cf. Կակաչ.
• ԳՒՌ.-Կր. Ոզմ. Վն. կակաչ, Ախց. Մկ, կակաճ, Ալշ. կագաչ, Մշ. կագաճ, Ասլ. գա-գաչ, գագաշ. -ըստ Արրտ. 1915, 585 Ալշ. կարկաչա «կակաչ»։ Ժողովրդական լեզւով կակաչ նշանակում է նաև «խաշխաշ, papa-ver rhoeas L» (Տիրացուեան, Contributo § 170), Ատ. «պուտ, հարսնուկ, coquelicot» «հաւի կատար, crète» (Նուպարեան, Բառ. ֆր. 237), Մշ. կակաչ կամ կակաչին «մի տեսակ ուտելի վայրի բանջար» (բոլորն էլ նմանութեամբ)։
retreat, rout, defeat;
bissextile;
— ամ, leap-year.
• լի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «յետ քաշուիլը, ընկրկում» Անյ. բրձր. Շնորհ. բրձր. «366 օր հաշուած տարի» Շիր. Խոսր. Տոմար. որից նահանջել «յետ քաշել, կանգնեցնել» Եւս. պտմ. Եզն. Ոսկ. ես. և մ. ա. 16. «դրդել, առաջ քշել» նանայ. Սկևռ. լմբ. նահանջումն Շիր. նա. հանջիչ Նար. աննահանջ Մագ. վերջանահանջ նոնն. 30. որուած ունինք նաև նհանջ, նհան-ջել (Լմբ. մատ. էջ 94, 119), նախանջել։
panther.
• -Պհլ. *yavaz ձևից (Gauthiot MSL 20, 1). սրա հետ հմմտ պրս. [arabic word] уōz «յովազ. 2. որսորդական հետախոյզ շուն», ❇ yօ-zak «յովազիկ. 2. որսական շուն», քրդ. ցնα «որսորդական փոքր շուն»։ Սրանից է ռ-խառեալ նաև ասոր. [syriac word] yōzā «յովազ»։ Իռանեան բառը՝ ըստ Horn. Grdr. է» 252 ծագում է yaoz «յուզել, փնտռել» արմատից, որի վրայ մանրամասն տե՛ս յոյզ։-Հիւբշ. 199։
banner, ensign, flag, standard;
gonfalon;
idol, statue;
—ս արձակել, to hoist a flag;
ի ջուցանել զ—, to lower the flag, to strike one's colours.
• ՓՈԽ.-Վրաց. დრომა դրոշա, დრომაσ դրոշայ «դրօշակ», სადრომე սադրոշե, სა-ლრომო սադրոշո «գաւառ», მედრომე մեդ-րոշե «դրօշակակիր», թուշ. დრომა դրոշա «դրօշակ». այս բոլորը փոխառեալ են հա-յերէնի միջոցով, ինչպէս ցոյց է տալիս ո ձայնը։-Ըստ Մառ, ЗВO, 17, 025 կան նաև վրաց. დრაოჟი դրարժի, დროჟი դրոժի, დროჟანი դրոժանի, დრაუჟი դրաուժի, «դրօ-շակ» ձևերը Պիղատոսի անվաւերականում, որոնք հայերէնից անցել են վրացերէնի՝ թարզմանութեան միջոցին։
ether;
heaven;
ether;
— ծծմբական, sulphuric -;
— քացախական, mpyreumatic acetic spirit.
• = Յն. αίϑհր, սեռ. αίϑὲρος «օդի վերին խաւը, օդ, երկինք, երկնակամար». ծառում է αίϑω «այրել, վառել» բայից (Boisacq, 23), կաղապարուելով 'αή, «օդ, այեր» բա-ոի վրայից (ըստ Meillet, BSZ, ж 79, էջ 10). և թէև շատ սովորական է փիլիսոփայական ւեզուի մէջ, բայց չէ մտած խօսակցական լե-զուի մէջ՝ իբրև արուեստական բառ։ Նոր Հտակարանը, որ ունի յաճախ ἀ7ρ, չգիտէ բնաւ αἰϑήρ։ Յունարէնից փոխառեալ են նաև
wicked, bad;
profligate;
mischievous, hurtful, noxious, injurious, baneful;
pestilential, pestiferous, pestilent, contagious;
obscene, wanton, lascivious;
bitter, sour, harsh to the taste;
—, — ախտ, plague, contagion;
— օդ, foul air;
—ք դժոխայինք, the Furies.
• Հներից Լմբ. առկ. ստուգաբանում և ժանգ բառով. «Այս է ժանդն, որ ստու-գաբանի ժանգ. զի որպէս ի ժանգն չգոյ ենչ պիտանի, նոյնպէս և նա օտարա-ցեալ է յամենայն բարւոյ» (հրտր. Max. էջ 344)։ Հիւնք. դաժան բառից։ Stackel-berg ZDMG 54 (1900), էջ 106 պրս. [arabic word] žanda բառի հետ, որ ըստ Ֆիր-դուսիի՝ նշանակում է «տդեղ, անճոռնի» և շատ անգամ գործածուած է փղին
confused, indistinct;
confusion, tumult, turbulence, uproar, hubbub, clatter, rout, rattle, dreadful or deafening noise;
— կալնուլ, to go mad or crazy, to be delirious, to rave, to be beside one's self, to wander;
— մեծ է, there is such a hubbub one cannot hear one's self.
• Հիւնք. պրս. žiγār կամ šiγar «առա-ղակ»։ Kорщъ, թրգմ. Մշակ, թ. 1914, N 123 զնդ. γžar-, սանս. kšar-«ցրուել, հոսիլ», պրս. šūr «աղմուկ»։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 170 պրս. [arabic word] ža-γār և [arabic word] žaγara «բարձր ձայն, գո-չիւն, աղաղակ» (ըստ Բուրհանի)։ Պա-տահական նմանութիւն ունին վրաց. ժղավիլի «աղաղակ», շեժղրենա «հնչել, առմկել, ժխորել», ժղերա «ձայն», դան ժղրևա «հանել մի խռպոտ ձաւն»։
rank, flourishing.
• «ուռճացած, զարգացած (բոյս» Վստկ. 15, 19, 167. որից թորթոշեցուցանել «ուռճացնել» Վստկ. 154.-ըստ Նորայր, Բռ. ֆրնս. (potelé բառի տակ) միջ. հյ. թորթոշ «գեր, յոյլ,», իսկ Պլ. թօրթօշ «շրթունքը ամ-փոփուած և ծնօտը վեր հաւաքուած»։ Ան-շուշտ նոյն բառն է նաև Կոյլաւ, Բռ. գերմ. 1172 ա թորթ «ալ ջառոց վզէն կախուած մը-սուտ մասն, աւելամիս», բայց իւրահնա՞ր է թէ գաւառական՝ յայտնի չէ։
hammer;
cf. Սեպ;
oppressor;
հարուած ուռան, hammer blow;
կոփիւն ուռանց, hammering;
— հարկանել, to hammer;
— դարբնոցի, sledgehammer or forge hammer;
— մեծ, sledge;
— ճօճան, tilt hammer, tail hammer;
— ճակատաւոր, front hammer, largest forge hammer;
— վերացման, lift hammer;
— շոգեշարժական, steam hammer;
— ժայռահերձ, pounding hammer;
— ատամնաւոր, claw hammer or fid hammer;
— ձեռաց, hand hammer, up-hand hammer.
