chasing, driving out, expulsive;
— լինել, to be driven out, banished, exiled.
· Calfa
Եւ զգերութիւն իմ վըտարակ՝ դարձուցանէ այսրէն ի յարկ. (Շ. եդես.։)
cf. Վտարանդիկ.
· Calfa
Համօրէն զբոլոր երկիրս հայոց արկանէր ընդ անհանդուրժելի վտարանդիւք. զի վախճանեաց զգիւտ արծաթոյ ի յերկրէս. (վասն որոյ զմարդիկ առնոյր ի տեղի դրամոյ) (Ղեւոնդ.։)
to revolt, to rebel, to rise up against, to mutiny.
· Calfa
Եղեւ նորա ծառայ յովակիմ ամս երիս, եւ դարձաւ վտարանջեաց ի նմանէ. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Դ. 1։)
to dislodge, to remove, to expel, to drive away, to send off, to banish, to exile;
to usurp, to seize, to assume wrongfully.
· Calfa
Անտիոքոս եպիփանէս պտղոմեան թագաւորութեանն ակն եդեալ վտարէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
under waistcoat, shift, shirt;
petticoat.
· Calfa
Առ վտաւակօքն նոցա յառաջնոյ կողմանէ. յն. թ. լտ.
lappet, skirt.
· Calfa
Իսկ թագաւորն սալացեալ՝ ոչինչ լսէր. զերեսսն վտաւատօք ծածկէր ... քօղզգլխովն արկեալ՝ դարձուցանէր զերեսսն. (Բուզ. ՟Դ. 15։)
tent-like or pavilion-like;
— եկեղեցի, portable altar.
· Calfa
Կազմեալն ի վրանէ կամ ի մէջ վրանի.
Վրանեայ եկեղեցի եւ ժամահար շրջեցուցանէր ընդ ինքեան. (Կիր. պտմ.։)
revenge, vengeance;
ի —, in return, in requital;
առնուլ, խնդրել, հանել զ—ն, —ս պահանջել, հանել զքէն վրիժուն, to avenge, to revenge, to avenge oneself, to take vengeance, to be revenged, to have revenge;
—ս լուծանիլ, պահանջիլ, տալ, to suffer vengeance, to bear punishment, to pay dear for, to smart for;
ի — նախատանաց դստեր իւրոյ, to avenge his daughter;
առից ի նմանէ զ— իմ, I will revenge myself or him, he shall pay me dearly;
խնդրեաց զ— զրկելոյն, he avenged the wrongs of him who suffered;
հատուցից —ս թշնամեաց իմոց եւ ատելեաց իմոց հատուցից, I will be avenged of my enemies and I will requite them who hate me;
եօթն —ս լուծցէ, he shall be avenged seven fold.
· Calfa
ill deed, spiteful action.
· Calfa
Անտար (ա անտանելի) վրիժագործութիւն։ Զկարի յոյժ զվրիժագործուեցն լսիցեն ձայնս. Գեր ի վերոյ զիւրն ցուցանէր վրիժագործութիւն քան զնորա եւ զայլոցն ամենեցուն չարաւ կեցելոց. (Պիտ.։)
to make use of defensive weapons;
— զոք, to slay with a weapon.
· Calfa
Արին աշտէիւ փախուցանէ, եւ երկչոտն հեռի վրիժակէ. (Վրդն. երգ.։)
error, mistake;
failing, fault, perversity;
unforeseen event, accident, casualty, hazard, chance;
wanting, failing, wrong, mistaken, false, erroneous, perverse;
—աւ, by mistake, erroneously;
accidentally, casually, by chance;
— տպագրութեան, erratum;
— ժամանակագրական, anachronism;
— գտանիլ, to wander, to go astray, to deviate.
· Calfa
Եւ նմա հասանէր վրիպակ՝ բռնութեան օրհասիւ մեռանել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
error, fault, misunderstanding, oversight, blunder, mistake;
delusion, deception, frustration, disappointment.
