Entries' title containing ք : 4447 Results

Վանկունք, նկաց

See full entry →
NBHL (3)

Երթեալ այնուհետեւ ի վանկունսն իւր՝ բերէր մեզ կերակուր ինչ դուզնաքեայ, եւ ջուր։ Գնայր ի մէնջ ի վանկունսն իւր. (Փարպ.։)

(որպէս թէ եզականն իցէ վանիկ). σκέπασμα tegumentum σκέπη tegmen (որ եւ ծածկոյթ. հովանի). մանաւանդ ὁροφή tectum. Վանք ինչ. օթեվան. բնակարան կամ յարկ փոքրիկ. հիւղ. խուց. խրճիթ.

Ունել զհացիկն միայն, եւ զվանկունսն՝ ուր ագանիցին. (Թղթ. բարուքայ. (ըստ ոմանց՝ զծածկոյթն, զոր զգեցցին)։)


Վարագոյրաձիգք

See full entry →
NBHL (2)

ՎԱՐԱԳՈՅՐԱՁԻԳՔ կամ ՎԱՐԱԳՈՒՐԱՁԻԳՔ. παστοφόριον thalami locus. Տեղի՝ ուր ձգին վարագոյրք. առագաստ, եւ սենեակ.

Տեսին զվարագոյրաձիգսն խաթարեալս։ Զարադրեցին զկոնքսն եւ զվայրագոյրաձիգսն. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 38. ռյ։)


Վարսք, սից

See full entry →
NBHL (1)

cf. ՎԱՐՍ, վարսք։


Վեցիջեանք

See full entry →
NBHL (1)

ՎԵՑԻՋԵԱՆՔ. ἐξαπλοῦς, -λοῦν, -λά hexapla. որ եւ ՎԵՑՕՐԻՆԱԿՔ. Օրինակք աստուածաշնչի ըստ հաւաքման որոգինեայ յայլեւայլ լեզուաց եւ ի թարգմանութեանց՝ ի վեց էջս բաժանեալք. (ըստ յն. էքսաբլա՛, այսինքն վեցպատիկք).


Տիտանացիք, ցւոց

See full entry →
NBHL (6)

ՏԻՏԱՆ ՏԻՏԱՆՔ, ՏԻՏԱՆԵԱՆ ՏԻՏԱՆԱՑԻՔ որպէս յն. դիդան, դիդանէս . τιτάν, τιτάνες titan, -nes. gigas, gigantes. եբր. Ռափա, ռափայիմ կամ ռափայինք, ռափացիք. այսինքն հսկայ, հսկայք. որպէս Քամ, մանաւանդ Նեբրովթ կամ Բէլ թոռն նորա, քանանացիք։ Ըստ առասպելաց՝ Տիտան ասի արեգակն, եւ տիտանեանք՝ թշնամիք նորա որդիք երկնի եւ երկրի՝ յարամազդայ գետնասուզեալք, այսինքն դեւք, որպէս եւ հսկայք շինօղք աշտարակի.

Յետ ջրհեղեղին տիտանն ընդ կրովնի ի մարտ գրգռէր։ Սկսանէին զբարձրաբարձ զբուրգնն կանգնել. եւ յետ այնորիկ կրովնն եւ տիտանն մարտ պատերազմի ընդ միմեանս բախէին։ Հերկալէս եւ դիոնէսոս էին ի տիտանացն. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Զրուանն եւ տիտանն եւ յապետոսթէ, սեմ, քամ, եւ յաբեթ։ Ի բռնանալն ասէ զրուանայ՝ ընդդիմացան նմա տիտանն եւ յապետոսթէ։ Արս հզօրս ի տիտանացն։ Այլ զտիտանսն եւ զըռափայիմսն յիշեն աստուածային գիրք. (Խոր. ՟Ա. 5։)

Զրուանն է այր մի քաջ, առ տիտանօքն։ Մարտ լեալ առ ի հսկայիցն ընդ աստուածսն, եւ տիտանացն ընդ դիոնիսեայ. (Եզնիկ.։ Նոննոս.։)

Այլազգիքն երկին հասին, եւ խառնեցան ի հովիտս տիտանացւոց։ Եւ ոչ որդիք տիտանացւոց սատակեցին զնոսա. (՟Ա. Թագ. ՟Ե. 18. 22։ Յուդթ. ՟Ժ՟Զ. 8։)

Տեսեալ արքայն տիտանեան (բէլ՝) զարհուրեցաւ։ Պատահէ նզմա պայապիս քաղեայ տիտանեան՝ պատերազմաւ. (Խոր. ՟Ա. 10. 13։)


Տրփանք

See full entry →
NBHL (1)

Մոլեգնոտ տրփանօք տենչայր։ Ի տրփանս համբաւու արայի։ Տրփանացն զառածումն ի մարդիկ եղեալ. (Խոր. հռիփս.։ Արծր. ՟Գ. 20։ Պիտ.։)


Փադանք, նաց

See full entry →
NBHL (3)

Ի տօնս կռոցն պարտակս զերեսօքն կապեն, եւ փադամս. որ է կողպատ, ի բերան. (Գէ. ես.։)

Եւ այժմէն իսկ ի տօնսն կապերտակս իմն զերեսօքն պտտեն, եւ փադանս ի բերանս առ մոլութեանն. (Ոսկ. ես.։)

cf. Փաթանք։


Փայլատակունք

See full entry →
NBHL (10)

ἁστραπή, ἁστραπαί fulgur, fulgura. Յոքնականն բառիցս Փայլատակն, եւ Փայլակն. (զի ոչ լինի ասել փայլակունք. ) փայլակներ.