• , ն հլ. (-ռան, -ռունք. -ռանոն «մուրճ, կռան» ՍԳր. Վեցօր գ. էջ 48. Ագաթ. Վև. արև. 80. Ոսկ. պօղ. ա. 416. որից ուդ-նաձև Անան. եկեղ. ուռնաւոր Վրդն. ծն. Ոս-կիփ. ուռնացեալ Ոսկիփ. ուռնած «երկաթ ծեծող, մրճաւոր» (կազմուած է ածել բայով) Զենոբ. 46. սրանց ռամկականն է ըստ ՆՀԲ վուռ (աւանդուած է միայն գրծ. վռով ձևով) Ոսկիփ. Վստկ. 130, 149, 150, 153, 182։
perspiration, sweat;
fatigue, labour, hard work, toil, hardship;
— մահու, death-sweat, perspiration preceding death;
առատ, կծու, գարշահոտ, թթու —, copious, acrid, fetid, sour or unpleasant perspiration;
ընդ — մտանել or հարկանել ի քրտան լինել, to sweat, to perspire, to transpire, to be all in a perspiration;
ի քրտունս համակիլ, ողողիլ յաւի, քրտան, to be all over in a sweat, to be bathed in perspiration;
քրտամբք երեսաց հայթայթել զկեանս, to earn one's bread or livelihood by the sweat of one's brow;
հարայ ընդ — ցուրտ, I fell into a cold sweat;
— ցուրտ ընդ անդամսն իջանէր, a cold sweat ran from all his members;
cf. Ապաժոյժ;
cf. Թաթաւիմ.
• , ն հլ. (քրտան, -տունք, -տինք, -տանց) «քրտինք. փխբ. ծանր աշխատու-թիւն, մեծ գործ» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. որից քրտնիլ (նաև քրտնել, քրտանել, քրտնալ, քրտնուլ) Եփր. ծն. էջ 26, Փարպ. Նար. քրտնութիւն Ոսկ. եփես. ժէ. քրտնալից Ագաթ. §. 6 (կրկնագիրն ունի քրտալից՝ Յու-շարձան էջ 74), քրտնացուցանել Ագաթ. թշուառաքիրտն Նար. վիժաքրտնիլ Թէոդ. մայր. ևն։ (Փիլ. նխ. բ. 90 քրտուանս ըստ Աւգեր. լտ. թրգմ. համարւում է քրտունս)։
lean, meagre, scraggy, skinny, gaunt, spare, slender, thin, lank, sorry, dry;
— մարմնով, leanfleshed.
• «նիհար, ճռզած» Ծն. խա. (քանիցս) Մաղաք. ա. 13. Վրք. հց. որից վտտիլ «նի-հարիլ, տկարանալ» Եզեկ. լդ. 29. «հիւանդ-կախ, միշտ տկար լինել» Անկ. գիրք Հին կտ. Ա. 103. վտտել «տկարացնել (հաւատքը)» Ոսկ. մ. գ. 36. «նւազեցնել (պատիւը)» Ոսկ. ես. 227. «նեդել, չարչարել» ՍԳր. Ոսկ. ես. վտտանալ Մամբր. ըստ Լեհ. անվտիտ Դտ. ժզ. 8. Խոր. գրուած է նաև վատիտ Յայսմ. փետր. 29։
rasping, scraping, smoothing, polishing.
• = Պհլ. tāšītan, պազ. tāšīdan «տաշելով շինել, ձևել», սոգդ. taš «տաշ, տաշելը», պրս. [arabic word] tas «կացին, ուրագ», զնդ. tas «կտրել, տաշել, կոփել, ձևել, շինել», taš̌a։ «կացին», սանս. takš «կտրել, արուեստով շինել, կոփել». այս բոլորը պատևանում ևն հնխ. tek'-(կամ tek'ϑ-ըստ Pokorny 1, 717) արմատին, որի բնիկ հայ ժառանգն է թեքել։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս այս բառի տակ.-Հիւբշ. 251։
poppy, corn-poppy.
• . ո հյ. «հարսնուկ, ծափկոտրուկ, կէ-ինճիք չիչէյի, anémone» Ոսկ. պօղ. ա. 160 (ըստ գեղեցիկ նկատողութեան Վարդանեա-նի, Բառաք. դիտ. Դ. 104), Գաղիան. «երկ-նագոյն շուշան» Բժշ. «մի տեսակ վայրի բանջար» Վանակ. որ և ասւում է պոյտ, պոյտն Տաթև. հրց. 349, պտի ծաղիկ, պուտ-պուտ։ (Կայ այս բոյսի առանձին մի տեսա-կը՝ որ կոչւում է anemone armena Boiss տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 177)։
niggardly, penurious, sordid, parsimonious, mean.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան. յետնաբար կայ սեռ. ռշտի Սարգ. ա. պետր. ա. էջ 185 ա (բ տպ.) «ժլատ, կծծի» (գրուած նաև ռիշդ, ըռիշտ, ռիժտ, ռիժդ, ըռըշտ) Ոսկ. մ. գ. 3, 8. Պիտ. Նիւս. կուս. Ասող. որից ռշտութիւն (գրուած նաև ռշդութիւն, ռժդութիւն, ըռժդութիւն) «ժլատութիւն» Բ. մկ. դ. 50. Բուզ. զ. 10. ռշտանալ Երզն. մտթ. 502. բազմռիշտ Խոսր. էջ 252։
• = Պրս. [arabic word] sunbul «նարդոս ծաղիկը», որից նաև թրք. [arabic word] suubul, [arabic word] zúmbul. ❇.︎︎ sumbūl, քրդ. sunbul, simbel, sumbūl, վրաց. სუმბული սումբուլի, ზუმბული զում-բուլի, նյն. σουμποόλ, σουμβούλ ևն. ըստ Seidel, Մխ. հեր. § 252 նախնականն է արաբ. [arabic word] . sunbula, յգ. ❇ sanābil «հասկ», ինչպէս որ յն. էլ նոյն ծաղիկը կոչւում է νάρδου στάχυς. ναρδύσταχος «նարդոսի հասկ»։-Հիւբշ. 277։
beetroot.
• «սպանախ կամ շո-մին. 2. վայրի փրփրեմ» Բժշ. Մխ. բժշ. կայ նաև զիմել ձևը՝ ըստ ՀԲուս. էջ 170.-Seidel, հրտր. Մխ. հեր. § 41 այս բոյսը համարում է «amaranthus blitum L.» և ո՛չ թէ blitum virgatum L կամ chenopodium čapitatum, ինչպէս ունին ՀԲուս. և Տիրա-ցուեան, Contributo § 104. -այս բոյսերը ուրիշ լեզուների մէջ էլ խառնուած են ի-րար հետ. հմմտ. ֆր. blette, épinard-frai-❇ ռերմ. Erdbeerspinat։
• ԳՒՌ.-Խտջ. ձ'իմէլ «մի տեսակ բոյս՝ որ խաշելով ուտում են», Հմշ. ձմէլ (?) «կա-նեփի արտերի մէջ բսնող՝ մութ-կարմրա-գոյն մի բոյս է», Երև. զի՛մէլ «անուտելի մի բանջար է», Ղզ. զի՛մբէլ «մոլոշի նման մի աղցան է»։-Հայբուսակ յիշում է գւռ. ծի-միլ ձևը, որ ըստ Տիրացուեան, Contributo § 337 նշանակում է «mercurialis annua L բոյսը» =կմշտրուկ, օղուլ օթը, եապան ֆէս-լիյէնի։
infant, baby, child;
stripling, youth, lad;
simple-minded, innocent;
novice, ignorant;
— մանուկ, little child.
