galling on a horse's back, scratch on the withers, excoriation;
wither-wrung, galled.
Վասն ձիոյ ողնտեռի (դեղ). ա՛ռ մրտի տակ, որ է վրացի կոճակ, այրէ՛ եւ լոսէ՛, եւ ի վերայ ցանէ՛. (Վստկ. ՟Յ՟Ի՟Ա։)
Palm-Sunday.
Ողոգոմեանն յոբելեանն է». լինի իմանալ՝ թէ ի ծաղկազարդն աւարտի քառասնորդական պահքն, եւ մնացեալ եօթնեակն մինչեւ ցզատիկ կացուցանէ զյիսնեակ մի։
cf. Ողողեմ.
Ծովալիճն ի հեղեղ դարձեալ՝ ողողանէր զտունն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to inundate, to cover with water;
to immerse, to plunge, to dive;
to rinse, to wash.
Ջուր ոչ միայն արբուցանէ զերկիր, այլ եւ ողողէ, եւ վնաս առնէ. (Յճխ. ՟Դ։)
Աղեքսանդրի խնդրեալ ջուր՝ ողողել զբերանն, դարձեալ Յուղղոս զբաժակն դեղով արարեալ մատուցանէ նմա. եւ նորա առեալ, եւ ողողեալ զբերանն. (Պտմ. աղեքս.։)
to smooth, to level, to plane;
to curry, to polish, to set a gloss upon, to make smooth or polished;
to smoothen;
to iron, to hot-press, to satin;
cf. Շողոմեմ.
Սկսանի դարձեալ ողորկել, եւ կակղագոյն հեշտալի իմն զբանն ի լսելիս արկանէ։ Զի ծանրագոյն իմն էր նոցա մեղադրութիւնն, դարձեալ ողորկէ, եւ ասէ, ո՛չ ի դատապարտութիւն ինչ ասեմ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
smoothness, polish, sleekness, glossiness;
softness;
delicacy.
Մի՛ զշօշափելիս մեր կակղացուսցուք ողորկութեամբ (կամ ղորկութեամբ)։ Ողորկութեամբ եւ երագընթաց բանիւն եղծանէ զմիտս բանին. (Արշ.։)
pity, compassion;
pity-stirring, piteous, pitiable, moving, touching, miserable, unhappy, unfortunate, sad, deplorable, dismal;
—, —ս, — —, touchingly, humbly, in a suppliant manner;
miserably, piteously, pitiably, deplorably, lamentably;
compassionately;
— խօսել, to speak pitifully or deplorably;
յաղերս եւ յ— խոնարհեցուցանել, to touch, to excite or move to compassion, to inspire pity;
անկցի — իմ առաջի քո, have compassion on me ! have mercy on me !.
Պարտեաց զդաւիթ աշտիճանէ յաշտիճան աղերսանօք ողորմ ողորմ ձայնիւ։ Ողբերգութիւնք եւ ձայնք եւ աշխար ընդ արտասուս խառնեալ լինէին ողորմ բանակօք. (Եփր. թագ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
respiratory;
cf. Շնչաւոր.
Քրիստոսլ եգիտ սուրբ մարմնով եւ հոգւով զկոյսն, եւ ա՛ռ ի նմանէն զշնչական մարմինն ըստ պատշաճի կամաց իւրոց. յանապական արգանդէ ստեղծ ինքն իւր մարմին շնչական. (Ճ. ՟Գ.։)
breathing together;
of the same mind or feeling, unanimous.
Չունիմ զոք ի սոցանէ՝ որ ընդ իս են, շնչակից. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Շնչամուտ.
Ծակն՝ ընդ որ ելանէ շունչ, կամ մուտ եւ ել առնէ օդն.
to animate, to give a soul to, to cause to breathe, to vivify.
Օդս շնչացուցանէ զժողովեալ արարածսն. (Փիլ.։)
respiring, breathing, living, animal;
carnal, sensual, gross;
spiritual;
— գործիք, wind instruments.
Սատակեցի զամենայն շնչաւոր՝ որ ի նմա։ Կոտորեցին ի նմա զամենայն շնչաւոր. եւ ոչ մնաց ի նմա շնչաւոր։ Մի՛ ապրեցուցանիցէք ի նոցանէ զամենայն շնչաւոր։ ոչ թողոյր զամենայն շնչաւոր տանն յերոբովամայ (յն. շունչ). եւ այլն։
act of breathing, respiration, animation, vitality;
sensuality.