Ձայնք եւ փայլատակունք։ Յաճախեաց զփայլատակունս իւր, եւ խռովեցոյց զնոսա։ Գնասցեն նետք կորովիք փայլատականց (այսինքն շանթք փայլական), եւ իբրեւ ի լայնալիճ աղեղանէ յամպոցն ոստիցեն ի նպատակս.եւ այլն։

Փայլատակունք ոչ եթէ այլուստեք են, եթէ ոչ ի բնութենէ հրոյ։ Ոչ զփայլատականց եւ ոչ զորոտմանէ, եւ ոչ զխաւարէ ճառէ։ Որք արժանիեն փայլատականց, եւ կայծականց։ Փայլատակունս, եւ շանթս հրացեալս. (Եզնիկ.։ Մանդ.։ Եւս. քր. ՟Ա։)

ՓԱՅԼԱՏԱԿՈՒՆՔ. φέγγος splendor λαμπάς fax. (իսկ իտ. lampa փայլակն. ) ἅνθραξ carbo (որ եւ ԿԱՅԾԱԿՆ, իբրու կայծ) μαρμαρυγή splendor vibrans. Փայլմունք. շողիւնք. ցոլք լուսոյ. ճառագայթք. կածկըլտուք, կայծեր։

Կայծակունք թօթափէին ի նոցանէ իբրեւ ի փայատականց պղնձոյ։ Ի փռնչելոյ նորա փայլատակունք հատանին։ Փայլատակունք հատան ի նմանէ։ Ճառագայթք հատանէին իբրեւ ի փայլատականց հրոյ.եւ այլն։

Ճառագայթատեսիլ լուսով շուրջանակի փայլատակունս ընդունել։ Որպէս զճառագայթս իսկ զգեցեալ այնպէս պայծառագոյն առնէ, ոչ յերկիր ծագեալ զփայլատակունս, այլեւ քան զերկինս ի վեր տարածեալ։ Բացեալ տեսանելեացն՝ փայլատակունս արձակէր լուսոյ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 43։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)

Ի դուրս ոստչէին քաջ զրահաւորք որպէս ի փայլատականց ճառագայթք։ Փայլատակունք ի մերկապատեան վաղակաւորացն բազմութենէ հատանէին. (Խոր. ՟Գ. 37։ Յհ. կթ.։)

ՓԱՅԼԱՏԱԿՈՒՆՔ. κεραυνός fulmen. Շանթք, կայծակունք. կայծակներ.

Կազմէր փայլատականց նմանութիւնս։ Ի տուն նորա փայլատակունք տեղացին, եւ նա խարաշատեալ սատակէր։ Ներոնի մինչդեռ սեղան առաջի կայր՝ փայլատակունք անկան ի վերայ. (Եւս. քր.։)

Զմտա՛ւ ած, ո՛րչափ բարկութեան, քանի՛ փայլատականց (արժանի) գործս գործեմք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. ՟Ժ։)


Փափագանք, նաց

See full entry →
NBHL (5)

ՓԱՓԱԳԱՆՔ կամ ՓԱՓԱՔԱՆՔ. Փափաք. եւ Փափաքելն.

Փափաքանօք ընդունիմ (զցանկալի բաժակն). (Փարպ.։)

Փափագանաց ձերոց առիք զկատարումն։ Փափագանօք մերձենամք առ սուրբ քո. (Շար.։)

Արբեցութիւն է՝ ընչից փափաքանք։ Զփափագանս կենաց սերմանեաց՝ արգելլով ի սպանանելոյ զանձինս. (Ոսկ. ՟ա. թես.։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)

Իղձք փափագանացն ձերոց աճիցեն զայնպիսի զփառսն տեսանել. (Իգն.։)


Փքնում, այ

See full entry →
NBHL (1)

Որ ոք բարձրավիզն իցէ, եւ փռնգ այցէ, սոնքանայ եւ փքնու. (Փիլ. լին. ՟Դ. 100։)


*Քալեմ

See full entry →
NBHL (1)

Քալեաց քալս եօթն. (Հ=Յ.։)


Քահանայապետ, ից, աց

See full entry →
NBHL (7)

ἁρχιερεύς summus sacerdos, pontifex. Պետ եւ գլուխ քահանայից կամ յաջորդք նորա՝ գլխաւոր գործակցօք. ի նորումս ճշմտրիտ քահանայապետ յաւիտենից Քրիստոս, եւ փոխանորդք նորա՝ եւ յաջորդք առաքելոց եւ օրինաւոր առաջնորդք եկեղեցւոյ. որ եւ ՀԱՅՐԱՊԵՏՔ ասին. որպէս եպիսկոպոս, արքեպիսկոպոս, պատրիարգ, կաթողիկոս, պապ.

Քահանայապետն օծեալ։ Կարդեցան քահանայապետն օծեալ։ Կարդեցան քահանայապետքն զգեցեալ զպճղնաւորն։ Ծերոցն հրէից, եւ քահանայապետից։ Պահապանաց տաճարին, եւ քահանայապետից։ Թագաւորօքն մերովք, եւ քահանայապետօք մերովք։ Զօրանային բարբառք նոցա, եւ քահանայապետիցն.եւ այլն։

Այսպիսի եւ վայել էր մեզ քահանայապետ՝ սուրբ , անմեղ, անարատ։ Նայեցարո՛ւք ընդ առաքեալն եւ ընդ քահանայապետ խոստովանութեան մերոյ ընդ Յիսուս Քրիստոս։ Ունիմք այսուհետեւ քահանայապետ մեծ՝ անցեալ ընդ երկինս՝ զՅիսուս որդի Աստուծոյ.եւ այլն։

Ինքն քահանայապետ, եւ ինքն պատարագ. (Խոսր.։)

Քահանայապետ Աստուծոյ, եւ պատմօղ աստուածային օրինաց՝ տէր սուրբ գրիգոր։ Ի յիշատակի քահանայապետացս աստուածայնոյ։ Ընդ քահանայապետս աստուածային օրինօք պատուեալս. (Շար.։)

Քահանայապետք առաջին։ Քահանայապետք երկրորդ։ Առաջին յերկինս քահանայապետք։ Երկրորդին դասու քահանայապետք։ Երրորդ ի յերկինս քահայապետք։ Ի գերիմտցական քահանայապետութենէն քահանայապետք. (Շար.։ Շ. հրեշտ.։)

Քահանայապետն կռոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)


Քաղահեղձոյց լինիմ

See full entry →
NBHL (3)

ՔԱՂԱՀԵՂՁՈՅՑ ԼԻՆԵԼ. Հեղձնուլ քաղիւք, այսինքն դաղձիւք, վնասակար խոտովք թ փշովք.