• Ուղիղ մեկնեց նախ La Croze, ըստ Lag. Arm. Stud. § 2229, որից յետոյ նոյնը Müller SWAW 41, 13 և Spiegel Bvs 4, 462։ Canini, Et. étym. I86 եբր. tula, սանտ. tala։ Հիւնք. կտղանք բառից։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 78 լիւկ. tidei և ետր. clan «որդի» հայերէնի հետ միասին փոխառութիւն է դնում ասորա-կանից։ Գազանճեան, Տարեց. Պապիկե-անի 1905, էջ 125 և Արև. մամ. 1907, 934-5 տճկ. չաղա «մանուկ»։-Տղաց-կան բառի ստուգաբանութեան մասին խօսում է Գ. Անդրէասեան, Արևելք 1898 հոկտ. 19 և մեկնում է «տղայառու + ական»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տղա, Ակն. Ասլ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. դղա, Խրբ. Տիգ. դղm, Ագլ. տղօ, Սվեդ. դղօ, Հճ. դօղ», Զթ. դօղօ, դօղո, Հմշ. (ըստ Մառ Зan. Koл. Bocт. I) դաղա։ Նոր բառեր են տղամարդ, անտղայ, անտղամարդ, տղաբերք, տղաթոր, տղակութիւն, տղակուց, տղահայր, տղաղջիկ, տղաճուտ, տղամայր, տղայրուք, տղատէր, տղատուն, տղեկ, տղութ, տղեկութ, տղով, տղովանալ, տղացկան։ (Վերջին ձևն ունի նաև Առաք. պտմ. 467. կազմուած է -ցկան մասնիկով. հմմտ. մուրացկան, գնացկան, ուրացկան, ուտեցկան, դիմացկան՝ ըստ Աճառ. Աոռտ. 1910, 178. աւելի հին են Յայսմ. փետր. 14 և Մխ. բժշ. 121, երկուսն էլ գրուած դղացկան, ուր յայտնի չէ թէ ին-չո՞ւ համար է դ)։
iron collar (of a pillory);
collar;
ring.
• Ինճիճեան, Եղան. Բիւզ. 1820, էջ 211 ան բացասականով ո՛ւր բառից, «քան-զի անուրն գոլով պարունակաձև բոլո-րեալ, անուր ասի, իբր զի չիք նշանա-կել ի նմա, թէ ո՛ւր է սկիզբն նորա և ո՛ւր աւարտ նորա»։ Տէրվ. Altarm. 84 զնդ. agra, յն. ἀγχω «խեղդել», իբր նախահայ *անգուր ձևից։ Հիւնք. լտ. anulus։ Bugge KZ 32, 3 լտ. anus, anulus (annulus) «օղակ» և հիռլ. ainne, յետնաբար fāinne. բայց այս համեմատութիւնը ուղիղ չէ, որովհետև լտ. anus բառի նախնականն է ane-no-ըստ Walde 49։ Petersson KZ 47, 285-6 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւ-նը դնում է հնխ. snū-ro-«կապ» ձևից, որ ծագում է հնխ. snēu-«թել ոլորել» արմատից, որի ժառանգները տե՛ս նոյն-արմատ նեարդ բառի տակ։ Մերժում է Pokorny 2, 696, ըստ որում «օղակ» և «կապ» տարբեր գաղափարներ են։ Պատահական նմանութիւն ունին ա-րաբ. պրս. քրդ. [arabic word] nir, ասոր. ❇ nirā «եզան ւուծ»։
dexterous, handy, industrious, ingenious, skilful, adroit, able, clever, expert;
artful, cunning, sharp, sly, shrewd, crafty;
artisan, mechanic, artificer, master;
ad. well, wisely, thoroughly, to the bottom;
— ի քանդակագործութիւն, excelling in sculpture;
— ի կեղծաւորել, adroit at dissembling, crafty;
— գիտել, to know perfectly, thoroughly.
• Kuhns u. Schleich. Btrg. s, 139 սանս. čatura-ra։ Lag, Beitr. bktr, Lex. 27 զնդ. čarətar «գործող, կերտող» (բայց այս բառը նշանակում է «քայլող, յա-ռաջացող». կայ նաև čarana «ձեռա-գործ, գործ» ըստ Justi, Zendsp. 109ա բայց նշանակութիւնը սխալ է. զնդ. čar արմատը նշանակում է «երթալ. 2. ա-րածելու երթալ»)։ Հիւբշ. 189 մեռժում է համեմատել čarətar ձևի հետ. Müller WZKM 8 (1894), 362 կցում է զնդ. čarətutārō բառին, որ գտնում է պհլ. բառարանում և մեկնուած է ❇ջ kartārtum «գործու-նէութիւ՞ն»։ Bartholomae, Altir., Wör-terb. 582 մերժում է Müller-ի այս հա-մեմատութիւնը, ըստ որում զնդ. յիշեալ բառը նշանակում է «մէկ ասպարէզ քայլող անցնող». իսկ ինքը հյ. ճարտար փոխառեալ է դնում իրան. *čartara-ձևից, որի հետ կցում է սանս. [other alphabet] čatura-«արագ, ճարպիկ, ճարտար»։ Հիւնք. ճարտ=պրս. kardan «գործել»։ ճարտար=պրս. kārdār «գործող»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բառ. 263 պրս. [arabic word] čāra-dār «ճարտար»։
• (սեռ. -նւոյ, -նեաց) «մի տեսակ ծառատունկ է. լտ. vitex agnus-castus L» (ըստ Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը, էջ 9) Ղևտ. իգ. 40. Յոբ. խ. 17. Խոր. վրդ. Երզն. քեր. (վերջինը դնում է «փայտ անուշահոտ»)։
• = Յն. ἀγνος «հագնի» հոմանիշից տառա-դարձուած։ Այս բառը գտնում ենք Ս. Գրքի վերոյիշեալ կրկին հատուածների մէջ՝ յունա-րէն բնագրում. սակայն եբրայեցին բոլորո-վին տարբեր է. առաջինում պակասում է, երկրորդում դրուած է «ուռի»։ Սրանից հետե-ւում է, որ հայը մի՛միայն յունարէնից է յա-ռաջացած։ Հայերէն բառի վրայ աւելացել է հ ձայնը, թերևս նրա համար՝ որ մեր նախ-նիք իրենց օրինակում գտել են ἀγνος։ Ըստ Boisaca լոյն բառի ստուգաբանութիւնը ծա-նօթ չէ. թերևս փոխառեալ է եբր. *'egen = *'agn ձևից. սակայն հները շփոթելով յն. αγνός «սուրբ, մաքուր, անարատ, ողջա-խոհ» բառի հետ, կարծում էին ծագած սրա-նից և բոյսը համարում էին սրբութեան և ողջախոհութեան միջոց։ Դրա համար էլ լտ. դարձել է agnus-castus («առաքինի, ողջա-լով լտ. «գառն», կազմուել է գերմ. keusch--lamm (Boisacq 8, Kluge 253)։
tail.