· Calfa
Տագնապ է երկիւղ ի կործանմանէ, այսինքն ի վրիպանաց. քանզի երկուցեալք ի վրիպանաց գործոց տագնապիմք. (Նիւս. բն.։)
cf. Վրիպեցուցանեմ;
cf. Վրիպիմ.
· Calfa
Կերակրովն վրիպեաց զմարդն ի պատուիրանէն. (Լծ. կոչ.։)
Վրիպեաց ի սուրբ պսակէն։ Վրիպեցին ի սուրբ մահուանէն։ Ի հանդերձեալ հանգստենէն վրիպեցին. (Եղիշ. ՟Է. ՟Ը. եւ Եղիշ. խաչել.։)
to cause to fail or miss, to turn aside, to mislead, to deceive, to delude, to pervert;
to deprive of, to take away;
cf. Մազ.
· Calfa
Սատանայ վրիպեցուցանէ զմարդիկ յաստուծոյ ճշմարտութենէն։ Առաջին կերակրովն վրիպեցոյց զմարդն ի պատուիրանէն։ Կարծիք անչափութեան գիտեն վրիպեցուցանել եւ ի չափաւորէն։ Այսու պատճառաւ վրիպեցուցանողաւ. (Եզնիկ.։ Արշ.։ Սարկ. աղ.։ Նար. մծբ.։)
deceiver, knave, cozener, hoaker.
· Calfa
Վրիպեցուցիչքն զպատճառքն չասէին, վասն որոյ նաեւ սոքա զիջանէին։ Վրիպեցուցիչքն բամբասէին, թէ ինքն միըայն է՝ որ քարոզէ զայն. (Ոսկ. գաղ.։)
to neigh;
to neigh after.
· Calfa
Հաջելն շանց է, եւ վրնջելն ձիոց։ Յորժամ լուան երիվարքն զձայն փոյոցն, սկսան վրնջել։ Դաբր հատեալ վրնջէր, մինչեւ զարթուցանէր զռոստոմ։ Վրնջօղդ մոլի ի մատակս։ Որ ի բաց ձգեսցէ զպահք, ձի վրնջօղ եղիցի. (Հին քեր.։ Զենոբ.։ Մագ. ՟Լ՟Է. ՟Ծ՟Է։ Վրք. հց. ՟Ե։)
cf. Վրնջիւն.
· Calfa
Զանբանական վրնջողութիւն ասուն կենդանեաց ողջախոհաբար զգօնացուցանէ. (Նար. խչ.։)
to be grieved, distressed, disturbed, embarrassed, to be torn with anguish, to be in great pain;
to have an urgent and pressing necessity, to be in despair;
to be hurried, in haste;
տագնապէր ջերմամբ մեծաւ, he had been seized with a violent fever.
· Calfa
Եթէ զոմն փութամ չար առնել ի մերձաւորացն, տագնապիմ զչար ինչ ընկանուլ ի սմանէ. (Պղատ. սոկր.։)
to fatigue, to tire, to overdo, to harass, to oppress, to vex.
· Calfa
(Որթն զերկրագործս) տաժանէ ի բրելն եւ ի բաժակելն։ Ե՛ւս սաստիկ տաժանէ դժնդակութեամբն, եւ ոչ ընդունի զտածսն. (Պիտ.։)
covered with boards, planks, boarded, planked, floored;
wainscoted;
wooden floor;
scaffolding;
wainscot;
— նաւու, deck;
— առնել, գործել, to wainscot, to plank, to board, to floor.
· Calfa
Զիլ ոչ եթէ տախտակամած տապանն պահէր զնոսա, այլ՝ աջն աստուծոյ հզօրի։ Ի տախտակամած յորմսն յեցեալ։ Զճակատն պղնձեան եւ տախտակամածի յօրինուածովն ամրացուցանէր. (Ոսկ. ղկ.։ Լմբ. պտրգ.։ Ուռպ.։)
to care, to take care of, to preserve;
to nourish, to maintain, to sustain, to feed;
to cultivate;
to foment, to stir up;
— զախտս, to cherish, to flatter vices;
— զխռովութիւն, to foment disturbances;
cf. Ձու.
