storax;
գաւազան —, stick of -.
Եւ առ յակոբ գաւազան շեր՝ դալար, եւ ընգուզի, եւ սօսւոյ. (Ծն. ՟Չ. 36։)
of fawn colour, reddish, leonine, light, tawny.
to shut up all round, to hem round or in, to enclose, to encircle, to surround, to beset.
Անդ ետեղագրեաց զքաղաքն, զորով շրջափակեալ խոր փոսիւ անդնդալիր հաստատեաց զհիմունս պատուարին. (Խոր. ՟Գ. 59։)
pea;
chick peas;
grain;
globule;
wood-worm, beetle;
— —, drop by drop;
պատիճ կամ կեղեւ ոլեռան, peascod, peashel;
նմանք են միմեանց իբր հատք ոլոռանց, they are as like as two peas.
Ետես ոլեռն (կամ ոլոռն) դալար փոքրիկ ի վերայ ճանապարհի. (Վրք. հց. ՟Ե.) մնայ նշանակութիւնն ընդհանուր եւ տարտամ։
pity, compassion;
pity-stirring, piteous, pitiable, moving, touching, miserable, unhappy, unfortunate, sad, deplorable, dismal;
—, —ս, — —, touchingly, humbly, in a suppliant manner;
miserably, piteously, pitiably, deplorably, lamentably;
compassionately;
— խօսել, to speak pitifully or deplorably;
յաղերս եւ յ— խոնարհեցուցանել, to touch, to excite or move to compassion, to inspire pity;
անկցի — իմ առաջի քո, have compassion on me ! have mercy on me !.
Արտասուագոչ ողորմ ողորմ զձեռս համբարձեալ յերկինս՝ խնդրէին ի կամարար տեառնէն ապրեցուցանել զնոսա։ Տրիփոնա տիկին՝ ձայն աղիողորմ կոկորդալից ողորմ ողորմ գուժէր. (Ագաթ.։ Ճ. ՟Գ.։)
breath, puff;
wind, breeze;
respiration;
spirit, soul, life;
"միով շնչով, unanimously, with one accord;
— կլանել, առնուլ, to breathe, to take breath, to recover one's breath, to respire, cf. Ոգի առնուլ;
to repose, to rest, to take a little breath or respite;
— առնուլ լիաբերան, to breathe freely;
to draw a long breath;
հատանիլ շնչոյ, to lose breath;
ի վախճանին հասանել, to be near to one's last breath;
ի մի — կլանել, to swallow in one gulp, at a draught;
ամենայն — կենդանի, all that has life;
every living soul;
ց— վախճանին, to one's last gasp;
մինչեւ ի վերջին —ն, to the last moment;
ի յետին —ն հասեալ է, he is at his last breath, in the pangs of death;
ցյետին — կենաց իմոց, to the last moment of my life;
— վախճանին չեւ էր հասեալ, he had not yet yielded his last breath;
ընդ վախճանել շնչոյն, while expiring;
ի — հողմոյ գեղածփեալ, at the mercy of the winds;
cf. Ընդ աղօտ;
cf. Ժահահոտ."
Զտրտմականսն յերկարէ. եւ զի փոքր մի շունչ կլցեն, խառնէ եւ զխնդալիսն։ Զհզօրսն գերիս վարեսցեն, զի տնանկքն սակաւ մի շունչ կլցեն. (Գէ. ես.։)
elephant's trunk, proboscis;
follicle, univalvular pericarp, seed-vessel, husk, pod, shell.
Պատիճք յոտսն, որ է կտաւեայ մետաքսեայ կօշիկքն։ Ագուցանեն նմա զպատիճսն եւ զսանդալակօշիկսն. (Մաշտ. ջահկ.։ 5)
to command, to order, to enjoin, to impose, to charge, to prescribe;
to recommend.
ἕντέλλω, ἕντέλλομαι pracipio, mando, jubeo, jussum do διαστέλλω discerno διατάσσω, ἑπιτάσσω, συντάσσω ordino, coordino, constituo, dispono παραγγέλλω, ἁπαγγέλλω annuncio, denuncio. Պատուէր տալ կամ աւանդել. պատուիրանադրել. կարդալ. սահմանել. որոշել. ակնարկել. ազդել. պույուրմագ,
to rot, to become rotten, to grow putrid or corrupt, to spoil;
to fester.
humble, lowly, unworthy, inferior, least, vile, abject, despicable.
Եղբարց միանձանց յղունիկանոսէ ողորմելոյ ի տրպէ ի տէր խնդալ. (ՃՃ.։)
box, box-tree;
փայտ —ի, box-wood;
—ի, box-wood, made of box.
