naphtha.
Աղձնիք ունի եւ երկաթ եւ նաւթ. (Խոր. աշխարհ.։)
cf. Յարեցուցանեմ.
Որ յարեն տուն ի տուն։ Յարեցի զձեզ առ իս։ Յարեսջի՛ք ի ձեզ զամենայն օրինակիրս օրինաց։ Զկնի Տեառն Աստուծոյ ձերոյ երթիջիք, եւ ի նա յարեսջիք։ Ի գէտս մի՛ յարիցիք։ Յիւրաքանչիւր ժառանգութիւն յարեսցին։ Սահմանք Մանասէի յասեր յարեսցին (կամ յա՛ր իցեն)։ Աղէ դուք եկա՛յք յարեցարո՛ւք ամենեքեան։ Յարեա՛ց յաղջկունս իմ. եւ յարեցաւ հռութ յաղջըկունսն Բոոսայ քաղել հասկ։ Յարեա՛ց ի կառսդ։ Բորոտութիւնն Նեեմանայ յարեսցի ի քեզ։ Ի միմեանս ոչ յարիցին (կամ ո՛չ յարիցեն), զոր օրինակ ոչ խառնի երկաթ ընդ խեցի. եւ այլն։
whetstone;
— ածելւոյ, զմելինի, hone;
— անուաձեւ, grindstone.
ἁκόνη cos. Քար մաշիչ եւ մաշելի ի սրելն զերկաթիս ի վերայ նորա. եսան.
to drive in, to force into or penetrate, to fasten in, to fix, to force down, to plunge;
to pierce, to prick, to run through;
to temper iron or steel, to caseharden;
— զձեռն, to stretch, to extend or hold out the hand;
— զձեռն յարիւն ուրուք, to imbrue the hands in the blood of;
մխեաց զդաշոյնն ի լանջս նորա, he has plunged the dagger in his heart;
cf. Ձեռն.
ՄԽԵԼ. βάπτω, ἁκονάω tingo, acuo. որպէս Կարծրացուցանել զերկաթ իբրեւ զպողովատիկ. իմա՛ մխելով ի ջուր ջերմ, կամ նախ ի հուր, եւ ապա ի ջուր. (իրօք կամ նմանութեամբ)
scissors;
— մեծ, shears.
որ եւ թ. մըգրաւ, մըգէսս, ագգաս. ψαλίς forfex. Կտրոց. գործի երկաթի երկճղի կարկնաձեւ՝ ի հատանել եւ ի ձեւել զկտաւս, զթուղթս, զգէսս, եւ այլն.
cf. Ծուխ;
temper;
proof, trial;
tempered;
steeled;
red hot, fiery, burning.
ՄՈՒԽ. գ. βαφή tinctura. Մխումն երկաթոյ ի հուր եւ ի ջուր, եւ կարծրութիւն ի մխմանէ անտի.
Դանիէլ որպէս մուխ երկաթոյ զմարմինն սրելով՝ անվանելի յառիւծուցն. (Բրս. պհ. ՟Ա։ Որպէս մուխ երկաթոյ, այնպէս զմարմին առնն պահք սրբեցին։ Որպէս մուխ երկաթոյ սրեալ՝ դաժանագոյն զնա եւ արի յոյժ ի կակղութենէ եւ ի թուղութենէ արար. Բրս. պհ. եւ Բրս. բարկ.։)
Առաւել հաստատեցաւ ի հաւատս քրսիտոսի՝ որպէս երկաթ, որ մուխ առնու. (Հ. յուլ. ՟Ի՟Դ.։)
Տեսութիւն յական, եւ հուր յերկաթ, եւ մուխ ի պողուատ. (Վանակ. հւտ.։)
Կամ Մխիչ, կարծրացուցիչ երկաթոյ.
hammer;
— քարահատաց, stone-cutter's pick;
կտցաւոր —, pick-axe, mattock.
πέληξ, πέλεκυς securis, bipennis λαξευτήριον ascia, instrumentum ad incidendum σφύρος malleus. Գործի երկաթի՝ հատիչ, փշրիչ, ջախիչ, տաշիչ. որպէս տապար. սակր. ուրագ. ուռն. նիգ.
