fury, rage, mania, frenzy, madness, folly;
violent passion;
transport, enthusiasm;
*vice, bad habit.
· Calfa
Ձեւանայր մոլութիւն, եւ լծեալ էշ եւ արջառ՝ իբր թէ արօրադրել ձեւով մոլութեան։ Յաղագս հերակլի մոլութեանն։ Հասուցանէ նմա մոլութիւն, եւ նա մոլեալ՝ սպան զզաւակսն. (Նոննոս.։)
like ashes, ashy.
· Calfa
Ուժգին բախմամբ հարկանէին զմոխրատեսակ կեդարացին. (Ներս. մոկ.։)
sprinkled with ashes.
· Calfa
Որ ցանէ զմոխիր զիւր վերայ. եւ ուր ցանեալ իցէ մոխիր.
chamber-candlestick or flat-candlestick;
taper-stand.
· Calfa
Մոմակալ սպիտակ ի քարէ պատուականէ։ Մոմակալն կամ ճրագն այն. (Մարթին.։)
waxen, made of wax.
· Calfa
Ստեղծանէ մարմին մոմեայ։ Արարեալ մարճակս մոմեայ. (Պտմ. աղեքս.։)
· Calfa
Ձռեօքն ստեղծանէր ի մոմոյ նաւս, եւ մարդիկս մոմեղէնս. (Պտմ. աղեքս.։)
galoche.
· Calfa
Զվարտիսն զեգեցեալ, եւ մոյկս ագուցեալ։ Մոյգս անգամ ոչ ագանէր. (Բուզ. ՟Ե. 6. ՟Զ. 8։)
Մոյգ մի զերծեալ յոտանէն՝ թաղեալ մնայր անդէն ի մօրին. (Փարպ.։)
stay, support, prop, jamb, pillar, pilaster, stanchion, buttress;
— դնել, to prop, to support, to shore up;
— լարակալ, cf. Էշ.
· Calfa
ὐποστήριγμα, ἁντιστήριγμα sustentaculum, fulcimen, fulcimentum;
fulcrum, firmamentum . Նեցուկ. յեցուկ. հաստարան. ամրութիւն ի ներքոյ կողմանէ՝ կամ առ ի կողմանէ. պայագ, տիրսէք (իսկ էմուտ , հաստատութիւն, եւ մէթիյն, հաստատուն. որպէս եւ իւմիյտ, ումուտ, յոյս) Արար սողոմոն զծովն, եւ զմոյթսն։ Նեցուկ ի ներքոյ նորա, երկու կարգ մութից ձուլեալք։ Արար արքայ զփայտսն անտաշս՝ մոյթս տանն տեառն, եւ տանն արքայի։ Կործանեսցին մոյթքն եգիպտացւոց, եւ իջցէ հպարտութիւն զօրութեան նորա. (՟Գ. Թագ. ՟Բ. 35։ ՟Է. 24։ ՟Ժ. 12։ Եզեկ. լ. 6։)
mendacity, beggary;
alms;
ի — ելանել, շրջել, to beg, to go begging, to ask charity, to beg alms, to mendicate;
ի — տեսանել, to see any one in a begging state.
· Calfa
Միայն նստեալ լիցին յիւրաքանչիւր կայեանս, եւ մի՛ ելանել ի մուրոյն տառապանս։ Աղքատք ի մոյր ելցեն։ Յամս ներսիսի զաղքատս ամենեւին ի մոյր ոչ տեսանէր (ոք) ընդ ամենայն սահմանսն հայոց. (Բուզ. ՟Դ. 4։ եւ ՟Ե. 31։)
cf. Միայնակեաց.
· Calfa
Առն միում մոնազնի։ Առ մոնազն մի՝ որ էր երէց վանիցն։ Հօրն տացեն վանաց, զի մոնազն ի նմանէ ձեռնադրի։ Քահանայ եւ կրօնաւոր եւ մոնոզոն մի՛ մտցեն ի դատաստան, զի մի՛ հարկ լիցի երդմանց. (Արծր. ՟Բ. 40։ ՟Գ. 13։ Մխ. դտ.։)
cf. Միայնակեաց.
· Calfa
Առն միում մոնազնի։ Առ մոնազն մի՝ որ էր երէց վանիցն։ Հօրն տացեն վանաց, զի մոնազն ի նմանէ ձեռնադրի։ Քահանայ եւ կրօնաւոր եւ մոնոզոն մի՛ մտցեն ի դատաստան, զի մի՛ հարկ լիցի երդմանց. (Արծր. ՟Բ. 40։ ՟Գ. 13։ Մխ. դտ.։)
forgetfulness, want of memory;
ի — գալ, անկանել, to fall into oblivion;
ի խորանկանել, ի մոռացմունս խորոց մատնիլ, to be buried in oblivion.
