Nazarean;
Nazarene;
— գոլ ի գինւոյ, to abstain from vine.
· Calfa
Եթէ սրամտութիւն վիշապաց գինին է, պա՛րտ է նազարացիս գոլ ի գինւոյ եւ ի ցասմանէ նմանապէս. այսինքն հրաժարել ըստ օրինի ուխտաւորացն աստուծոյ. (Եւագր. ՟Լ՟Բ։)
maid-servant, female domestic, waiting-maid, or waiting-woman.
· Calfa
Ինքն ելանէր. եւ նաժիշտք իւր առաջի գային. գրէ ոմն ի հին վարդապետաց.
Փրկիչն ընդ իւր ելս արարեալ հոգւոյն եւ ազատեալ, նաժիշտս անուանելով զոգիս հայրապետացն եւ մարգարէիցն սրբոց. ինքն հոգին (յիսուսի) ելանէր, եւ նաժիշտքն ընդ նմա ելեալ գային. (Պիտառ.։)
first;
firstly, in the first place, at first;
— քան, before, ere;
— քան զամենայն, first of all.
· Calfa
Նախ ժամանակական է ձայն. (Բրս. իսկզբանէ.։)
to be from the beginning;
to be pre-established;
predestined.
· Calfa
Որով (այսինքն յորում) ամենայն ճառ ամենայն գիտութեան գերագոյ անճառութեամբ նախաբնաւորեցաւ։ Ամենայն ազնիւ միատեսակապէս ըստ պատճառացն նախաբնաւորեցաւ ի յազնուէն յայնմանէ գոլ. (Դիոն. ածայ.։)
προεξίσταμαι ante sum, praeexisto. Նախուստ բնաւորիլ. ի բնէ գոլ, գտանիլ, ի սկզբանէ հաստատիլ. նախակարգիլ.
presidency;
precedency, primacy, primateship.
· Calfa
Ոչ զերկրորդականն ունի գահ, այլ զաւագութեան թեկն ածէ, տալ նմա զնախագահութիւն։ Դարձուցանէ ի նա զնախագահութիւն. (Խոր. ՟Բ. 10. 18։)
traced, delineated before;
delineation, sketch, outline, firstdraught, minute;
acrostic.
· Calfa
Զի որ կամիցի գրել ի մոմ, յառաջ եղծանէ զնախագիծն, եւ ապա գրէ զօրինակ պատկերի զոր եւ կամիցի. (Մաշկ.։)
adj. s. chief, principal.
· Calfa
Թէ ոք ի նոցանէ ընդդէմ դառնայ նախագլուխ իշխանին, այսինքն՝ կոմսին, եւ կամ տրիբունին։ Գնայ ի նախագլուխ իշխօղն։ Տացեն ի նախագլուխս ճակատուն (ի զօրագլուխս). (Մխ. դտ.։)
cf. Նախագոյակ.
· Calfa
Աստուած նախագո՛յ է, եւ գոլն ամենեցունց ի նմանէ է. (Մաքս. ի դիոն.։)
to write beforehand;
to prescribe;
to say or mention before.
· Calfa
Մովսէս նախագրեալ յռաաջաձայն ձաղանօք սաստիկս իմն ամբաստանէ. (Նար. ՟Խ՟Զ։)
set over, put above, promoted, preferred, superior;
— առնել, համարել, to prefer.
· Calfa
Նախադա՛ս է, եւ պատուական ամենայնիւ անձն բանական քան զմարմինն։ Զնախադասսն ինքեան՝ սիրոյն ջերմութեամբ առաւել զօրացուցանէ ի բնաւորսն ունականութիւնս. (Գր. հր.։)
founder or institutor;
preposition.
· Calfa
Թռուցանէ զհոգիդ, եւ թեթեւացուցանէ՝ յերկնային ճանապարհն առաքելով. եւ մանաւանդ ի նախադիրս շինես զգործակից մարմինդ. (Մաշկ.։)
entrance-door, portal;
vestibule;
commencement.
· Calfa
Կա՛ց առ նախադրունս եկեղեցւոյն։ Ելանէ ի տեղի նախադրացն. (Ճ. ՟Գ.։)
preface, preliminary dissertation;
design, project;
preposition.