Որ զբիրտ ցուպն ի շնչաւորութիւն կենդանացուցանել սողեցուցանէր. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Անօրինացն չիք յիշեցուցիչ առաջի տեառն. զի հեռի է ի նոցանէն հոգին սուրբ, զի շնչաւորութեամբ թաղին. (Մծբ. ՟Զ։)
to breathe, to respire, to puff;
to blow;
to inspire;
to exhale, to emit;
— զօդ, to breathe, to take breath, to respire;
զհուր —, to send forth or emit fire, to break into a volcanic eruption;
— չարախօսութիւն, to whisper in the ears, to accuse in secret;
շնչեսցեն հողմք, let the winds blow;
let the storm rage;
շնչէ հողմն ուժգին, the wind blows hard;
շնչեաց հողմն աջողակ, a fair or favourable wind arose.
Հաստատուն կերակուրն շնչեցեալ ի նմանէ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Եթէ եւ առ դոյզն մի շնչելեացս փող (յն. փող շնչառութեան) արգելցի, մահ ի վերայ հասանէ. (Փիլ. բագն.։)
artery;
— թոքային, pulmonary -.
Մազն, եղնգունք, մարմինք, եւրակք, շնչերակք։ Զկենդանական ջերմութիւնն բաշխէ ամենայն մասանց մարմնոց ի ձեռն շնչերակացն։ Ի սրտէն յիսկսկզբանէն կենդանականին շնչերակն աման շնչոյն։ Աղբիւր իմն ի մէջ ջերմութեան ասեն զսիրտն, յորմէ շնչերակօքն յամենայն մարմինն ջերմութիւնն բաժանի։ Սրտի ըստ շնչերակացն շարժութիւն։ Յաղագս շնչերակաց. (Նիւս. բն. ՟Դ. ՟Ի՟Դ. եւ Նիւս. երգ.։)
to cause to blow.
Զաղբիւրս բղխեցուցանէ, եւ զհողմս շնչեցուցանէ. (Նանայ.։)
blowing, whistling;
hissing, hiss.
Զի թէ քննիչ է սրտից, ո՛չ որ ի նմանէ շնչիւն յառաջ գայ, ծածկի ի նմանէ. (Լմբ. իմ.։)
breath, puff, wind;
whistling;
respiration, breathing;
inspiration.
Տեսանէ ինձ մի, զի ելանէր ի լեառն ստէպ շնչմամբ (ռմկ. (Քշալով). Հ=Յ. դեկտ. ՟Ա.։)
storax;
cf. Շեր.
Գաւազանօք ընկուզի, եւ սօսի, եւ շրշի՝ ծնանէր ի ջուր աւազանին նկարէնս. (Վրդն. լս.։)
solar heat, hot vapour.
Իբրեւ ծուխ ելանէր շոգ (կամ շոգի) ի մատանց աղջկանն (այսահարելոյ). (Պիտառ.։)
vapour, exhalation;
breath;
cf. Ընդունարան.
Ելանէ շոգի յերկրէ, եւ ա՛րդ ի ծովէ, եւ շունչք ի գետոց. (Եւս. պտմ. ՟Է. 20։)
tale-bearer, tell-tale, backbiter, informer, slanderer;
tale-bearing, slanderous.
Որ ի գազանաց չարաչար խածանէ. ի վայրենեաց օձ եւ ինձ, եւ յընտանեաց շոգմոգք եւ զրպարտօղք. (Պիտառ.։)
Փայտ ի վերայ հրոյ բարդեալ՝ ի հրոյ անտի մաշեցսցի այրեալ. եւ ի տուն՝ ուր շոգմոգք կերակրին, ի նոցանէ ապականին. (Ոսկիփոր.։ շոգմոգ խօսիւքն դիզեալ կուտակեցուցանեն։ Ի շոգմոգ եւ ի շատխօս շաղփաղփանաց հրաժարեալ. Ոսկ. ղկ.։ Նեղոս.։)
to cause to shine or to glitter, to give brightness to, to brighten;
to warm, to inflame, to render incandescent;
to brandish, to rotate.
Զերկաթն ջեռուցեալ՝ հրագոյն շողացուցանէ. (Ագաթ.։)
Երկրաւոր բժիշկ զերկաթն ի հուրն շողացուցանէ, մինչ զի կայծակունս հատանէ. (Եղիշ. երէց.։)
Տախտակս պղնձիս շողացուցանէին, եւ դնէին ի վերայ մարմնոյ նորա. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
Զսնափառութեանն սուսեր շողացուցանէր։ Ոչ է այս արութիւն զինուորի՝ յիւր ապարանս թուր շողացուցանել, եւ զօդ հարկանել. (Արիստակ. մկրտ.։ Լմբ. առ լեւոն.։)
Զմի մի ոք (ի հոգեւոր զինուց) շարժեալ շողացուցանէին ընդդէմ թշնամեաց ճշմարտութեան. (Յհ. իմ. երեւ.։)
to flatter, to palaver, to cajole, to wheedle, to coax;
to caress, to fondle.