· Calfa
Տածեր ստացողապէս։ Երկիր զաւանդս արգասեաց երկրագործութեան՝ տածողացն մատուցանէ. (Նար. ՟Ե. ՟Թ։)
care;
food, nourishment, sustenance;
fomentation.
· Calfa
Անունողաց տածումն։ Ի սմանէ խնամք՝ փոխանակ յինքենէ տածմանց։ Կրկին պատուեաց մաքրական տածմամբ. (Խոր. ՟Գ. 20։ Պիտ.։ Նար. ՟Ղ՟Բ։)
by little and little, by slow degrees, insensibly;
yet, still;
— little by little, slowly, by degrees.
· Calfa
Յորժամ տակաւ ոտքն նորա կակղանայցեն. Զիջանէր տակաւ, երթայր ջուրն եւ թուլանայր յերկրէ։ Ողջակէզքն տակաւ վառեալ բորբոքեալ մաշէին. եւ այլն։
Ոչ տակաւ տակաւ յաստիճան յասիճանէ փոփոխեալ։ Դատէր տակաւ տակաւ։ Տակաւ տակաւ ամենայն մարմինն մաշի։ Ըստ տակաւ տակաւ մերձենալոյն յաճախէ ի նա լոյսն։ Մի՛ տակաւ տակաւ ազդեսցես. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։ Պտմ. աղեքս.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։ Եւագր. ՟Ի։ Եզնիկ.։ Նար. ՟Ծ՟Ը։)
cf. Տակռիչ.
· Calfa
Արեգական ջերմութիւնն այրէ զանտառացն տակռիճքն։ Ի ձեանէ զօրանան տակռիճքն. բուսոց։ Չէ՛ պարտ ի վերայ տակռ չոյն ածել զաղբն, զի չորցնէ զտակռիճքն. (Վստկ.։)
cf. Տակռիչ.
· Calfa
Արեգական ջերմութիւնն այրէ զանտառացն տակռիճքն։ Ի ձեանէ զօրանան տակռիճքն. բուսոց։ Չէ՛ պարտ ի վերայ տակռ չոյն ածել զաղբն, զի չորցնէ զտակռիճքն. (Վստկ.։)
talent (weight);
talent, ability, parts, attainments;
— ոսկի, golden talent.
· Calfa
Նախանձու զտաղանդ արուեստիցն արգելուցուն յայնցանէ, որք ուսանելն կամիցին. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
cf. Տաղաւարաշինութիւն.
· Calfa
Եւ զի այն տաղաւարահարք օրինակ էին այսր տաղաւարաց՝ որ ի պետրոսէ ասացան, ի նմին ժամու փոխանակ այսր զգալի տաղաւարացս հայր զանձեռագործ տաղաւարն ցուցանէր. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Բ։)
Պետրոս զխորհուրդ սուրբ երրորդութեանդ ի զարհուրմանէն ի տաղաւարաշինութեան բարբառէր ... Զտօն տաղաւարահարութեան. (Ճշ.։)
Ի ժամ տաղաւարահարութեանն մտանէր ի սրբութիւն սրբութեանցն. (Ոսկ. ի ծն. քրիստոսի.։)
cf. Տաղաւարաշինութիւն.
