entwined, conjoined, united;
s. gr. syllable.
· Calfa
Յետ ուսուցանելոյ զվանգ եւ զփաղառութիւն՝ ցուցանէ եւ յաղագս հասարակ շաղաշարաց, որ ասի զուգաշարաց, այսինքն ի շարեցելոցն ի հասարակաց խօսս զրուցատրութեան եւ բանից պատմութեան. (եւ այլն. Երզն. քեր.։)
to entwine, to connect, to combine;
to compaginate.
· Calfa
Զեւս (դիոս) նմանեալ ամփիդրիոնի՝ շաղաշարի ընդ աղկմիոնեայ, եւ ծնանծ ի նմանէ զհերակլէս։ Կամեցաւ շաղաշարել ընդ նմա. (Նոննոս.։)
to twine, to twist;
to implicate, to involve.
· Calfa
Եթէ կեանք էր շաղապատեալ ընդ մահումահ ոչ լուծանէր։ Իւդեալք ի մահ նորա եւ շաղապատեալք ընդ նմա՝ պատուաստեցաք հաւատոյն արմատովք. (Սանահն.։)
to join together, to conjoin, to unite.
· Calfa
Յորովայնսն զմարմինսն ստեղծանէ, եւ զհոգիսն շաղկապէ. (Նանայ.։)
cf. Շաղփաղփանք.
· Calfa
Շաղփաբանութիւն ստեղծանէր, եւ ծաղրական տարկուսանս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
cane-brake, cane-field, fen.
· Calfa
Նստաւ ի հեռաստանէ ի շամբ մայրեաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
hatred for study;
gross ignorance.
· Calfa
Ուսումնատեացն լինել, խորշումն յուսմանէ. կամաւոր տգիտութիւն.
to teach, to instruct in, to lecture, to be a teacher or professor of, to profess, to enlighten, to form, to make erudite or wise.
· Calfa
Լո՛ւր իրաւանց եւ դատաստանաց, զոր ես ուսուցանեմ քեզ այսօր առնել։ Ուսուսջի՛ք որդւոց ձերոց։ Ուսուցից զբանս իմ ձեզ։ Զշաւիղս քո ուսո՛ ինձ։ Ուսուցանես հեղոց զճանապարհս քո։ Ուսուցեր զձեռս իմ ի պատերազմ։ Զկտակարանս իւր ուսուցանէ նոցա։ Ուսուցէ՛ք զիս, եւ ես լռեցից.եւ այլն։
Զլռութիւն հաւանութիւն լեալ ուսուցանէ առակն. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
professor, master, teacher, preceptor, instructor.
· Calfa
Հաստատուն գիտել զայնս, զոր ազդեցուցանէ ուսուցօղն. (Փիլ. լիւս.։)
cf. Ուստեք.
· Calfa
Զօր ուստեմն՝ ասեն՝ օտար եկն։ Այր հասանէր ի հռոմայ ուստեմն։ Անդուստ ուստեմն ի վերուստ խօսի ընդ մեզ, եւ ոչ աստուստ յաշխարհէ. (Վեցօր.։ ՟Ը։ Եւս. քր. ՟Ա։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
from some place;
— —, from several places, in all directions;
ամենայն —, on all sides;
from all quarters;
այլ —, այլուստ —, from another side, elsewhere, in or from another part;
բազում —, յոլով —, from many places;
often, in many ways;
ոչ —, ոչ — այլ —, from no other place, from no other part;
երկիւղ եւ ոչ —, no fear;
ոչ — է իշխանութիւն, եթէ ոչ յաստուծոյ, there is no power but from God;
ոչ գոյր — նմա պատերազմ, no war was undertaken in his time.
· Calfa
ԱՄԵՆԱՅՆ ՈՒՍՏԵՔ. մ. πανταχόθεν undique. Յամենայն կողմանց. յամենայն կողմանէ. ամենայն մասամբ, ըստ ամենայնի. ամմէն դիաց.
