warrior, fighting-man, combatant, belligerent;
enemy, adversary;
warlike, fit for war.
Զամենեցունց իշխեցօղսն (զինքնակալս) յայնմ ժամանակի պատերազմիչս ունէին. (Պրպմ.։ 1)
honour, token of esteem, homage, glory;
respect, veneration, reverence, regard, consideration;
honours, preferments, dignities, degrees, offices, titles;
testimonial, prize, gift, presentation;
խոստումն պատուոյ, word of honour;
լեգէոն պատուոյ, Legion of honour;
— արքունի, diploma of merit;
ի —, in honour of;
պատուով, honourably;
լի պատուով, loaded with honours;
ի — հասանել, to rise to dignities;
ի պատուի լինել, to be in honour, in consideration;
ի — առնուլ, բազում պատուովք պատուել, to load with honours, to pay great honours to, to raise to the highest honours;
to set one up upon the pinnacle of glory, to raise one up to the skies;
ի մեծի պատուի լինել, to be raised to the highest pitch of fortune;
— անձին համարել, to take to oneself the credit of, to deem it an honour;
— ընծայել, to pay honour;
առնել, դնել, to do honour to, to be an honour or a credit to;
— առնել սեղանոյ, to do honour to a meal;
պատուով պատուէք զիս, you do me a great deal of honour, too much honour;
—ս արժանաւորաց, honour to whom honour is due;
cf. Թեկն;
cf. Հասանեմ;
cf. Միմեանց;
sign of abbreviation.
Ի փոքր պատուէ ի մեծն վերանան։ Պէսպէս պատուովք՝ ընդ ժամանակս ժամանակս։ Սրբազանից եւ աստուածայնոցն պատուոց. (Ոսկ. եփես. ՟Ե։ եւ Ոսկ. ես.։)
iconomachus.
Ի ժամանակս պատկերամարտիցն զնորին իսկ զանարատ Աստուածածնին զերանելի պատկերն ընկեցին ի ծովակն՝ որ կոչի Ղազարու. (Հ. կիլիկ.։)
to write history.
Զանդանօր գործեցեալսն ի ժամանակին իւրեանց պատմագրէին. (Ճ. ՟Ա.։)
history;
narration, recital, account;
tale;
explanation, exposition;
— վարուց, biography;
cf. Կենսագրութիւն;
— արտաքնոց, profane history;
— սուրբ գրոց, Sacred History;
գիրք or յիշատակք պատմութեանց, Stromatum;
կարգել զ—, cf. Պատմագրեմ;
ի — արկանել, cf. Պատմեմ.
Ոչ է պատմութիւն ճշմարիտ՝ առանց ժամանակագրութեան. (Խոր. ՟Բ. 79։)
rampart, intrenchment, barricade, stockade, barrier, bastion, bulwark;
— պաշարման, circumvallation, contravallation, siege, blockade;
պատել — պաշարմամբ, to besiege;
դնել — շուրջ զքաղաքաւ, to invest a city;
— ածել, արկանել, կանգնել, պատել, to intrench, to throw up intrenchments, to intrench or fortify oneself, to surround with ramparts or trenches, to barricade, to palisade;
to fortify with bastions.
χάραξ, χαρακοβολία , χαράκωσις, τάφρος, σκόλοψ vallum, agger, circumvalatio, sepes, fossatum, sudes. (որպէս պատօղ կամ պատեալ նիշ) որ եւ Որմ արգելք. Մահարձան. Խից. Առժամանակեայ որմ պատերազմական. շրջապատ ձողաբարձ. հողաբլուր. խրամ հատեալ, եւ գերանօք եւս պատեալ. թապեա, շարամբօլ, մէթէրիս, չարգըֆէլէք. վր. պատնէ՛զի.
to render convenient, to make fit, to adapt, to adjust, to suit, to apply;
to proportion;
to appropriate.
Զգալուստ որդւոյն իւրոյ յայնմ ժամանակի պատշաճեաց, յորում գիտէր՝ թէ օգուտ լինելոց է. (Եզնիկ.։)
Զմերն լուսաւորիչ պահեալ՝պատշաճեցուցանէր իւրում ժամանակին. (Խոսր.։)
Ըստ ժամանակին եւ ըստ կարողութեան լսողացն զբանն պատշաճեցուցին. (Վահր. հմբ.։)
cf. Պատշաճեմ.
Զգալուստ որդւոյն իւրոյ յայնմ ժամանակի պատշաճեաց, յորում գիտէր՝ թէ օգուտ լինելոց է. (Եզնիկ.։)
Զմերն լուսաւորիչ պահեալ՝պատշաճեցուցանէր իւրում ժամանակին. (Խոսր.։)
Ըստ ժամանակին եւ ըստ կարողութեան լսողացն զբանն պատշաճեցուցին. (Վահր. հմբ.։)
suitableness, congruity, conformity;
decorum, decency;
relation, analogy, proportion, symmetry.
Ըստ ժամանակին պատշաճողութեանն. (Նանայ.։)
punishment, chastisement, pain, correction;
scourge, revenge;
threat, threatening tone;
reprimand, reproach, rebuke;
պատիժ —ի, severe punishment;
— մահու, sentence or punishment of death, capital punishment;
տեղի —ի, exile;
ազգի մարդկան, the scourge of human kind;
— կապել ի վերայ, to inflict a punishment;
կրել խիստ —, to be severely punished;
առնել —, to threaten.