Փուշ իբրեւ ի խոպանի ... իւրաքանչիւր ոգւոյ քաղահեղձոյց լինել ի չարիս. (Գէ. ես.։)

Զիւրաքանչիւր հոգւոց քաղաքահեղծոյցն լինելոյ ի չարիս։


Քաղաքկնեար, ներոյ

See full entry →
NBHL (2)

յոքնականն վերնոյն. Քաղաքիկք. քաղաքկունք. քաղաքիկներ.

Որք միանգամ ի քաղքակնեարդ են մարդիկ, գան առ քեզ։ Եւ ոմանք եկեալ ի քաղաքկներոյն՝ ասէին. (Պտմ. աղեքս.։)


Definitions containing the research ք : 10000 Results

Արտաբերեմ, եցի

See full entry →

va.

to utter, to pronounce.

NBHL (8)

ἑκφέρω effero, educo, praebeo, produco Արտաքս բերել. վերածել. ի դուրս հանել. յառաջ բերել. ընծայել. արտադրել. տալ.

Զնախաստեղծն արտաբերեաց ի դժխոց. (Զքր. կթ.։)

Յանքոյթն արտաբերելաց խաղաղութիւն։ Յանակնկնալս կենաց վհէ արտաբերել ի լոյս անձկալի։ Մի՛ արտաբերե զէութիւն պաղոյն. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Ը. ՟Հ՟Ը։)

ԱՐՏԱԲԵՐԵԼ. Յինքեան բերել.

Միայն ի շառաչմանէ քարի զի վայրս իւրս արտաբերէ վախճան (գողիադ). (Պիտ.։)

Ձեռնարկութիւն այնոցիկ ըստ այսմ օրինակի արտաբերի։ Եւ այսոքիկ յանբաւս արտաբերին։ Նմանապէս եւ այս յանհունս արտաբերի. (Պիտ.։)

Որ արտաբերեալ լինի բանս (ի չափահասից)։ Երկար տառիւք արտաբերիցի, որպիսի՝ մովսէս՛. (Փիլ. լին. ՟Դ. 108։ Թր. քեր.։)

Զմեկնութիւն այսպիսեաց իւրոց տանջանաց ինքն ի պատասխանիսն արտաբերէ. (Սարկ. լուս.։)


Արտաբերութիւն, ութեան

See full entry →

s.

pronunciation.

NBHL (7)

Արտաբերութիւն բանին լեզուաւ. (Երզն. քեր.։)

այն որ ըստ բանին արտաբերութեան լինի։ Որ յարտաբերութեան բան է արտաքոյ մտաց. (Փիլ. լին. ստէպ. եւ Փիլ. այլաբ.։)

Որ են եւ սոքա (անուն եւ բայ) մասնկունք արտաբերութեան բանի. (Անյաղթ պերիարմ.։)

Արտաքս բերումն որ եւ է իրաց.

Վանեալ են կարծրութիւնք արտաբերութեան սրտի բանսարկութիւն. (Նար. ՟Լ՟Է։)

արտաբերութիւնք, արտահոսութիւն. (Տօնակ.։)

Վախճանելոց սոցա՝ նախագրութիւնք, եւ արտաբերութիւնք, եւ դիրք իսկ զանազան գոլ՝ քան եթէ այլոց քաղաքացեացն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)


Արտադրեմ, եցի

See full entry →

va.

to produce;
to express.

NBHL (6)

Արտադրել զքահանայապետութեան որոշմունս, կամ զաստուածաբանական տպաւորութիւնս. (Դիոն.։)

Եւ նախ զայս արտադրեսցուք, թէ զիա՞րդ շինեցաւ եկեղեցի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Զորոց եւ առաքեալ նախախնամաբար, յաղագս իւրոցն հոգւով սրբով արտադրեաց. (Սարկ. հանգ.։)

Կենացաղականացս՝ փութովարտադրեմք զանձինս, եւ մշտանջենաւորապէս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 58։)

ԱՐՏԱԴՐԵԼ. որպէս Դնել արտաքոյ (պատճառին). ի դուրս տալ. ծնանել. առնել. կր. Լինել.

Զմի եւ զնոյն վհատութեան ծնունդս արտադրեն։ Մայր, զի զհարուստ դարուց ամբարեալսն ի քթթել ական արտադրէ. (Նար. ՟Ժ. եւ Նար. մծբ.։)


Արտադրութիւն, ութեան

See full entry →

s.

production, generation, reproduction;
expression;
- հագւատոյ, creed.

NBHL (7)

ἕκθεσις expositio, πόνος elaboratio Բացադրութիւն, եւ բացատրութիւն. այսինքն առաջի դնելն զբան ինչ, եւ մեկնել. արտաճառութիւն. ճառ աշխատասիրութիւն բանի. բացայայտութիւն. վարդապետութիւն, յայտարաութիւն մտաց եւ կամաց.

Արտադրութեանն հաւատոյ սահմանեցելոյ առ ի սրբոց հարցն մերոց ի նիկիացւոց քաղաքին։ Հաւատոյ արտադրութիւն՝ սիւնբոլոն (հանգանակ)։ Ընդթերցեալքն զնոցայսն արտադրութիւնս. (Պրպմ. ՟Խ՟Բ. եւ Կիւրղ. խ.։)

Նախ առաջին սուղ ինչ բամբասանս ասել իրացն ասողին, եւ ապա զնոյն ինքն դնել զիրացն արտադրութիւն. (Պիտ.։)

Ահա բնութեանն եղեւ խնդիր արտադրութեանն, եւ ոչ անուանակցութեանն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)

Այս քեզ իմոյ արտադրութեան բանից պտուղ. (Թէոդոր. խչ.։)

Որք ոչ արտադրութեան թագաւորացն, եւ ոչ հրամանի քում կամին անսալ. (Ճ. ՟Ա.։)

Արարչագործութեանն բանի տացուք զայսոցիկ արտադրութիւն. (Նիւս. բն. ՟Խ՟Ա։)


Արտալած

See full entry →

adj.

driven out, banished, exiled.