· Calfa
Աստուածաբանական նախադրութեամբ մեծն յովհաննէս կարգեաց ասելով. (ի սկզբանէ էր բանն. Ճ. ՟Է.։)
to come, arrive or get before, to get the start of;
to outstrip, to out-walk.
· Calfa
Սկսանի ասել (անառակ որդին), եւ հայրն նախաժամանէ. (Բրս. ապաշխ.։)
provident, careful.
· Calfa
Երկայնամիտ հեզութեամբ հնազանդեցուցանէր զաշխարհս ըստ սովորական իւրոյ նախախնամական տէրութեանն. (Կաղանկտ.։)
first father or mother;
—ք, forefathers, ancestors.
· Calfa
Զնախածնողսն բեսելիէլի ի տանէն փարիսի. (Նախ. ՟ա. մնաց.։)
provident, foreseeing.
· Calfa
Զղջումնն երեւեցուցանէր. որում անմարթ է հետեւել նախահայեաց բնութեանն. (Լմբ. համբ.։)
foresight.
· Calfa
Զայն փառքն՝ զոր յետ լինելութեան ունելոց էր ի սոցանէ, նախահայեցութեամբն ետես. (Լմբ. սղ.։)
cf. Նախահոգակ.
· Calfa
Կացուցանէր նախահոդս ճի. զի ասեն՝ այնքան լինել գաւառք ընդ թագաւորութեամբ նորա. (Վրդն. դան.։)
colon, the great gut;
rectum.
· Calfa
Կոչեցեալն ի բժշկաց նախաղի՝ ուղղակի նոյն ժամայն անկանէր ընդ տեղի նստոյն. (Սոկր.։)
dying with envy, full of envy, envious, jealous;
— առնել, to move to envy, to provoke to jealousy, cf. Նախանձեցուցանեմ.
· Calfa
Որ ուսուցանէ զորդի, նախանձաբեկ առնէ զթշնամիս. (Սիր. ՟Լ. 3. նոր։)
inspiring, raising or provoking envy.
· Calfa
Որ նախանձ արկանէ այլոց. գրգռօղ ի նախանձ եւ ի վրէժ.
zealous, full of zeal, desirous, ardent, fervent;
emulous;
zealot, emulator, rival, competitor;
envious, jealous;
— լինել, to be zealous;
to bear envy, to be envious of;
to vie with.
· Calfa
Այնպէս լաւութիւն է առաքինութեան, զի եւ ի նոցանէ իսկ՝ որ լինիցին նախանձաւորք նորա, զարմանալի երեւին. (Ոսկ. եբր.։)
author or cause of all evil, the Devil.
· Calfa
Յայս կամս է առաջի նախաչարն սատանայ, եւ ապա չարասէրք ի մարդկանէ. (Շ. ամ. չար.։)
to predestine.
· Calfa
Թէպէտ նախասահմանեալ էր, այլ դուք սպանէք։ Եցոյց զյառաջ հրաւէր կանխատես օգտակարութիւն, զոր յառաջագոյն գիտէր ասէ, եւ նախասահմանեալ. (Ոսկ. գծ.։)
first author, first principle, beginning, origin, source;
chief, escort, guide.
· Calfa
Առ աշակերտսն դարձուցանէ զբանն իբր ի նախասկիզբն գործոյս. (Լմբ. տնտես.։)
protomartyr, the first martyr, St. Stephen.
· Calfa
Ի գաւառն այրարատեան զնախավկայսն Քրիստոսի, ուր Գայիանէն եւ Հռիփսիմէն կային՝ իւրեանց հանդերձ գործակցօքն. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
insult, outrage, injury, opprobrium, shame, infamy;
infamous, ignominious, opprobrious, base, villainous;
despised, scorned, vile;
— լինել, to become an object of scorn or ignominy, to be infamous.
· Calfa
Հատանէ ըզգլուխ նորին, բառնայ զնախատն Իսրայէլի։ Հարեր զճակատ Գողիաթին, բարձեր զնախատ Իսրայէլին. (Մագ. ոտ. մանուչ.։ Յիսուս որդի.։)
Վիշտ ինձ, եւ խէթ մտացս, ի նմանէ նախատն. (Լծ. նար.։)
Նախատ լինել ի մարդկանէ. (Ճ. ՟Գ.։)
to foresee;
to prophesy.