Ո՛Չ ՈՒՍՏԵՔ. մ. οὑδαμόθεν nullo ex loco, nulla ex parte οὑδαμῶς, μηδαμῶς nullatenus եւ այլն. Յոչինչ տեղւոջէ. յոչինչ կողմանէ. ո՛չ այլուստ. բնաւ ոչ յումեքէ կամ յիմեքէ. ոչ իւիք. ոչ երբէք. ո՛չ. հիչ տեղաց մը. հիչ.
Որպէս բազում ուստեք, եթէ կամիցին, գոյ ուսանել։ Որպէս բազում ուստեք ցուցանէ առաքեալ. (Ածաբ. պենտեկ.։ Բրս. հց.։)
Ոչ ուստեք առնոյր կին, եթէ ոչ ուստի ինքն իսկ էր։ Ոչ ուստեք, քան եթէ յարմատոյ եւ այլն։ Ոչ երկիւղ զնա սասանէ ուստեք. (Ոսկ. մտթ.։ Պիտ.։ Խոսր.։)
whence, of which, of what;
whence ? from where ? from what place ? from whom ? from what ?
so, for that reason, on that account;
well, then, consequently, in consequence;
— ճանաչես զիս, how comes it that you know me ?
— գաս, whence comest thou ?
— ես, whence are you ?
— է ինձ այս զի, how is it that it happens to me ? how is it that ?
— եւ, — եւ իցէ, from any place whatever, where you like.
· Calfa
Մկրտութիւնն յովհաննու ուստի՞ էր, յերկնի՞ց, եթէ ի մարդկանէ։ Սմա ուստի՞ իցէ այս իմաստութիւն։ Եւ ուստի՞ է ինձ այս, զի եկեսցէ մայր տեառն մոյ առ իս։ Ուստի՞ ճանաչես զիս։ Ոչ գիտեմ զձեզ, ուստի՛ էք։ Ոչ գիտես, ուստի՛ գայ, կամ յո՛ երթաց.եւ այլն։
Ի նոյն բլուր՝ ուստի էջն, վերջոտնեալ ելանէ. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Ուստի պարտ էր զարմանալ զնմանէն, նոքա անգոսնէին. (Իսիւք.։)
Ընդհանուր աշխարհ ի նմանէ վարդապետեալ ուսանի, ուստի եւ ոսկիբերան կոչեցին զնա. (Խոր. ՟Գ. 57։)
son, boy, child.
· Calfa
Ուստր զնա մարտիւրոսի անուանէր. (Յհ. կթ.։)
to eat;
to run through, to squander, to eat up, to waste, to consume;
to eat away or up, to corrode;
to fret;
to consume, to devour;
անյագաբար —, to eat greedily, to eat up, to devour;
եկեր զամենայն կեանս իւր, he lavished or squandered away all his fortune.
· Calfa
Ուտելով կերիցես։ Յամենայն կերակրոց՝ զոր ուտիցէք։ Բաղարջ ընդ եղեգի կերիցեն։ Եւ ոչ ուտիցէք ի նոցանէ հում։ Առ ի պտղոյ նորա, եկեր, եւ ետ առն իւրում ընդ իւր, եւ կերան։ Որ ուտէր ընդ իս հաց։ Ռա՛բբի հա՛ց կեր։ Ուտէին եւ ըմպէին։ Որ ուտէ զմարմին իմ, եւ ըմպէ զարիւն իմ։ Առէ՛ք կերա՛յք.եւ այլն։
where, whither;
while;
when, on;
where ? in what place ?
— զի, whereas;
— ուրեմն, hardly, scarcely;
at last, finally;
— ուրեք, where, in whatever place, wherever;
— եւ, — եւ իցէ, wherever, wheresoever, any where, no matter where;
— եւ իցեն, wheresoever they may be, wherever they are;
— եմ, — իցեմ ես, where am I ?
— է նա, where is he ?
— գնաց, where is he gone ?
— եւ ուստի՞ եկն, how and whence came he ?.
