)։ Նոյն, Arm. St. § 1461 մերժում է այս մեկնութիւնը։ Տէրվ. Altarm. 58 ամո-քել ևն ձևերի հետ սանս. marǰ «քերել, ջնջել, մաքրել» ևն։ Հիւնք. մոխիր բա-ռից։-Շատ մօտիկ են հնչում, բայց երևի պատահական են ասոր. [arabic word] məraq «մաքրել, յղկել», [syriac word] ma-rīqā «մաքուր», [syriac word] mədāqā «մաք-րութիւն. 2. յղկում». այս պրմատը բնիկ սեմական է և գտնւում է նաև ուրիշ սեմական լեզուներում. ինչ. արամ. [hebrew word] mrq, եբր. [hebrew word] mārūq «յղկուած, մաքուր», [hebrew word] mə-ruqīm «թագուհու արդուզարդն ու պատ-րաստութիւնը», [hebrew word] tamruq «շփում, օծում, մաքրում», ասուր. marāku «տր-րորել, սղկել»։
• ԳՒՌ.-Երև. Զթ. Կր. Տփ. մաքուր, Ասլ. մաքիւր, Մշ. մակուր.-Թրքախօս հայոց մէջ Ատն. մաքուր։
cf. Սեւամաղձ.
• «սևամաղձ», որից մելամաղ-ձիկ, մելամաղձոտ, մելամաղձութիւն, մելա-մաղձոտութիւն. հների մէջ չէ՛ գործածուած. կայ միայն նոր գրականում, իբր «տրտում, տխուր ևն»։
• = Յն. μελαγχολία «սև մաղձ» բառից կիսովին թարգմանուած. (μέλαν «սև» պահ-ուած է, իսկ χίλοςς. «մաղձ» թարգմանուած է)։ Նոյն բառն է՝ որ թրք. եղել է malixulia, որից էլ հյ. մախուլիայ. հմմտ. «Յաւ ինչ տնկի ի նա, զոր մախուլիայ կոչեն կամ սավտայի՝ այլազգիքն». Մտթ. և ագր. 80։-Հին բժշկութեան կարծիքով մաղձը սևանա-լուց յառաջանում էր ընդհանուր տխրութիւն։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ. նոյնը նաև Müller SWAW 41, 10։
clove-tree;
pink, carnation.
• = Պոս. [arabic word] mεxak «մեխակ». բուն իմաստն է «փոքր գամ» և գալիս է [arabic word] mēx «գամ, բևեռ, մեխ» բառից. այսպէս է ստուգաբանւում մեխակը նաև ուրիշ լեզունե-րում. հմմտ. գերմ. Nägelein, ֆրանս. clou de girofle, ռուս. гвоздика «մեխակ» (< гвоадикъ «գամ» բառից)։ Պարսիկ բառը փոխառութեամբ տարածուած է նաև ուրիշ շատ կովկասեան լեզուներում. ինչ. վրաց. մինգ. խին. բուդ. mixaki, ուտ. mixak, ջէք. mixagi, թուշ. mixak, ավար. mexak, բոլորն էլ նոյն նշ։-Հիւբշ. 270։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը նաև Lag. Arm. Stud. § 1465 ևն։
the seventh month of the ancient Armenian calendar, February.
• = Հպհլ. *mihrakān հոմանիշից փոխառ-եալ. սրա հետ հմմտ. հպրս. Νιϑράϰανα (այսպէս պէտք է ուղղել Ստրաբոնի τοίς Νιϑραϰινοις) «Միհրի տօնը», պհլ. mihra-gān (գրուած է mitrugān), պրս. [arabic word] mihrgān (կամ արաբացեալ [arabic word] ︎ mihriiān) «պարսից եօթներորդ ամիսը, սեպտեմբեր, աշնանամուտ կամ աշուն, սեպ-տեմբեր 16-ին կատարուած մեծ տօն ի պա-տիւ Միհր աստուծոյ»։ Այս բոլորը ծագում է պհլ. Mihr (գրուած է [other alphabet] Mitru), պրս. [arabic word] mihr բառից, որ Միհր աստու-ծոյ անունն է և նշանակում է նաև «պարս-կական եօթներորդ ամիսը», որ նուիրուած էր Միհրին. հմմտ. պրս. [arabic word] mihri-Gāh, mihrmāh «սեպտեմբեր ամիսը»։-Չայնական փոփոխութեանց համար հմմտ. մեհեան (Միհր բառից) և ահեկան<պհլ. *aϑrakān, *ahrakān։-Իրանականից է փո-խառեալ նոյնպէս վրաց. მიჭრაკნი միհրակ-նի ամսանունը (Մառ, Փизiолотъ 1904, էջ xxxVII)։-Հիւբշ. 194։
• Հներից Վանակ. տարեմ. և Տաթև հարց. 201 ստուգաբանում են. «Մահե-կի, զի տունկք և բոյսք որպէս զմեռեալ լինին եղեմնապատ և ձիւնաթաղ. մահ եկի, այսինքն ածի»։ Տաթև. ձմ. ա. մեկ-նում է «Մեհեկի՝ զմոլորութիւն հրէիցն ասէ, զի հրէայքն մոլորութեամբ կու-ոացան»։ Միհր բառից է դնում Bottich ZDMG 1850, 365։-Lag. Ges Abba Չ և Beitr. baktr. lex. 48 իբր պրս. mihrigān։ -Կոստանեան, Հայ. հեթ. կրօնը, Վղրշպտ. 1879, էջ 27 դնում է միհրական, Միհր աստուծոյ անունից, «որի ընդարձակ ժողովրդականութիւնը երևում է և այն տօնից, որ կատարւում է փետրվ. 13-ին (Մեհեկան ամիս) Տէ-րընտազ անունով»։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 103 պրս. māh «լուսին» բառի հետ. իսկ էջ 141 նաև Մահեան, Մեհնդակ յա-տուկ անունները, Խաչկոնց, Բիւր. 1898 թ. 4 կցում է հաթ. ma «լուսին աստ-ուածուհե»։ Benyeniste REA IK։ (1929), էջ 10 աւելի լաւ ճշտելով բառիս ձևը՝ դնում է մեհե(կան)<իրան. māiϑ-rya-։ է Մագ. գամագտ. ժե. «Ջի մի՛ մախիզ մնաս ցէ մթերեալ մեհենջանք՝ ձանձեալ աստուստ յՌեստոփանէ»։
• Նորագիւտ բառս գտաւ ու մեկնեց (ըստ Հին բառ.) Մէնէվիշեան ՀԱ 1911. 219, միանգամայն մատնանիշ անելով մեհևանդ և ապարանջանք բառերը։
melody;
canticle, song.
• (-դւյ, -դեաց) «մի տեսակ ե-
• = Յն, μελφδια «երգ, մեղեդի» բառից, որ ծագած է μέλος «երգ» (ծագումը տես Boi-šacq 625) և ἀδω «երգել» բառերից։ Փո-խառութեամբ անցած է նաև ուրիշ լեզունե-րի. ինչ. գերմ. Melodie, ֆրանս. mélodie, իտալ. melodia ևն։-Հիւբշ. 364։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
soot, smut;
• . անստոյգ բառ. ՀՀԲ և ՋԲ մեևնամ են «ձանձախարիթ, մուր». ՆՀԲ չունի. իսկ ԱԲ մեկնում է «անառակ». որից յոլովա-մեղծ «մրոտ» Նար. խը, էջ 121 (տպ. լոլո-վամեղձ. այսպէս նաև տպ. Պօլիս 1850, էլ 137. իսկ Աւետիքեան, Մեկն. Նար. Վենետ. 1859, էջ 241 ունի յոլովամեղծ)։
• Scheftelowitz BВ 29, 16 հհեւս. myrkr «մութ», հսաքս. mirki «խա-ւար» բառերի հետ՝ հնխ. merkg*e ձևից։ Մերժում է Charpentier BВ 1905. I66 և միացնում է գալլ. marga «կրախառն կաւային հող, արտի աղբ» և թերևս յն. ἄμόργη «ձիթապտուղի չեչ» բառերին. Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 135 հնխ. smel-«խարկել, այրել» արմատից հմմտ. հոլլ. smeulen «անբոց այրիլ». անգլ. smoulder, մ. անգլ. smolder «ծուխը», լիթ. smilkyti «ծխել», ռուս-cмалить «բոցավառիլ», լեհ. smalic «սև ծուխ արձակելով վառիլ, մրով սե-ւացնել» ևն։ Pokorny, 2, 275 հակառա-կելով Scheftelowitz-ի համեմատու-թեան, գտնում է որ հյ. մեղծ իր ղ-ով պատկանում է հնխ. mel-«սև» արմա-տին, ինչպէս է նաև մուղջ. (հմմտ սանս. maliná-, յն. μέλας, լեթթ. melns ևն, որոնք նշանակում են «սև»)։
soft, loose, slack, flabby;
weak, faint, nerveless, indolent, effeminate, languid, cowardly;
slothful, sluggish.