Կերբերոս առասպելեալ շուն՝ զիջեալսն ի դժոխս ողոքելով շողոմէ, իսկ զելեալսն խափանէ եւ ոչ թողացուցանէ շողոմելով ի ժողովս. իսկ յանկասկածի եղեալ առանձին ի բազմութենէ՝ զիւր չարութիւնն ցուցանէ. (Վրք. հց. ՟Զ։)
cf. Շոպշոպեմ.
Ի բաց զինքն ի նոցանէն շոպեալ ճողոպրէր. (Յհ. կթ.։)
to assume wrongfully, to usurp, to appropriate, to take forcible possession of, to ravish, to ascribe or impute to oneself.
Զհրաշալին հեղիաս շորթեաց ի մահուանէ. (Վրդն. ծն.։)
cf. Շուայտիմ.
Շատ եւ բաւական համարեա՛ քեզ զհարկաւոր կերակուրսն. մի՛ անցանէր, եւ շուայտանար. (Եղիշ. հայր մեր.։)
dog;
adulterer or adulteress;
Canis Major;
cf. Շնիկ;
մատակ —, bitch;
— անպիտան, cur;
— որսորդ, hound, terrier, ranger;
որսական — ոտնակառոյց, setter, pointer, setting-dog;
— մազեղ, գանգրամազ or լուղակ, water-dog;
— մեծականջ, long-eared dog;
— տնպահ, house-dog;
— պահապան, watch-dog;
պահապան — հովուաց, mastiff dog;
ցլամարտ —, bull-dog;
շան լակոտիկ, fisting cur;
— մատնիչ, խեռ, խածանող, կատաղի, a treacherous, snarling, biting, mad dog;
խշտի or խղիկ շան, dog-hole, dog-kennel;
կերակուր շան, dog's-meat, dog-porridge;
ոջիլ շան, dog-louse;
վազք շան, dog-trot;
ցնկնիլ շան, to whelp, to litter, to bring forth;
տալ կամ արկանել շանց, to give or to send to the dogs;
կերակուր լինել շանց, to go to the dogs;
— հաջէ, ոռնայ, կաղկանձէ, ղօղանջէ, կռնչէ or մռմռայ, the dog barks, howls, whines, yelps, growls;
խոնջեալ իբրեւ զ—, dog-weary, tired as a dog;
— հաջան՝ չէ խածան, a barking dog seldom bites.
κύων canis. (լծ. յն. գի՛օն. լտ. գանիս. իտ. գանէ. գղղ. շիէն ). Չորքոտանի հաջողական, գազան՝ բայց ընտանի, տիրասէր, հաւատարիմ պահապան. ... Տե՛ս եւ ԲԱՐԱԿ։
feeding among lilies.
Որ բուծանէ զհօտ իւր ի հովիտս շուշանաց.
bright, fair or candid as a lily;
adorned with lilies.
Ծաղկեցուցանէ զհովիտս շուշանափայլ յարկի սրբոյ մօրս մերոյ եկեղեցւոյ. (Անան. եկեղ։)
handkerchief;
hairband;
— աբեղայ or վարդապետ, a widowed priest.
(լծ. լտ. սուտա՛ռիում ). sudarium. որ եւ ՍՈՒԴԱՐ. այսինքն Ի քրտանէ թաշկինակ. վարշամակ.
early, premature.
Որ շուտով հասանէ կամ հասունանայ, ուռճանայ.
lip;
edge, orifice;
tongue, word, mouth;
lip;
վերին —, upper-lip;
ստորին —, under-lip;
նուրբ, ուռոյց, թաւ, կարմրերփեան —, small or thin, swelled or blubber, thick, rosy lips;
ունել լայնշի, շրջեալ, բոլորածիր շրթունս, to have flat, turned up, well-formed lips;
— գետոյ, river-side.
Արար զծովն ձուլածոյ՝ տասն կանգուն շրթանէ ի շուրթն։ Շուրթն նորա իբրեւ զգործ շրթան բաժակի. եւ այլն։
about, round, around, all round;
roundabout, in the neighbourhood;
from all sides, on every side;
turn, round;
ի —ն, around;
— տեսանելիք, amphitheater, — boxes;
— զեկեղեցեաւ, round the church;
—, ի — ածել, to lead to, to conduct around, to walk, cf. Շրջեցուցանեմ;
—, ի — գալ, — անցանել, to take a walk, to make a tour, to walk, to promenade, cf. Շրջագայիմ;
— հայել, to look around;
— առնուլ, to turn;
— արկանել, պատել, պաշարել, to surround, to encompass, to encircle, to invest, to hem in, to beset;
— բնակել, to dwell near, to be neighbouring;
— տալ, to overturn, to upset, to overthrow;
— տալ անձինն, to turn from side to side.