Իբրեւ զմուրճ, որ հատանէ զվէմ։ Մուրճ եւ ամենայն ինչ երկաթի ոչ հնչեաց ի շինել նորա։ Փայտատօք եւ մրճովք կործանեցին զնա. (Երեմ. ՟Ի՟Գ. 29։ ՟Գ. Թագ. ՟Զ. 7։ Սղ. ՟Հ՟Գ. 6։)
to recollect, to remember;
to take it into one's head, to think, to purpose, to contemplate, to imagine, to conceive;
to make an attempt, to attempt, to dare, to will, to be inclined to, to bring oneself to;
to give oneself up to;
ի կերակրիկ ինչ —, to obtain a bare livelihood;
յապաշխարութիւն —, to repent, to be converted, to amend;
ի նախանձ —, to be envious, jealous;
cf. Խեղդ.
Ուրիա ի ձեռն պարգեւացն ոչ մտաբերեաց երթալ ի տուն իւր։ Եւ ոչ մտաբերեցին այլ մարտնչել թնդ յովսափատու։ Որ զերկաթն գողանալ մտաբերեաց, նա թէ եւ ոսկւոյ երբէք դիպէր, ոչ ակնածէր. (Եփր. թագ. եւ Եփր. մն. եւ Եփր. գող.։)
to break or reduce to pieces, to grind, to pound, to bruise, to crush, to triturate;
to hash, to mince.
Մանրել որպէս զփոշի։ Մանրել զբլուրս, եւ առնել որպէս զփոշի։ Մանրել զփայտ, զարձանս, զանօթս նոցա, կամ զնոսա իսպառ։ Մանրեցան խեցին եւ երկաթ.եւ այլն։
weapons of war (other than firearms);
military, warlike.
handle;
haft;
— արկանել, to put a handle to, to set in a handle;
to haft;
հանել զ—, to take off the handle, to take out of the handle;
to unhaft.
ξύλον lignum. Փայտն փայտատի՝ յոր մխի երկաթ նորա. ըմբռնետղ կացնի, մրճոյ, եւ այլն. կոթ.
Անկանիցի երկաթն ի մեղեխէ անտի. (Օր. ՟Ժ՟Թ. 5։)
to be fortified or strengthened by, to be consolidated.
Էին պատրաստեալք յառաջագոյն մեստեալ մահիճք երկաթիք յառաջահոգութեամբ, զի մի՛ անհնարին ծանրութեամբ փղացն բակցի. (Փիլ. լիւս.։)
metal, mineral;
—ք, mine;
exile, banishment;
դնել, արտասահմանել ի —ս, to banish, to exile, to send into banishment;
արկանել ի —ս, to arrest, to imprison.
Ետ տանել ի գաղղիուս հանդերձ երկաթի կապանօք՝ դնել ի մետաղս։ Դարձոյց զամենայն հարս սուրբս, որք յաղագս ուղղափառութեանն արտասահմանեալ էին ի մետաղս. (Խոր. ՟Բ. 85։ ՟Գ. 33։)
sometimes, now and then, from time to time;
cf. Երբեմն.
stream of water, watercourse;
overflowing, flowing out;
water-fall;
current, stream;
— հոգւոյն, the gifts of the Spirit;
— հրոյ, volcanic eruption;
torrent of flame;
— չարեաց, a torrent of ills;
—նս ջուրց իջուցին աչք իմ, my eyes have become water-brooks, my eyes run down with rivers of water.
Զարձանսն երկաթի թողլով, ուր ասացաք գոլ զհոսանս. ((որպէս ռմկ. աթէշ փիւսկիւրմէսի ). Արծր. ՟Ե. 11։)
to tend, to pasture, to feed one's flocks;
to have the cure of souls;
to lead, to conduct, to guide;
մահ —եսցէ զնոսա, death will pasture on them.
Հովուել զժողովուրդ իմ։ Տէր հովուեսցէ զիս։ Հովուեսցես զնոսա գաւազանաւ երկաթեաւ։ Հովուեսցեն զասորեստանեայն սրով. եւ այլն։
raw, unripe, sour, hard;
half-cooked;
cruel, ruthless, inhuman.
to approach.
to approach;
to touch, to handle.