· Calfa
Աստուծոյ՝ մոռացումն ոչ է, այլ ձեւացուցանէ. (Մխ. երեմ.։)
Ի մոռացումն անկաւ նա, եւ որ ի նմանէն են։ Ի մոռացումն եկեսցեն անէծքն՝ որ եդան ի վերայ մեր. (Իսիւք.։)
brier, bramble;
blackthorn, pyracantha.
· Calfa
Երեւեցաւ նմա հրեշտակ տեառն բոցով հրոյ ի միջոյ մորենւոյ. եւ տեսանէր՝ զի մորենին վառեալ էր հրով, եւ ոչ այրէր մորենին։ Երեւեցելոյն ի մորենւոջն։ Փոխանակ ցորենոյ բուսցի եղիճ, եւ փոխանակ գարւոյ՝ մորենի։ եւ այլն։
to flay, to skin, to deprive of one's skin;
to cut the throat, to butcher, to slaughter;
to kill, to slay.
· Calfa
Մորթեսցեն զողջակէզն։ Զմորթ նոցա մորթեսցեն, կամ մորթեցին ի նոցանէն. (Ղեւտ. ՟Զ. 1։ Միք. ՟Բ. 8։ ՟Գ. 8։)
Զկէսս չարաչար մորթէին, եւ սպանանէին. (Եփր. վկ. արեւ.։)
cf. Մորմոքեցուցանեմ.
· Calfa
Զաբրահամ յիշելով՝ մորմոքեցուցանէ զնոսա. (Երզն. մտթ.։)
to give or cause great displeasure or regret, to afflict or grieve deeply, to pierce to the heart, to embitter, to harrow, to rend, to break the heart.
· Calfa
Զաբրահամ յիշելով՝ մորմոքեցուցանէ զնոսա. (Երզն. մտթ.։)
adj. s. foolish, mad, insane, idiot, simpleton, dolt.
· Calfa
Մորոսաց բան առաւել զայրացուցանէ՝ քան թէ մխիթարէ զսգաւորս. (Մխ. առակ.։)
cf. Ծուխ;
temper;
proof, trial;
tempered;
steeled;
red hot, fiery, burning.
· Calfa
Նետք մուխք բորբոքեսցեն զանձինս. այր արդիւնական շիջուսցէ զնոսա։ Շիջուցանէ զամենայն զհրացեալ նետս մուխս չարին։ Զմուխ նետից նորա յարձակմունս յանձն իմ բժշկեա՛. (Եւագր. ՟Ժ՟Գ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։ Սարկ. աղ.։)
ՄՈՒԽ. գ. βαφή tinctura. Մխումն երկաթոյ ի հուր եւ ի ջուր, եւ կարծրութիւն ի մխմանէ անտի.
to introduce, to give entrance, to cause to enter, to thrust or poke in, to insert;
to conduct, to guide, to lead;
to admit, to receive;
to think, to excogitate, to invent;
to adduce, to allege.
· Calfa
Երկու երկու յամենայնէ մուծցես ի տապանն։ Մո՛յծ ընդ քեզ։ Դու էիր՝ որ մուծանէիր եւ հանէիր զիսրայէլ։ Եմոյծ ի ներքս զպետրոս։ Ածին եւ մուծին ի տուն քահանայապետին։ Խնդրէին մուծանել զնա ի ներքս, եւ ոչ գտանէին՝ թէ ընդ ո՛ր մուծանիցեն զնա ի ներքս՝ վասն ամբոխին։ Գտեալ նաւ մի՝ եմոյծ զմեզ անդր.եւ այլն։
entrance, entry, coming or going in, introduction, access, approach, admission;
gate, street-door, portal;
porch, atrium, vestibule;
income, revenue, rent;
carnal knowledge;
cf. Կանացի;
—ք արեւու, sun-set, setting, going down;
the setting sun, the west;
—ք արեւային, heliacal sun-set;
—ք աստեղ, immersion;
յելից մինչեւ ց-ս արեւու, from sun-rise to sun-set;
— եւ ել or ել եւ —, income and expenses;
— եւ ել նաւաց, arrival and departure of ships;
—ք եւ ելք, entering and leaving;
comers and goers;
— ամսոյ, first day of the month;
ի մտից արեւու, towards or near evening;
ի —ս լինել or դառնալ արեւու, to disappear, to set;
— առնել, to make one's entry, to enter to go in;
— or —ս գտանել, to be admitted, to have access, to be received;
— եւ ել առնել, to come in and go out;
իմանալ զ—եւ զել ուրուք, to know all a person's goings out and comings in, all his designs and actions;
ժամս որոշել ել եւ մտից, to fix the times of audience;
համարձակ — շնորհել առ ինքն, to give free access to him;
ոչ գիտեմ զել եւ զ— իմ, I do not know how to act;
խաղաղութի՞ւն իցէ —դ քո, is peace with you? do you bring peace?.