NBHL (2)

իբր Արտահալած. արտաքսեալ. վտարեալ. մերժեալ.

Արքայ արտալած. (Նար. ՟Ժ՟Զ։)


Արտալածեմ, եցի

See full entry →

va.

to drive out, to banish, to exile.

NBHL (5)

ἑξείργω excludo, extermino Արտաքսել հալածելով. արտահալածել. ի դուրս հանել. ի բաց վարել. տարագրել.

Զառաջնորդս սոցա արտալածել ի գաւառէն։ Արտալածեն եւ զսա ի քաղաքէն։ Ամս երիս արտալածիլ. (Պղատ. օրին. ՟Թ. ՟Ժ։)

Մեծ միջոցաւ արտալածեալ ի բարեացն։ Զոմանս միանգամայն արտալածեալ արտաքոյ իւրեանցն վարէին սահմաինաց. (Պիտ.։)

Արտալածեալ արտաքսէր ի տաճարէն զանվայելուչ վաճառս. (Անան. եկեղ։)

Արտաքոյ ի քաղաքէն արտալածիւր։ Արտալածէր զբնակութիւն սանդարամետական դասուն. եւ այլն. (Մագ. ՟Ա. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ի՟Զ։)


Արտախուրակ, աց

See full entry →

s.

cover, veil;
cf. Արտախոյր.

NBHL (4)

τιάρα tiara Արտաքին զարդ խուրի. ապարօշ. վիժակ որ պատի զթագիւ որպէս պսակ. եւ խոյր.

Կապեցան պատմուճանօք, արտախուրակօք. (Դան. ՟Գ. 21։)

Առնոյր զքահանայութեան թագն՝ օծանել եւ դնել նոցա արտախուրակս. (Ագաթ.։)

ԱՐՏԱԽՈՒՐԱԿ. ἑπικάλυμμα operimentum Ծածկոյթ խորանին. ծածկելիք. էօրթիս.


Արտախուրեմ, եցի

See full entry →

va.

to crown.


Արտահալածեմ, եցի

See full entry →

va.

cf. Արտալածեմ.

NBHL (3)

Արտահալած առնէր զնոսա ի վայելչական տնկոց դրախտին. (Զքր. կթ.։)

Անհնազանդութեամբն արտահալածեաց յինքենէ զհոգին սուրբ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)

Արտահալածի ի տենչալի կենացն. (Զքր. կթ.։)


Արտայայտ

See full entry →

adj. adv.

evident, clear;
evidently.

NBHL (1)

Արեգական ծագեցելոյ՝ աներեւոյթք այլոց աստեղացն փայլմունք են, եւ մտեցելոյ արտայայտք. (Փիլ. այլաբ.։)


Արտայայտեմ, եցի

See full entry →

va.

to declare, to express, to utter.

NBHL (4)

Որ յայտնի աղաղակէր եւ արտայայտէր զճշմարիտ թագաւորութիւնն։ Արտայայտեցաք զշրջանաց դիրս։ Զջուրս աւազանին արտայայտեաց, զորս տարածելոց էր ի վերայ հեթանոսաց. (Զքր. կթ.։)

Զոր քննութեամբ արտայայտել հաւանիմք. (Մագ. ՟Է։)

Կշռակի չափովք արտայայտեալ բոլորեցուն ընձեռեաց վայելչական վարդապետութիւնս. (Պիտ.։)

Արտայայտեալ ոմանք զնօս քաղաք, եւ ոմանք զնօս լեառն. (Արիստ. աշխ.։)


Արտաշէկ

See full entry →

cf. Ատրաշէկ.

NBHL (2)

(իբր ատրաշէկ, կամ քաջ շէկ). որ եւ ԱՐՏԱՇԻԿԱՑԵԱԼ. διάπυρος ignitus Հրաշէկ. հրագոյն շանթացեալ.

Զոր ջեռուցեալ, եւ յոյժ արտաշէկ արարեալ՝ ասէ պսակեմ զքեզ մերուժան. (Խոր. ՟Գ. 37։)


Արտաշիկագոյն

See full entry →

adj.

very or more ardent, much inflamed.

NBHL (2)

Իբրեւ արտաշիկագոյն լինէին (երկաթի) մահիճքն. (Ճ. ՟Ա.։)

Արտաշիկագոյն, այսինքն յոյժ հրացեալ. (Շ. անդ։)


Արտաշիկանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to become ardent or red, to catch fire, to inflame.

NBHL (2)

Ի հրոյն արտաշիկանան, եւ զգոյն եւ զտիպ հրոյն առնուն։ Սեաւ եւ ցուրտ երկաթ, եւ ի քուրայ մտանէ, արտաշիկացեալ ջերմային հրովն. (Զքր. կթ.։)

Ջերմեռանդն եւ արտաշիկացեալ կամօք օրինացն։ Արիւն ոգւոյ կոչէ զջերմն սորա եւ զարտաշիկացեալն առաքինութիւն՝ կանգնութիւն։ Ջեռեալք եւ արտաշիկացեալք ոմանք աստուածային բանք։ ջերմ բանիւք եւ արտաշիկացելովք պատրաստեալք. (Փիլ.։)


Արտաշնչանամ

See full entry →

vn.

to expire, to die.

NBHL (1)

Որ սերմանես զարտաշնչացեալ (այսինքն զմեռեալ կամ զանշունչ) մարմինս յերկրի. (Նար. ՟Կ՟Գ։)


Արտաշնչեմ, եցի

See full entry →

va.

to expire, to die;
to exhale;
to exude, to perspire, to transpire.

NBHL (2)

Ոչ ըստ մերումս արտաշնչէ, այլ արտաքոյ մերոյս գործէ. (Շ. խոստ.։)

Ղօղակք արտաշնչեն ի ջուրսն, որպէս ցամաքայինքն յօդսն. (Զքր. կթ.։)


Արտաշնչութիւն, ութեան

See full entry →

s.

perspiration, exudation, exhalation;
vapour.