• , ի հլ. «կակուղ, փափուկ, մեղմ. 2. կնատ, թոյլ, թուլամորթ» Սեբեր. Եզն. (նիւթական իմաստի համար հմմտ. Տիկ ջը-րով թրջեալ մեղկի. Վրդն. սղ. էջ 405). որից մեղկագոյն Ոսկ. մ. ա. 12, մեղկանալ Երեմ. դ. 31, Փարպ. մեղկացուցանել Ոսկ. ես. Եփր. թգ. մեղկել Ոսկ. ես. մեղկութիւն Եզն. մեղկիչ Ոսկ. մ. ա. 10. մեղկախորհուրդ Ոսկ. ես.։ Սաստկականն է զմեղկիլ կամ սմեղկիլ Վրդն դան.։ Նշանակութեան փոփոխութեամբ ո.-նինք մեղկիլ «ցաւ քաշել. ցաւ կրել», մեղ-կութիւն «ցաւ» Տիմոթ. կուզ, էջ 24, 29, 79, 275, 286, իբր հետևողութիւն յունարէնի (տե՛ս Աճառ. Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի մէջ, էջ 87)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mel-արմատից. որից աճել է կ աճականով. բուն արմատի ժառանգները տե՛ս մալ «մանրել, փշրել» ձևի տակ. աճականի համար հմմտ. յն. μαλαϰός «կակուղ, փափուկ, քաղցր, անոյժ»։ Նոյն արմատից d, dh, t և այլ աճականներով ու-նինք յն. μέλδω «մեղմել, հալել», μαλϑαϰός «կակուղ, փափուկ, քնքոյշ, թոյլ, մեղկ», հիռլ. meldach «կակուղ, փափկիկ», անգսք, milde, հբգ. milti, հհիւս. mildr, գերմ. mile «քաղցրիկ, հեզ, փափուկ», գոթ. mildiϑa «քաղցրութիւն», լտ. mollis (<*moldvis) «կակուղ, թոյլ», հպրուս. maldūniu «երի-տասարդութիւն», maldenikis «երախայ», հսլ. mladū «մատղաշ, փափկիկ», լեհ. mto dy, ռուս. молодой «մատղաշ, երիտասարդ», млодщiи «կրտսերագոյն», սանս. mrdu-«կակուղ, փափկիկ, քաղցր, տկար», mra-dīvams. mrad-istha «կակուղ» և հյ. մեղմ, մատաղ, մատղաշ (Pokorny 2, 288, Boisacq д9 603-5, Trautmann 167, Ernout-Meillet 594, որ հյ. մեղկ դնում է հնխ. meldwi ձևից, Walde 491)։-Հիւբշ. 473։
• ՆՀԲ լծ. յն. μαλαϰός, լտ. mollis։-Նոյնը նաև Windisch. 17. Lag. Urgesch. 219 լտ. marcidus «թառամած, թոյլ, տկար» բառի հետ հնխ. mar արմատից, Lag. Arm. Stud. § 1475 յն. μάλϰη «ցրտից քցմիլ»։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 193 յն. μαλαxίς և լտ. mollis? Տէրվ. Նախալ. 52 համեմատում է յն. և գոթ. ձևերը և հյ. մեղ-կ ու մեղ-մ բառերից հետևցնում է հնխ. mar պարզական արմատը։ Նոյն, էջ 99 mark արմատի տակ շարում է հյ. մորմոքիլ, մեղկա-նալ, սանս. marč, յն. μαλϰίω, լտ. mar-cere և murcus «մեղկ»։ Meillet, Rev. crit. թրգմ. Բազմ. 1898, 120 և MSL 11. 394 և Esquisse 28 հայերէն բառի կ ձայնը դնում է dw-ից, որով լատինի
• նման հլ. մեղկ<*meldwi (հմմտ. եր-կու)։ Գազանճեան, Արև. մամուլ 1902, zz մ մասնիկով եղկ բառից։ Scheftelo-witz BВ 29, 23 և 46 սանս. marāla «փափուկ», ko-mala «խիստ փափուկ» ւատ. maltas. լիթ. malonus «շնորհալի» ևն։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 թրք. ələq «գաղջ» և հյ. եղկ, հեղգ բառերի հեւտ։
soft, mild, gentle, agreeable, tranquil;
—, —ով, softly, mildly, gently, agreeably.
• , ո հլ. «հեզիկ, հանդարտ, կա-կուղ, կամացուկ» Գ. թագ. ժթ. 12, Ոսկ. մ. բ. 5.-որից մեղմով «կամացուկ, մեղմու-թեամբ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Ագաթ. մեղմաւ իմն Ոսկ. ես. 367. մեղմանալ ՍԳր. մեղմա-կան Ոսկ. մ. ա. 1, գ. 13. մեղմագոյն Ոսկ. մեղմագնաց Սեբեր. մեղմածամ Վեղօռ. 192 (տպ. մեղմաժամ), մեղմախառն, Վեցօր. նոր բառեր են մեղմել, մեղմարար, մեղմաշունչ. մեղմաքայլ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ, որ կազմուած է հնխ mel-արմատից՝ մ աճականով. ընդարձակ տես մալել, մատաղ, մեղկ։
• ՆՀԲ «լծ. թրք. միւլայիմ, միլայիմ, յն. լտ. մալագօ՜ս, մօ՛լլիս, որ են մեղմ և մեղկ»։ Windisch. 17 յն. μαλαxός, լտ. mollis։ Տէրվ. Նախալ. 52 մեղկ բա-ռի հետ. հնխ. mar արմատից։ Գազան-ճեան, Արև. մամ. 1902, 77 մ մասնիկով յեղմ բառից։ Scheftelowitz տե՛ս մեղկ։ Իբր մ աճականով mel-արմատիզ լի-շում են Walde 492, Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 134։ Չունի Հիւբշման։
• ԳՒՌ.-Պարզ ձևի տակ ունինք միայն Ալշ. մեղմ, Մկ. մէղմ. -ածանցմամբ ունինք մեղ-մուկ (Rivola) «կամացուկ կամ գաղտուկ գործող (մարդ)», մեղմերէց տալ Ղրբ. = մեղմերուց տալ Գնձ. «մեղմիկ այրուիլ»։
insinuating, alluring, enticing, smirking;
unsincere, deceitful, subtile, fraudulent, wicked, malicious.
• (գրուած նաև մեղմեղ, մեխմեխ) «նենգաւոր, կեղծաւոր, շողոքորթ» Առակ. ժբ. 26, Գծ. ը. 22, Ոսկ. որից մեղմեխանք «կեղծաւորութիւն, շողոքորթութիւն» Եզն. Ոսկ. մ. ա. 13, բ. 2, 5. «կոտրատուիլը, նազ-կըռտիլը, պչրանք (աչքերով, ձայնով, շար-ժումնեռով)» Ոսկ. եբր. ա. տիմ. մ. բ. 12 մեղմեխել Եզն. մեղմեխուրիւն Ոսկ. գաղ. մ. ա. 7, 13. մեղմեղիլ «մարդահաճոյ խօսքեր ռնել, կեղծաւորիլ» Ոսկ. եփես. էջ 836։
• ՆՀԲ մեղմ բառից։ Bugge KZ 32, 18 կրկնուած մեղ «մեղք» բառից, ուստի և հնագոյն ձևը դնում է մեղմեղ։ Հիւնք. 144 մելան բառից, իսկ 225 մեղք բա-ռից։
cf. Օդերեւոյթ.
• «օդերևոյթ». ունի միայն ՓԲ. որից մետէորաբանութիւն, մետէորաբան, մետէորաբանական, բոլորն էլ գործածական միայն նոր գրականում։
• = Իտալ. meteora բառից, որ փոխառեալ է յն. μετέωρον «վերին բարձրագոյն (յատկա-պէս օդի խաւերի համար ասուած)» բառից. ծագում է μετα «ընդ»+ αείρω «բարձրաց-նել» բառերից։-Աճ.
sometimes, now and then, from time to time;
cf. Երբեմն.
• Աւետերեան, Քերակ. էջ 117 և ՆՀԲ հանում են մի երթ ձևից։ Հիւնք. մարթ ռառից։
sap, juice;
extract;
mucilage.
• , ո հլ. «ծառից վազած հիւթ, խէժ» Վեցօր. 101, 186. ունինք նաև հոյծ։ Բառ. երեմ. էջ 185 և հոյժ ՀՀԲ սխալագիր գրչու-թիւնները. նոր գրականում նշանակում է աոհասարակ «քամուած հիւթ», որից հուսա-թաղաևթ։
• Brosset JAs. 1834, 369-405 իրար լծորդ է դնում հոյզ, խէժ, խոյզ։ ՆՀԲ լծ. թրք. óz «հիւթ» և gōz yašə «ար-ցունք»։ Հիւնք. տճկ. óz «հիւթ»։ Karst, Յուշարձան 408 սումեր. uzu «միս, ճարպ», 421 թրք. yaš, is, iz «թաց», yuz-mek «լողալ», Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 341 թրք. 5z։
the second month of the ancient Armenian calendar.
• = Փոխառեալ է կովկասեաններից. հմմտ. վրաց. ორი որի, ჭერი հերի, մինգր. žiri, žuri, ինգ. or, oor, սվան. ori, heri, yervi, լազ. žur, žur, ǰur. բոլորն էլ նշանա-կում են «երկու», հոռի ամսանունը առնուած է իբր «երկրորդ ամիս», ինչպէս սահմի՝ եր-րորդ ամիս, կովկասեան «երեք» բառից։
• Հներից Վանակ. տարեմ. և Տաթև. հաոդ. 200 ստուգաբանում են հորել «թաղել» բայից. «Հոռի, զի հորեն երկ-րագործք և մշակք, զցորեան և զգինի ի շտեմարանս ժողովելով»։ Նոյնպէս է նաև Տաթև. ձմ. ա, որ մի քիչ յետոյ էլ ասում է. «Հոռի զխորհրդակցութիւն ա-սէ, յորժամ առաքեաց զհուրն ի ջուրն և նկարեաց զամենայն»։ Երզն. տօնապ. (տե՛ս Ալիշան, Հին հաւ. էջ 140) ասում է թէ այս ամիսը նախապէս կոչւում էր մատրան և Խոռէն անունով մէկի պատ-ճառով կոչուեցաւ Հոռի։ Վերի մեկնու-Ռիւնը տուաւ նախ Brosset, JAs. 1832, 528։-Պատկ. O названiяxъ древнихъ арpм. мъсяцевъ 1871, էջ 38 կցում է զնդ. xšaϑra vairyn «մետաղների պա-հապան ոգին», պրս. [arabic word] šahrē-var «է անուն հրեշտակի՛ միոջ, որ է վե-րակացու հանքաց և հրոյ. 2. է անուն չորրորդի աւուր իւրաքանչիւր արեգակ-նային ամսոյ», աղուան. oreli «10-րդ ամիսը»։ Վրացականի հետ են կապում
• նաև Բագմ. 1845, 82, Հ. Ե. Տայեցի՝ Բազմ. 1897, 337, Բասմաջեան՝ անդ, էջ 339, Աճառ. անդ՝ էջ 394, Հիւնք. եα 313։-Ալիշան, Հին հաւ. 139 կցում է խոռ (Հայկի որդին), եգիպ. Հոր. Orus, յն. լտ. Հորա «դիցուհի գեղեցկութեան», գւռ. խորոտիկ և պրս. խոր «արև», իսկ էջ 338 պրս. խուրտատ ամսանունըչ Յա-կոբեան, Բանաս. 1900, 37 քաղդ. airu, եբր. iyyar, արաբ. ասոր. ayyar «երկ-րորդ լուսնային ամիսը», պրս. xōr «արև» ևն։ Պատահական նմանութիւն ունի չին.> orh4 «երկու»։
trodden, frequented.