· Calfa
Ամենայն ուրեք գտանէ մուտ սատանայ. (Ոսկ. եբր.։)
Զխոցուած տիգին ցուցանէ խորացուեալ ըստ աշտէին մտոյ. (Շ. բարձր.։)
Շրջողք, մուտ եւ ելք ի տանէ ի տուն. իմա՛, մտօղ եւ ելօղ։
lamp-black, pinesoot, soot, blacking;
ink;
սեաւ եւ —, miserable, wretched;
սեւ եւ մուր, black all over.
· Calfa
Ի ձեռն հոգւոյն անցանէր ընդ մուր լուսաւորեալ գործոյն. (Բրսղ. մրկ.։)
hammer;
— քարահատաց, stone-cutter's pick;
կտցաւոր —, pick-axe, mattock.
· Calfa
Իբրեւ զմուրճ, որ հատանէ զվէմ։ Մուրճ եւ ամենայն ինչ երկաթի ոչ հնչեաց ի շինել նորա։ Փայտատօք եւ մրճովք կործանեցին զնա. (Երեմ. ՟Ի՟Գ. 29։ ՟Գ. Թագ. ՟Զ. 7։ Սղ. ՟Հ՟Գ. 6։)
beard;
աղեբէկ —, gray-beard;
տգեղ, թաւ, անյարդար —, a sorry, thick, uncouth or neglected beard;
մօրուօք դալարանալ ծնօտիցն, to have the face covered with down, or soft hair;
մօրուս արձակել, to grow a beard;
օր սափրելոյ զմօրուս, shaving-day;
սափրել զմօրուս իւր, to shave oneself;
to get shaved;
ածելել զմօրուս ուրուք, to shave any one, to trim;
աճեցուցանել զ—ւս, to let one's beard grow;
ծաղկին — նորա, his beard begins to grow.
· Calfa
Առն կամ կնոջ եթէ լինիցի արած բորոտութեան ի գլուխ կամ ի մօրուս։ Մի՛ ապականիցէք զտեսիլ մօրուաց ձերոց։ Կալաւ զմօրուացն ամեսայայ։ Ամենայն մորուք խզեսցին։ Որպէս իւղ զի իջանէ ի գլուխ եւ ի մորուսն ահարոնի. ի մորուացն իջանէ, եւ այլն։
cf. Մռմռեմ.
· Calfa
Իբրեւ մռմռալովն (կամ մռմռելով) եւ մռնչելով հարցանէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)
to murmur, to grumble, to mutter, to growl;
— ընդ միմեանս, to fall one upon another furiously or ferociously, tooth and nail, to be cruelly and obstinately bent against one another, to be mutually enraged;
միմռեալ ալիք, angry billows, surging waves.
· Calfa
Իբրեւ մռմռալովն (կամ մռմռելով) եւ մռնչելով հարցանէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)
heap of corpses, slaughter.
· Calfa
Եւ այնչափ զմսադէզն բարձրացուցանեն, որ յանկանելն (ի վերայ՝) այլ ոչ մեռանէին. (Հ. փետր. ՟Ժ՟Ե.։)
shreds, scraps, morsels, bits, particles, minutiae.
· Calfa
Հոսիչն ընտրէ զյարդն ճարակ հրոյ, եւ զցորեանն մանրուածն ի նմանէ յամպարս շտեմարանաց. (Լմբ. ամովս.։)
consumable, corruptible;
—կան լուսին, waning moon.
· Calfa
Գուշակէ մաշականն (լուսին) զյաւիտենականէդ, անցականն զանանցէդ, հնականն զնորոգչէդ իւրմէ. (Ագաթ.։)
cf. Մաշումն.
· Calfa
Յորժամ մաշեսցի միտքն, վերստին դարձել զմաշուածն յերակքն հանէ. (Պղատ. տիմ.։)
wear, wear and tear, deterioration, consumption, use;
corrosion;
decay, decline;
—ումն լուսնի, waning of the moon;
լուսինն առնու աճումն եւ —ումն, the moon waxes and wanes.