· Calfa
Ո՛ւր եւ մտանէր։ Ո՛ւր եւ երթալոցն իցեմ. (եւ այլն։ cf. ՅՈ՛, ՅՈ՛Վ։)
hatchet, small axe.
· Calfa
Ձայն ուրագին եւ ձայն դրին զջրհեղեղն գւոշակէր։ Ձայնիւ ուրագին հնչեցուցանէր յամենեցուն լսելիս. (Եփր. նին.։ Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
to rejoice, to give joy, to enjoy, to enliven;
to revive.
· Calfa
Որ զզօրս հրեշտակացն ուրախացուցանէ. (Յճխ. ՟Զ։)
Ուրախացուցանէ եւ տեսութիւն մտացն զմաքրեալսն. (Խոսր.։)
cf. Ուրախարար.
· Calfa
Չէր ոք՝ որ արբուցանէր զիս ուրախաւէտն բաժակաւ. (Պիտ.։)
to deny;
to disavow, to disown, to disclaim;
— զհաւատս or — ի հաւատոց, to abjure one's faith, to apostatize, to turn apostate, to renounce, to forswear;
— զանձն, to renounce, to deny oneself.
· Calfa
Որք ուրացեալ էք ի նմանէ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Իսկ ուրացեալն վասակ, եւ այլն։ Զվնաս գործոյն արկանէր զուրացելովն։ Ածէին եւ խառնէին ի գունդս ուրացողացն. (Եղիշ.։)
cf. Ուրացութիւն;
յ— լինել, կալ, cf. Ուրանամ;
յ— լինել յերախտեաց, to be unmindful of favours received, to pay a favour with ingratitude, to be ungrateful, unthankful;
յուրաստ լինիմ, to deny, to disown.
· Calfa
Որ յուրաստ է ի հօրէ, յուրաստ է եւ ի յորդւոյ։ Մի՛ յուրաստ կար ի խրատուէ անտի։ Ոչ յուրաստ ինչ կալ (այսինքն հրաժարել) ի նշանէն. Յորժամ պահանջէիր զբանն, յուրա՞ստ ինչ ի լուծմանէն կայի։ Ի հեշտութենէն յուրաստ կալ։ Յուրաստ եղեն ի նմանէ. (Կոչ. ՟Է։ Եւագր. ՟Ժ։ Սեբեր. ՟Ը։ Լմբ. առակ.։ Տօնակ.։)
Յուրաստ էր յորդւոյ անտի (յարհմնէ)։ Զնմանէ յուրաստ էր, թէ չես դու իմ որդի։ Իբրեւ ի չարէ յուրաստ էր։ Զորմէ եւ ոչ մեք յուրաստ ինչ եմք. (Եզնիկ.։)
cf. Ուրացեալ.
· Calfa
Իսկ ուրացեալն վասակ, եւ այլն։ Զվնաս գործոյն արկանէր զուրացելովն։ Ածէին եւ խառնէին ի գունդս ուրացողացն. (Եղիշ.։)
cf. Ուրացումն.
· Calfa
Եւ ոչ նորա պատիւն յուրացութիւն ելանէ. (Սեբեր. ՟Գ։)
to cause to deny or abjure.
· Calfa
Որ հայհոյէրն զքրիստոս, եւ ուրացուցանէր ի նմանէ զամենայն հաւատացեալս. (Եղիշ. ՟Գ։)
Oorpatairc (Friday-Caves), cave in Armenia where mass was celebrated every friday.
· Calfa
Տեղիք նոցա կոչին ուրբաթայրք. քանզի ի յուրբաթէ յուրբաթ մատուցանէին զսրբութեան պատարագն. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
conduct, water-pipe, channel, trench, gutter;
drain.
· Calfa
Հանէր ջուր ի ջրհորոյն, եւ արկանէր յորդ ծակ. եւ իջանէր ջուրն դարձեալ անդրէն ի ջրհորդ. (Վրք. հց. ձ։)
then, consequently;
some where, in some place;
about, near;
some, certain;
աստ —, here;
անագան —, too late, in the end, at last, after much time, finally;
վաղ —, already, before;
վերագոյն —, above;
before;
զքառասնամենիւք — էր, he was about forty years old.