• «կոխուած, շիտակ (ճամբայ)» Ոսկ. գծ. 10 (չունի ՆՀԲ). որից հորդել «ճամբան բանալ, մաքրել, պատրաստել» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 15 և ես. Եփր. ել. (գրուած նաև խոր-դել Պիտառ). հորդիլ «երթալ, տարածուիլ» ԱԲ. հորդան տալ «ճամբայ հանել, յառաջ վարել, քշել (զօրքը, ոչխարները ևն)» Սղ. հէ. 52. Յհ. կթ. ռահահորդ «ճանապարհորդ» ննորհ. տաղ. ներհորդիլ «յառաջ խաղալ, յառաջանալ» Յհ. իմ. ատ.։
• ՆՀԲ հարթել, յարդարել, յորղել, ռմկ. ղորդել, խորդել, թրք. օրտու եիւրիւթմէք «բանակը յառաջ վարել» ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. ὄρϑόω «ուղղել, առաջնոր-ռել, հովուել»։ Scheftelowitz BВ 29, 21 սանս. par «յայնկոյս վարել», յն. πορος «անցք», անգսք. faran «անցնիլ, եր-թալ» ևն բառերի հետ. հայերէնը իբր անց. դերբայ հնխ. prto-ձևից։ Այս մեկնութիւնը ընդունում են Walde 602, Boisacq 758 և Pokorny 2, 39։ Karst, Յուշարձան 421 լտ. porro, գերմ. Furt, յն. περαίνω «կատարել, վերջացնել, անցնիլ», թթր. yor, yur, yur. «քայլել»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. հօռտել, Բլ. հօրտել, Մշ. հօր-թել, Սլմ. խորթել, Հմշ. Տր. հօրթէլ, Վն. խորտել, Մկ. խուրտիլ, Ոզմ. խուռտիլ «տու-նը աւլել, մաքրել, սրբել», Հճ. հիյթել «ձիւնը տանիքից թափել» (ըստ Թէրզեան, Ամէն. տարեց. 1924, էջ 197), որից Կր. հօրթունք «յարդարանք, մաքրել ու սրբելը», Սեբ. հօր-դ'էլ «ծառը յօտել» (այսպէս նաև Ռ. երևի յօտել բառի հետ խաչաձևմամբ)։ Ուրիշ է ջորդել, խորդել «շինել, յարդարել, յօրինել», որ ծագում է ղորդ<ուղղորդ բառից։
horizon;
-;
— զգալի, երեւոյթ, ուսումնական, իմանալի, sensible, apparent, mathematical, rational -;
քաղաքական —ն մթագնի, ամպէ, the political-horizon begins to lower, to become cloudy;
—ն սկսանի պարզել, the-begins to clear up.
• «տեսութեան սահմանագիծո». ունի միայն ՓԲ. նոր գրական բառ, որից նաև հորիցոնական։
• = Ֆրանս. horizon հոմանիշից. սրա հետ նոյն են իտալ. orizzonte, գերմ. Horizont, անգլ. horizon, լտ. horizon ևն. բոլորն էլ ծագում են յն. ὄρίζων հոմանիշից, որ ներկ, դերբայն է ὄρίζω «սահմանորոշել» բայի. այս էլ ծագում է ὄρος «սահման» բառից։
• Ուղիղ մեկնեց Հիւնք. էջ 139։
purulent blood.
• «շարաւալից արիւն». ունի միայն ԱԲ. մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Մխ. բժշ. էջ 63. «Ապա թէ իւր էութիւնն աւիրի, նա հերձե զերակսն և ի յանդամ մին վաթի, հու և շարաւ ընծայի իւրմէն»։
• = Պրս. ❇ hū «թարախ» բառից. հմմտ. ︎ [arabic word] ❇š︎︎︎ [arabic word] ︎ [arabic word] in jarāhat-rā hū burda ast. va'nī ab dar andarūnas uftād «այս վէրքը հու է կապել, այսինքն մէջը ջուր է հաւաք-ուել» (Vullers). բառս կարդացւում է նաև hav, որ սխալ է, ինչպէս ցոյց են տալիս նախ հայերէնը, և երկրորդ՝ քրդ. ❇ heu «փտախտ, gangréne»։-Աճ.
• Müller, Armen. VI, էջ 4 իբր բնիկ հայ՝ դնում է հնխ. pū̄ «հոտիլ, փտիլ» տոմատից. հմմտ. սանս. puy, pūyè «հոտիլ, նեխիլ, փտիլ», pūya «հու, շա-րաւ, թարախ», puti «թարախ», puta «հոտած», զնդ. pū «հոտիլ, նեխիլ, փտիլ». puiti «նեխում, փտում», լն. πὸον, πōον «թարախ», ποόω «թարախո-
• տիլ», πὸϑω «փտեցնել», πὸϑομαι «փր-տիլ», լտ. pūs «թարախ», puleo «հո-տիլ, թարախոտիլ», գոթ. fuls, գերմ. faulen «նեխել», լիթ. pūvu «փտիլ», pu-lei «հու, թարախ» ևն։ Այս մեկնու-թիւնը ընդունում է Հիւբշ. 468։ Վերի մեկնութիւնս հրատարակուած է Բազմ. 1897, 169 և 1898, 371։. Հիւբշման (անձնական), յետոյ նաև IF Anz. 10, 45 ընդունեց, ըստ որում հայ բառը շատ յետին գործածութիւն միայն ունի։ Հիւբշ-մանի առաջին կարծիքը կրկնում են Walde 626, Boisacq 828 և Pokorny.2, 82, անտեղեակ մնալով վերջին կարծի-քին։
cf. Հուղկահարու.
• , ի-ա հլ. «աւազակ» Պիտ. որից հուկահարու Պիտ.՝ հուղկահարութիւն Պիտ.։
• = Երևի թէ բարդուած է *հուղիկ կամ *հու-ղուկ անծանօթ բառից+հար (հարկանել). հմմտ. պրս. ❇ rāhzan «աւազակ», որ է բուն «ճանապարհ զարնող»։
• ՆՀԲ մեկնում է «հարող ուղեկի կամ ուղեկանի»։ Եազըճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 սանս. hr, har արմատից։
raw, unripe, sour, hard;
half-cooked;
cruel, ruthless, inhuman.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «չեփած, անեփ. 2. նմանու-թեամբ՝ տմարդի, անգութ» Ել. ժբ. 9. Ա. եզր. ա. 12. Ոսկ. յհ. բ. 8, 31, 33. որից հմու-թիւն Ոսկ. յհ. բ. 4. 14, 36. հմակեր Խոսր. պտրգ. Նչ. եզեկ. հմակերութիւն Պրպմ. Մեկն. ղևտ. հմագոյն Փիլ. տես. հմանալ Ոսկ. յհ. բ. 14։
• =Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. omo-ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] āmá̄-, յն. ὥμός, հիռլ. om, կիմր. of «հում». -Իրանեան ընտանիքում աւնինք աֆղան. ōm, um, կամ h, ձ նախա-ձայնի յաւելումով՝ բելուճ. hāmag, օսս. xóm, պրս. [arabic word] xam, քրդ. xāv «խակ» (Horn § 463)։-Նոյն արմատին են պատկանում նաև լտ. amārus «դառն», հոլլ. amper «կր-ծու, դառն, խակ», հիսլ. apr «կծու», հին շվ. amper «թթու, կծու, դառն», սանս. am-lá-, ambla-«թթու», հբգ. ampfaro, անգսք. ompre, գերմ. Ampfer «թրթնջուկ», ալբան. ámbel'e, emble «քաղցր», tembl'ε «լեղին» (Walde 31, Boisacq 1082, Kluge 16, Ber-neker 426, Pokorny 1, 179)։ Հայերէնի մէջ հ յաւելուած է, ինչ հաւ։-Հիւբշ. 468։
• Ուռիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ՝ համեմատե-լով յն. օմօ՛ս ձևի հետ։ Böttich. Arica 83, 392 պրս. xam «խակ»։ Lag. Arm. Stud. § 1312. ինչպէս նաև Հիւբշ. Arm. Stud. 39 կասկածելի են գտնում համե-մատել վերի ձևերի հետ՝ հ նախաձայնի պատճառաւ։ Այս նախաձայնը Meillet MSL 21, 187 համարում է պարթևական
• շրջանին աւելացած՝ իրանեանների ազ-դեցութեամբ. նախնականն էր հյ. *ում։ Tomasrhek Deut I itteraturzeit 1883 էջ 1254 իբր կովկասեան փոխառութիւն՝ վրաց. ումի ձևի հետ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. Տփ. հում, Սվեդ. հօմ, Ասլ. հիւմ, Ագլ. Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. խում, Ոզմ. խօւմ։ Նոր բառեր են հումահում, հումահոտ, հում-լում, հումի, հումովի։-Ախք. և Կր. հում նը-շանակում է նաև «հում կաթի թթուած սե-րը»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. უმი ումի, ვუმი հումի դհրւմ»։
ford, shallow passage, way;
cf. Հոյն;
fordable, passable;
— մի, a little, something;
briefly, succinctly;
ի — ելանել, to obtain one's scope.