πύξος buxus, buxum πυξέων buxetum. Տունկ մշտադալար մանատերեւ ծանրահոտ. եւ փայտ նորա խիտ եւ ծանր, մինչեւ ընկղմիլ ի ջուր. ... պուքս. այն է յն. բի՛քսօս.
branches, brushwood;
furze;
birch-tree;
maple;
— մօրուք, matted beard;
*— ասել, birch-broom.
Կամփի կանանչ ցախն։ Ճփնոյն ցախն դալար։ Մազտաքոյն ցախովն ձիւթեն. պանին ցախովն. եւ են՝ որ բեւեկնի ցախովն։ Փիճի ցախովն։ Առ ընկուզի ցախ, եւ ի վերայ խնձորին փաթթէ՛, որ ծածկէ ցախն աղէկ զխնձորն. (Վստկ.։)
dry, arid;
terra firma, continent, mainland;
— կղզի, peninsula;
— երկիր, dry land;
հաց —, dry bread;
— փայտ, dry wood;
— աչօք, with tearless or dry eyes;
զ— ծարաւոյն շիջուցանել, to quench or allay thirst;
յածիլ ընդ ծով եւ ընդ —, to scour sea & land;
անցանել ընդ —, to pass dry-footed, dry-shod;
ելանել or իջանել ի —, to land, to go ashore or ou shore;
հասանել ի —, to reach the shore;
— երթալ, անցանել, to travel by land.
ξηρός siccus, aridus. Չոր. անմասն ի խոնաւութենէ ջրոյ կամ ի դալարութենէ, եւ այլն. չոփ չոր.
Ցամաք ի դալարութենէ։ Յաստուածային ջրոյն ցամաք։ Եղեւ ցամաք փոյթ ի հիւթից. (Շ. բարձր. եւ Շ. խոստով. եւ Շ. եդես.։)
to dry, to des-sicate;
to dry up, to parch, to render arid;
to drain, to dry up, to exhaust.
ξηραίνω, ἁποξηραίνω, ἁναξηραίνω sicco, exsicco, arefacio. Ցամաք կացուցանել. չորացուցանել. բառնալ զխոնաւութիւն եւ զդալարութիւն. գօսացուցանել. կաշկանդել. ցամքցնել, չորցընել.
Եթէ արգելցէ զջուրս, ցամաքեցուցանէ զերկիր։ Ցամաքեցոյց տէր զծովն կարմիր յերեսաց ձերոց։ Ցամաքեցոյց տէր զյորդանան գետ առաջի որդւոցն իսրայէլի։ Ցամաքեցուցանել զխաղս. կամ զաղբիւրս. զերակս. զոսկերս. զփայտ դալար. զամենայն պտուղս. Կափոյց զխուփն ի վերայ գբին, եւ ցամաքեցուցանէր ի վերայ նորա արաբովթ. եւ այլն։
Ցամաքեցոյց զթզենին դալար, եւ բժշկեաց զձեռն գօսացեալ. (Եփր. համաբ.։)
switch, stick, rod, verge;
penis, member, genitals.
Վարոցս արմաւենեաց հատանելով՝ եհար զթիկունս նոցա։ Հարկանել զնա վարոցօք։ Վարոցիւք դալարօք հարկանել։ Վարոցիւ կամ վարոցով հարկանել զերեսս երանելւոյն. (Սոկըր. ՟Բ. 28։ Յհ. կթ.։ Ճ. ՟Ա.։ Հ=Յ. եւ Տէր Իսրայէլ. սեպտ. ՟Զ.։)
Վարոցնիւ կամ թթենոյ չոր տերեւով։ Ձիթենի դալար վարոցով մի խառնէ զինքն)։
to cry out, to exclaim;
to predict;
— առ աստուած, to invocate divine help.
ἁναβοάω exclamo. Ի վեր կամ բարձր գոչել. վերաձայնել. կարդալ. քարոզել. վկայել.
to cry out, to exclaim;
to implore, to invoke.
ՎԵՐԱԿԱՐԴԱԼ. Կարդալ ի վեր. վերագոչել. խնդրել օգնութիւն ի վերուստ.
Զաստուածային այեցլութիւն եւ զօգնականութիւն յամենայն ժամ վերակարդալ. (Յհ. կթ.։)
to invoke, to implore, to call on;
to recall, to call back;
to surname, to call.
ՎԵՐԱԿՈՉԵԼ. ἑπικαλέω voco, appello. Յորջորջել. կարդալ. մակակոչել. վերաձայնել.