NBHL (8)

ἑκπνοή exspiratio, exhalatio Արտաքս կամ ի դուրս տալն զշունչ կամ զոգի. որպէս Սփռումն շոգեաց կամ գոլորշեաց ի ձեռն բնութեան.

Զայն՝ որ ընդ եթերն շնչեն շունչքն ի չորոյն հողմն կոչեմք, իսկ օդ (կամ սիւք) զառ ի գիջոյն բերեալ արտաշնչութիւքն. (Արիստ. աշխ.։)

Անյայտս վտառս կոչեն զարտաշնչութիւն ամենայն մարմնոյն, ըստ որում շոգիք իմն բազում ի ձեռն անգայտութեան մորթոյն թափանցիկ լինի. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Բ։)

Եւ այսմ իսկ սեռի՝ վերաշնչութիւն, եւ արտաշնչութիւն ասեմք. (Պղատ. տիմ.։)

Որպէս Շնչառութիւն եւ շնչատուութիւն, եւ հառաչանաք.

Ղօղակք ոչ ունին հագագ արտաշնչեն ի ջուրսն. (Զքր. կթ.։)

Կականումն, եւ արտաշնչութիւնք. (Մագ. ՟Զ։)

Ի վերայ քո մեռան արտաշնչութեամբն կենդանին. (Թէոդոր. խչ.։)


Արտապողոտայ

See full entry →

adj.

strayed, out of the road.

NBHL (2)

Արտաքոյ ուղւոյ. արտուղի. խոտորեալ. հակառակ.

Մի՛ ի միտս ուրուք արտապողոտայ իրաւացւոյ այս ձեզ եկեսցէ. (Պիտ.։)


Արտասանեմ, եցի

See full entry →

va.

to pronounce, to utter, to articulate, to sound, to recite.

NBHL (3)

Զնախաւորութիւն երկուց ազգացն արտասանեալ համառօտեցաք. (Սամ. երեց։)

Զանծանօթաբաղ երեւումն յեզր ծովուն աշակերտացն փոքր ինչ արտասանեսցուք. (Նանայ.։)

Արտասանէ զկարճն ի մարմին (զզաքէոս), որ գովեցաւ լեզուաւ փրկչին. (Յիշատ.։)


Արտասանութիւն, ութեան

See full entry →

s.

pronunciation, articulation, recitation.

NBHL (2)

Հագներգութիւնս ըստ իւրաքանչիւր պատմագրաց արտասանութեանց, եւ ոչ յատուկ ի մէնջ շարագրեցաւ. (Խոր. ՟Բ. 89։)

Արտասանութիւն է բան պատմական՝ ի դէմս ածելով երեւելապէս զյայտնեալն։ Արտասանութեանցս ոմանք են պարզք, եւ ոմանք շարալծեալք։ Արտասանութիւն աբրահամու, յորժամ զչորսն վանեաց զթագաւորս, եւ այլն. (Պիտ.։)


Արտասուաբեր

See full entry →

adj.

that causes, produces tears, that weeps.

NBHL (1)

Որ բերէ յինքեան զարտասուս.


Արտասուագին

See full entry →

adj. adv.

me ting in tears, all in tears, weeping;
lamentably.

NBHL (1)

Ուր իցեն ասստիկ արտասուք.


Արտասուագոչ

See full entry →

adj.

that cries while weeping.

NBHL (4)

Ուրիցէ գոչումն հանդերձ արտասուօք.

Արտասուագոչ պաղատանք, կամ բարբառ, կամ երգ. (Վրք. հց. ժ՟Դ։ Ճ. ՟Ա.։ Հ. կիլիկ.։)

Արտասուօք գոչելով. ի ձայն արտասուագին.

Իսկ նոքա արտասուագոչ ողորմ ողորմ զձեռս համբարձեալ յերկինս. (Ագաթ.։)


Արտասուաթոր

See full entry →

adj.

lachrymal, that sheds tears.

NBHL (1)

Արտասուաթոր կականումն, կամ պաղատանք. (Յհ. կթ.։) (Խոսր.։)


Արտասուալից

See full entry →

cf. Արտասուալիր.

NBHL (4)

ԱՐՏԱՍՈՒԱԼԻ ԱՐՏԱՍՈՒԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ արտասուօք.

Արտասուալից աղօթք, կամ հառաչումն, կամ ողբք. (ՅՃԽ. ՟Ժ՟Բ։ Նար. ՟Լ՟Գ։ եղիշ. ՟Ա։)

ԱՐՏԱՍՈՒԼԻ ԱՐՏԱՍՈՒԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ արտասուօք.

Արտասուալից աղօթք, կամ հառաչումն, կամ ողբք. (ՅՃԽ. ՟Ժ՟Բ։ Նար. ՟Լ՟Գ։ եղիշ. ՟Ա։)


Արտասուախառն

See full entry →

adj.

mixed with tears;
weeping, tearful.

NBHL (1)

Արտասուախառն ուրախութիւն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)


Արտասուակաթ

See full entry →

cf. Արտասուաթոր.

NBHL (1)

Արտասուակաթ ողբք. (Բուզ. ՟Գ. 11։)


Արտասուակից

See full entry →

adj.

that weeps with, that partecipates in the sorrow of another;
— լինիմ, to weep together;
to console.

NBHL (1)

ազգակիցքն ելանէին գաղտուկ արտասուակցորդ (կամ արտասուաց կցորդ) լինել. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 10։)


Արտասուակցորդ

See full entry →

cf. Արտասուակից.

NBHL (1)

ազգակիցքն ելանէին գաղտուկ արտասուակցորդ (կամ արտասուաց կցորդ) լինել. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 10։)


Արտասուայեղց

See full entry →

adj.

melting in tears, weeping.

NBHL (1)

Արտասուայեղձ պաղատանք. (ՃՃ.։)


Արտասուեմ, եցի

See full entry →

vn.

to weep, to shed tears;
to lament, to groan, to complain;
to deplore.