• «գետի մէջ ծանծաղ տեղ՝ որից կարող է մարդ անցնիլ, ելք, հնարք, ճաս-բայ» Ծն. լբ. 22. Յես. բ. 7, Մծբ. Եւագր. «անցք, բացուածք, բաց մնացած տեղ» Բուզ. գ. 1. (ՆՀԲ սխալմամբ գրում է հուն մի «մի քիչ, խուն մի»). «ծանծաղ, երեսկունկ, սա-կաւաջուր» Արծր. որից ի հուն ելանել «գլուխ ելնել, յաջողիլ» Ոսկիփ. հունաւոր «սահմա-նաւոր» Ոսկիփ. անհուն «անվերջ, անանռա-նելի, ընդարձակ» (գետ) Եփր. ծն., (հեղեղ) Ամովս. ե. 24, (ծով) Եւս. քր., (բազմու-թիւն) Ագաթ. հունել «անցանել» Բռ. երեմ. էջ 185. ըստհուն «հմուտ» Երզն. քեր. ներ-հուն «հմուտ» Շնորհ. վիպ. Կրպտ. ոտ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pont-ձևից. ցե-ռաևեռնեոն են սանս. pánthā̄s (սեռ. pa. paϑō» «ճամբայ», հպրս. paϑim (հյց.) «ճամռայ», (պհլ. ❇ pand և պրս. [arabic word] ︎ pand ստացել են «խրատ» իմաստր. Horn § 330). օսս. fāndag, fāndag «ճամբայ, փո-ղոց», յն. πόντος «ծով», πατος «շա-ւեռ», լտ. pons «կամուրջ, ճահիճի մէջ բաց-ուած կածան» (որից ֆրանս. pont, իտալ. ponte «կամուրջ»), հսլ. pati և հպրուս.* pin-tis «ճամբայ», սերբ. pút, ռուս. nуть «ճամ. բայ». բոլորի արմատն է հնխ. pent-«գալ, երթալ», ինչպէս ցոյց են տալիս հբգ. fendo «հետիոտն», funden «շտապել» ևն. այս pent-արմատի ձայնդարձն էր pont-, որ գտնում ենք յատկապէս յն. և լտ. ձևերում. հայերէնի մէջ վերջաձայն t-ի անկումով և ռնգականի մօտ o ըստ օրինի ու վերածուե-ւով՝ յառաջացած է կանոնաւորապէս հուն ձևը։ Նշանակութեանց զարգացման համար հմմտ. զնդ. pərətu-«կամուրջ» և pəšu-«հուն», յն. πόρος «հուն, ճամբայ, շաւիղ» ևն հնխ. per-«անցնիլ» արմատից (Walde 598, Boisacq 803, Ernout-Meillet 751, Trautmann 205, Pokorny 2, 26)։-Հիւբշ. 468։
• Brosset, JAs. 1834, 369-405 վրաց. փոնի ձևի հետ։ Հիւնք. հուն և անհուն դնում է ունիմ բայից. անհուն համա-րում է ունայն բառի երկրորդ ձևը։ Ու-ղիղ մեկնեց Meillet MSL 7, 161, To-maschek, Deut. Littrtrz. 1883, էջ 1254 վրաց. փոնի (իբրև կովկասեան բառ)։ Karst, Յուշարձան 401, 404 սումեր. gina «փոքր, քիչ» (իբր հուն մի, խուն), 426 թրք. son «վերջ» (իբր ի հուն ելա-նել)։
• ԳՒՌ.-Անկախ գործածութիւն ունի միայն Բլ. Մշ. հուն. բայց կան նաև հետևեալ ձևե-րը. Ակն. Եւդ. Մշ. Չն. հուն ելնել. Եւդ. հու-նատրիլ, Սեբ. հնավօրիլ «մէկի հետ մաքա-ռելով գլուխ ելնել, յաղթել», (տե՛ս նաև հը-նար բառի տակ).-հունաւորուիլ Վն. «բնա-կութիւն հաստատել», անահուն Խրբ. «ան-հուն» (ծով), Ապ. Բլ. «անսահման» (Աստ-ուած).-Կայ նաև ուն-բուն Վն., ունքուրունք Երև. Ղզ., հունք ու բունք Տփ. «մի գործի բռ-լոր մանրամասները, մէկի ամբողջ գերդաս-տանը և ծագումը», որ կարծեմ հուն և բուն բառերի կրկնութեամբ է ձևացած։
• ՓՈԽ.-Վրաց. უონი փոնի, ყნი ֆո-նի, մինգր. φონი փոնի, φონი ֆոնի. սվան. fon, lafan, աբխազ. afan «գետի հու-նը», վրաց. უუონო ուփոնո «հուն չու-նեցող (գետ)». այս բառերը կարող են ներ-կայացնել հայերէնի հնագոյն ձևը (տես Չուբ. 2 1312). իսկ ըստ Հիւբշ. 397 պատա-հական նմանութիւն ունին։
near, nigh, close, adjacent;
near, close to, by, by the side of;
—, ընդ —, — ընդ, — առ —, ի հպոյ, near, close, at hand;
by and by, shortly, soon, very soon, in a short time;
— լինել, երթալ, մատչել, to be near, to approach, to draw near, to go or come near to, or towards, to go closer to;
to touch.
• , ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «մօտ, մերձ, քովը» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 2, 9. Եփր. ել, «մօտաւրոապէս, կլոր հաշւով» Կոչ. 351 (յառաջ հուպ ի հազար ամ). «մօտաւոր, քո-վիկը, մերձաւորը» Սահմ Անյ. պորփ. Նիւս. բն. որից ի հպոյ Ոսկ. մ. ա. 10, 15. ընդ հուպ «անմիջապէս, իսկոյն» կամ հուպ ընդ հուպ «իսկոյն» ՍԳր. (յետնաբար կայ նաև հուպ ընդ հուպ, հուպ առ հուպ «մօտ մօտի, կողք կողքի» Յհ. կթ. Արծր. Կիւրղ. գնձ. տե՛ս և յաջորդը). հպիլ «մօտենալ, կպիլ, դպչիլ» ՍԳր. Կիւրղ. ծն. հպագոյն Դիոն-երկն. թղթ. Անան. եկեղ. հպաբար Կիւրղ. գնձ. հպաւոր Ոսկ. յհ. մկ. հպելիք Կիւրղ. գնձ. դիւրահուպ Փիլ. այլաբ. Սարգ. ա. յհ. ա. էջ 490. երկրահուպ «հողին մօտեցած» ԱԲ. վաղահուպ Լաստ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sub-ձևից. սրա ամենամօտիկ ժառանգներն են լտ. sub «տա-կը, ըստ, մօտիկ, մերձ, առաջի, տակից, դէ-պի, վրայ», subeo «հուպ լինել, մօտենալ» ումբր. sub-«տակը»։ Այս sub-ձևը կազ-մուած է հնխ. upo նախդիրից, որի վրայ ա-ւելացել է eks-նախամասնիկը, կրճատուե-լով նրանից ek-մասը. իսկ uрo նախդրի տեղ դրուած է իր ձայնդարձր ub-, որի հա-մար հմմտ. յն. ἀπό, լտ. ab։ Ընդհանրա-պես կարծւում էր, թե այս ամբողջ ձևափո-խութիւնը կատարուած է լատինականում. բայց հայերէնի համեմատութիւնը ցոյց է տալիս՝ որ նոյն իսկ նախալեզուեան շռնա-նից է։ Միւս լեզուները ունին միայն հնխ. upo ձևի ժառանգները. ինչ. յն. ὸπό «տա-կը», ύπερ «վրայ», սանս. զնդ. հպրս. upa «առ, կողքին, դէպ, մերձ», գոթ. uf «տակը, վրան», հբգ. oba, ubar, ul, uf, հիսլ. upp, անգսք. up, upp, հիռլ. fo, կիմր. quo-, գալլ։ vo-«տակը» ևն. նաև լտ. super «վրայ», ումբր. super «վրայ» (Walde 748, Boisacq 1005, Pokorny 1, 192)։
• ՆՀԲ լծ. յն. ὸπο «ի ներքոյ, առըն-թեր»։ Եւրոպա 1849, էջ 200 հպրս. upa։ Վերի ձևով մեկնեց նախ Տէրվ. Նախալ. 119, որից անկախաբար Bugge KZ 32, 61 և Meillet MSL 8, 292, 10, 270։-Հիւնք. ափ բառից։ Nyberg, Hilfsbuch 2, 13 իրան. *upa-ձևից փոխառեալ է համարում. հմմտ. սանս. upaka «մօ-տիկ, կից», պհլ. apāk «միասին»։
• «սեղմում, սեղմել» իմաստով. գտնւում է գաւառականներում. այսպէս հուպ տալ Երև. Լ. Ղզ. Ղրբ. Շմ. Տփ. (=խուպ տալ Ջղ.) «սեղմել», հուպ գալ Երև. «սեղ-մուեւ», որից իմաստի զարգացմամբ՝ հուպ Ղրբ. «փակ, գոց», հուպ ունել Ղրբ. հուպ ա-նել Շլ. «փակել, գոցել», հուպ գալ Ղրբ. «գոցուիլ, փակուիլ», հպնափայտ Ղրբ. «գոր-գի ոստայնի գերանները սեղմող փայտը»։ Այս բառից ազդուելով է անշուշտ, որ այժմ Կովկասում ոմանք ընդ հուպ «իսկոյն, շու-տով» բառը գործածում են «պինդ կպած, քիպ»! նշանակութեամբ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ub-«սեղմել, ճըն. շել» արմատից, որի միակ ժառանգներն են սանս. ubjáti, զնդ. ubǰyāite «ցած սեղմել», հպրուս.-լիթ. ūbyti «շտապեցնել, արտորցր-նել». հնխ. արմատի գոյութիւնը ժառանգնե-րի պակասութեան պատճառով կասկածա-կան է՝ ըստ Pokorny 1, 193. հայերէնը գա-լիս է այժմ հաստատելու։-Աճ.
last;
— յետին, վերջին, the last, the last of all, the hindmost;
— յետոյ, — ուրեմն, after all, at last, lastly, finally.
• «յետին, վերջին, ամէնից յետոյ». գործածւում է մանավանդ հուսկ յետին, հուսկ յետոյ, հուսկ վերջին դարձուածների մէջ՝ Ծն. լգ. 2. Ա. կոր. ժե. 8. Եւս օր. աւե-լի անկախ ձևով կայ հուսկ կրտսերն Եւս. քր. հուսկ յեզր մագաղաթին Փարպ. առհասարակ գործածւում է անհոլով. միայն Մագ. թղ. ունի ի հլ. (Ի հուսկիցս կարծեաց)։
• ՆՀԲ լծ. յն. ἔσχατος «յետին» և թրք. ուզագ «հեռի»։ Տէրվ. Նախալ. 121 հնխ. paska «յետին» ձևիղ. հմմտա սանս. paçča, լիթ. paskui, որոնց պար-զագոյն ձևն է լտ. post։ Müller WZKM 5, 269 սնս. pascāt, զնդ. paskat «լե-տևը, յետոյ»։ Meillet MSL 8, 296 դը-նում է *putsko-ձևից. հմմտ. յն πύμϰτος «վերջին», πυγή «յետոյք», սանս. oúócha-«պոչ», putau «նստոյ տեղի» ևն։ Հիւբշ. IF Anz. 10, 48 յիշում է Müller-ի մեկնութիւնը։ Բայց թէ՛ այս և թէ յաջորդը անստոյգ են, որովհետև յիշատակուած ձևերի համապատասխա-նութիւնը հենց անստոյգ է. տե՛ս Boi, sacq 826-7 և Pokorny 1, 48։ Հիւնք. իսկ բառից։ Karst, Յուշարձան 421 թրք uzaq «հեռու»։
rhetor, rhetorician, orator.