· Calfa
Գրեթէ յազդմանէ հոգւոյն զլինելոցն նախատեսեալ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Մարագրէն Եսայիաս նախատեսեալ աւետարանէ. (Անան. եկեղ։)
foresight, prevision;
prophecy.
· Calfa
Հասանէ նմա առաջիկայիցս յայտնութիւն ի ձեռն անրջական իմն նախատեսութեանց։ Յառաջական իմն նախատեսութեանց հրամայեալ. (Խոր. ՟Ա. 24։ ՟Բ. 85։)
wrong, affront, injury, offence, outrage;
blame, reproach, censure;
shame, dishonour, opprobrium, infamy, ignominy;
—նս դնել, գործել ումեք, to affront, to wrong, to insult, to disgrace, to dishonour, cf. Նախատեմ;
լինել — ազգաց, to become the scorn of nations;
բառնալ զ—նս, to wipe off the ignominy;
ի —նս քո, for thy shame.
· Calfa
Նախատինք նախատչաց քոց։ Բառնալ զնախատիսն իմ ի մարդկանէ։ Մի՛ երկնչիք ի նախատանաց մարդկան։ Դարձո՛ ի քէն զբանս նախատանաց։ Նախահանաց համբեր սիրտ իմ։ Եհան յինէն աստուած զնախատինս իմ։ Ոչ կարեմք առնել զայդ բան, քանզի նախատինք են մեզ։ Եդից նախատինս ի վերայ ամենայն Իսրայէլի։ Նախատինս դնէ մեզ զյանցանս օրինացն։ Նախատինս անզգամաց արարեր զիս։ Նախատինս ոչ առնու։ Եղեւ ինձ բան տեառն ի նախատինս եւ ի կատականս։ Լցցի նախատանօք.եւ այլն։
cf. Նախագաղափար.
· Calfa
Յամենայն երկրէ եպիսկոպոսունք իբրեւ զնախատիպ պատկեր տեսանէին զսրբութիւն նորա. (Ոսկ. մելիտ.։)
s. gr. preposition.
· Calfa
Ներ՝ բառ է ի քերականիցն նախդիր բանի. որով ճոխացուցանէ ի խորութիւն զասացեալն։ Տի՛, նախադիր է բանի. (Շ. բարձր.։)
exordium, preamble, prologue, prolegomena.
· Calfa
Զնախերգանդ ընդունեցաք սքանչելապէս. զբանդ արդ մեզ ըստ կարգի կատարեա՛։ Յառաջագոյնսն էր ամենայն նախերգան օրինացն. զի ի բանի ամենայն եւ որչափ ձայն հաղորդեալ է, նախերգանք իսկ գոն։ Պարտ է ոչ անմասն առնել ի նախերգանէ. (Պղատ. օրին.։)
Նախկինն է նախերգանն, եւ երկրորդ՝ արտադրութիւն իրացն։ Անդուստ իսկ ի նախերգանէն պորփիւրի, որ սկսանի, ելոյր հարկաւորի քրիսաւորիէ։ Ի նախերգանի նորին շարագրութեան. (Անյաղթ ստորոգ. եւ Անյաղթ պորփ.։)
Զոր օրինակ մարդ ի պատկերէն իւրմէ ճանաչի, սոյնպէս եւ գիրք ի նախերգանէն. (Կրպտ. յռջբ. սարգ.։)
offered previously;
preliminary;
premices;
primitively, at first;
— օրինակ, first example.
· Calfa
Այլ ամենայն բարեգործութիւնք՝ նախընծայք են աստուծոյ. իսկ աղօթքն առաջի նորա կալով խնդրուածք բարեաց են ի նմանէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
very familiar, intimate.
· Calfa
ՆԱԽԸՆՏԵԼ կամ ՆԱԽԸՆԴԵԼ. Կարի ընդել. ընտանի մերձաւոր. ի սկզբանէ անտի ընտելացեալ.
tripe, gut, chitterlings.
· Calfa
Թո՛ղ թէ զմիս կամ զգինի ճաշակել. որ զնախճամէջ պարն յուղացուցեալ մաճկացուցանէ, եւ զճարպն եւ զերիկամամբքն պատեալ. (Բուզ. ՟Դ. 3։)
primitive, ancient;
primordial, primitive (soil);
— թիւ, primary number.