• (-ւոյ, եաւ, ւով) «պոչ» (յատկապէս մաղաւօր տեսակը, ինչ. ձիու, եզան ևն, բայց ս՛չ ոչխարի, շան, ձկան, թռչունի, օձի ևն)։ Բուռ Գ. 6. Յայտ. Թ. 10, 19. որից ագևոր Խոր. աշխ. ագետակ Վստկ. ագատ Ոսկիփ. կարճա-գի Պտմ. աղեքս. նոր գրականի մէջ ագեվաց «կենգուրու անասունը».-ըստ. Տաթև. հարց. 371 ագատ «անդամը կտրած», որից երևում է թէ ագի նշանակում էր նաև «առ-նի», ինչպէս է և պոչ։
thick, bushy;
cf. Մացառք.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «անտառանման ծառոտ՝ թը-փոտ տեղ» Կոչ. Խոր. «ծառի արմատ» Երզն. մտթ. 487. «փխբ. աչքի խիտ արտևանունք. թարթիչներ» Մծբ. Եփր. թգ. «անտառի պէս խիտ» ԱԲ. որից մացառաղօղ Փարպ. մացա-ռաձև Ոսկ. կողոս. մացառախիտ Յհ. կթ. մացառուտ Պիտ. ևն։-Իմաստի ճշտման հա-մար հմմտ. Մտթ. եւագր. 56 «Թէ զմի ճիւղքն հատանես՝ ո՛չ չորանայ ծառն, մինչև յար-մատու խւեսզես զամենայն մացառսն»։
ray;
light, glare, brilliancy, splendour;
— սրբութեան, monstrance.
• (յետնաբար ի հլ. ըստ ՆՀԲ նաև ի-ա հլ. բայց առանց վկայութեան) «ճառա-գայթ» Ամովս. ե. 20. Իմ. բ. 25. որիզ ճա-ճանչազարդ Վեցօր. ճաճանչագեղ Մծբ. ճա-ճանչաւոր Կոչ. լուսաճաճանչ Կորիւն. Մծբ. Կոչ. 414. Փարպ. անճաճանչ Իմ. ժէ. 3. ռո-կեճաճանչ Յոբ. լե. 22. Եւագը. ծովաճաճանչ Եփր. խչ. 69. բոցաճաճանչ Բ. մակ. դ. 22. Մծբ. զուարթաճաճանչ կոչ. հրաշաճաճանչ Ճառընտ. ճաճանչել Բրս. ծն. ճաճանչափայլ (նոր բառ) ևն։
agreeable, sweet, pleasing, delicious;
agreeably, pleasingly;
— լինել ի, to be disposed or inclined to;
dainties.
• , ի-ա հլ. «հաճոյք, ախորժելի բան» Բուզ. Փիլ. Յհ. կթ. «համով ուտելիք, մանաւանդ հիւանդի տանելու. հիւանդի սրտուզելիք» Մանդ. սիր. 13, Յհ. Սթ. 224 (ըստ յաջող սրբագրութեան Նորայրի, Հայկ բառաք. էջ 18՝ փխ. կատակ), Ոսկիփ. Կոստ երզն. 117. «ախորժելի, հաճելի, հաճոյա-կան» Փիլ. Պիտ. Նիւս. երգ. Յհ. կթ. «ա-խորժելի կերպով» Փիլ. Մամբր. որից կա-մակագոյն Փիլ. կամակութիւն Փիլ. անկա-մակութիւն Ոսկ. յհ. բ. 36 (հմմտ. նաև դժկամակ)։
impudent, immodest, shameless, lecherous, lewd, libertine, licentious, insolent, unblushing, brazen-faced;
lascivious, wanton, lustful, obscene;
— կաքաւել, to dance indecently.
• = Յն, λεxτίς, λεxτίϰιον «գահաւորակ պատգարակ» բառից, երկուսն էլ փոխառեալ են լտ. lectus «անկողին», lectica «ռահաւռ-րակ» բառերից. սրանք էլ ծագում են լտ. leg-«պառկիլ» արմատից, որի ցեղակիցներն են լն. λέϰτο «պառկիլ» (-λέγω). գերմ. lie, sen ռուս. лeжать «պառկիլ» ևն (Walde 419, Boisacq 574, Berneker 705)։ Ըստ այ-սըմ Սոկրատի ի ղիկտկէն ձևի ուղղականն է ղեկտիկ, որ աւելի համապատասխան է յն. λεϰτίϰιον ձևին։-Հիւբշ. 353։
tomb, sepulchre, mausoleum.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-ռանց վկայութեան) «գերեզման» Թէոդոր. մայրագ. Նար. խչ. և մծբ., որից՝ դամբանա-կան «գերեզմանական, ողբերգական» Մագ. Գր. տղ. Պղատ. օրին., դամբանագէշ (գրու-ած նաև ռանբանագէշ) Ճառընտ., դամբա-նակ ԱԲ, գետնադամբան «catac>mbes» (նոր գրականի մէջ).-նոյն արմատին է պատկա-նում նաև դամբարան «գերեզման» Յհ. կթ. Մարթին. Սկևռ. լմբ., որից՝ դամբարանել «մեռելը թաղել», դամբարանիլ (կրաւ.) «թա-ղուիլ» Մարթին։
light;
active, nimble;
slender;
venial;
frivolous;
ease, leisure;
— ոտիւք, light-foot;
light-footed, nimble;
— ձեռն՝ վէրք՝ քուն, light hand;
slight wound;
light sleep;
— սուրճ՝ չայ՝ գինի, կերակուր, light wine;
weak tea;
slight repast;
weak coffee;
—ս յանցանել, to commit slight faults;
—ս կացուցանել, to lighten, to facilitate;
— լինել առ երդումն, to take an oath lightly or inconsiderately;
— ինչ թուիցի ձեզ ? — ինչ իցէ յաչս ձեր ? does that seem to you a light thing ? — եղեւ նմա յաշխատութենէ, he rested from his labours;
—, —ս, —ով, quickly, lightly, easily
• ՆՀԲ «ի կրկնութենէ արդեօք բառիս թև»։ Հիւնք. թև «բազուկ» բառից։ Pat-rubány SA 1, 309 հնխ. pet «թռչիլ. ընկնել» արմատից կրկնուած։ Lidén. Arm. Stud. (1906), էջ 115 յիշում է այս մեկնութիւնը և ենթադրում է որ արմպ-տը պիտի լինի *pteu-։ Ըստ այսմ Pat» rubány, Monde or. 3(1907), 222 *pet, eu «թռչիլ»> pteu-հլ. *թև ձևից կրկնուած։ Meillet, Rev. ét. arm. I. 13 դնում է կրկնական։
foolish, mad;
extravagant, absurd;
carried away by passion, furious, maniac, mad for, dotingly fond of, lovestricken;
lewd, libidinous.
• = Իրանեան փոխառութիւն է. բարդուած է շամբ+ուշ բառերից. առաջինն է իրան. šam «խելագար» (հմմտ. պրս. ❇ šam «խե-լացնոր, յիմարած, խենթ», [arabic word] šamīdan «ուշաթափիլ, երկնչիլ», ❇šamida «խենթ, մտազնոր, ուշաթափեալ»), երկրորդը ուշ< զնդ. uši, պհլ. hos «խելք, միտք», որի վրայ տե՛ս առանձին։ Ըստ այսմ մեր բառի ռուն ձևն է շամուշ (որից շամշիլ, շամշանք ևն) և թարմատար բ-ի յաւելումով՝ լամբուշ։-Հիւբշ. 310։
belch, eructation, rising of the stomach.