· Calfa
Մտանէր ի գեղ ուրեմն։ Դատաւոր մի էր քաղաքի ուրեմն։ Հաստատութեամբ ուրեմն պահեն զօրէնս՝ որ ի նմանէ կալեալ է.եւ այլն։
Ընդ գաղտնի դուռն ուրեմն մեքենաւորութեամբ ի բերդն մտանէին. (Բուզ. ՟Դ. 55։)
separately, apart, aside, privately, severally;
without, except, excepting, save;
separate, different, distinct;
peculiar, particular, private, own, special, individual, proper;
— —, separately, distinctly.
· Calfa
Ոչ ընդ այլ կտաւսն կայր, այլ ուրոյն՝ ծալեալ ի մի կողմն։ Զորոջսն ուրոյն զատանէր։ Կացուսցես զնոսա ուրոյն ... առանձինն. (Յհ. ՟Ի. 9։ Ծն. լ. 40։ Դտ. ՟Է. 5։)
Զմի մի ի նոցանէ ուրոյն ուրոյն ի վեց տապանս ժողովեալ էր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Սովոր էր ուրոյն ի նոցանէ կալ յաղօթս. (Ոսկ. մտթ.։)
Եւ այլքն ի նմանէ ուրոյնք. (Ագաթ.։)
fantastic, imaginary, visionary, false, apparent, chimerical;
shadow, image, phantom, spectre;
idol, image;
rough-draught, sketch;
—ք, manes, shades, apparitions, ghosts, visions;
—ք մարդկան, statue, likeness;
— պղծութիւն, nocturnal pollution.
· Calfa
Ահ արկանէր երկիր պագանել ուրուական կենցաղոյս. (Տօնակ.։)
Ուրուական տեսիլ՝ կերպարան կռոց։ Խելացնորեցուցեալ առ ի տալ պագանել երկիր ուրուականաց մեռելոտւոց։ Զմարդկան ուրուականս ի պաշտօն առեալ՝ դիս անուանէին։ Ուրուականացն ծառայելով։ Ուրուականաց կռոց մեռելոտեաց։ Ուրուական զձիցն անտառաց. (Փիլ. ել. ՟Ա. 13։ Ագաթ.։ Եզնիկ.։ Խոսր.։ Ճ. ՟Բ.։ Նար. ՟Հ՟Ե։)
leprous, infected with elephantiasis.
· Calfa
Զինչ պղծութիւն լինի ջրոյն ի յուրկէն յայնմանէ, որ լնու զայն։ Գտեալ ի ճանապարհին ուրուկ մի ընկեցիկ։ Ասէ ուրուկն, արա՛ սէր, եւ բա՛րձ զիս. (Վրք. հց. ՟Ժ. ՟Ժ՟Դ։)
offering.
· Calfa
Յետ այսր բերեն զընծայսն (յընծայարանէ ի խորանն), եւ լինի՝ ոֆրանթն. (Մաշտ. կիլիկ.։)
oxymel, honey, vinegar and water.
· Calfa
Բառ յն. օքսիմէլի. ὁξύμελι . իբր քացախամեղր, մեղրաքացախ. potio e melle et aceto. Օշարակ թթու եւ քաղցր, ի շլորոյ, ի նռանէ եւ այլն. արկեալ իբրեւ համեմ ի կերակուրս եւ յեփոց ձկանց.
the twenty fifth letter of the alphabet, and the nineteenth of the consonants;
seven hundred, seven hundredth.