NBHL (4)

δακρύω lacrymor Արտասուս կամ արտօսր հեղուլ. լալ. աւաղել. արցունք թափել.

Արտասուեաց յոյժ ի վերայ սրբութեան եւ բազում իմաստութեան առն։ Մի՛ արտասուեսցեն ի վերայ այդորիկ։ եւ արտասուեաց Յիսուս. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 37։ Միք. ՟Բ. ՟Բ. 6։ Յհ. ՟Ժ՟Ա. 35։)

Արտասուեաց եւ ըզղազար եւ զքաղաքն. (Ոսկ. մտթ.։)

Որ արտասուեմքս փղձկալով. (Փարպ.։)


Արտասուելի, լւոյ, լեաց

See full entry →

adj.

lamentable, deplorable.

NBHL (1)

Արտասուելի (տպ. արտասուալից) պաղաիանօք հայցելի է. (Խոսր.։)


Արտավար, աց

See full entry →

s.

husbandman;
ground for tillage, arable land.

NBHL (11)

Վարօղ զարտ. հերկօղ. երկրագործ. մշակ. իբր ἁροτήρ, γεωργής. arator, agricola. չիֆթճի, էքինճի.

Կերակուր խնդրելով յարտավարէ ումեմնէ։ Տեսին ոմանք արտավարք ի դաշտին. (Նոննոս.։ Ճ. ՟Ա.։)

ԱՐՏԱՎԱՐ. ἅρουρα. arvum եւ այլն. Արտ վարելի կամ վարեալ. արտավայրք. անդաստան. ագարակ, եւ ածու, իբր արտաչափ մի՝ արօրագրեալ վայր. չիֆթ, չիֆթլիք, թարլա, տէօնիւմ.

Ամրանալ ի տեղի ինչ, որոյ չափ բիւր արտավարի գետին էր. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Զառապարն արտավար գործեցին։ Զարիւն եւս անձանց տամք փոխանակ արտավարաց, եւ սակաւ ինչ շինուածոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6. 12։)

Զարտավար ձեր մի՛ սերմանիցէք խառնակ սերմանօք. զի զդստերս իւրեանց հեթանոսաց մի՛ տայցեն. (Եփր. օրին.։)

Ամենայն արտավարք՝ որ ընդ գետոյն ջրովլ վարեալ իցեն. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 7. յն. ամենայն սերմանեալն (վարուցանն)։)

Յատակ ջրոյն փոխատրեցաւ ի բնակութիւն, յանտառս, եւ յարտավարս դաշտաց։ Արտավարս եւ ագարակս եւ մարդս (յն. մի բառ, ագարակք). (Նիւս. սքանչ.։)

Են յերկիր արտավարք, որ սխալեն, եւ ոչ բուսանին. (Եփր. պհ.։)

Սահմանք արտավարաց. (յն. սահմանադրութիւն) (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)

արտավարք ոռոգանեալ բուծանէին։ Բողբոջք բուսոց արտավարաց. (Յհ. կթ.։)


Արտափայլեմ, եցի

See full entry →

va.

to shine, to sparkle, to be resplendent;
to glitter.

NBHL (2)

Փայլատակունք է սաստ երկիւղին Աստուծոյ. ղայս յորժամ արտափայլէ ընդդէմ դիւացն, ցրուին. (Լմբ. սղ.։)

Աստուածայնով բարութեան գեղով զինքեանս արտափայլեցուցին. (Մաքս. եկեղ.։)


Արտեւան, ի

See full entry →

s.

top, summit, the highest part of a mountain, of an edifice.

NBHL (6)

(իբր Արտերեւան, արտաքս երեւեալն). ὁφρός, βλέφαρον, -ρα supercilium, -ia;
palpebrae, cilium Եզակի է Դարաւանդ լերին, նմանութեամբ յօնից. լեռան գլուխ.

Հանին զնա յարտեւան լերինն, այսինքն ի գլուխ լերինն, յաւարան. (վրդն. յաւետրն։)

Յոքնակի՝ են Թարթափք կամ կոպք աչաց մազիւքն հանդերձ. թարթիչ. Տե՛ս (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 17։ Սղ. ՟Ժ. 5։ ՟Ճ՟Լ՟Ա. 4։ Առակ. ՟Դ. 25։ ՟Զ. 4. 25։ լ. 13։ Երեմ. ՟Թ. 18։)

Աստուածքն փրկութիւն աչացն հնարեցան զարտեւանցն բնութիւն. (Պղատ. տիմ.։)

Արտեւանունք նորա քննեն (ասէ դաւիթ). զի՞նչ է առ մեզ իմաստութիւն արտեւանաց, զի քննել կարիցէ զմարդիկ. ո՞չ ապաքէն մազ է սա անկենդան՝ պահապան բբաց։ Ըստ նուազագունից մազոյ արտեւանացն առնելոց է քննութի աստուած մանունց կրից. (Շ. թղթ.։)

Զի նա ինքն է թօթափումն մի արտեւանան (այսինքն արտեւանի, կամ արտեւանաց). (Եփր. համաբ.։)


Արտորայ, ից

See full entry →

s.

field, country.

NBHL (5)

ԱՐՏՈՐԱՅ ԱՐՏՈՐԵԱՅ. գրի եւ ԱՐՏՕՐԱՅ, օրեայ, այք. առաւել յոգնակի վարի, մանաւանդ ի սուրբ գիրս. τὰ σπόριμα sata, segetes Արտ, արտք. անդ. անդք. անդասան (թերեւս օրայից), կամ անդաստանք. ցանք. արտորէք, վարուցան, արտեր. Տե՛ս (Մտթ. ՟Ժ՟Բ. 1։ Մրկ. ՟Բ. 23։ Ղկ. ՟Զ. 1։)

Հնձօղք արտորայոցն շուրջ զտեղօքն գործէին. (Փարպ.։)

Զգնայր Յիսուս ընդ արտօրայն։ Տեսէ՛ք զարտորեայն։ Արտորայ, եւ հունձքն։ Արտորեայ սպիտակացեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14. 22։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33։)

Սերմանեցից հա՛յր, զարտորայն իմ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)

Երաշտ եղեւ, եւ արտօրեայք իմ չորացն։ Բրէին արտօրեայս։ Արտօրայքդ քո արասցեն ցորեան. (Հ=Յ. փետր. ՟Ե.։ Հ=Յ. մարտ. ՟Ե.։)


Արտուղի

See full entry →

adj.

stray, misled;
— շաւիղ, by-way;
ըստ — անկանել՝ մոլորել, to go wrong way, to err.