Մի՛ հպեսցի ի նոսա երկաթ. (Օր. ՟Ի՟Է. 5։)
flame-coloured, red, red as fire.
Ջեռուցեալ հրագոյն շողացուցանէ (դարբինն յերկաթ). (Ագաթ.։)
steel (for striking fire).
Որ հանէ յիւրմէ զհուր. պողպատ եւ քար, կամ երկաթ եւ գայլախազ. որ եւ ՀՐԱՎԱՌԵԼԻՔ.
Հրահան երկաթ. (Երզն. ոտ. երկն.։)
to ignite, to become fire, to be on fire, to kindle, to be inflamed;
to catch or take fire, to burn, to be lighted, set on fire;
to take fire, to be all fire, blaze or excitement.
cf. Հրատեսիլ.
Որպէս երկաթ ոմն հոգիքն քաղցելոց (ուսման) հրատեսակ լինելով՝ կակղագոյն լինել. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
handcuffs, manacles;
—ս արկանել, դնել, to handcuff, to put on handcuffs.
Ձեռակապօք երկաթեօք։ Կապեալք ձեռակապօք։ Ձեռակապովք կապեսցին։ Լուծի զքեզ ի ձեռակապացդ. (Սղ. ՟Ճ՟Խ՟Թ. 8։ Յոբ. ՟Լ՟Զ. 8։ Ես. ՟Խ՟Ե. 14։ Նաւ. ՟Գ. 10։ Երեմ. ՟Խ. 1. եւ 4։)
Կապեալք ի ձեռակապս։ Դնել ի շղթայս եւ ի ձեռակապս երկաթից։ Շղթայից եւ ձեռակապաց։ Անողորմ ձեռակապով յարգելանոցս անկանիցին. (Սեբեր. ՟Գ։ Յհ. կթ.։ Եւս. պտմ. ՟Զ. 38։ Մանդ. ՟Է։)
with his hand, manually.
Յափշտակեաց ի միջոյ հրոյն ... զերկաթն ձեռամբացի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
smelted, cast, founded;
massive, heavy;
pure, fine;
font, cast;
mass, ingot, wedge;
weight, heaviness.
Եղեւ հարիւր տաղանդ արծաթոյն ի ձոյլ հարիւր խոյակաց։ Ձոյլ արծաթոյ եւ ոսկւոյ։ Երկու կարգ մութից ձուլեալք ի ձուլին նորա հաստեալք։ Ձոյլ երկաթոյ։ Ըստ դահեկանի ձուլոյ։ Ի տասն դահեկանէ ձոյլ նոցա։ Յիսու երկդրամեան էր ձոյլ նորա. (Ել. ՟Լ՟Ը. 26։ Երեմ. ՟Ժ. 4։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 24։ Յոբ. խ. 13։ Ծն. ՟Ի՟Դ. 22։ Յես. ՟Է. 21։)
to cast, to smelt, to found;
to freeze, to harden by cold;
to solidify;
—եսցեն զսուսերս իւրեանց ի խոփս, they shall turn their swords into ploughshares.
Որպէս ընդունիցի ոք զարծաթ եւ զպղինձ, զերկաթ եւ զկապար ի մէջ հնոցի, փչել ի նա հուր, եւ ձուլել։ Հաւաքեցից եւ ձուլեցից զձեզ։ Եւ ձուլեսջիք ի մէջ նորա, զոր օրինակ ձուլեսցի արծաթ ի մէջ բովոյ։ Ձուլել խարիսխ պղնձի, կամ օղամանեակս ոսկիս, սիւնս. կամ զսուսերս ի խոփս. եւ այլն։
to oscillate, to vibrate, to balance;
to jog, to wag;
to swing, to rock, to dangle, to move to and fro, to push;
— զնիզակ, զսուր, զգեղարդն, to brandish a lance, a sword, to hurl a dart or javelin.
Մի՛ ճօճեսցես զձեռն քո երկաթագործով. (Եփր. թագ.։)
cf. Մագնեստիս.