· Calfa
Մակաբայեցիք մեռանէին ի վերայ նախնական օրինացն. (Ճ. ՟Գ.։)
first, primitive, ancient, old;
ancient, chief;
—ք, the ancients, ancestors, antecessors, forefathers;
ի —նումն, anciently, formerly, in times past, in former ages.
· Calfa
Գիտէք զնախնին ամենայն թագաւորաց զՆեբրովթ, որպէս գրեալ է զնմանէ, եթէ զառիւծ եւ զայծեամն ի հետեւակուց ըմբռնէր նա, եւ զամենայն էրէ եւ զգազան. (Պտմ. վր.։)
ՆԱԽՆԻ եւ հոլովք իւր՝ իբր մ. Նախկնաբար. եւ Ի սկզբան անդ. ի սկզբանէ անտի. ի բնէ.
Նախնի՛ դասեցի զթշնամեացն իմոց աղերսանս՝ քան զերախտաւորացն բարիս։ Զծնօտն՝ վասն ի սկզբան մասինն գլխոյ, եւ բանի՝ որ ելանէ ի դուրս նախնի՛ս. (Նար. ձգ։ Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
priority;
antiquity, age.
· Calfa
Զառաջնորդութիւն եւ զնախնութիւն մարդկային իրաց զնմանէն կախեն. (Փիլ. բագն.։)
retreat, rout, defeat;
bissextile;
— ամ, leap-year.
· Calfa
Ոլիմպիադն, եւ նահանջն մի է. (զի յոլոմպիադէ յոլոմպիադ անցանէր ժամանակ դ ամաց, եւ ժե աւուրց). (Անան. չափ եւ կշռ.։)
intercalation;
solstice.
· Calfa
Ո՞չ տեսանէք զնահանջմունս երկիցս ի տարւոջ, եւ զուգաւորութիւնս հանգոյն նմին. (Շիր.։)
the first to begin a combat, champion, hero, martyr.
· Calfa
Նախ զգունդն նահատակաց բեկանէր։ Նահատակքն յառաջագոյն խաղացեալ էին։ Սուր ի վերայ նահատակաց նոցա։ Ոչ է ձայն նահատակաց զօրութեան։ Հրամայեաց զնահատակն յառաջ կացուցանել.եւ այլն։
to exercise, to train, to discipline.
· Calfa
Նահատակեցուցանէին հարքն զմանկունս իւրեանց ի հագներգութիւնս. (Պղատ. տիմ.։)
to take one's chance, to expose oneself, to attack, to be foremost in the battle, to charge the enemy;
to fight, to struggle, to wrestle, to wage war;
to make great efforts, to take much trouble, to persist;
to exercise oneself, to practise;
to devote oneself, to become a martyr;
ի ճգնութեան վարս —, to lead an ascetic life.
· Calfa
Յառաջ ինքն նահատակեցաւ (անցանել ընդ հեղեղատն), հապա զօրքն միագունդ զկնի փողեցան։ Մի ի նոցանէ նահատակեցաւ յառաջագոյն։ Ամենայն այր ինքնակամ նահատակեալ ի վերայ օրինացն։ Միով շնչով նահատակիցիք ի հաւատս աւետարանին։ Որք յաւետարանին նահատակեցան ընդ իս.եւ այլն։
cf. Նաչախ.
· Calfa
Պողովատ նաճակովն հականէր զերկաթի դուռն քաղաքին, եւ պատառեալ զերկաթն՝ յայն գեհն անցուցանէր. (Ուռհ. ՟Խ՟Ը. (ուր գրեալ էր՝ նճկռովն. իսկ հա, գրի ճկռովն)։)
humid;
s. gr. semi-vowel, liquid letters.
· Calfa
Տի՛ նա եւ նայի բնութիւն. իբր թէ խոնաւագոյն։ Եւ նային հարստանալն եւ նուաստանալն. իբր թէ հողմ յեղեգանէ, եղէգն ի հողմոյ (ակնարկելով ի պրս. նա՛յ, նէ՛յ. եղէգն, սրինգ). (Քեր. քերթ.։)
aspect, view, prospect, sight;
situation, position.
· Calfa
Տեսանէր զգեղեցկութիւնս վայրացն, զնիստ շքեղութեան ի բարձրաւանդակ տեղեացն, եւ զնայեացն ի խոնարհ. (Բուզ. ՟Դ. 14։)