NBHL (4)

ԱՐՏՈՒՂԻ որ եւ ԶԱՐՏՈՒՂԻ. ὀ ἑκτός τῆς ὀδοῦ, ἁλλότριος devius, alienus Որ ինչ է արտաքոյ ուղւոյ. խոտորեալ. թիւր. օտար.

Որ ընթանայ արտուղի մտօք, ոչ միաբանի չարչարանացն Քրիստոսի. (Ածազգ. ՟Զ։)

ԱՐՏՈՒՂԻ. գ. Ուղի արտաքոյ արահետ ճանապարհի. թիւր ճանապարհ կամ ընթացք.

Մինչդեռ երթայր ի ճանապարհի, մոլորեցաւ նա ըստ արտուղի, զի բազմացն հոգք խորհըրդոց նորա. (Եփր. ծն.։)


Արտունութիւն, ութեան

See full entry →

s.

privilege, prerogative, right, favour, exemption, immunity.

NBHL (2)

Ունի զսահմանն զայն, որ յառաւելութենէ եւ որ յարտունութենէ (յն. մի բառ), արհեստ արհեստից, եւ մակացութիւն մակացութեանց։ (Այսպիսի) արտունութիւն ոչ ումեք պատշաճի, բայց միայն իմաստասիրութեան. քանզի իմաստասիրութիւն միայն է գերազանցեալ. եւ վասն այսորիկ որ յարտունութենէ (կամ յարտօնութենէ) սահման է, ի վերջոյ դասեալ է. (Սահմ. ՟Զ։)

Պարտ է համարել զմեծ թագաւորիս այսորիկ (քսերքսեայ) զարտօնութիւն առ աշխարհակալն Աստուած նուազագոյն, որչափ քան զնա մի ինչ չնչին եւ թարմատար ի կենդանեաց. (Արիստ. աշխ.։)


Արտօսրահառաչ

See full entry →

adj.

that sighs and weeps.

NBHL (2)

Ուր իցէ հառաչանք հանդերձ արտասուօք.

Կանայք տղայովք հանդերձ արտօսրահառաչ ձայնիւ գերեալ լինէին. (Կականտ։)


Արտօսրահոս

See full entry →

cf. Արտասուաթոր.

NBHL (1)

Արտօսրահոս ողորմելի գեղձմամբք։ Արտօսրահոս տրտմութիւնք. (Պիտ.։)


Արփաթեւեմ

See full entry →

vn.

to fly in the air.

NBHL (1)

ԱՐՓԱԹԵՒԵԼ. Թեւապարել ընդ արփի. խաղալ ընդ եթերս թեւարկել զերկնաւ.


Արփեան, փենից

See full entry →

adj.

solar;
luminous, bright, celestial.

NBHL (5)

ԱՐՓԵԱՆ կամ ԱՐՓԵՆԻ. Արփային. արփիական. լուսաւոր. հրեղէն. եւ գ. Երկինք. լուսաւորք. երկնայինք. լուսեղէնք. լոյս. արփի.

Ի քեզ ընդունիս զլոյս վերնոյն արփենի. (Ոսկիփոր.։)

Ղամպար արփենից վառեալ, արեգակն ի քէն ծագեալ. (Տաղ.։)

Որ արփենից գերունակւթեամբ ի վեր քան զհրաշս փառաց ստեղծողին վեհից հրեղինաց՝ տարրեղէն բնութեամբ անօթք մաքրագոյնք. (Նար. գանձ առաք. եւ Նար. մրգ.։)

Տարփմամբ արփենոյն բոցակիզեալք եւ տապացեալք ի նոյն. (Տաղ.։)


Արփի, փւոյ, փեաց

See full entry →

s.

sun, luminary;
heaven, ether;
light, brightness, splendour.

NBHL (15)

որ եւ ԱՐՓ, փի, փից. αἱθήρ aether գրի եւ ԱՐՓԱՅ (ի բարդութիւնս), եւ ԱՐՓԻՆ. ըստ յն. եթեր. որպէս թէ կիզող. որ է լծ. ընդ պ. ատր, ազէր, այսինքն հուր. ըստ հյ. որպէս թէ Արեւի, կամ արեւային, արեւամերձ վայր. այն է Եթեր լուսաւոր ի վեր քան զօդս մինչեւ ի հրեղէն երկինս. պարունակ արեգական. վայրք լուսաւորաց կամ մոլորակաց. լոյս. եւ Հրեղէն կամար, հուր տարրական. օդ վերին. երկինք ստորին կամ միջին կամ վերին.

Զպատարագացն ծախիլն՝ ո՛չ յայնմանէ որ ի պէտսն տուեալ է մեզ հուր, այլ յայնմանէն՝ որ յարփոյն էջ ի վերուստ։ Որ յօդսդ ինչ է, եւ որ յարփին։ Բղխեաց արփի եւ երկին (զմանանայն), իբրեւ զաստեղս երկնից, բոլոր բոլորեքումբք արփեաւն փայլմունս ճառագայթից։ Օդ ընդ երկնաւ եւ ընդ արփեաւն կարգեալ. (Փիլ.։)

Արփի, աստեղք, որ ի մէջ է օդդ, ծով, երկիր. (Նիւս. կազմ. ՟Դ։)

Ոչ արեգակն քան զպարս աստեղաց, եւ ոչ արփի (հուր) քան զերիսդ ի տարերաց։ Արփիդ զվերագոյն անցեալ կալաւ վայր հուպ ի մաքրագոյնս էիցն. (Պիտ.։)