ՄԱԳՆԵՍՏԻՍ ՄԱԳՆԻՏ. ռմկ. մագնիս. Բառ յն. մա՛ղնիս. կամ մաղնի՛դիս . μάγνης, μαγνήτης magnes Քար կարծր թխագոյն, որ քարշէ յինքն զերկաթ, եւ ունի զբերումն ի հիւսիսային բեւեռ աշխարհի. ժառատ .... cf. ԽԱՆԴՈՒՄԱՆԴ, եւ cf. ԱԴԱՄԱՆԴ.
Մագնիտն քար արտաքս ելեալ թուի յայլոց քարանց բնութենէ եւ զօրութենէ։ Ըմբռնէ եւ երկաթ զերկաթ՝ յորժամ ի մագնիտն քարէն ըմբռնիցի. (Նիւս. բն.։)
loadstone, magnet;
magnetic fluid.
ՄԱԳՆԵՍՏԻՍ ՄԱԳՆԻՏ. ռմկ. մագնիս. Բառ յն. մա՛ղնիս. կամ մաղնի՛դիս . μάγνης, μαγνήτης magnes Քար կարծր թխագոյն, որ քարշէ յինքն զերկաթ, եւ ունի զբերումն ի հիւսիսային բեւեռ աշխարհի. ժառատ .... cf. ԽԱՆԴՈՒՄԱՆԴ, եւ cf. ԱԴԱՄԱՆԴ.
Մագնիտն քար արտաքս ելեալ թուի յայլոց քարանց բնութենէ եւ զօրութենէ։ Ըմբռնէ եւ երկաթ զերկաթ՝ յորժամ ի մագնիտն քարէն ըմբռնիցի. (Նիւս. բն.։)
to bruise, to mash, to crush;
to break to pieces;
to chew;
to castrate, to geld.
Զոր օրինակ երկաթ մանրէ եւ մալէ զամենայն, նոյնպէս մանրեսցէ եւ մալեսցէ զամենայն. (Դան. ՟Բ. 40։)
to paste, to glue, to solder, to join, to cement, to conglutinate, to fasten;
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal, to thicken.
bed, couch, mattress;
coffin;
— առկախեալ, hammock;
երկաթի —, iron bedstead;
— ծալածոյ, folding-bed;
field-bed;
— հովանաւոր, canopy bed;
սիւնազարդ —, four-post bedstead;
ի —ճս մահու, on one's death-bed;
անկեալ դնիլ ի —ճս, to take to one's bed, to keep one's bed, to be bed-rid;
ելանել յօտար —ճս, յանցանել ըստ —ճս իւր, to defile another's bed;
cf. Անկողին.
(ցորենոյ) sickle, reaping-kook;
(խոտոյ) scythe.
ՄԱՆԳԱՂ կամ ՄԱՆԿԱՂ. (լծ. եբր. մակէլ, մէկէլլա. վր. մանգա՛լի ). δρέπανον, δρεπάνη falx. Գերանդի փոքր կամ միջակ կամ մեծ. գործի երկաթի հանդերձ մեղեխաւ՝ գալարեալ ձեւով իբրու ման գալով՝ ի քաղել զցորեան, զխոտ, եւս եւ զխաղող. ... (որ եւ եբր. տարպան, յն. դրէ՛բանօն ).
to enter, to introduce oneself.
Ներսամտեալ խառնի հրոյ որակութիւն առ բոլորակութիւն երկաթոյն. (Խոսրովիկ.։)
sole of the foot;
— կօշկաց, sole;
— գուրպայից, foot.
Բերել երկաթիս, եւ վարել ընդ ներբանս ոտից նորա։ Հողաթափքն՝ երկայն եւ ստուարասուր բեւեռօք իբրու թէ թափանցիկ լինէին ընդ ներբանս ստից նորա։ Հանդերձեալ լինէին ներբանք երկու ոտիցն. (Ագաթ.։ Ճ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ՟Դ։)
dye, colour;
stain.
Զերկաթոյն սրութիւն եւ զերագութիւն ունիցի գրողն, եւ զկապարոյն զներկուած գրոյն, զի հանապազ մնասցեն գրեալքն. (Իսիւք.։)
internally, inwardly;
below, beneath;
inside, within, inwardly;
from beneath, from below.