• ԳՒՌ.-Մև. տրծկալ, Ջղ. վործկալ, Սյմ վործըկալ, Վն. վոռծկալ, վոռծկտալ, Մրղ. վըիրծըկալ, վըէրծկալ, Մշ. օրձ'ըգալ (ըստ Բենսէի՝ չօռձգալ), Ալշ. օռձըգալ, Կր. Տփ. օրցկալ, Երև. վօռցկալ, Շմ. հէօրծիգիլ, հէօր-ծիւգիլ, էօրձիւգիլ, Ննխ. օրձգալ, օձգալ, գօրձգալ, գօձգալ, Ագլ. ըռծըտէօլ, Սեբ. Եւդ. օզգալ, Ախց. կօծկալ, Հմշ. գօյձգալ, Սվեդ, ըրըզգըդիլ, Խրբ. գօձգ'ըլդալ, որոնք նշանա-կում են «զկռտալ, կամ սիրտը խառնուիլ, թափելու փսխելու մօտ լինել, կամ սիրտը թափել, փսխել»։
piece, bit.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կտոր» Վրք. հց. ա. 703. Վստկ. 156. Առաք. պտմ. 290 (գրրի հա-տոր կամ թիւ ցոյց տալու համար). որից փերթել «պատառոտել (մարմինը)» Բոս-մրկ. միափերթ «միակտուր, միաձոյլ» Մխ. այրիվ. 8, Թղթ. դաշ. 27 կամ միափերթի Մին. համդ. 134. սեկափերթ «կաշիի կտոր» Մարթին. փերթկար «հնակարկատ» Վրդն. առակ. 172. հմմտ. փերթ Ակն. Ալշ. «կար-կատան անելու կտոր (կաշի կամ շոր)»։
• -Բնեև հայ բառ՝ հնխ. sper-կամ spher-«պատռել» արմատից. հմմտ. հհիւս. splgrr (<*sperro) «պատռած կտոր շորի», յն. τπαράσσω, ատտ. σπαμάττω «պատռել», οπά-ραγμα «պատռած կտոր», οπαραγμός «պա-տառուածք» (Boisacq 891, Pokorny 2, 668)։ նոյն արմատի spher-eg-(կամ հյ. -եկ) ձե-ւից է յառաջանում հյ. փեռեկ, որ տե՛ս ա-ռանձին. ըստ այսմ երկուսի արմատն է *փեր (թ-մասնիկի համար հմմտ. հյ. թերթ. արմատը թեր)։
cf. Անմեռուկ.
• ԳՒՌ.-Էնկ. թրքախօս հայոց մէջ փրփը-րեմ (Բիւր. 1898, 865), Սվեդ. փրփրէօս, Ագլ. փրփmրիւն, Ջղ. փէրփէրան (նոր փո-խառութիւն պարսկերէնից), Ղափան՝ պըր-պըրա՛ն, Կր. փիրփիրի, Խն. փարփար, Խրբ. փէրփէր, Մկ. փառփառ, Մշ. փարպառ, Ալշ. փmռօփmռօ (որ թուի թէ նշանակում է «օճառախոտ կամ օշինդր»).-Ըստ Մշ. ժողովրդական ստուգաբանութեամբ բառա ծագում է փառ «կտոր» ձևից, իբր թէ փառ-փառ «կտոր կտոր, փերթ փերթ տարածուած բոյս»։
delicate, tender, soft, morbid, pretty, darling, mincing;
puss.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «շփացած, փափուկ մեծա-ցած» Ոսկ. եփետ. իա. և Բ. տիմ. (նոր գը-րականում դարձել է քնքոյշ և իմաստը դէ-պի լաւը հակելով՝ եղել է «նրբին, նազելի, փափուկ»)։ Որից քնքշալ «խեղեփնալ, շփա-նալ» Վրդն. սղ. քնքշել Ոսկ. ա. տիմ. քնքշե-նալ Բրս. մրկ. քնքշական Ոսկիփ. քնքշեցու-ցանել Գէ. ես. Վրք. հց. քնքշիլ Ոսկ. մ. ա. 7. քնքշանք Ոսկ. եփես.։
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «տէգի նման երկաթ՝ որ ձողի ծայրն է անցուած» Ես. բ. 4. Խոր. բ. 5. ար-դի գրականում «հրացանի ծայրը անցկաց-սրանից ունինք սունաւոր Ագաթ. Բուզ. (յետնաբար սուինաւոր Պիտ.) սունակ Մծբ. սունակոթ Եզեկ. լթ. 9. սուինամարտ (նոր բառ). գրուած է նաև սըւին (ը ձայնաւորով), սունի Արծր.-պէտք է սուին կարդալ Խոր. Ա. 11 հատուածի մէջ էլ, որի վրայ տե՛ս ստին։
branches, brushwood;
furze;
birch-tree;
maple;
— մօրուք, matted beard;
*— ասել, birch-broom.
• «հազի ծառ» Վրդն. ծն. «ծառի ճիւղը՝ տերևներով միասին» Վստկ. էջ 79. Մառթին. «մացառ, խռիւ» Հին բռ. «անտառ կամ այրելի (վառելափայտ)» Բռ. երեմ. էջ 316. ըստ Տիրացուեան, Contributo § 341 Arica arborea L, որ է «ցարասի, հաւամրգի, խալանճ, bruyère», որից ցախեայ «ցախի փայտից շինուած» Յհ. պտմ. գ. առ լեհ. ցախսարեկ «ցախերի մէջ ապրող սարեակ» Մխ. առակ. ցախել «ցանքը ցախերով տափ-նել» ի գիրս Խոսր. էջ 19։
frying-pan;
cf. Վահանակ.
• ՆՀԲ հանում է նախորդ տապակ բա-ռից, իբր սրա ձևով մի զարդ։ Lag. Ges Abhd. էջ 49, ծան. 1 կարծում է որ Ա-Գրքի տապակ բառը յառաջացած է ա-սոր. [syriac word] բառը կարդալով [other alphabet] tagnā (τήγανον) «խորովելու աման, տա-պակ, թավա» և ըստ այսմ թարգմանե-լով տապակ։ Յիշում է Հիւբշ. 252, բայց նկատում է որ այս պարագային դուրս պիտի մնայ Բուզանդի տապակեալ ձևը։
quick, light, prompt, active, swift, nimble, agile, brisk, alert;
quickly, promptly, speedily, quick, fast.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «փութկոտ, ճարպիկ, յաջողակ, ա-րագաշարժ» Առակ. իբ. 29. Վեցօր. էջ 85. Ոսկ. կող. «շուտով, շուտ մը» Սիր. ժգ. 11. Վրք. հց. որից շուտաբան Կոչ. 421. շուտա-գոյն Կոչ. 215. շուտախօս Սիր. դ. 34. շու-տութիւն Փարպ. ևն։ Արմատը ռմկ. գրւում է նաև լուտ, որ հիմայ ընդունուած է գրական լեզուի մէջ՝ «արագ» նշանակութեամբ. որից շուտասելուկ (նոր բառ)։
sandarac;
varnish;
glaze.
• «սանդարակ խէ-ժը, sandaraque» Գաղիան. բժշ. «մի տեսակ եղիճ» Գաղիան. (ըստ ՀԲուս. § 1889). որից ջնարակագոյն «ջնարակի պէս փայլուն» Բռ. q-ор4s ստեփ. լեհ.։ Սրա հետ նոյն է չնարէկ «կար-միր ծծմբաւոր զառիկի, sulfure rouge d'ar-šénic, sandaraque, réalgar», տր գիտէ մի-այն Նորայր, Բառ. ֆր. 1036 ա, որից և Քա-ջունի, Գ. 197։ Արդի գրականում ջնարակ նշանակում է «սըռ, հողէ ամանների ներսի փայլուն ապակեփայլ ներկը»։
embryon, foetus;
— առնուլ, cf. Սաղմնառեմ.
• , ն հլ. (սեռ. սաղմին ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «սերմը արգան-դի մէջ» Ել. իա. 22. Կոչ. Ոսկ. յհ. ա. 11. նաև սաղմ, ի հլ. «նոյն նշ.» Մծբ. Կիւրղ. ծն. որոնցից սաղմնառութիւն Ոսկ. յհ. ա-24. սաղմնազգեցեալ Կնիք հաւ. 179. սաղ-մաբոյն մզանք «տղընդեր, սաղմի շապիկը, ընկերք» Ոսկ. մ. ա. 4. սաղմել կամ սաղմ-նել «բեղմնաւորել» Պետր. սիւն. 18. սաղմ-նանալ Եօթնագր. սաղմնաբանութիւն (նոր բառ) ևն։
firm, solid.