Անմոլար աստեղքն բերին ի վերնում գօտւոջն, եւ ամենեւին ցրտութիւն, եւ միջնորդ են արեգական եւ արփւոյ, եւ զանշէջ տոչորումն արփւոյն՝ իւրեանց բնական սաստիկ ցրտովն բարեխառնութիւնս առնելով. (Շիր.։)

Արփւոյ հեղեալ զծագումն յերկաքանչիւր գօտիսն. (Խոր. ՟Գ. 62։)

Իսկ վերին արփին՝ լուսեղէն երկին։ Նախ արփին վերին՝ բնակչօքն իւրային. (Գանձ.։)

Վերոյ այսր արփոյս՝ ջուրք են. (Լմբ. սղ.։)

Զարագընթաց շարժումն արփին (այսինքն երկնի), զարեգական՝ լուսաբերին, կացոյց հանդէպ գաբաւոնին։ Փեսայն իջմամբ ցօղատարափ՝ համբուրէ զտիպըն լուսոյ արփ. (Յիսուս որդի. եւ Լմբ. յիշ. առակ.։)

Պսակ յոքնանկար՝ յարփից եօթաց փայլատակման. այսինքն լուսաւոր աստեղաց. (Նար. կուս.։)

Ճառագայթ արփիցն յաչս տեսողացն՝ ի դժոխքն զխաւարեալսն լուսաւորէր, եւ ի գերեզմանին զաչս պահապանացն խաւարեցուցանէր. (ՃՃ.։)

Արփայ, եւ Արփի, լոյս։ Արփիտ, կամ արփիա. (ի Հին բռ.) երկինք երկնից։

Ձորք ժամանակք (եղանակք) բաժանեալ մեկնեցան, ոմն ջերմոյն եւ արփւոյն՝ ամառն, աշուն, երկու. իսկ ցրտոյն երկու, ձմեռն, գարունն. (Փիլ. ել.։)

Զի մի՛ այս զգալի եւ նիւթական աշխարհս կիզեսցի յարփի ճառագայթից աննիւթ եւ անիմանալի երկնից։ Ստուեր ջրոյն զիմանալի լոյսն արփի եւ վերին երկնին փակեալ արգելեաց. (Զքր. կթ.։)

Ճառագայթ լուսոյ արփին՝ ծագեցաւ ի քէն կրկին. (Գանձ.։)


Արփիաբնակ

See full entry →

adj.

that dwells in heaven or light.

NBHL (1)

Հոգեճաշակք եւ արփիաբնակք։ Արփիաբնակ խումբ. (Նար. առաք. եւ Նար. մծբ.։)


Արփիագեղ

See full entry →

adj.

beautiful, luminous like the sun, bright, brilliant.

NBHL (1)

Գերազանց արփիագեղ ճառագայթեալ՝ քան զոր մովսեսին երեւեցաւն երբեմն ի սինէական լերինն. (Զքր. կթ.։)


Արփիական, ի, աց

See full entry →

cf. Արփենի.

NBHL (2)

Արփիական փայլումն, կամ պատմուփան. (զքր. կթ։)

Արփիական լոյս. (Նար առաք։ Շար.։)


Արփիահրատ

See full entry →

cf. Արփիահրաշ.

NBHL (1)

Հրաբորբոք կամ լուսաբորբոք որպէս զարփի.


Արփիաճեմ

See full entry →

adj.

that walks in the light;
that goes like the sun;
bright, luminous.

NBHL (2)

Ընդ անմարմինս քատակեալք Թեւօք հոգւոյն՝ արփիաճեմս լինէին (տեսանօղք)։ Կաճառք արփիաճեմ լուսով փայլելի. (Գանձ.։)

Արփիաճեմ փառք, կամ աթոռ. (Զքր. կթ.։ Նար. յովէդ.։)


Արօտ, ից

See full entry →

s.

pasturage, pasture, pasture-ground, herbage.

NBHL (4)

νομή, βόσκημα pascuum, pastus (ի բայէս Արածել. որպէս յամաչելոյ՝ ամօթ, յաղաչելոյ՝ աղօթք) Ճարակ. բուտ. նիւթ եւ դաշտ արածելի յանասնոց. եւ Արածումն. ճարակումն.

Խնդրել արօտս անասնոց իւրեանց։ Գտին արօտս բազումս եւ բարիս։ Դիտէ զլերինս արօտի իւրոյ։ Յարօտս փափկութեան արածեցից զնոսա, եւ յարօտս պարարտութեան։ Խաչն արօտի քոյ.եւ այլն։

Զարօտս մեղու եւ կոգւոյ. (Յոբ. ՟Ի. 17.) իմա՛, կամ ճարակ, ուտեստ քաղցր եւ պարարտ, եւ կամ բաշխումն, հոսումն, ըբտ երկդիմի առման։

Ցամաքեցան բողբոջք արօտից. (Յհ. կթ.։)


Արօտական, ի, աց

See full entry →

adj. s.

that pastures, eats grass, at pasture, at feed;
that leads cattle to pasture, herdsman, shepherd;
pasturage.

NBHL (8)

Էշք արօտականք։ Արջառոց արօտականաց։ Երամակ մի խոզից արօտական.եւ այլն։

Ամենայն արօտականքն։ Զկիթս արօտականաց։ Շանց՝ արօտականաց իմոց. եւ այլն։

Բազմացան ի նմա արօտականք. (Յհ. կթ.։)

Բազմապատիկ տնկոցն, եւ արօտականացն զանազանութեամբք։ Ըստ նմանութեամբ արօտականացն դալարակեր լինել. (Նիւս. կազմ.։)

ԱՐՕՏԱԿԱՆՔ. νομάδες nomades, numidae Ազգք արաբացւոց եւ սկիւթացւոց՝ խաշնարածք կամ խաշնադարմանք. նումիտացիք.

Ի պարտութիւն մատեցան արօտականքն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 11։)

Եւ Տեղիք արօտի.

Ընդարձակեալ ունէին սոքա իւրեանց խաչանց արօտականս զգաւառն հաշտենից. (Զենոբ.։)