Ելանէր շուրջ անցանէր միանգամ զխցաւ իւրով. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ՇՈՒՐՋ ԱՌՆՈՒԼ. Շրջել զանձն. կողմանէ ի կողմն փոխիլ. դառնալ.
Շուրջ արկանէ զայն (զորոգայթն) զոտիւք իւրովք. (Առակ. ՟Ի՟Թ. 6. (կամ պատեսցէ հաղբս զոտիւք իւրովք)։)
ՇՈՒՐՋ ՏԱԼ. κυκλόω, περιφέρομαι volvo, circumferor. Շրջել. թաւալել. եւ Շրջիլ. կողմն ի կողմանէ փոխիլ. պայքարիլ.
Յառաջին շուրջն (արտորէից) փոքր խոփեր պատեհ է դնել ի հարօրն. թէ չիք, նա մեծ խոփով շրջելն սպանանէ զպախրիքն. (Վստկ. ՟Ժ՟Թ։)
Թագեաւ ի նոցանէ. գային ի շուրջ, եւ ոչ գտանէին. (Ոսկիփոր. հին. (նորն, խնդրէին, եւ ոչ գտանէին)։)
round, circular;
in a circle, circularly, round about;
ելանելի —, winding-stairs, spiral-staircase.
Ածեալ պարիսպ շուրջանակաւ պատեաց զնա։ Ապա զորմսն շուրջանակաւ յարուցանէ, եւ ի վերջէ զեղունն ի վերայ արկանէ. (Ճ. ՟Ա.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ե։)
cartilaginous.
Նեարդատեսակքն նոցա սեռքն։ Եւ յայսցանէ մանաւանդ նեարդատեսակքն։ Ի խոշոր շնչերակացն նեարդատեսակքն՝ ձայնին գործարանք. (իսկ մզնատեսակքն նորա կապք՝ տուրեւառի շնչոյն։ Շարակացեալ ի յերիցն ի մեծաց նեարդատեսակաց (յն. նեարդից). Նիւս. բն. ՟Ժ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Է։)
to be silent, mute or speechless, to be unable to answer, to hold one's tongue, to be dumfounded, non-plussed.
Ընկեր, զիա՞րդ մտեր այսր. եւ նա պապանձեցաւ։ Նշանացի խօսէր ընդ նոսա, եւ կայր պապանձեալ։ Պապանձեա՛ց, եւ ե՛լ ի դմանէ. (Մտթ. ՟Ի՟Բ. 12։ Ղկ. ՟Ա. 22։ եւ ՟Դ. 35։)
priest.
Տեսանէին եռիեսունս եւ պապասս աւետարանօք եւ մոմեղինօք եւ խնկօք. (Ղեւոնդ.։)
cf. Պառակտեցուցանեմ.
Ոչինչ այնպէս բաժանէ եւ պառակտէ զմարմին եկեղեցւոյ, որպէս ամբարտաւանութիւնն. (Ոսկ. հռ. ՟Ի՟Բ։)
Զպառակտեալն այլ յայլմէ՝ ուղղել անհնարին է։ Ո՞ր յօժարեցուցանէր բան՝ պառակտել զնոսա ի միմեանց. (Բրս. հց.։)
to disunite, to divide, to disperse, to put at variance, to sow discord, to make a breach between.
Ընդունայն խաբէութեամբ, որ պառակտեցուցանէ զհաւատս. (Ոսկ. կող. ՟Զ։)
old woman, beldam.
Զրուցեն զսմանէ եւ պառաւունք։ Զմտա՛ւ ած զտղայոց ողբումն, զծերոց ստիպով եւ զպառաւանց վարելոց յօտարութիւն. (Խոր. ՟Բ. 58։ Փարպ.։)
to cause great thirst.
Որչափ ըմպէ ոք (զանապակն), առաւել պասքեցուցանէ. (Ոսկ. ես.։)
excessive thirst, thirstiness;
siccity, dryness, aridity.
Որ միշտ քեզ բերէ զզովացումն պասքութեան։ Ջուրն զովացուցանէ զծարաւումն պասքութեանն. (Նանայ.։)
Զերից ամաց պասքումն երկրի զովացուցանէր. (Խոսր.։)
cf. Պասքութիւն.