• = Պհլ. *saft ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն է հաստատում պրս. ❇ saft «հաստատուն, ամուր, հոծ, խիտ». վերջին նշանակութեան բոլորովին համա-պատասխան է գալիս հյ. սոթահեր։ Իրանե-ան ձևի դէմ հայերէն սպասելի էր *սաւթ» *սօթ և ըստ իս այս էր նաև բառիս հնագոյն ձևը, որ յետին գրիչների մօտ աղաւաղուե-լով դարձաւ սոթ։ Բնիկ ձևի հետքերը պա-հում են դեռ սութ և սաթ գրչութիւնները։--Աճ.
• = Պհլ. bag «Աստուած», պազենդ. baγ, հպրս. baga-«Աստուած», զնդ. baγa-, սանս. [other alphabet] bhága-«բաշխող, բաժանող, յարգե-լի, պաշտելի, Արեգակ, Լուսին և Սիվա աս-տուածը»։ Իրանեան բառերի միւս հնդևրո-պական ցեղակիցներն են հսլ. ռուս. borъ «Աստուած», փռիւգ. βαγαῖος «Արամազդ աս-տուած» (ըստ Հեզիքիոսի), որոնք ցոյց են տալիս թէ եթէ հայերէն բառը բնիկ լինէր, պիտի ունենար *բակ ձևը։ Բառիս բուն նշա-նակութիւնն է «ճոխ, հարստութիւն բաժա-նող». հմմտ. նոյն արմատից հսլ. bogatū «հարուստ», ubogu «աղքատ» բառերը։-Հիւբշ. 113։
• ԳՒՌ.-Բոգի ձևով կան զանազան բոյսեր այսպէս ըստ ՆՀԲ «խոշոր խոտերի հաստ ցօ-ղունն է՝ եղէգից բարակ և ցորենից հաստ», Շիր. «ղանթափա կոչուած վայրի բոյսը կամ նրա հաստ ցօղունը», Մշ. «լայն թփերով մի բոյս, որի գագաթին լինում է կորեկի նման փոքրիկ կարմրագոյն հատեր», «մարդա-չափ մեծութեամբ, լայնատերև մի խոտ. մի տարի կեանք ունի. տճկ. տիւտիւլ»։
վայրի —, lettuce.
• = Պհլ. [syriac word] hazār (պհլ. hazarak ձևի հետ հմմտ. վեց-հազարակ Լծ. կոչ.), պրս. [arabic word] hazār, սակ. zara, զնդ. ❇ hazañ̄ra-, սանս. [other alphabet] sahásra-«հազար» (Horn § 1093)։ Իրանեան բառի ծագումը բացատրւում է զանազան ձևերով, որոնց մառեն տե՛ս Pokorny 1, 633 և 2, 488։ Իռա-նեանից են փոխառեալ նաև քրդ. hazár, աֆ-ղան. zär, ուտ. hazar, կիւր. azur, aγzur, ւէզգ. azər, ռուտ. hagzūr, agzūr, ցախ. azur, agzūr, ագ. azur, agzur, տաբաս. agzur, բուդ. γazar, ջէկ. azar, խինն. azar, gazir, արչ. izardo, չեչէն. ezir, ezer, խիւր. 'azīr, կայ. azir, կուբ. oziy, վար. azi, լակ. āzar-ba, azarva, āzarra, դիդ. azal, azargo, կար. azareda, անդ. ozurugu, աւ. azar, 'azarg, նաև (ըստ Miklosich-ի՝ թուրքերէնի ազդե-ցութեամբ) հունգ. äzer, ezer, Խրիմի գոթ. hazer, սերբ. խրվաթ. jézero, սլ. jezero «հազար» (Berneker, էջ 455)։-Հիւբշ. 174։
• Ուղիղ մեկնութիւնը գիտէր հներից Մագ. հմմտ. «Հազարս ո՛չ է ըստ մեր յեզուիս, այլ զսա ի Պարսից առեալ ըն-տանեցուցեալ մերոյ լեզուիս». Մագ. թղ. 95. «Բայց հազարդ ըստ պարսկա-կանին է իմանալ մակթիւ, ոչ գիտել մեզ եթէ ի տեղի հազարի ո՞րպէս մերն թուէին, տասն հարիւ՞ր, որպես Վիրք քսանովն, եթէ այլ ինչ, ո՛չ գիտեմ». Մագ. թղ. 96։-Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-ՆՀԲ պրս. և սանս. ձևերը։ Ուղիղ են նաև Peterm. էջ 22. Windisch 21 Bottich. ZDMG 1850, 357 ևն։
brown, tawny, swarthy, dark;
— հաց, brown bread;
— or —ս զգենուլ, ի —ս համակիլ, to wear mouraing, to dress in mourning, to put on mourning;
to be in mourning;
to be plunged in grief;
— զգեցուցանել, ի —ս համակել, to clothe in mourning, to dress in black, to put into mourning;
to throw into mourning, to plunge in grief;
ի —ս համակեալ, in deep mourning;
—ք, brood, covey;
ի —ս նստել, to brood;
cf. Թխեմ.
• (բառացի «հաւի սերմ») ձևերից և ըստ այսմ վերի բառերը սրբագրում է ի թուխմ նստել, թխմել, թուխմ, իբր թէ Մ և Ա տառերի նմանութիւնից յառաջա-ցած վրիպակ։-Այս ենթադրութիւնը շատ անտեղի է, որովհետև նախ բառի արմատն է թուխ և երկրորդ՝ որ թուխս. թխսել ձևերը գործածական ե, բոլոր գաւառականների մէջ։
• = Հիմնական նշանակութիւնն է «զարնել» և այս իմաստով ունինք մինչև այժմ թխել Ղզ. Ղրբ. «զարնել. 2. նուագել (թմբուկ ևն)»։ Այս նշանակութիւնը յառաջացած է նրանից, որ հայկական հացը (լաւաշը) եփելիս՝ խը-մորը թոնրի պատերին են զարնում։ Ըստ այսմ թխել նոյն է տխել Բլ. Մշ. «ծեծել» բառի հետ.-թխ և տխ ձայնափոխութեան համար հմմտ. թխկի և տխկի, թթխմոր և տխտմոր ևն։ Այս նշանակութեամբ մեր բա-ռի հետ նոյնանում է լազ. մոնթխափու «ծե-ծել, զարնել» (արմատը նթխ), թերևս երկու-սըն էլ բնաձայն, ինչպէս է նաև արաբ. [arabic word] tayx «փայտով զարնել» (Կամուս, թրք. Առռմ. Ա. 538)։-Աճ.
stray, misled;
dissipated, absent.