· Calfa
Եւ զի այն տաղաւարահարք օրինակ էին այսր տաղաւարաց՝ որ ի պետրոսէ ասացան, ի նմին ժամու փոխանակ այսր զգալի տաղաւարացս հայր զանձեռագործ տաղաւարն ցուցանէր. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Բ։)
Պետրոս զխորհուրդ սուրբ երրորդութեանդ ի զարհուրմանէն ի տաղաւարաշինութեան բարբառէր ... Զտօն տաղաւարահարութեան. (Ճշ.։)
Ի ժամ տաղաւարահարութեանն մտանէր ի սրբութիւն սրբութեանցն. (Ոսկ. ի ծն. քրիստոսի.։)
erecting a tabernacle or pavilion, building a hut or cottage;
տօն —ահարաց, feast of tabernacles;
scenopegia.
· Calfa
Եւ զի այն տաղաւարահարք օրինակ էին այսր տաղաւարաց՝ որ ի պետրոսէ ասացան, ի նմին ժամու փոխանակ այսր զգալի տաղաւարացս հայր զանձեռագործ տաղաւարն ցուցանէր. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Բ։)
Պետրոս զխորհուրդ սուրբ երրորդութեանդ ի զարհուրմանէն ի տաղաւարաշինութեան բարբառէր ... Զտօն տաղաւարահարութեան. (Ճշ.։)
Ի ժամ տաղաւարահարութեանն մտանէր ի սրբութիւն սրբութեանցն. (Ոսկ. ի ծն. քրիստոսի.։)
to cauterize.
· Calfa
Արկանէ մթին խաւար ի վերայ տաղեալ հրէից։ Զտաղն պատկերին, որ է աստուծոյն աստուծոյ. զի հոգին (մեր) յերեսաց աստուծոյ եւ տաղեալ. (Զքր. կթ.։ Բրսղ. մրկ.։)
cf. Տաղտկանամ.
· Calfa
Սկսաւ ողողանել յանառակ ցանկութիւնս, մինչեւ տաղտկանալ (ի նմանէ) ամենայն նախարարացն։ Եթէ ես այսպէս տաղտկանամ ընդ այսր բանի թիւրութիւն, քանի՞սն առաւել Աստուած. (Խոր. ՟Գ. 63։ Լմբ. պտրգ.։)
to tire, to disgust, to put out of conceit, to annoy, to sicken, to plague.
· Calfa
Զզարդ մարմնոյ յերկարութիւն ժամանակի տաղտկացուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
Եւ այնոցիկ մանաւանդ թէ լուրն զլսելիս մեր տաղտկացուցանէր. (Խոր. ՟Ա. 31։)
Դեռ ընդ յարկաւ մարմնոյս եմք, որ ծանծանայ եւ տաղտկացուցանէ զմեզ։ Մի՛ բազմութեամբ բանիցս զլսելիսն աստուծոյ տաղտկացուցանել. (Լմբ. սղ.։ Երզն. մտթ.։)
wearisome, tedious, tiresome, bothering, troublesome;
idle, cowardly, tedious to oneself;
cf. Տաղտկութիւն.
· Calfa
Էր այր սէգ, եւ յորս էրէոց նահատակ. իսկ առ ի պատերազմունս վատ եւ տաղտուկ։ Մի՛ յուսմանէ լինիր տաղտուկ. զի միեւ վայ տաս անձինդ յատուկ. (Խոր. ՟Բ. 50։)
temple, fane, church;
palace, court, hotel;
banqueting-hall;
banquet, feast;
— խորհրդոյ, council-hall, House of Parliament.
· Calfa
Ինքն է՝ որ յարուցանէ զիւրն տաճար որպէս զաստուած. (Աթ. ՟Ա։)
Հանապազորդ առատացուցանէր զռոճիկս տաճարին, եւ յերկարէր զնուագս ուրախութեան. (Եղիշ. ՟Գ։)
Շինեաց ի քաղաքին տաճարս հիւանդանոցս. շինեաց եւ այլ տաճարս, եւ զծերս եւ զխեղս անդ հանգուցանէին. շինեաց եւ այլ տաճարս, եւ զամենայն կին ծննդական եւ աղքատ անդ հանգուցանէին. (ՃՃ.։)
cf. Սեղանակապուտ.