ՎԵՐԱԿՈՉԵԼ. κατακαλέω invoco. Կարդալ յօգնութիւն. վերակարդալ.
to cry or pronounce aloud, to vociferate, to proclaim;
to call, to name.
ἁναφωνέω, ἑπιφωνέω alta voce pronucio, acclamo, exclamo. Ի ձայն բարձր կարդալ. վերագոչել. վերահնչել. վերահռչակել. վերօրհնել. երգել. քարոզել.
ՎԵՐԱՁԱՅՆԵԼ. ἁνακαλέω, ἑπικαλέω revoco, appello, nuncupo. Յորջորջել. կարդալ. անուանակոչել.
to read, to recite.
ἁναγινώσκω recognosco, lego, recito. Ընթեռնուլ. որ ըստ յն. ոճոյ՝ վերաճանաչել. որպէս թէ կարդալ իմանալով. կարդալ.
aerial, ethereal;
cataleptic.
Զոր մարդիկ յախտէ անտի սովորեցան կարդալ վերնոտ եւ լուսնահար։ Զվերնոտսն եւ զլուսնահարսն եւ զայսահարսն սրբէր. (Կանոն.։)
haughty, uncontrolled, stiff-necked.
Բանս անխոնարհս, եւ վզան, եւ անգայ, նմանեալ կաղնւոյ, որ բեկցի յառաջ քան զխոնարհելն եւ զ՝դալ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 161։)
colossal, gigantic, of great stature, of enormous magnitude;
— արձան, colossus;
— այր, giant.
որպէս յն. լտ. εὑμέθης procerus, ingens, immanis. գրի եւ իբր ռմկ. ՎԻԹԽԱՐ. Յաղթանդամ. բարձրահասակ. մեծամարմին. հսկայ. անարի. անհեթեթ. մեծղի .... գուցէ իբր պ. պէթ խար, անճոռնի էշ. իշու կտոր, հանդալ.
delicate, soft, dainty, voluptuous;
delicious, tender, nice, exquisite;
charming, gentle, graceful;
holy, sacred;
—ս, delicately, tenderly, gently;
— ախորժակ, fine taste;
— խիղճ, tender or scrupulous conscience.
τρυφερός delicatus եւ deliciosus եւ deliciis deditus ἀπαλός, μαλακός mollis, tener. Կակուղ. մեղմ. մատաղ. դալար. դիւրիչ. հեշտալի. մատղաշ.
cf. Փեգենայ.
ՓԵԳԱՆԱՅ ՓԵԳԵՆԱՅ. Նոյն է եւ յն. փի՛ղանօն. πήγανον ruta. Բոյս մանրատերեւ՝ մշտադալար, ծանրահոտ եւ դառնորակ, ստէպ ի կիր արկեալ ի դեղ. սատաք. .... վայրենին կոչի մախմուր չիչեյի.
feather;
նուրբ, մանր —ք, down, soft feathers;
խոշոր —ք, master or longest quills;
յարդարել զ—ս, to preen, cleanse or dress the feathers;
աւել ի փետրոց, featherbroom.
πτίλον, πτερόν pluma, penna. Պատեան կամ ծածկոյթ մարմնոյ ամենայն հաւուց եւ թռչնոց՝ իբրեւ զգեստ կամ բուրդ եւ ստեւ նոցա՝ փափուկ եւ օդալից. թեպուր.
shoot, sprout, blossoming, blooming;
blossomed, flowered;
ի —ս հարկանիլ, to blow.
Ի հովիտս նորա փթիթ դալարի. (Նիւս. կազմ.։)
loan, borrowing;
anthem, response, antistrophe, antiphon;
— առ —, —ն ի —, by turns, reciprocally, alternatively, mutually;
խնդրել —, to ask in loan;
— տալ, to lend, to make a loan;
— առնուլ, to receive as a loan, to borrow;
ընդ —ս մտանել, to be overburdened by loans, to be obliged to beg;
—ով կեալ, to live upon trust, or upon credit.