· Calfa
Ոչ միայն զքահանայութիւնն չառ, այլեւ ի թագաւորութենէ անտի եւս անկաւ բորոտութեամբ։ Չհաւանականն իսկ անհաւատիցն առաւել հաստատեսցի ի միտս։ Որք յանցաւորս որպէս ի չանցաւորս յուսայցեն։ Յորժամ հասանէ դեւն ի մոլին, զչլուրս եւ զչլեալս տայ խօսել։ Արդարութիւն՝ ոչ միայն առ ընչիցն չագահելոյ, այլեւ որ այլով ախտիւք չախտանայցէ։ Արտաքին յունաց չիմաստուն իմաստունքն. (Ոսկ. ես.։)
Ելանեմ, ասէ, առ հայրն, եւ առաքեմ առ ձեզ զհոգին սուրբ. ելանեմն՝ անջրպետութիւն ցուցանէ, եւ առաքեմն՝ չանջրպետութիւն. (Սեբեր. ՟Ե։)
Ճշմարտութիւն ոչ գիտէ զէն չէ ասել, եւ զչէն է. իսկ ստութիւն զամենայնէ դիւրաւ բուռն հարկանէ. (Ղեւոնդ.։) (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ)։
cumin.
· Calfa
Սերմանէ փոքր մի արջնդեղ եւ չաման։ Եւ ոչ զանիւ կամնասային ածեն ի վերայ չամանոյն։ Չամանն հացիւ ուտի. (Ես. ՟Ի՟Ը. 25=28։)
long-necked wooden water-pot;
large spoon, ladle.
· Calfa
Արբին չամչեայ շերեփով (կամ չամչաշերեփով) իւրաքանչիւրոք յայնմանէ ի չափ ափի միոյ. (Հ. դեկտ. ՟Ի՟Թ.։)
plum-cake;
cf. Չամչեղէն.
· Calfa
Արբին չամչեայ շերեփով (կամ չամչաշերեփով) իւրաքանչիւրոք յայնմանէ ի չափ ափի միոյ. (Հ. դեկտ. ՟Ի՟Թ.։)
false god, idol.
· Calfa
Ո՞ եղեւ նմա խորհրդակից. այս ոչ ընդ հայր եւ ընդ որդի անջրպետ է, այլ՝ ընդ աստուած եւ ընդ չաստուածս։ Աստուած հզօր, ընդ չաստուածսն է անջրպետութիւն, որ ոչինչ զօրեն առնել, եւ ոչ ոտն յոտանէ փոխել. (Գէ. ես.։)
ill-natured, perverse, ill-bred, ill-trained, ill-mannered, spiteful, malignant, malicious, malevolent, evil-disposed, inclined to evil;
immoral;
— լինել, to be ill-mannered, uncivilised, rough, rude.
· Calfa
Նենգեալ՝ վասն բազում չարաբարոյս ցուցանելոյ՝ անդստին յիւրոց բարեկամաց կոշկոճեալ մեռանէր». (Որպէս եւ Եւս. քր. ՟Ա.) իմա՛ վասն չարաբարոյ երեւելոյ, կամ չար բարոյս յանձին բերելոյ։ Այլ հոմաձայն է եւ յն. իբր չարաբարոյ, կամ չարաբարութիւն։
ill-nature, wickedness, malignity, iniquity, malevolence;
immorality.
· Calfa
Ցուցանէ զայնպիսի մարդասիրութիւն առ այնքան չարաբարու ծառային բժշկութիւնն. (Նանայ.։)
very bad, worse;
more wicked;
of a bad colour;
cf. Չարաչար;
եւ որ —ն էր, and that which was most deplorable.
· Calfa
Է որ չարագոյն (է) քան զսատանայ։ Կամի՝ զի քան զինքն չարագոյնս արասցէ (զմարդիկ)։ Ի բարի մարդկանէ չարք լինին, եւ յետոյ ի չարագունից անտի կատարելագոյնք բարիք. (Եղիշ. ՟Բ։)
malefaction, misdeed, wicked deed, spiteful or ill-natured action, wickedness, malignity, malice.
· Calfa
Տանջէր զչարագործութիւնն որ ի սատանայէ, եւ հաստատէր զմարդասիրութիւնն՝ որ յինքենէ։ Որ ինչ անցք ընդ քաղաքս անցեալ է ի չարին բանսարկութենէ ի սկզբանէ չարագործութեամբն առ մարդս. (Արշ.) (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։
ill-featured, ill-shaped, misshapen, disfigured, ugly, horrible, shocking.