• . անստոյգ իմաստով բառ է. հնա-գոյն գործածութիւնը և հարազատ նշանակու-թիւնը «մոլորիլ, շեղուիլ, ծռիլ, խոտորիլ» երևում է աղամողիլ բայից՝ հետևեալ օրինակ-ներում «Չուղղորդ ճանապարհն գնայցեն և չաղամողիցեն առ անտեղեկութեան. ի մտաց այլուր աղամողելոյ» Ոսկ. մ. ա. 6. 13. -երկ-րորդ՝ «ցրուիլ, զնդիլ». «Բազում հետք ևն առամողեալք յամենայն կողմանս-Վեցօր. թ. 190 «Մի՛ ոք այսուհետև լի-ցի յարդ և մի՛ այսր անդր աղամո-ղեալ իբրև զունդ». Ոսկ. մ. ա. 11։ Այս ի-մաստն ունենալու է նաև աղամողումն «ցըր-ւումն» «Յարդգողի ծիր, ոմանք կարծեն գոլ լուսոյ աղամողումն, զոր աստեղքն փայլա-կեն». Փիլ. նխ. բ. էջ 101. որի հետ հմմտ. Շիր. էջ 47. «Սորին հրոյ սակի է զոր ցոլմունք աս-տեղաց անուանեմք. քանզի առ ի յոյժ բախ-մանց շրջագայ պարունակացդ շարժելով զյարմարական գնացս՝ երևումն լինի վերին լուսոյն... և ի յաղամողել լուսոյն է առ փայ-լատակիւն՝ առ ի ցրուել ուժգնութեան օդոյն»։ նաև Շիր. էջ 66 աղամողել հրոյ «ցրւումն հրոյ»։ Յետին հեղինակները սակայն գործա-ծռւմ են զանազան իմաստներով. այսպէս՝ Փիլ. այլաբ. էջ 165 օձի շարժումների մասին խօսելով ասում է. բազմաման և շաղապատ, և աղամող բազմապատիկ, որպէս օձին շար-ժումն։ Այստեղ կարող էինք աղամող բառն ըստ հին նշանակութեան դնել «ծուռու մուռ», ռայց յն. բնագիրն ունի «խատուտիկ, գոյնըզ-գոյն», և ըստ այսմ Նչ. եզեկ. մեկնում է «բազմագունի, աղամող՝ ըստ Ակիւղասայ». Հին բռ. մեկնում է «գելաթիւր կամ անդարձ» (ուզում է ասել «շատ ոլորուն»)։ ՀՀԲ, որից և ՓԲ. մեկնում են աղամողել «մթնել, սևանալ». որ յայտնապէս սխալ է։ ՆՀԲ աղամող «խա-տուտիկ», աղամողիլ «այլայլիլ, այլափոխիլ, այլագունիլ, ծածանիլ, խառնակիլ. 2. խոտո-րիլ, մոլորիլ, տատանիլ, ցնդիլ», աղամողումն (լուսոյ) «տատանումն»։
free city;
chief-town, capital, seat of Government;
royal guard;
royal, kingly;
terrestrial.
• «երևելի՝ թագաւորական քազաք» Փարպ. Խոր. Արծր. «արքունի, թազաւորա-կան» Բուզ. Խոր. որից ոստանեայ «թագա-ւորական, իշխանական» Փարպ. ոստանիկ «արքունական ցեղ՝ տուն՝ գունդ» Եղիշ. դ. էջ 71. Փարպ. Յհ. կթ. սարոստանիք «լեռնա-բնակք» Կաղնկտ. (ըստ Հիւբշ. Altarmen Grtsnamen, էջ 460 ոստանը բուն նշանակում էր այն նահանգն ու քաղաքը, որ գտնւում էր ո՛չ թէ մի նախարարի, այլ ուղղակի Արշա-կունի թագաւորի կամ մի թագաւորական իշ-խանի իշխանութեան տակ։ Արշակունի թա-գաւորութեան ջնջումից յետոյ՝ բառը իր բուն նշանակութիւնը կորցրեց և յատկացուեց առ-հասարակ ամէն մէկ գաւառի կամ երկրի գլխաւոր քաղաքին. հմմտ. Ոստանն Ռրշ-տունեաց (Արծր. 128), Ոստանն Վասպու-րականի (Արծր. էջ 128), Ոստանն Արծրու-նեաց (Արծր.), Ոստանն Բագրատունեաց (Ղևոնդ), Ոստանն Վրկանաց (Փարպ.), Ոս-տան ի մարզպան (Ղևոնդ 132)։
• ՓՈԽ.-Ասոր. ❇ ostan, իբրև յա-տուկ անուն գտնւում է ❇ os-tan d'Arzōn «Ոստանն Աղձնեաց» ձևի մէջ. նոյնպէս արաբ. Vastān «Ոստան քաղաքը՝ Վանայ ծովի եզերքում»։ Ըստ Պատկ. Maтep. II. 7 հմմտ. թերևս նաև օսս. uazdan «ազ-նուական»։
repentance, regret;
remorse;
penitence, compunction, contrition;
— առնուլ, զեղջ եւ — լինել, to repent, to feel regret, cf. Ապաշաւեմ.
• (Ի. ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ) «զղջում. յանցանքի համար զգացած ցաւը» Նար. Լմբ. սղ. Սարկ. քհ. «զղջացած» Եփր. բ. կոր. «թշուառ, եղկելի» Յհ. կթ. յիշատ. որից ա-պաշաւել «զղջալ» ՍԳր. «խնայել, մեղքնալ, վրան ցաւիլ» Ա. մկ. ժգ. 5. Արծր. Մծբ. ա-նապաշաւ Կոչ. ապաշաւութիւն Փարպ. ևն։ (Ապաշաւել և ապաշխարել բառերի տարբե-րութեան վրայ խօսում է Տաթև. ամ. 302)։
• = Պհլ. *apašav, որ հաստատում է զնդ. apašav-«յետ շարժուիլ, յետ դառնալ, հե-ռանալ». կազմուած է apa-«յետ» նախդի-րով՝ զնդ. šav, šуav, հպրս. šiyāv, պրս. [arabic word] «շարժուիլ, ճամբայ ելնել, երթալ» բա-յից, որի վրայ ընդարձակ տե՛ս չու. ըստ այսմ ապաշաւ բուն նշանակում է «յետ դառնալ արածից, հեռանալ», որի յիշողու-թիւնը պահում է թերևս Գծ. ը. 22 «Ապաշա-ւեա՛ դու ի չարեացդ քոց» (բզռ. փոխանաև ի վերայկամ զ-)։ Բառիս կազմութեան հա-մար հմմտ. արշաւ, իմաստի զարգառման համար՝ փաշաման։-Աճ.