· Calfa
Լուսինն զհաշումն մաշման մեղաւորաց ցուցանէ. (Ագաթ.։)
worn out part.
· Calfa
Հնացեալն ի բաց դնի, մաշուքն փոխէ, եւ նոր արկանէ. (Վրդն. սղ.։)
to lose the hair, to become bald, depilated, bald-headed.
· Calfa
Եթէ մաշտեսցի գլուխ ուրուխ, կունտ է, սուրբ է։ Եւ եթէ յերեսաց կողմանէ մաշտիցի գլուխ նորա, ճեղ է, սուրբ է. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 40. 41։)
fog;
cf. Մառն.
· Calfa
Հանդերձեալ էր արեւն ի մառն դառնալ։ Գայ գիշեր, եւ դուք՝ որ լոյսդ էք աշխարհի, ի մառն մտանէք, եւ լինի խափանումն նշանացս. (Եփր. ղեւտ. եւ Եփր. համաբ.։)
pantry, store-room, cellar, larder, buttery;
wine-cellar, wine-vault, canteen.
· Calfa
Մտանէին ի տունս եւ ի մառանս (յն. մի բառ), եւ խիլ արկանէին եւ յուզէին. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
Իբրեւ յամենունակ մառանէ գանձուց տացէ (ջուրն) ի դուրս զոր առեալ ունիցի յաւանդ։ Չար մառանն նոցա դարձցի առ ինքեանս, եւ զոր ինչ շրթամբք իւրեանց վաստակ բերին ինձ. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. սղ.։)
sharing in, participating;
— լինել, to partake of, to be a party concerned, to take a share.
· Calfa
Ի սկզբանէ սրբոցն մասնակից արա՛ զիս։ Հատանեն ընդ մէջն, եւ մասնակից առնեն անհաւատիցն. (Յհ. գառն. աղ. եւ Յհ. գառն. խր.։)
administrator, manager;
steward, provider, victualler;
dispenser, distributor;
— վանից, cellarer.
· Calfa
Որք ի սկզբանէ ականատեսք եւ մատակարարք լեալ էին բանին. (Եւս. պտմ. ՟Գ։ 4։)
administration, management;
economy;
stewardship;
dispensation, distribution.
· Calfa
Մատակարարութեան եւ տնտեսութեան վարդապետութիւն է։ Մատակարարութեան դեռեւս էր ժամանակն, եւ ըստ տկար նոցա իմաստիցն զիջանէր. (Նանայ.։)
to bloom again;
to renew one's youth, to grow young again.
· Calfa
Զի եւ որ ծերագոյնքն էին ի նոցանէ, փափկացան, եւ մատաղացան, մանկացան. (Եղիշ. ՟Ը։)
seal-ring or signet-ring.
· Calfa
Մատանի՝ որ հարկանէ այսինքն դրոշմէ զկնիք. (կնիք մատանւոյ.)
ring;
signet-ring, seal, stamp;
cf. Մատնոց;
ոսկի, ադամանդեայ —, gold-ring;
diamond-ring;
— պատկերեալ, cameo-ring;
հարսանեկան —, wedding-ring;
— կրել, to wear a ring;
կնքել —նեաւ, to seal with a ring.
· Calfa
Զմատանիդ եւ զգինդդ եւ զգաւազանդ։ Ո՞յր իցէ մատանիդ։ Զգինդս եւ զմատանիս։ Հանեալ փարաւոնի զմատանին իւր ի ձեռանէ իւրմէ՝ եդ ի ձեռին յովսեփայ։ Տո՛ւք զմատանին ի ձեռն նորա։ Կնքեաց թագաւորն մատանեաւ իւրով, եւ մատանեօք մեծամեծացն։ Կնքեցաւ մատանեաւ նորա։ Դի՛ր զիս իբրեւ զկնիք ի սրտի քում, եւ իբրեւ զմատանի (յն. դարձեալ կնիք) յաջոյ ձեռին քո, կամ ի վերայ բազկի քոյ. եւ այլն։
writer, author, bibliographer;
book, writing;
cf. Մատենագրական;
ընտիր —, classic author;
յոռի —, sorry writer, scrawler, scribbler;
—ք, men of letters, the literati.
· Calfa
Ոչ ընդ ժամանակօք փակի, եւ ոչ ընդ մատենագիրս մտանէ. յն. ոչ ազգաբանի. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
to write or compose a book, to put down in writing;
to book, to register, to transcribe.