• . ի-ա հլ. «ճարտասան, ճարտա-ոախօս» Եւս. քր. Փարպ. Խոր. որից հռետո-րաբան Կորիւն. հռետորութիւն Եւս. պտմ. հռետորական Փարպ. գրուած է նաև ռետոր Ժմ. յն. հեռետոր Պղատ. սոկր. 37, 38. յետին ձև է հռետուորիլ «ճարտասան դառնալ» Հին քեր. հմմտ. նաև հռիտորայ։
• = Յն. ῥήτωρ «ճարտասան» բառից, որ գալիս է ῥη-«խօսիլ» արմատից. սրա-նից փոխառեալ են նաև լտ. անգլ. rhetor, ֆրանս. rhéteur, ասոր. [other alphabet] ︎ rnītō. rā հոմանիշները։-Հիւբշ. 362։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ. վերջինը միացնում է նաև լտ. orator-
salary;
bursary.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «ռոճիկ, թոշակ» Սեբ. 89, 138, Անան. գիտ. 21. Յհ. կթ. 357. Ասող. 124. Լաստ. ժը. (տպ. 1844, էջ 80), Ղևոնդ ժ. էջ 33, ժե. էջ 99. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 322. գրուած նաև հռոք Տաթև ձմ. կդ. խռոկ Գիրք թղ. 518. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 90. լետ-նադարեան հայերէնի մէջ աւելի սովորական և ժողովրդին աւելի հասկանալի բառ էր քան թոշակ. այնպէս որ Մխ. Գօշի Դատաս-տանագրքում, հրտր. Բաստ. էջ 82, թոշակ բառի դէմ, իբրև բացատրութիւն, լուսանցքի վրայ գրուած է հռոգ։ Որից հռոգակեր Վրդն. դան. ե. էջ 256, հռոգել Ուռհ. էջ 21, հռոգ-վոր «ռոճիկով աշխատող անձ» Սմբ. դատ. էջ 28, 192։
• = Բիւզ. յն. ῥὸγα «ժողովրդին բաշ-խուած դրամ», որ փոխառեալ է լտ. eroqatio ձևից (Sophocles 971). սա էլ ծագում է ero-go «ծախսել, դրամ բաժանել՝ յատկապէս ժողովրդական ծախսերի համար» բայից. յոյն բառը նշանակում է նաև «զինւորներին տրւած թոշակ, տարեթոշակ» (Կոստ. պերփ. de admin. imp. էջ 185, 187). յունարէնից է փոխառեալ նաև վրաց. როკი րոքի, როღაი րողաի «ռոճիկ. 2. պարգև»։-Հիւբշ. 362։
• ՆՀԲ նոյն համարելով ռոնիկ բառի հետ՝ դնում է իբր պրս. րուզի, րըզգ ևն։ Պատկ. Изсльд. էջ 18 նոյն ընդ ռոճիկ։ Հիւնք. պրս. րուզ, րուզի, րունի։ Ուղիղ մեկնեց նախ Brockelmann, Ուս. փոխ. բառից, էջ 91։
cf. Համբաւ;
exultation, rejoicing;
solemnity, pomp;
—աւ, solemnly, pompously;
— հարկանել, cf. —եմ;
— լինել, to be heard, published, divulged;
— հարկանիլ, to be spread the fame of;
եւ երթայր — զնմանէ ընդ ամենայն կողմանս, and the fame of him went out into every place of the country round about;
— ընթանայ, it is reported, there is a report, they say;
the report is spread;
it is rumoured.
• , ի-ա հլ. «ուրախութեան ձայն՝ աղաղակ» Ա. մն. ժե. 28. «անուն, համբաւ» ՍԳր. որից հռչակ հարկանել «անուն հանել» Մրկ. ա. 45, Բ. կոր. բ. 14. հռչակել Ագաթ. Փարպ. հռչակեցուցանել Ոսկ. բ. տիմ. հըո-չակական Ագաթ. հռչակաւոր Ագաթ. բարե-հռչակութիւն Ոսկ. յհ. բ. 37. բազմահռչակ րահռչակ Կիւրղ. գնձ. տխրահռչակ (նոր բառ)։
• = Բնաձայն բառ. ծագում է հ ձայնից՝ ռ զօրացուցիչ մասնիկով, չ ածանցականով և -ակ մասնիկով. ձևի համար հմմտ. խռչակ բառը, ինչպէս նաև կռչել, ճռչել, շռիչ, շռիճ, սռիչ, խռչափող, խռչոտիլ. իսկ արմատի հա-մար հմմտ. հնչել, հռնչել բառերի տակ յիշ-ուած ձևերը։-Աճ.
• Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 85 պրս. [arabic word] farǰ «արժանաւորութիւն, պատիւ, յարգանք»։ Հիւնք. հառաչել բայից։ Վե-ոի մեկնութիւնս տե՛ս ՀԱ 1899, 204բ։
• «մի տեսակ գեղեցիկ ծաղիկ է, տճկ. տիւյիւն չիչէյի. ֆրանս. renoncule». ունին միայն ՓԲ, Նորայր Բռ. ֆրանս. 1067 և ՀԲուս. § 1753, իբր նոր գրական բառ։
• = Լտ. ranunculus հոմանիշից յարմարեց-րած գրագէտների ձեռքով։
• Այսպէս մեկնեց ՀԲուս. անդ։ Նորայր. Բանաս. 1901, 124 մերժում է, որով-. հետև կայ հրանուկ Բղ. «ցինկ ծաղիկը»։ Ըստ իս այս երկուսը կապ չունին իրար հետ։
inheritance;
legacy, bequest, gift by will, endowment;
— առնել, to bequeath.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կտակով ժառանգութիւն թող-նուած ինչք» Մխ. դտ. Կանոն. էջ 125. Սր-բել. հրտր. Էմ. էջ 151. որից հրիտակատար (իմա՛ հրիտակակատար) Մխ. դտ.։
used up, worn out, old;
cf. Հալ եւ մաշ.
• «մի տեսակ ընդեղէն, մանը ուռռ» Մխ. առակ. (լտ. phaseolus mungo ըստ ՀԲուս. § 1982, pisum sativum L կամ pi-sum e latius M. В ըստ Տիրացուեան, Con-tributo § 267-8. տե՛ս և Seidel, Մխ. հեր. § 51)։
• = Պրս. [arabic word] mās հոմանիշից. հմմտ. սանս. [other alphabet] maša-«լոբի», քրդ. mās «ոսպ, բակլայ»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև վրաց. მამა մաշա «ոսպի նման սի-սեռ», արաբ. [arabic word] maš «մի տեսակ հնդկական ընդեղէն՝ նման սիսեռի, phaseo-lus max L» (տե՛ս Իբն-ի Բատուտա հտ. Գ. էջ 131), ն. ասոր. maši «լոբի», արևել. թրք. mās «մաշ» (ըստ K. B. Shaw) կամ չաղաթ. māš̌ «մի տեսակ կորկոտ» (ըստ Vambery), ֆրանս. mäche «աղցան անելու խոտ է, valerianella locusta» (ըստ M. Devic, Dict. é́tym. des mots fr. d'origine orientale, Pa-ris 1876)։-Հիւբշ. 198։
• Ուղիղ մեկնեց նախ. ԳԴ, նոյնը նաև ՆՀԲ։
cos-lettuce.
• «հազար բոյսը». իբր յն. բառ յիշում է Մագ. ձգ. «Հազարդ խաւարտ՝ յու-նարէն ասի մառուլ, որ նշանակէ, եթէ ի մա-յիս յուլիս պարտ է ճաշակել և այլ ոչ բնաւ»։ Յետին նորմուծութիւն է Եզնիկի ա. տաա-գրութեան մէջ (Չմիւռնիա) «Եւ զհազար, որ է մառուլ, եթէ ի տօթ ժամանակի ուտիցէ ոք...»։
• = Յն. μαρούλιον, նյն, μαρούλι «հազար բոյսը, lactuca saligna, պրս. քեահու» բա-ռից։ Ըստ Bailly, Dict. gr.-ir. I9l0, էջ 12277 թերևս ἀμαρούλιον ձևից, որ գա-լիս է լտ. amarus «դառն» բառից։ Ըստ այսմ Մագիստրոսի բացատրութիւնը՝ որ ենթա-դրում է թէ բառը ծագած է μάῖος «մայիս» և ἰούλιις «յուլիս» ամսանուններից, ժողո-վըրդական կամ քմածին ստուգաբանութեան արդիւնք է։ Նոր յունարէնից է փոխառեալ թրք. [arabic word] marul «հազար», որից էլ Պլ. Սեբ. մառուլ։-Աճ.
seed-pod of the rose.
• «շնվարդ, վայրի վարդի պտու-ղը, լտ. cynorrhodon, կամ rosa canina L (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 214)» Լծ. նար. կէ. որից մասրի կամ մասրենի «վայ-րի վարդենի» Բժշ. Կոստ. երզն. 113. Ամեռա ունի միայն ՀՀԲ և ՀԲուս. § 198z.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ակն. Բն. Երև. Զթ. Մկ. Մշ. Ննխ. Վն. Տփ. մասուր, Սլմ. մասուր, մանսուր, Խրբ. մասուլ, մասուրա, Ախց. մասուրա, Ոզմ. մասօր, Հճ. մանսույ, Ղրդ. մա՛սուռ, Ղրբ. մհա՛սուր, Սեբ. մասբուռ, Չմշ. մարսիգ։
• ՓՈԽ.-ինձ թւում է թէ մի կապ կայ քրդ. masur «ուռեցք», թրք. [arabic word] mayasəl «սրբանից արիւներթութիւն» (Հաճինի թրք. mayasər) և հյ. մասուր բառերի միջև։ Ի-մաստի զարգացման համար հմմտ. հյ. թութ «պտուղը» և թութք «արիւներթութիւն»։ Ժո-ղովրդական բժշկութեան մէջ մասուրը գոր-ծածւում է իբր դեղ արիւներթութեան. շատ տեղ էլ մասուրի համար կարծիք կայ թէ շատ ուտելով սրբանի քոր է յառաջ բերում. հմմտ. նաև ֆրանս. gratte-cul «մասուր», որ ստուգաբանօրէն նշանակում է «յետոյք քորող»։ -Թրք. բառի աղբիւրն է արաբ։ ❇ bavāsīr «թութք, արիւներթու-թիւն», որ դարձել է նախ թթր. [arabic word] babasir (Будaговъ 1, 272), վերջաձայնի փոփոխութեամբ թթր. և Ատրպտ. թրք. [arabic word] babasil, որ յետոյ հյ. մասուր բա-ռի ազդեցութեամբ դարձել է mayasər կամ maуnsəl։ Պէտք է նկատի ունենալ որ ժողո-վուրդը երբեմն կեղծ ստուգաբանութեամբ մի բանի անունից դեղ է հնարում. օր. լտ. as-trutium «օճառախոտ»ը փռշտալու դէմ դեղ դարձաւ. Իտալացիք սամիթի խաշուն աչքի հիւանդութեանց իբր դեղ են գործածում, ստուգաբանելով finocchio «սամիթ» բառը fino occhio «վասն աչաց» (Ernout-Meillet 77-8).