tooth, indentation;
rock;
— ի ծովու, shoal, reef, shelf, sand-bank, sunken-rock.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «ապառաժ, սեպացեալ մեծ քար» Ա. թագ. ժդ. 5 (երկու անգամ). որից քարա-ժայռ Ա. թադ. ժդ. 4. Փարպ. Յհ. կթ. դժուա-րաժալռ Յհ. կթ. ժայռոտ (նոր գրականի մէջ). բառս ունեցած է նաև «ատամ» նշա-նակութիւնը, որից ժայռաւոր «ատամնաւոր» (աշտարակի համար ասուած) Խոր. գ. 59. (հալուէի համար ասուած) Վրդն. ծն. ժօռատ «ատամները թափած, տկռապլիկ» Արիստ. Արմատական բառարան-15 Անյ. (այ -օ ձայնափոխութեան համար հմմտ. ըստ Հիւբշ. IF Anz. 12, 50 հյ. հայր-հօր)։ Արմատը գրուած է նաև ժեռ, ժիռ, ի հլ. Պիտ. որից չորեքժռի Շնորհ. առ. քարտ-ժեռ Յհ. կթ. 358, 388. ժեռաւորի «մի տեսակ խունկ» Լծ. նար. ժա։-Երկու նշանակութիւն-ներից հնագոյնն է «ատամ». հմմտ. ուրիշ լե-զուներից՝ սանս. danta «ատամ», բայց նաև «լեռ», լտ. dens petrae, յն. ὸδούς πέτρας «քարաժայռ», բուն «քարատամն», արաբ. ︎ δars «ատամն. 2. կոշտ և անհարթ բլուր» (Կամուսի թրք. թրգմ. Բ. 253), ասոր. ❇ sənantā «ատամ. 2. ժայռ. 3. լեռ»։
assemblage, collection;
heap;
assembly, levy;
company, convention, college;
chapter, congregation;
council, synod, consistory;
session, sitting;
meeting, assembly, conference, club;
crowd, multitude, people;
solemnity;
synagogue;
assembled, reunited;
պատկառելի —, honorable assembly;
— հաւատացելոց, assembly of the faithful, church, solemnity;
— վանական, chapter, congregation;
— եղբարց, convent, monastery;
— հայրապետաց, council, synod;
— տիեզերական or ընդհանրական, oecumenical council;
— քահանայապետական, consistory;
— դեսպանաց, congress;
— ծերակուտի, աւադանւոյ or պաշտօնէից տէրութեան, Parliament;
diet;
գումարումն —ոյ ծերակուտին, meeting of Parliament;
— յանձնարարական, committee;
— հերետիկոսաց, հերձուածողաց, conventicle;
—, ակումբ երեկոյին or գիշերական, evening party;
— ջուրց, mass of water;
— առնել, ի — գումարել, to unite in council, in sitting, to hold an assembly, to convoke;
արձակել զ—, to dismiss an assembly;
— լինել, to be convoked, or convened in council;
—ս ժողովել, to excite to rebellion;
—ս ժողովել ի վերայ տան ուրուք, to bring down a tempest of misfortune on one's family;
—ս կուտել ի վերայ ուրուք, to revolt against;
ի —ս մեծամեծաց յաճախել, to frequent fashionable society, or high life.
• ՆՀԲ լծ. յոլով, ծով։ Lag. Urgesch. 1057 պրս. zulf «մազեր», սանս. jala։ Müller SWAW 41, 12 փոխառեալ ա-րամ. [hebrew word] zrbā «բազմութիւն, ամ-բոխ» բառից, որ ըստ Laq. Arm. Stud. § 883 սխալ ընթերցուած է։ Տէրվ. A'-tarm. 106 կապում է կողով, գերփել, գաղափար բառերի հետ։ Սողոմոն Ֆր. 3. Մուրատեան, Մասիս 1883 սեպտ" 24 արմատը համարում է ժող, բայց առանց ապացոյցի։ Հիւնք. զովող բառից։ Pe-dersen, Նպստ. էջ 23 յոլով բառից զ մասնիկով. ըստ իրեն՝ զ+յ տալիս է մ։ Մառ. Ocнов. табл. 9 համեմատում է եբր. [hebrew word] xrf «պտուղ քաղել», [hebrew word] xoref «աշուն», արաբ. ❇xarīf «ա-շուն», վրաց. ցուրեվա «պտուղ քաղել» բառերի հետ. սրանց արմատն է սեմա-կան xrp՝ յաբեթական ցրվ. հայերէնը ներկայացնում է žrv, yrb, yrv արմատ-ները. առաջինից է *ժորով>ժողով, երկրորդի հետ հմմտ. եբր. [hebrew word] rōb «խումբ, ամբոխ, մեծութիւն», իսկ եր-ռորդից է յոլով։ Նոյն ЗВО 22, 74 ելամ. sarappa «ժողովեցան», վրաց. կրեբայ «ժողովել», կրեփայ «քաղել», լազ. oko-robu «հաւաքել»։
drawers;
— գեղջկաց, breeches, small-clothes.
• = Պհլ. *varti հոմանիշ ձևից, որ ծագում է var «ծածկել» արմատից. նոյն ձևից՝ an-dar «մէջ, միջին» նախադրութեամբ կազ-մուած է պհլ. *andarvarti «ներքնավար-տիք», որից ամբողջութեամբ փոխառեալ է հյ. անդրավարտիք։ Իրանական ձևերը՝ բացի var արմատից, աւանդուած չեն. բայց նոյնն է հաստատում փոխառեալ արաբ. [arabic word] andarvarϑ կամ [arabic word] ❇ ︎ andarvardiyya «մի տեսակ վարտիք, որ ներքնավարտիքի վրայից են հագնում՝ շալվարի և չաշքըրի նման... պարսկերէն բառ է և արաբներեո ևս գործածուած» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա 570)։ Նոյն արմատից նոյն ձևով կառմուած է նաև պհլ. *sārawarti, «գլխանոց»<հպրս. sāravarti, որոնք նոյնպէս աւանդուած չեն բայց պահուած են փոխառեալ հյ. սաղա-ւարտ (փխ. 'սարաւարտ) և ասոր. [arabic word] šanvartā «սաղաւարտ» ձևերով։ Իռանեան այս ձևերի դէմ՝ առանց -ti մասնիկի ունինք զնդ. [arabic word] sā̄ravara և պհլ. ❇ sā̄rvār «սաղաւարտ», որոնց համապատասխան է գալիս. պրս. [arabic word] šal-yār «անդրավարտիք» (բառացի «սը-րունքները ծածկող», ըստ Horn § 789)։ Վերջապէս նոյն var «ծածկել» արմատից են կազմուած գւռ. պրս. var, wērá «տա-փատ», veráh «զգեստ» (MSL 19, 154)։
bun, cake;
ginger-bread.
• = Պհլ. *kutap ձևից, որ թէև չէ աւան-դուած, բայց նոյնն է հաստատում պրս. [arabic word] kūdab կամ gudāb «մի տեսակ կե-րակուր, որ պատրաստում են մսով, բրըն-ձով, սիսեռով և ընկոյզով. վրան անց են կացնում քացախախառն ռուպ» (ըստ Bur-hān-i-Oati), «տեսակ ինչ կերակրոյ. 2 ռուպ» (ըստ ԳԴ), «մի տեսակ փլաւ» (ոսա այլոց)։ Այս բառից է փոխառեալ նաև ա-րաբ. [arabic word] jūδab «շաքարով, մսով և բրնձով պատրաստուած մի տեսակ կեռա-կուր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 90)։
• ԳՒՌ-Մող. Սլմ. Վն. Երև. կուտապ, Ղրբ. կօ՜տապ, Ագլ. կօ՛տափ. սրանց նշանակու-թիւնը տեղից տեղ տարբերւում է. օր. Ղրբ. մէջը կանաչեղէն կամ ծեծած ընկոյզ լցրած խմորեղէն է. Րրև.՝ փորը զանազան համե-մեղէններ, կանաչի և չամիչ լցրած ու փու-ռը դրուած ձուկ է (Մազիստրոսի կտապին նման) կամ մաշով ու լոբիով լցրած պահոց հաց (տե՛ս Ամատունի, Հայոց բառ ու բան էջ 368բ)։ Այս բոլորը գալիս են կուտապ ձևից (և ո՛չ թէ կտապ), որի առաջին ձայ-նաւորր համապատասխան է պրս. u
April.
• Տաթև. հարց. 201 համարում է ծագած մի իմաստասէրի անունից։ Ուղիղ մեկ-նից ՀՀԲ։ Ըստ Benveniste Bsl д. a3 էջ 68-74 լտ. aprilis չէ՛ թէ ծադում է *aporo-s «երկրորդ» բառից, որ չէր կարող գոյութիւն ունենալ, այլ *apru ձևից, որ ետրուսկերէնի մէջ գործածա-կան էր՝ իբր կրճատում Aφροδiτη «Ասա-րիկ» աստուածուհու անուան (այլուր ❇αοω)։ Ինչպէս մարտ և մայիս, նոյն-պէս և ապրիլ նուիրուած էին աստուած-ների անուան.