· Calfa
Զչքնաղ զարմանալիսն սուտ ի նմանէ գործեալ մատենագրեցին։ Մատենագրեցաւ առ ի նոցանէն ոչ խառնիխուռն ինչ տաճարին մերոյ շինուած. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զորոց եւ ոչ մի ոք ի նոցանէ պէտք յանձին կալաւ մատենագրել. (Խոր. ՟Ա. 2։)
cutting off or amputating another's finger.
· Calfa
Որ հատանէ զմատն կամ զմատունս այլոց չարաչար տանջանօք. որպիսի էին հին աղանդաւորք յաղուանս.
to betray, to denounce, to discover;
to deliver up, to surrender;
to abandon, to allow, to permit;
— ի ձեռս ուրուք, to give into the hands of, at the mercy of, to deliver up;
— ի վտանգս, to endanger, to expose to peril, to put in jeopardy;
— զոք գազանաց, to throw to the wild beasts, to give as a prey to -;
— զոք սրոյ, to kill, to slay;
— զանձն յանարգութիւն, to debase, degrade or disgrace oneself;
— ի կամս փառամոլ հաճոյից իւրոց, to sacrifice to one's ambition;
զոք ի ծաղր եւ յայպանումն, to quiz, to burlesque, to ridicule;
— զոք ամօթոյ, to cover with shame or confusion;
— զոք սատանայի, to excommunicate;
— զխորհուրդս իւր, to unbosom oneself to, to open one's mind to;
ոչ — զհամբերութիւն, to be patient.
· Calfa
Տէր մատնեաց զնա առ մեղս մեր։ Մատնեաց զանձն իւր վասն մեր։ Մատնեցայ, եւ ոչ ելանէի. եւ այլն։
fluting, flutes.
· Calfa
κοίλωμα cavitas. Խորութիւն, յոր մտանէ մատն. գոգեալ խորքն. փոս շերտաւոր սեանց՝ ըստ ոմանց. եւ ըստ այլոց՝ փորուածն ի միջի. այլք՝ այլազգ իմանան.
treachery.
· Calfa
Ոչինչ է երկիւղ, եթէ ոչ մատնութիւն մտացն օգնականութեան։ Էր զի ոգւոցն մատնութեամբք լքանէին. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 11. 14։)
martyr's shrine;
chapel, oratory.
· Calfa
Ոչ ըստ այլոց եկեղեցեաց եւ այս գողգոթա (եւ) տեղիս այլոց եկեղեցեաց եւ տեղիս յարութեան՝ եկեղեցի կոչեցաւ, այլ՝ տուն վկայութեան (յն. մատուռ). եւ այլն։ Ի նշանաւոր մատրանէ աստի առաւելապէս անուն կալաւ տօնն եկեղեցւոյ ի կիրակէի աշխարհամատրան։
s. bot. liquorice;
սուտ —, wild, milk-vetch, astragal;
—ի արմատ, peony.
· Calfa
γλυκεῖα, γλυκυσιδή radix dulcis, glycyside, paeonia. ռմկ. մատիտակ, մարուխ, մարախ . Բոյս՝ յորոյ վերայ իջանէ գազպէն. եւ արմատ նորա քացր յոյժ, որ վարի ի պէտս դեղոց։ Վստկ.։ Բժշկարան. ։ ի բառս Գաղիանոսի ՝ Մատուտակ, ըստ յն. ղլիգի՛ս, այսինքն քաղցրիկ. եւ Մատուտակի արմատ, ղլիգի՛րրիզա այսինքն քաղցրարմատ։ ... պէյան. պօյան ... որ է յն. լտ. բղօնիա.
to draw or bring near, to advance, to put forward;
to present, to offer, to dedicate;
to sacrifice;
ի մէջ —, to relate, to report.
· Calfa
Մատո՛ առ իս զդոսա, զի օրհնեցից զդոսա։ Մատո՛ այսր զորդին քո։ Մատուցանէին առ նա մանկտի։ Մատուցաւ առ նա դիւահար մի։ Իմոց բանից մատո՛ զունկն քո։ Մատուցին զթիւն արքայի զկորուսելոցն։ Մատուցէ՛ք առ իս եւ այլ աման, եւ այլն։ Որ առ ձեզ մատուցանիցի. այսինքն մատչիցի. (Ագաթ.։)
Աւետիս մատուցանէին կանանցն, եւ կանայք առաքելոցն. (Նար. յովէդ.։)