• «մի տեսակ բոյս» Գաղիան. Բժշ. (ըստ Տիրացուեան, Contribato § 89 polygonum Bistorta L, որ ըստ Aниeи-ковъ-ի Բուսաբանական բառարանի, էջ 264 Կովկասում հայերն ու թուրքերը (Բորչալու) անուանում են ագիր)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მატიტელა մատիտելա բոյ-սը, որ Չուբինով 678. մեկնում է ռուս. гпорымъ, воробьины яаычки, кровавникъ, кровавикъ, кровяика (Анненковъ այս վերջինները համարում է էջ 264 Polygonum Bistorta L, իսկ էջ 277 ptarmica vulgaris DG)։
metretes or amphora (a liquid measure, the Roman about seven, the Attic about ten gallons).
• . ու հլ. «ցամաքեղէնի կամ հեղա-նիւթերի չափ է» ՍԳր. Շիր. Վրք. հց. (ըստ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 127 այլևայլ մեծութիւն ունի. կայ 50 քսեստ, 150 քսեստ, ինչպէս և 6 քսեստ առնող մար. պոնտական մարը ըստ Եպիփանի՝ 20 քսեստ էր առնում. իսկ ըստ Վրք. հց. փոքր մի չափ է, քանի որ առում է «ի ժամ ճաշոյն կերիցես մի հաց և լիտր մի միս և մար մի գինի արբ»։)
• = Իրան. *mār ձևից, որ աւանդում են յոյն հեղինակները μάρις ձևով. սրանից է նաև պոնտ. μάρης «մար»։ Իրանեան բառը ևա-րող է լինել պհլ. *mār, որ գալիս է հնագոյն *māhr ձևից և այս է <հպրս. *māϑra, իբր սանս. [other alphabet] mātrā-«չափ»։-Հիւբշ. 192։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, անդ, որ երկարօրէն խօսում է բառիս վրայ և կցում յն. և պոնտ. ձևերին։ ՆՀԲ պոնտ. μάρις և եբր. մօր «չափ»։ Lag. Gesam. Abhd. 197 նոյնպէս պրս. և պոնտ. ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 75 և Նախալ. 98 սանս. matrā, յն. μετρον, հսլ. мърa «չափ» և պոնտ. μάρης։ -Հիւնք. մառան բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] mar «յի-սուն»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მარი մարի «15 ֆնտա-նոց», կապադովկ. μάριϰο «փոքր սափոր» (Karolides, Γλ. συγϰρ. 91). մտած է նաև дa-ვ Աւետարանի քրդ. թարգմանութեան մէջ՝ Յովհ. Բ. 6. Հէր եէքէ ուան տըտօ եա սըսէ մար դշդտը սmնտ (տանէին մի մի ի նոցա-նէ մարս երկուս կամ երիս)։
hayloft.
• «յարդանոց» Յայսմ. նոյ. 19, դեկ. 12, մրտ. 2. Մին. համդ. 85. Արձ. 1215 թուից (Վիմ. տար. 59)։
• Հիւնք. մարգ բառից։ Kraelitz-Grei-*enhorst ՀԱ 1911, 259 փոխառեալ թրք. märák, merek բառից, իսկ այս էլ հյ. մթերք բառից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի արաբ. [arabic word] maraqa «ուղտին տալու համար փրցուած մի քիչ խոտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 54)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Սեբ. Սլմ. Տփ. մարաք, Ասլ. մարաք, մարա*, Մկ. Ոզմ. մարաք, Ղրբ. մա՛րmք, Ալշ. Մշ. մարագ՝. որից մարագատեղ։ (-Մարագ բառն ունին նաև Ալքս. Ակն. Արբ. Բլ. Բղ. Գնձ. Երզ. Խ. Խն. Կյ. Հզր. Ղզ. Շտ. Վն. Տիգ. Տր. Ք.)։
• ՓՈԽ.-Քրդ. marak, merek «յարդ կամ խոտ պահելու տեղ» (Justi, Dict. Kurde էջ 395), Կիւրին. mark'w (Schiefner, էջ 232բ). թրք. գւռ. Կր. merek (Բիւր. 1898, 627), Եւդ. ❇ [arabic word] mārāk «յարդանոց» (Յու-շարձան, էջ 330 ա), Իմերխեվի լեզւով me-regi «մարագ» (Մառ, Teксть VII, էջ 82) և մինգր. მარაკა մարակա «այծի փարախ» (վերջինը դնում է Kипաидзе, Гpaм. ммигр. яa. CII. 1914, էջ 276)։-Թուրքերէն բառի հայերէնից փոխառեալ լինելուն ապացոյց է այն, որ գործածական է միայն Փոքր-Ասիոյ բարբառներում և չկայ ո՛չ Օսմանեան գրա-կան լեզուի մէջ (չի յիշում Աբիկեան, Ըն-դարձակ բառարան տաճկ.-հայ. Պոլիս 1892, էջ 542բ) և ո՛չ էլ որևիցէ արևելեան թուրք կամ թաթար բարբառում (չի յիշում Будa։ говъ, Cpaвнительныи cловарь турецко-та-тарcк. нарвчιи, էջ 224, 414)։
Maran-atha, it signifies the Lord comes, or, the Lord is come;
(it was a form of threatening, cursing or anathematizing among the Jews).
• . նզովքի մի բանաձև, որ մէկ անգամ գործածուած է Ա. կոր. ժզ. 22։ «Եթէ ոք ոչ սիրէ զտէր Յիսուս, եղիցի նզով-եալ. մարանաթայ». յոյնն ունի εί τις օῦ φι-λεῖ τὸν Kკριον Γησοῦν жριστὸν, ήτω ανάϑεμα, μαραν άϑά։
• = Արամ. [other alphabet] [syriac word] mār-an atā «Տէր մեր գայ» դարձուածքից, որ Ս. Գրքի թարգ-մանութեան ժամանակ՝ յն. μαρὰν άϑά' ձևև վրայից տառադարձուել է հայերէն (Sopho-Hles 733)։-Հիւբշ. 325։
• Հներից ուղիղ են մեկնում Մեկն. ա. կոր., Մանդ. սիր. 6 (մարան «տէր», աթայ «եկն», այսինքն Տէր եկն), Երզն, մտթ. 518 (Մարանաթայ, այսինքն Տէր գալոց է, զգոյշ կացէք)։ Նորերից նախ ՀՀԲ, Աւետիքեան՝ Մեկն. թղթ. Պօղոսի Ա. 1070 և ՆՀԲ։
marshal.
• = ՀՖղանս. *mareschalt բառից փոխա-ռեալ է Ռուբինեանց ժամանակ. այս բառը իր հերթին փոխառել է հգերմ. marahscale «ձիապան» բառից, որ կազմուած է հբգ. marah. «ձի» (հմմտ. իռլ. marc, կիմր. march, անգսք. mearh, նբգ. Mähre, հիսլ. marr «ձի») և հբգ. scale (>նբգ. schalk) «ծառայ» բառերից. գերմանականից են փոխ առնուած նաև հիտալ. marescaldo, հֆրանս. mareschalc, իտալ. maresciallo, ֆրանս maréchal. որից յետ դառնալով՝ գերմ. Mar-scball (Pokorny 2, 235, Kluge 320)։ Նախ-կին հասարակ ձիապանի նշանակութիւնը հետզհետէ բարձրանալով՝ դարձել է «զօրա-վար». այսպէս ֆրանս. marêchal de Fran-ce՝ զօրավարներից բարձր մի աստիճան է, որ 1870 թուին վերացուեց, բայց 1916 թ. նո-րից վերահաստատուեց։-Հիւբշ. 390։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. նոյնը յե-տռւ Peterm. ZDMG 15 (1861), էջ 403։
cf. Մարգագետին.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «խոտաւէտ տեղ» Ա. մակ. թ. 42, Վեցօր. Ոսկ. մ. ա. 2. որից մարգագե-տին ՍԳր. մարգճախին Զենոբ. Յայսմ. փետ. 12 մարգճակ Յայսմ. (Նոր վկ. էջ 20), Ճառ-ոնտ. Պտմ. ամաս. 60. ջրամարգք Ոսկ. ես. մարգաւէտ, մարգագոյն ԱԲ։
• = Պհլ. *marg «մարգագետին» բառից փո-խառեալ. հմմտ. զնդ. ❇ marəγā «մարգագետին», պրս. [arabic word] marγ «տեսակ ինչ դալարւոյ, զոր ուտեն անասունք կարի ախորժանօք. 2. մարգագետին վայը՝ ուր առատութեամբ բուսեալ է խոտն. Յ. տեղի խոտաւէտ և դալարազուարճ», [arabic word] marγzār «մարգաստան» Շահն. Ա. 435, 34. քրդ. mirk, merk, merγa, méreg «մարգա-գետին»։ Իրանեանից փռխառեալ են նաև ասոր. [syriac word] marga «մարգագետին», արաբ. [arabic word] marγ «մարգագետեն». ❇ ︎ tamarruə «մարգի մէջ արածիլ», նաև -marǰ «մարգ», ցախ. marž «մարգագետին»։ -Հիւբշ. 193։
• ՆՀԲ պրս. և արաբ. մէրճ։ Neumann ZKM 1, 242 գերմ. Mark, պրս. marz «գաւառ» ձևերի հետ։ Նոյնը նաև Gō-sche 6. Müller SWAW 41, 13 յիշելով արաբ. և արամ. ձևերը, սեմականից փոխառեալ է համարում։ Justi, Dict, Kurde, էջ 395 պրս. քրդ. արաբ. ձևերի հետ։ Հիւնք. պրս. մէրղ։ Մ. Ս. Դաւիթ Բէկ, Յուշարձան, էջ 398 գալլ. brō, հբրըտ. brool «երկիր, գետին», գոթ. marka «սահման», հիռլ. mrug, լտ. margo «եզերք» բառերի հետ։
• ԳՒՌ-երև. մարգ «պարտէզի մէջ ածու». որից մարգամիջի «մի տեսակ խնձոր»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მარვი մարգի «ածու»։
prophet, seer;
սուտ —, false -;
կին —, prophetess;
փոքր —ք, the Lesser prophets.