ՓՈԽ. գ. (արմատ Փոխելոյ, Փոփոխելոյ. ) στίχος versus ἁντίφωνον, ἁντιφωνία antiphona, responsio եւ այլն. Փոփոխ սաղմոսերգութիւն տուն առ տուն. փոխաձայնութիւն. եւ Բուն սկիզբն սաղմոսի յետ կցուրդի. եւ Մասն այսր եւ այնր աւետարանի կամ գլուխ ինչ կարդալի ըստ բաշխման ի վերայ ութ ձայինց։
cf. Փոխակերպեմ.
cf. ՓՈԽԱԿԵՐՊԵՄ. μετασχηματίζω . Զծերացեալ եղէգն փոխաձեւել առ դալարազգեաց ձեւս։ Զմարդկային նորա կերպարանս ի վատթարագոյն անասնոյ փոխաձեւ է։ Սուսերք սատակողին. . . մեղ փոխաձեւեալ ի խոփս եւ ի մանկաղս. (Ոսկ. յաւետիս.։ Սարկ. լուս։ Նար. ՟Ղ՟Բ։)
to speak too fast, and too indistinctly.
Անհնար է անդադար սաղմոսել կամ կարդալ, կամ փութաբանել ի բանս Աստուածայ. (Բրս. հց.։ Եւ արդ մի, ասէ, փութաբաներ. Լմբ. ժղ.։)
doubt, uncertainty, wavering, vacillation, irresolution, hesitation, embarrassment;
tribulation, anguish, anxiety;
doubtful, uncertain;
ի —կուսի կացուցանել, ի — արկանել, to cause to doubt, to call into question;
կալ ի —կուսի, to doubt, to be in doubt, to waver;
— ի —ս կցել, to multiply doubts, questions;
չիք ինչ —, there is no doubt;
undoubtedly.
Ի տուեցելոտցն, զոր ի տարակուսիցն ընկալան, ոչ յուսացեալք։ Ի տարակուսից եւ յանհնարից առաքեաց նոցա զբարեգործակն զօրութիւն։ Ոմանք թերեւս խնդասցեն ընդ տարակոյսն. իսկ խնդալ ի վերայ այլոց թշուառութեանց՝ ոչ մարդկան ա՛նգ է. (Փիլ.։)
to aggregate, to assemble, to reunite, to collect, to gather together.
Հովիւքն տաւաղելով զգառինսն քշէին ի դալարաբեր հովիտն. (Արծր. ՟Գ. 8։)
to blacken, to render black, to imbrown;
to paint black.
Սեւեցին զհանդերձս, եւ կէսք զերեսս, եւ ոմանք զձեռս եւ զոտս, եւ չոքան առաջի սուլիտանին՝ վայ կարդալով անձանց յերեսաց դաւթին. (Պտմ. վր.։)
haughtiness, pomp, ostentation;
softness, effeminacy.
κόμπος jactatio, gloriatio, ostentatio, insolentia. Սէգ դոլն. սիդալն. պերճութիւն. սոնքութիւն. շքեղութիւն. խրոխտումն . հպարտութիւն.
water-pot, bucket.
onion;
bulb, bulbous root;
դալար —, scallion, green onion;
— մանր, shallot.
raca, fool, dolt, blockhead, madcap.
Որ ասէ ցեղբայր իւր ռակա, պատտաւոր լիցի ատենի։ Մի կարդալ մարդոյ ռակայ կամ մորոս։ Ռակայ անուանիմ ռամկական վարուքս։ Այլեւ նախատեմք եւս՝ եւ բամբասեմք ռակայ անուն կարդալով ի վերայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ Եւագր. ՟Ժ՟Ը։ Ժմ.։ Ի գիրս խոսր.։)
leaf, leafy branch;
long hair.
ՍԱՂԱՐԹ θάλλος frons virens (լծ. saliens ). գրի եւ ՍԱՂԱՐԴ. Տերեւ դալար, եւ ոստ կամ ուռ տերեւալից. ճիւղ. ծիլ. ... Նմանութեամբ Վարքս. գեսք. սալ. սալգըմ, սալագ.
cf. Սաղարթազուարճ.
(ի ճերմակ բառէ) Սաղարթազգեաց. սաղարթազուարճ. դալարազգեաց,
to shoot forth leaves, to sprout, to be leafy, green.
ՍԱՂԱՐԹԱՆԱՄ որ եւ ՍԱՂԱՐԹԻԼ. θάλλω, θαλλέω vireo, floreo, pullulo φυλλυάω frondesco. Սաղարթաւորիլ. զարդարիլ սաղարթիւք. բողբոջիլ եւ տերեւս արձակել. ուռճանալ. դալարազգեաց լինել.
leaved, leafy.
Զբաղամիտ տնկոցն յարադալար սաղարթաւորաց։ Սաղարթաւոր եւ բազմոստեան արքայական անկոյն պտուղ քաղցրաճաշակԶտունկս սաղարթաւորս ի պաշտօն կռօցն՝դիւաց ձօնէին. (Երզն. քեր. եւ Երզն. մտթ.։)
yoke, wooden collar for draught oxen;
whip-staff, tiller-shaft, tiller ropes.