Ելանելիս երկաթիս ի ներքուստ ի վեր։ Մատթէոս ի վերուստ ի վայր թուէ զազգն. իսկ ղուկաս ի ներքուստ ի վեր. (Խոր. ՟Գ. 36։ Ճ. ՟Գ.։)
the dart or the head of a lance.
Տէգն նիզակի (որպէս թէ նիզէք դիքէնի ). երկաթն նիզակի, որպէս սլաք փշատեսիլ. եւ Նիզակն հանդերձ տիգաւ իւրով.
miracle, prodigy, sign.
Մովսէս նախ երկեաւ յօձէն, եւ ապա ետես զնորա նշանագործութիւնն։ Նշանագործութեանցն հանդիսիւ զնոսա երկաթիս գործեաց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3. 8։)
signed, marked with a sign;
special, signal, famous, remarkable, notable;
symbolic, mystical;
ensign-bearing;
նաւ մի —աւ դիոսկորացւոց, a ship bearing the sign of Castor and Pollux.
Եւ ինքն գլխանոց ագուցեալ երկաթի՝ նշանաւորօք վերջօք. (Խոր. ՟Ա. 10։)
cf. Նուք;
ի — երիվարի ելանել, նստել, to mount on horseback, to take horse.
Զնիւս երիվարացն երկաթապատ պնդեալ։ Կապարճըս եւ աղեղունս պատրաստականս զառաջեաւ ի նիւսն ունելով։ Դեռեւս հեծեալ կայր ի նիւս երիվարին։ Աշտանակեալ ի նիւս նշոգ (նժոյգ) երիվարին։ Յայս նիշ նիւս կեղթում (սապատ յուսն) ի մէջ բդեդի պահարանեալ նամակ տանի. (Արծր. ՟Գ. 2. 4. 15։ ՟Դ. 1։)
cf. Նօտր՞՞՞գիր.
(գիր) մանր՝ իբր նօսր, կամ սեպհական նօտարաց, եւ երագագիր դպրաց. որ ի յետին դարս հնարեցաւ՝ զկնի բոլոր կոչեցեալ գրոյ հնարելոյ զկնի երկաթագիր ասացեալ հին նշանագրաց.
trepan, wimble, augur, piercer.
ՇԱՂԱՓ կամ ՇԱՂԱՊ. գործի երկաթի ոլորածոյ եւ սուր ծայրիւ ի ծակել զփայտ կամ զտախտակ. պուռղոս, մարտգապ.
some, certain, some one, one;
այր —, a man;
կին — անուն մարգարիտա, a woman named Margaret;
ոմն քաղցեալ եւ ոմն արբեալ, one is dying of hunger while another is drunk;
ոմանք մեծատունք եւ ոմանք աղքատք, some are rich and others poor;
ցրուեցան ոմն յայս եւ ոմն յայն կոյս, they are scattered here and there;
զոմանս տեսի անցանել ընդ գետն, ոմանք ի լուղ, եւ ոմանք ի նաւակի, I saw several crossing the river, some swimming, others in a boat.
Որպէս երկաթ ոմն հոգիքն քաղցելոցն հրատեսակ լինելով՝ կակղագոյն լինել եւ նորագոյն. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
fetters;
— ձիոց, horse-clog, shackle;
պնդել յ—ս, cf. Ոտնակապեմ.
Ոտնակապանս երկաթիս, եւ շղթայս, եւ ձեռնակապանս. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
kid-skin.
Ետ բերել մորթ ուլոյ, եւ արկանել զգլխովն հիպերիքի, եւ բեւեռս երկաթիս հարկանել ի վերայ ուլենւոյն. (Ճ. ՟Ա.։)
straight, direct, perpendicular;
directly, quite straight, perpendicularly, apeak.
Կօշիկս երկաթիս, որ ունէր բեւեռս սուրս ուղղորդս. (Ճ. ՟Ա.։)
path, road, way, passage;
trace, vestige, footprint;
conduct, deportment;
— մոլորակի, orbit of a planet;
— երկաթակուռ, cf. Երկաթուղի.
cf. Շիկնիմ.
Յափշտակեալ ի միջոյ հրոյն ատրագոյն շիկնեալ զերկաթն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)