• , ի հլ. «ապագան գուշակող ի մաստուն» ՍԳո. որիզ մարգարէանալ «գու-շակել» ՍԳր. մարգարէանոց «մարգարէի գե-րեզմանի վրայ շինուած մատուռ» Բուզ մարգարէագէտ Ագաթ. Կորիւն. մարգարէա-կան Ագաթ. մարգարէակիր Կոչ. 412 մար-գարէանարգու Եւս. պտմ. էջ 377 (նորագիւտ բառ. տպուած է մարգարէս անօգուտ. այս-պէս պէտք է սրբագրել ըստ Վարդանեան, ՀԱ 1913, 559), նախամարգարէ Պիտ. Խոր..
• = Պհլ. գւռ. *margar-ձևից. այս բառը թէև աւանդուած չէ գրականութեան մէջ, բայս նոյնն են հաստատում սրանից ածանցուած նորագիւտ սոգդ. mārkrāy, mārkarāk «կա-խարդ» (Gauthiot, Gram. sogd. էջ 77). mārkrāyt «գուշակք, վհուկք» (եզակին պի-տի լինի *mārkarē), որոնք գործածուած են Մանիքէական գրուածքների մէջ (Meillet BSL 1965)։ Բառիս հնագոյն ձևն է զնդ. *maϑra-kara-, որ կազմուած է զնդ. [arabic word] ︎ maϑra-«բառ. Ս. Գրքի խօսքերը» և ❇ kara-«գործող, կերտող» բառերից. հմմտ. նոյն բառից ածանցուած ուրիշ ձևեր. ինչ. զնդ. ❇ maϑran-«կանխասաց. կանխագուշակ, մարգարէ» (Գաթաների մէջ գործածուած է միայն Զրադաշտի համար), ❇ maθro-pərəsa-«Աւես-տայագէտ», mղϑrə-baešaza- [arabic word] ︎ կամ («սուրբ» ածականով) [arabic word] ︎ xe18 maϑrəm-spəntəm-baesaza-«բանիւ սրբով բժշկող». հմմտ. նաև սանս. [other alphabet] mántra-«ծիսական կամ մոգական բանա-ձև», որից [other alphabet] mantrayati «ծիսական կամ մոգական բանաձևեր արտասանել», [other alphabet] mantrakāra «երգահան, եր-գասաց», [other alphabet] mantravādin «կախարդ, մոգ, որ զանազան մոգական բա-նաձևերով հիւանդների վրայ աղօթում ու բժշկում է»։ Ըստ այսմ մեր մարգարէն էլ, որ զրադաշտական կրօնից փոխառեալ բառ է, նշանակում էր նախապէս այն արևելեան կարդացողները, որոնք Ս. Գրքերից զանա-զան աղօթքներ կարդալով հիւանդների վը-րայ, բժշկում էին նրանց, և կամ այդ գըր-ուածքներից գուշակութիւններ էին հանում. Քրիստոնէութեան հաստատութեամբ բառը նոր գաղափարների դրոշմն ստացաւ և նոր իմաստով սրբագործուեցաւ. այնպէս՝ ինչպէս պատարագ բառը հասարակ և աշխարհիկ «նուէր» նշանակութիւնից՝ անցաւ քրիստո-նէական քաւութեան պատարագի իմաստեն։ Արիական բառերին ցեղակից են յն. μάντις «մարգարէ», μαντεία «մարգարէութիւն, պատգամ», μαντοσύνη «մարգարէական գի-տութիւն», որոնք բոլորը միասին ծագում են հնխ. men-«մտածել» արմատից (Boisaq 609)։
• ՆՀԲ հանում է մոգ բառից։ Lag, Re-liqq. gr. 83 եբր. [hebrew word] ngr «հոսիլ, հեղուլ» արմատի հետ, որ մերժում է Lao Arm. Stud. § 1443։-Karolides Γλ. συγϰρ. 91, 190 մեր բառին է կցում կապադովկ. յն. ϰαρϰάλτζα «առասպե-լական հսկայ»։ Հիւնք. և Ալիշան, Հին հաւ. 392 լատ. Mercurius «Հերմէս» ռառից։ Patrubány SA 1. 217 սանս mārg «կանխատեսիլ»+հյ. ար (իմա արար)+ է յունական վերջաւորութիւնը։ ռից՝ ճշմարիտ բառի նմանողութեամբ։ Մառ ИАН 1909, 1057 մարգարէ հա-մարում է նախաւոր «աստղաբաշխ. աստեղագէտ». արմատը դնում է հյ. մարգ «աստղ», որի աւելի պարզ ար-մատն է յաբեթական մրգ «փայլ». ցե-ղակիցներն են արաբ. barq «փայլիլ». վրաց. բրկիալի «փայլուն», լառ. մու-րուցխի, մուրունցխի «աստղ», մինգր. մուրիցխի «աստղ» և հյ. պերն, պայ-ծառ։ (Հայերէնից է փոխառեալ վրաց. მემარეე մեմարգե «վհուկ, կախարդ, աստղագէտ», որ կազմուած է պաշտօն ցոյց տուող մե-մասնիկով. որով ար-մատը կլինի մարգ <հյ. *մարգ «աս-տրղ»)։ Այս մեկնութիւնը մերժելով՝ վե-րի ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ առաջին անգամ Salemann ИАН 1913, էջ
• 1129-1130, որ դրաւ սոգդ. ձևից փո-խառեալ։ Պհլ. ձևի միջնորդութեամբ բացատրեցին Meillet BSL 19, 65 և Gauthiot MSL 19, 127։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 95 դեռ կրկնում է մարգ «աստղ» բառից, մ-և -արէ մաս-նիկներով։
• ԳՒՌ.-Ջղ. Սչ. մարգ'արէ, Ախց. Երև Խրբ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. մարքարէ, Ալշ. Մշ. մարգ'արա, Սվեդ. մmրգ'mրա, Մկ. մmրկ'mրm, Մրղ. Շմ. մարքարա, Սլմ. մmր-ք'ըրm, Զթ. մայգ'այէ, մարգ'արէ։
cf. Մարզանոն.
• (որ և մարցանկոշ. մար. զանկուշ, մարզգոշ, մարզանճօշ, մարճան-կօշ, մազագոշ, մարզիգոշ, մարզգուշ, մար-տակուշ, մարտաղուշ, մարզանոն) «մի տե. սակ խոտ է, մկնականջ, լտ. majorana» Գաղիան. Բժշ. Խոր. աշխ. 612 (Seidel Մխ. հեր. § 52)։
• = Պրս. ❇ ︎ marzanղos «ռե-հան ինչ կանաչագոյն և յոյժ անուշահոտ, որոյ տերևքն նման են ականջացն մկան. origanum majorana L., majoran», կազ-մուած է պրս. ❇ [arabic word] marzan «մուկ» և ❇ [arabic word] gōš «ականջ» բառերից և ըստ այսմ հայերէն թարգմանաբար շինուած է նաև մկնականջ։ Պարսկերէնից են նոյնպէս ա-րաբ. ❇ marzanǰūs (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 351), քրդ. bezerangus, թրք. merǰangul, որ ժողովրդական ստուգաբա-նութեամբ ձևացած է merǰan «մարջան. բուստ» և gul «վարդ» բառերից։ Այս բոյսը այժմ Պարսկաստանում (Ատրպատական) marzá կոչուած կանաչին է կարծեմ։-Հիւբշ. 193.
• Ուղիղ մեկնեց նախ Lag. Ges. Abhd. 64. նոյնը նաև Պատկան. Խոր. աշխ. 1887, էջ 57։ Խ. Ուղուրիկեան, ծանօթ չլինելով այս մեկնութեանց և զիտենա-լով միայն թրք. merǰangul ձևը, հյ. մարզանգոշ ուղղում է *մարզանգոլ։ Հ. Բուս. § 116 տալիս է բառիս բազմա-թիւ գրչութիւնները և ուղիղ է մեկնում։
cf. Մարզպան.
• «կողմնակալ, արքունի գործա-կալ» Եղիշ. որից մարզպետական գունդ Ուռհ.։
• -Պհլ. [other alphabet] *marzpat հոմանիշ ձևից, որ կազմուած է [arabic word] marz «մարզ, գաւառ» և [other alphabet] pat «պետ» բառերից. նոյ-նից փոխառեալ է նաև վրաց. მაზრაჭეტი մազրապետի «զօրավար, փոխարքայ, նա-հանգապետ, շրջանի կառավարիչ» (Չուբին. 2, էջ 660)։-Աճ.
• ՆՀԲ «գուցէ որպէս ռմկ. մորշափայ, մոշրոպա» (իմա՛ արաբ. misraba «ըմ-պանակ»)։ Մառ, Վրդ. առ. I. էջ 28
means;
possible;
it is fitting or proper.
• «հնարաւոր, կարելի» ՍԳր. (միշտ մա՛րթ է ձևով). որից մարթել «կարենալ մի բան յարմարեցնել» Կորիւն. Ագաթ. Բուզ. «կարենալ, ձեռնհաս լինել» ՍԳր. Կոչ. Սե-բեր. Ոսկ. Եզն. Բուզ. Եւս. քր. մարթանալ «կարենալ» Կոչ. մարթական «հանճարաւոր» Նիւս. կազմ. Տօնակ. մարթանք «վարպետու-թիւն, հնարագիտութիւն» Բ. մակ. ժդ. 29. Մծբ. անմարթ «անկարելի» Գծ. ժ. 28. չը-մարթուն «անփորձ, անճարակ» Եսթ. ժզ. 4. Մծբ. Սեբեր. մարթուչ Ոսկ. ա. տիմ. էջ 119 Փիլ. նխ. 21, 53։
• Հիւնք. ճշմարիտ բառից։ ostir ՀԱ 1912, 357 յն. μάρπτω «բռնել» բառի հետ՝ հնխ. mərgntō-ձևից. նշանակու-թեան տարբերութեան համար հմմտ. լտ. potior «գրաւել», possum «կարող եմ»։ Lidén IF 44, 191 գոթ. magan «կարենալ», յն. μαχανά «հնարք ևն» բառերի հետ. հայերէնը իբր հնխ. magh-tro-ձևից։ Պատահական նմանութիւն ունին վրաց. მართება մարթեբ «պարտիլ, պէտք լինել, ստիպուիլ, պարտք կամ պարտականութիւն ունե-նալ», მართებული մարթեբուլի «պատ-շաճ, կրթեալ, քաղաքավար», მართვა մարթվա «ճշտել, սրբագրել, կառավա-
resinous pine.