Որ միշտ քեզ բերէ զզովացումն պասքութեան։ Ջուրն զովացուցանէ զծարաւումն պասքութեանն. (Նանայ.։)
Զերից ամաց պասքումն երկրի զովացուցանէր. (Խոսր.։)
wall;
turn, round;
— ի —, — ի —է, — ի —ու, complicate, intricate, knotty, ambiguous, dark, obscure;
— ի — բանք, ambages, compass of words, circuit, roundabout way, shifts;
— առնուլ, — գալ, to surround, to environ, to encompass, to hem in, to beset, to encircle, to gird, to inclose;
— ի — բանիւք խօսել, to make use of circumlocutions, to periphrase, to speak periphrastically, to beat about the bush;
— ի — խաղան գետք, the rivers seem to delight in a thousand windings.
Ոչխարն որ ելանէ արտաքոյ պատի փարախին, թողեալ է ի խածատումն գայլին. (Բրսղ. մրկ.։)
Ժողովուրդն իբրեւ ետես, խոստովան եղեւ առ ժամ մի պատ ի պատէ, եթէ Տէր՝ Աստուած. (Եփր. թագ.) (ուր ա՜յլ ձ. պանտ ի պանտէ. որպէս թէ կողմն ի կողմանէ կաղալով)։
adventure, accident, contingency, casualty, occurrence, incident, chance, hazard, fortuitous or unforeseen event;
— ըստ —ի or —իցն, accidentally, by chance.
Դէպ եղեւ անցանել ընդ նոսա ըստ պատահի։ Յաղագս որ ի պատահիցն եւ ի դիպմանց ոչ ամաչեցեալ՝ հաշտեցուցանէին զԱստուած. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ եւ Փիլ. իմաստն.։)
Ողորմելի պատահ պատուհասի ինձ հասանէր։ Եհաս նմա պատահ խօթութեան. (Մագ. ՟Կ՟Ե. ՟Կ՟Զ։)
to cause to happen, to bring about, to compass;
Պատահիմ.
Եթէ պատահիցէ քեզ եսաւ եղբայր իմ։ Գուցէ պատահիցէ նմա հիւանդութիւն։ Որ պատահիցէ քեզ ի վախճանի աւուրց։ Պատահեաց նմա հրեշտակ Տեառն։ Պատահեցին Մովսիսի եւ Ահարոնի։ Ոչ պատահեսցէ որս նենգաւորի։ Պատահար պատահէ ամենեցուն։ Յամենայն հնարագիտութիւնս պատահէ նոցա (այսինքն ընդ առաջ ելանէ)։ Լոյս ամպարշտաց շիջանիցի, եւ ոչ պատահեսցէ նոցա բոց։ Պատահեցին նմա իբրեւ զջուր ցաւք։ Արարին պատահել իւրեանց ամենայն չարեացս այսոցիկ.եւ այլն։
Օտար պատահէր ձեւ զգեստուց սոցա ի նոցանէ. (Լմբ. առակ.։)
Զմինն միայն (ցուցանէ) պատահեալս առողջութեան եւ հանգստեան. (Երզն. մտթ.։)
Ասեն (ախտարքն)՝ թէ ըստ ճակատագրին բերեն մարդիկ՝ զոր պատահեցուցանեն նոցա աստեղքն ի ծննդեանն։ Պատահեցոյց Պօղոսի զիւր աւետարանին պաշտօնն։ Ոչ թէ որդիութեանն կարգ, ասէ, պատահեցուցանէ զնա բարւոյ. (Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. առակ.։)
cf. Պատահեմ.
Ասեն (ախտարքն)՝ թէ ըստ ճակատագրին բերեն մարդիկ՝ զոր պատահեցուցանեն նոցա աստեղքն ի ծննդեանն։ Պատահեցոյց Պօղոսի զիւր աւետարանին պաշտօնն։ Ոչ թէ որդիութեանն կարգ, ասէ, պատահեցուցանէ զնա բարւոյ. (Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. առակ.։ 7)
embroiling;
encumbering.
Խառնութիւն այնոցիկ՝ որ ոչ միաբանէին գործոցն նոցա (ճգնողական անզբաղութեան), պակասութիւն եւ պատաղիչ համարեալ էին նոցա։ Իբրեւ մարդք ախոյեանք եւ պատաղիչք կախարդաց զազրաց եւ պղծոց. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 17. եւ ՟Է. 10։)
child, boy.
Ընդ եղեգան փող՝ բոց ելանէր, եւ ի բոցոյն պատանեկիկ վազէր. (Խոր. ՟Ա. 30։ 2)