· Calfa
Զնոյն ինքն զսեղանազերծ զտաճարակապուտ զգանձի տամբն արկանէին փախստեայ. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 42։)
sowing.
· Calfa
Զկատարեալ զօրութեանն իւրոյ, որ ունի մասն, ի սերմնավարութիւն, արկցէ յերկիր ի սերմանէն. (Փիլ. սամփս.։)
solid, firm, hard, compact, constant, fix, stable, strong;
true, sincere, close, intimate, cordial;
—, —իւ, firmly, constantly;
voluntarily, willingly;
sincerely, intimately, closely;
— առաքինութիւն, solid virtue;
— սիրով, tenderly, affectionately, cordially;
— սիրել, to love sincerely, with all one's heart, passionately;
— աղօթել, to pray intensely, warmly, earnestly, eagerly.
· Calfa
Թանձրացոյց, եւ արար սերտ։ Եղիցի այսուհետեւ սերտ կայմն նաւի մտաց մերոց։ Սերտ եւ պինդ հաւատոյ։ Հողմն հիւսիսի բուծանէ զարդիւնս սերտս, եւ փորձութիւնք հաստատեն զսիրտս քաջս։ Սերտ եւ աներկեւան է. (Ոսկ. ես.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։ Խոսր.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։ Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Է։)
Սիրելի՝ սերտ եւ ստոյգ որդի։ Ոչ խորթ որդիս եւ ոչ օտարածինս, այլ՝ սերտ որդիս սիրունս եւ հաւատարիմս։ Զմիածին եւ զսերտ որդին։ Մինչեւ պօղոսի որդի լինել ոչ վայրապար, այլ սերտ ... իբրեւ որդւոյ, եւ սերտի որդւոյ պատուիրէ։ Ոչ ի դոյզն մարդկանէ համարէի ես զձեզ, այլ սերտս եւ պիտանս եւ վաստակաւորս. (Իգն.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։ Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. եւ Ոսկ. գաղ.։)
clothed in black, in mourning;
cf. Սեւազգած;
mourning suit.
· Calfa
Հող արկանէին ի վերայ գլխոց իւրեանց, եւ սեւազգեստիւք եւ բացագլխօք ճիչկանս առնէին. (Ուռհ.։)
cf. Սեւաթորմի.
· Calfa
երամք սեւաթոյր թռչնոց իջեալ ի գետ անդ՝ ելանէին սպիտակացեալ ի բուրաստանն. (Պտմ. վր.։)
black;
dark, gloomy, dismal, sullen, foul, base.
· Calfa
Սեւաթորմի դեւքն կուրացուցանեն զմտաց աչքն ի զղջմանէ. (Լմբ. առակ.։)
melampygus;
cf. Թաւայատակ.
· Calfa
Յաղագս սեւայատակացն եւ անյատակացն։ Իսկ յաղագս սեւայատակցն է այսպէս։ Ասէր, դեռեւս ոչ էք հանդիպեալ սեւայատակին եւ թաւայատակին ... տեսանէին ի կախգոլով զյատակսն հերակլի սեւացեալ ի թաւութենէ մաղիցն. (Նոննոս.։)
cf. Սեաւ.
· Calfa
Մօրն իւրարգանդն էր սեւային, հօրըն բարակ ամենեւին. որդիքն սեաւ ծընանէին, դաշտ ի սպիտակ բընակէին. (Շ. առակք.) (կազամար, գրիչ, գիր)։
to blacken, to be or become black, to grow dark or brown.
· Calfa
Մեծն դաւիթ զխորհուրդ սեւացեալ ագռաւուցս այսոցիկ ցուցանէ. (Նար. յովէդ.։)
cf. Սեւեմ.