· Calfa
Ի մի կողմանէ կռոցն սեաւք ոմանք եւ չարադէմք ժողովեալ էին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
ignoble, obscure, low, vile.
· Calfa
որ եւ ՉԱՐԱԶԳԵԱՅ. Վատազգի. վատատոհմիկ. յաննշան ազգէ կամ ի տանէ. եւ Չարատեսակ.
furnished with sharp teeth, claws.
· Calfa
Զերծո՛ ի չարաժանի գազանէն. (Եփր. աղ.։)
evil-tongued, slanderous.
· Calfa
Որ զլեզուն սուսեր սատակիչ պատրաստեալ ... զսուրմակն չարալեզու փոխանակ սրբոյն սահակայ կացուցանէ. (Յհ. կթ.։)
cruelly tormented, ill-treated, vexed, oppressed;
very painful, very grievous;
— տանջել, to torment, to torture;
— մեռանել, to die under atrocious tortures.
· Calfa
Չարաչար լլկեալ. մոլեգնեալ. այսահարեալ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. խոշտանգեալ. վարակեալ. չար բանէ մը բռնըւած, ծեծկըւած, հէլլաք՝ պէրպատ եղած.
Զամենայն բազմութիւն որբոց եւ այրեաց չարալլուկ տառապեցուցանէր. (Ղեւոնդ.։)
ferocious, cruel, inhuman;
cruelly.
· Calfa
Ընտանի չարախտավար մտօք սկսանէին զամենեսեանն անողորմ սրոյն տալ ճարակ. (Յհ. կթ.։)
Դաշտացն եւ ճանապարհացն ցիր դիաթաւալ կացուցանէին, եւ չարախտավար վատնէին. (Ագաթ.։)
evil-speaking, slanderous, backbiting, talebearing, calumniating, detracting, defaming;
— լեզու, venomous tongue, slanderer, backbiter;
— լինել, cf. Չարախօսեմ.
· Calfa
Մի՛ համարիք, եթէ ես չարախօս ինչ իցեմ զձէնջ առ հօր. գոյ որ չարախօս կայ զձէնջ։ Սկսան չարախօս լինել զնմանէ։ Եղեն չարախօս զհրէից առ նաբուգոդոնոսորայ։ Դարձաւ անդրէն առ թագաւորն չարախօս լինել զնմանէ։ Որ չարախօս կային զանձնէ իմմէ։ Չարախօս կային զինէն առ տէր. եւ այլն։
to speak ill of, to slander, to detract, to calumniate, to accuse, to defame;
to tittle-tattle, to gad about gossiping.
· Calfa
Հարցին, զի չարախօսեսցեն զնմանէ։ Ի չարախօսելն (այսինքն ի չարախօսիլն) նորա ի քահանայապետիցն եւ ի ծերոց՝ ոչինչ ետ պատասխանի.եւ այլն։
slander, detraction, defamation, calumny, false accusation, aspersion;
tittle-tattle, gossiping;
— մատուցանել զումեքէ, to accuse a person.
· Calfa
Սպասէին, զի գտանիցեն չարախօսութիւն զնմանէ։ Զի՞նչ չարախօսութիւն մատուցանէք զառնէն զայնմանէ։ Զերիցուէ չարախօսութիւն մի՛ ընդունիցիս. (Ղկ. ՟Զ. 7։ Յհ. ՟Ժ՟Ը. 29։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 19։)
ill-willing, malevolent, ill-intentioned, malignant;
բարեկամ եւ —, friend and enemy.
· Calfa
Զհակառակութիւնս յարուցանէ ամենայն չարակամ։ Ամենայն չարակամ նախատ լիցի մարդկան. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 11. 13։)
Չարակամ բարուքն նորա (այսինքն չարին) առաքինացուցանէ (աստուած) զարդարս. (Եզնիկ.։ եւ Պիտ.։)