• (կամ նաև մախր) «եղևինների ցե-ղից՝ ձիւթի նման առատ խէժ ունեցող մի ծառ է. լտ. pinus picea» Վստկ. 41, 132 «իւղային դիւրավառ փայտ» Յաւամ. առա-ջին նշանակութեամբ յատկապէս ասւում է մարխի Վստկ.։
• = Պրս. [arabic word] marx «տեսակ ինչ փայտի. զորոյ երկու մասունսն եթէ յիրեարս շփի-ցեն, հուր ելանէ», որից էլ արաբ. [arabic word] marx «մի տեսակ ծառ, որ հրահանի պէս զարնուելով վառւում է. լտ. leptandenia py-rotechnia (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 559). նոյն է անշուշտ քրդ. merx «գիհի» (նշա-նակութիւնը սխալ դրուած)։
• Ուղիղ մեկնեցին ՆՀԲ, Հիւնք և ՀԲուս. § 2021։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Կր. Տփ. (ոստ Ամատ. Հալ. բար ու բան, էջ 469 նաև Շիր Լ. Ղզ.) մարխ, Հմշ. մախրը, Սեբ. մառխ, Հճ. մօխրը, Զթ. մօ՛խռը, մոխռը, Սվեդ. միւ-խըր.-Ղրդ. կայ մա՛խէ ծառը, որ է մարխի
hoe.
• . ի-ա հլ. «բրիչ, փայտատ» Ոսկ. ա. տիմ. էջ 114 (Չողիւք և երկայնակոթ ինչ մարկեղօք մաքրել. ՀԱ 1897, 246բ և 1912, 636), Վրք. հց. բ. 477։
• = Յն. μαϰελη, μάϰελλα «բրիչ, փայտատ» բառից, որի ծագումը մութ է (Boisacq, էչ 602)։-Հիւբշ. 364։
• Ուռեր մեկնեց ՆՀԲ։
• ԳՒՌ-Աևն. մարգղէլ «մանը մանը փորել բանջարեղէնի սերմը սերմանելու և հողի տակ անց կացնելու համար. սերմը հողով ծածկել»։
hot or temperate climates;
pleasant meadow, delightful spot;
greensward, lawn, grass-plot.
• ՆՀԲ մեղմ անդք։ Հիւնք. ճարմանդ բառից։ Ղափանցեան ЗВO 23, 352 կրկնուած մանդ արմատից, որ է սանս. mianda «կամաց, թու»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Երև. Մկ. Մշ. Ոզմ. Վն. մարմանդ, Կր. Ախց. մարմանտ՝ նշանակում են «հանդարտ» և գործածւում են իբրև ած. ջրի, կրակի, գետի, քամու համար։ Նոր բա-ռեր են՝ մարմանդիլ, մարմանդացնել «մեղ-մանալ, մեղմացնեւ»։
• «մրջմնոց հիւանդութիւնը, մի տեսակ վէրք». առանձին չէ գործածուած, ո-րից մարմառոտ «մրջմնոց հիւանդութիւնն ունեցող» Ղևտ. իբ. 22. Եփր. վկ. արևել. էջ 25. մարմառումն «կճելը, մարմնի վրայ եռք» Ոսկ. ճառք, էջ 123։
• = Կրկնուած է պարզական *մառ արմա-տից։
• ՆՀԲ նոյն է դնում յն. μὸρμης, պրս. mūr, murča «մրջիւն անասունը» ձևերի հետ։ Հիւնք. մարմաջ բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 8 արմատը ռնում է հնխ. mer-«տրորել, շփել», որից յն. μαραίνω «սպառել», μάρναμαι «մար-տընչիլ», նորվ. merja «ջարդել», հբգ. marawi «փափուկ, փխրուն», իսլ. mor «փոշի», կրկնութեամբ՝ հսլ. iz--mrúmirati «կրծել», սլով. mramor «ոսկորի փտութիւն» և հյ. մարմառ և կրճատ կրկնութեամբ՝ մարմաջել, մար-մանջել։
would to Heaven that! if it might be !.
• «իզէ՛ թէ, երանի՜ թէ». մէկ ան-գամ ունի Թր. քեր. 32 հոմանիշների մի շար-քի մէջ. «Ըղձիցն նշանականք են. իբրու թէ, իցի ւ, օշ, գուցէ, մարտան»։
• Համամ. օեր. 272 (ըստ ՆՀԲ Երզն. և Նչ. քեր.) կարդալով բառս մարտն, ըստ այսմ ստուգաբանում է մարտ «կռիւ» բառով։ ՆՀԲ յիշում է պրս. մար-տէն «գայ ուրախալի, ահա գայցէ, իցէ՞՝ թէ գայցէ» ձևը, որ չգիտէ ԳԴ։
helva, a sweet meat.
• «ալիւրով և շաքարով (կամ թէ ռուպով և կամ մեղրով) և իւղով պատրաս-տըւած ուտելիք. տճկ. հալվա». ունին միայն ՀՀԲ և ՋԲ. հնից աւանդուած չէ և կայ միայն նոր գաւառականներում։ Բառիս վկայութիւ-նը գտնում եմ այժմ Նաղաշ Յովնաթանի տաղերում, հրտր. Չօպանեան, Փարիզ 1910, էջ 92. «Ջենէք թազայ գառն ու շիշակ եփէք եղաձու և հարուշակ»։ (Հրատարակիչր սխալ-մամբ ուզում է ուղղել հարիսայ)։
• = Պհլ. [hebrew word] ︎ ︎ irošak հոմանիշից, որ թէև չէ աւանդուած, բայց ունինք պհլ. ❇ afrošak «հալվա» (WZKM 18, 281) որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] farusā, [arabic word] ︎︎ áfruša, [arabic word] āfrūsa «ալիւրով, կարա-ռով և մեղրով պատրաստուած մի տեսակ քաղցրեղէն. հալվա». որից փոխ առնուած է նաև քրդ. hewružk «ճմուռ, կարագով տաք հաց» (ըստ Justi, Dict. Kurde, էջ 447)։-Հիւբշ. 185.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատև լով պրս. ֆիւրիւշէ «հրուշակ» ձևի հետ։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), էջ 661 պրս. farūša։ Հիւնք. պրս. [arabic word] farūšak «ձաւար»։ Stackelberg WZKM 18 (1904), 281 պհլ. afrōšak «հալվա» բա-ռից։
• ԳՒՌ.-Ջղ. խրուշակ, խուրուշակ, Ագլ. հրէ՛շmկ, Պռ. հիւրիշէկ. այլուր զոյութիւն չունի այս բառը. բայց ձևից երևում է, ոռ շատ հին է և փոխառութիւնը տեղի է ունե-ցած պահլաւական շրջանին։
flock or herd of animals;
— լինել, to jump, skip or leap for joy, to bound with joy.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «այծի, ուլի կամ նաև ոչխարի հօտ, երամակ» Երգ. դ. 1. Փիլ. քհ. 194. Պիտ. Նար. 114. Մխ. առակ. «փարախ» Փիլ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 175. զրուած է նաև հո-րան Մագ. թղ. 121։-Այս բառից է ըստ ՆՀԲ հօրան լինել «ուրախանալ, խայտալ, այծի պէս ցատկռտել» Ոսկ. եբր. իգ. 526, որ Վարդանեան ՀԱ 1914, 327 սրբագրում է յօ-րան և կցում յօրանալ «յղփանալ, լիանալ» բային։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -ան հաւա-քական մասնիկով՝ *հաւր>*հօր արմատա-կանից, որ առանձին չէ գործածուած։ Այս *հաւր ձևը գալիս է հնխ. *pā̄-tro-ից, որ կազմուած է հնխ. pā-«պահել, արածացնել» արմատից, -tro-մասնիկով. (մասնիկի հա-մար հմմտ. արօր<*aratro-, աղօրի<*ala-tro-). pā-արմատը գործածական է յատկա-պէս հօտի և հովիւի համար. հմմտ. սանս. pāti «պահել, պահպանել», paçu-pa «նախ-րապան», avi-pā̄lá «ոչխարի հովիւ», go-pala «կովարած», լտ. pā̄icō, pāvī «կովերն արա-ծացնել»։ Նոյն արմատի աւելի հեռաւոր ժա-ռանգներն են յն. πῶυ, պրս. pāda «հօտ». ինչպէս նաև հյ. հօտ՝ որ աճած է d-ով (Wal-de 564 Boisacq 409, Ernout-Meillet 702, Pokorny 1, 347 և 2, 72)։
• Հիւնք. յն. χορός «պարողների ևն խումբ» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ, 30 լտ. caper «այծ», հհիւս. hafr «քօշ», իռլ. caera «ոչխար» բառերի հետ. հա-յերէնի մէջ -ան ընդունում է մասնիկ։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 26։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 254 զնդ. ūra «հօտ» բառից։ Վերի մեկ-նութեան պատճառով պատահական պէտք է համարել արաբ. ❇ haur «ոչ-խարի կամ այծի հօտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 155)։
funnel, tun-dish.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց մկայութեան) «ձագար, խունի» Ագաթ. Ճառ-ընտ. որից ձագարաձև (նոր բառ).-ՋԲ ունի նաև ձագառ ձևը, որ յաճախ աւելի գործա-ծական է Արևմտահայ գրականութեան մէջ։
• ՆՀԲ լ. ծակ և ձագու բերան։ Դ Սարգսեան, Բիւր. 1898, 483 արմատը դնում է ար «ճամբայ», որից նաև արա-
• հետ, հնար, արատ ևն։ Պատահական և միայն մօտաւոր նմանութիւն ունի վրաց. ձաբրի «ձագար»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մշ. ձ'ագ'առ, Հճ. ձ'ագ'-գ'ուր, Սվեդ. ձ'mգ'գ'ուր, զաքար, Խրբ. Սեբ. զաքար, Տիգ. զաքառ. իսկ Տփ. ձաբրի փո-խառեալ է վրացերէնից։