· Calfa
Երկաթ՝ ինքն պայծառանալովն ոչ սեւացուցանէ զհուրն. (Բրս. ծն.։)
love;
affection, fondness, tenderness;
inclination, delight, liking, taste, fancy;
love, passion, flame, salacity, love-suit;
charity, supernatural love, christian charity;
agape, love-feasts;
kiss;
— կանանց, hymen, vulva;
the quiver of love;
— վաղանցուկ, amour, intrigue, love affair;
յօդակապք, ոլորք սիրոյ, ties, bonds of love;
հանգոյց, տոմսակ, գաղտնիք, երգ, վէպք, ընծայ սիրոյ, love-knot, love-letter, love-secret, love-song, love-tale, love-toy;
— առ աստուած, առ ընկերն, ազատութեան, հայրենեաց, արուեստից, փառաց, առաքինութեան, love of God;
of our neighbours or fellow-creatures;
of liberty;
of our country;
of arts;
of glory;
of virtue;
ամուսնական, մայրական or մայրենի, հայրական, որդիական —, connubial or conjugal, maternal, paternal, filial love or affection;
— անձնական, self-love, egoism, solipsism;
— աստուածային, երկնային, մաքուր or սուրբ, նորաբողբոջ, փոխադարձ, համեստ, օրինաւոր, եռանդուն, սաստիկ, բուռն, անչափ, հաստատուն, հաւատարիմ, յաւիտենական, divine, celestial, pure, rising, reciprocal or mutual, honest, lawful, ardent, lively, violent, extreme, constant, faithful, eternal love;
մոլենախանձ —, jealousy;
— երկրային, յողդողդ, անցաւոր, զգայական, մարմնական, անկարգ, պիղծ, յանցաւոր, եղեռնաւոր, earthly, inconstant, fleeting or transitory, sensual, carnal, illicit, lustful, culpable, criminal love;
վայելել սիրով, to make love to, to fall in love with, to court, to woo;
հալիլ մաշիլ սիրով, to burn, to languish with love, to be love-sick;
հատուցանել ընդ սիրոյ, to give love for love, to re-love;
— ազդել, to inspire with a passion;
դիւթել, բորբոքել զ—ն, to philter, to charm;
— ցուցանել, to show or demonstrate love for;
առնել —, to be courteous, amiable, friendly;
to do or confer favours;
ուտել զ—, to eat together, to make love-feasts;
դնել — ի բերան, to kiss, to embrace;
սիրով, lovingly, tenderly, affectionately, with pleasure, willingly;
ի — աստուծոյ, for God's sake;
ի — իմ, for me, for my sake;
արա ինձ —, do me the kindness or the pleasure to;
ամենայն սիրով, very willingly;
— իմ ! my love ! my dear ! cf. Խառնեմ;
cf. Հարկանիմ.
· Calfa
Առ սէրն քրիստոսի յոյժ խնդութեամբ ընդունէին զամենայն չարչարանս։ Առ սէր քոյոյ տէրութեանդ ոչինչ ընդդիմացաք։ Սիրով տանէին զամենայն յափշտակութիւն ընչից իւրեանց։ խօսէր ընդ նոսա սիրով ըստ առաջին սովորութեանն. (Եղիշ.։)
horse-trapping, caparison.
· Calfa
Արկանէ զոսկէթել սթարն ի վերայ սրագնաց երիվարին. (Ուռհ.։)
to wake up, to be lively, renewed, to recover, to come to oneself again;
to brighten up, to be cheerful, to divert or amuse oneself;
— ի գինւոյ, to grow sober again, to get sober;
— ի քնոյ, to shake off sleep.
· Calfa
Հարցանէր առ ի սթափելոյ՝ ամբարապետն զխուժիկն յաղագս գեղջն նորա եւ ծնողացն. (Փարպ.։)
empty, void;
destitute;
vain, useless.
· Calfa
Երկուցեալք ի նմանէ սին եւ սնոտին կարծեօք. (Մեծոբ.։)
cf. Սինլքոր.
· Calfa
Իսկ սինքլորք բագրատունւոյն ... բեկեալ կենօք տատանէին. (Ուռպ. ողբ.։)