Լուծք ստուարք ամոլիցն կցորդութեան (նաւին) բաժանեցան. սամիք ուղղչացն հետոց դալարեցան. (Նար. ՟Ի՟Է։)
to strut along or about, to look grand.
Սիդալ եւ սամսարել օդով ոտիցն առնիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
to care, to take care of, to preserve;
to nourish, to maintain, to sustain, to feed;
to cultivate;
to foment, to stir up;
— զախտս, to cherish, to flatter vices;
— զխռովութիւն, to foment disturbances;
cf. Ձու.
Ի վայրի դալարւոջ եւ ի ջուր հանգստեան տածեալս։ Եւ զայլն եւս երիս որոշմունս օդոցն զովութեան տածիցիմք ի նինուէ. (Խոր. ՟Գ. 68. ՟Ա. 15։)
talent (weight);
talent, ability, parts, attainments;
— ոսկի, golden talent.
ՏԱՂԱՆԴ կամ ՏԱՂԱՆՏ. յն. դա՛լանդօն. τάλαντον . լտ. դալէնդում. talentum. (եբր. քիքքար. հյ. Քանքար. ռմկ. գընթար, գանդար, խանթար) Կշիռ արծաթոյ եւ ոսկւոյ՝ ճիե լտերաց, այլ ըստ տեղեաց եւ ըստ ժամանակաց պէսպէս առեալ. ըստ ոմանց իբր քսակ մի առ մեօք, այսինքն 500 դահեկան.
to leaf, to put forth or produce leaves, to be covered with foliage, to become green.
Չորն ձաղկ դալարացեալ տերեւէր՝ իբր զմարիամ (կոյս). (Ոսկ. գծ.։)
woe, cry of pain or grief, lament, wail, moans;
disaster, calamity, misfortune;
— զ—իւ աղաղակել or ճիչել, to cry bitterly, to wail, to lament aloud, to deplore, to complain;
— կարդալ անձին, to create misfortunes for oneself;
արդարեւ —ի են արժանի, they are truly unhappy.
to whine, to cry out, to deplore, to lament aloud;
to utter woes, to menace with woe.
ἁναβωάω, ἑκβωάω exclamo, clamito. Վա՛յ կարդալ. եղու՛կ գոչել. ճչալ. աշխարել.
whining, cry, shout, lamentation, groan, moan.
Վայելն. վա՛յ կարդալն. կոծ. ճիչ. աշխար.
place, spot, space, extent, part, ground;
field, plain, camp, country;
անհուն —ք, immense, vast spaces;
յայսմ —ի, here, in this place;
now;
յայնմ —ի, there, in that same or very place;
then;
մինչեւ ցայս —, thus far, to this place;
until now;
յոր —, in which place, wherever;
— մի, առ — մի, a short time, a moment, an instant, a little;
ընդ —, in vain, vainly;
ի —, below, under, beneath;
cf. Զէն;
cf. Վեր;
յայլում —ի, somewhere else, in another place;
ի վերուստ մինչեւ ի —, from top to bottom;
from head to foot;
գազանք —ի, wild beasts;
մեղր ի —է, wild honey;
ի —ի բնակել, to live in the open air, in camp;
—ս հատանել, to go along way;
զ—օք գալ, to go around, round about, to go here and there;
զ—օք ածել զաչս, to look round about;
ի մի — գալ, to assemble, to resort to one place;
ընդ — հարկանել, to abandon, to forsake, to cast off, to desert;
ի — հարկանել, արկանել, to disparage, to sneer at, to defame, to slander;
ի — շարժել, to beat down, to overthrow;
զաչս ի — արկեալ, looking down, with one's eyes cast or bent down;
ցո՞ր — նեղութեանց հասի ես, to what trouble have I brought myself!
ընդ վայր, in vain, uselessly;
ցայդ վայր, so far, as far as that, to that place, there;
ցոր վայր, where, whither;
ցո՞ր վայր, how far ?.
Ի վայրի դալարւոջ։ Գորգիաս զօրավար վայրացն։ Վասն ամրութեան վայրացն։ Աչք անմտի զվայրօք (ընդ ծագս երկրի) յածին։ Յո՛ր վայր եւ (յն. ու՛ր եւ) երթիցես։ Ի մի վայր միաժողով են։ Մինչեւ ցայս վայր (յն. ցայսր)։ Յայսմ վայրի (յն. աստ)։ Ցո՞ր վայր նեղութեանց հասանես։ Յայն վայր (մտածութեան) հայեցայ. եւ այլն։