Զի ընդ երթալն իսկ ոչ ժամանէ ի տեղի պատուհասին իւրոյ։ Ցայդ վայր եղեւ հրաման պատուհասիդ ձերոյ . եւ ի վերայ դորին պատուհասի երթալ ձեզ յասորեստան. (Եղիշ. ՟Ը։)
to be punished, to bear the punishment.
Ի ժամանակին՝ յորում պատուհասկիրն եղանիւր մարդն, երադարձուցանէ զերկիր յառաջին կարգս. (Մամբր.։)
honorary.
Ոչ էր ժամանակ պատուողականն շքոց եւ պատուոց. անարգութեան էին պէտք։ Լռեաց զբնութիւն, շտեմարանեաց զպատուողոկանն, եւ քարոզեաց մեզ զչարարանսն. (Աթ. համբ. յորմէ եւ Վահր.։)
asylum, refuge, retreat, shelter, cover;
protection, patronage, defence, prop, support;
resources;
— լինել, to be the refuge of to protect, to defend, to take under one's protection.
Զո՞ պատսպարան ապաւինութեանց յահագին դատաստանին գտցէ ժամանակին. (Սարկ. քհ.։)
cf. Պատրաստ.
Առէ՛ք պատրաստական քարինս երկոտտսան։ իբրեւ զառաւօտ պատրաստական գտցուք զնա։ ուխտ յաւիտենական եդ ինձ պատրաստական յամենայն ժամանակի պահել։ Զպատրաստական հացն յերկնից ետուր նոցա. (Յես. ՟Դ. 3։ Ովս. ՟Ղ. 3։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 5։ Իմ. ՟Ծ՟Զ. 20։)
Չեւէր հասեալ ժամ նորա, այսինքն չեւ էր ժամանակ պատրաստական. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 7։)
to deceive, to cheat, to seduce, to dupe, to defraud, to circumvent, to surprise;
to abuse.
Առ սակաւ մի ժամանակ պատրեսցին. (Փիլ. քհ.։)
cf. Պատրիարք.
Զայսու ժամանակաւ մեծ պատրիարգն մեր կոմիտաս զվկայարան սուրբ հռիփսիմեանցն յարդարէր. (Յհ. կթ.։)
patriarch;
— հայոց, patriarch of the Armenians, Catholicos.
Զայսու ժամանակաւ մեծ պատրիարգն մեր կոմիտաս զվկայարան սուրբ հռիփսիմեանցն յարդարէր. (Յհ. կթ.։)
to cover, to veil, to mask, to palliate;
to pretend.
Առաջին ծնունդն ի վեր է քան զժամանակս. ծածուկ է եւ վերջինս յամէ, եւ պատրուակեալ ընդ կուսական մատանեաւն. (Եփր. ծն.։)
circumjacent;
circumstance;
particular, detail;
turn, revolution;
—ց ամօք, for many or long years.
Ի գարնանային հասարակօրութէն զպարագայս ամսոցն կարծէ պտրտ թուել։ զգարնանային հասարակօրութիւնն սկիզբմս պարագայցն ամսոց ենթադրէ։ Սկսմունս հակառակ դնելով շրջաբերութեան ժամանակացն՝ սկսմանցն պարագայից արժանի։ Ըստ արեգակնայիցն պարագայց։ Ոմանք ամենեւին մշտնջենաւորք են, եւ ոմանք միայն երկար պարագայիւք լուծանին. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լին.։)
ի շարժմունս երկակի լուսաւորօք ժամայեղից առ ի նշանակ հոլովմանց պարագայց ժամանակագիւան շրջագայց արշաւանաց. (Արծր. ՟Ա. 1։)
turn, revolution, period.
Մի ըստ որոշեցեալ եւ ըստ սահմանեալս ժամանակաց պարագայութիւնս կարծեսցես զաստուածութիւն առնել ինչ։ Ամենեցուն կատարելոց ըստ այնմ ժամանակաց եւ ամտնակաց որոշելով պարագայութեամբք։ Քսանեւ հինգերեակք ըստ լուսնոյ պարագայութիւնք են. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)
to set at absolute liberty, to free totally.
Ահա ժամանակ հաճելութեան, ահա օր պարազատօղ. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։)
cf. Պարապիմ;
cf. Պարապեցուցանեմ.
պարապիլ զօր հանապազ յաղօթս կամ աղօթից։ Որ ունիցի մերձաւոր զքրիստոս, եւ պարապի ի նա։ Ողբ սովորութիւն է որդեակ, զի ի նմա պարապել պարտ է բազում ժամանակս. (Վրք. հց. ստէպ։)
inactivity, idleness, disoccupation;
occupation, application, exercise, study;
leisure, opportunity, ease.
Կամէի, եթէ էր ձեր պարապութիւն ամենեցունցդ, բերել ի մեջ ձեր զգիրս միոյ փիլիսոփայի։ Զժամանակն խնդրեա՛ եւ զպարապութիւն եւ զտեղի։ ՈՒնել զհանդարտութիւն յաղօթսն, եւ կազմել անձանց բազում պարապություն։ Մի մատն լիցուք մեզ պարապութեան անցաւոր կենցաղոյս. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. մտթ. եւ այլն։)
Սակաւ ինչ ժամանակ տացի ... զի այսպէս ըստ պարապութեան փորձեսցէ զանձն իւր ի լաւագոյնսն. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
to fatten;
— զերկիր, to manure;
— զոք սնոտի յուսով, to feed or entertain one with hopes, to beguile, to lull, to fool one with fair promises, to take to a fool's paradise;
— զաչս, to feast, charm or delight the eyes.
Առ ժամանակ մի պարարէ զքիմս քո։ համբաւ բարի պարարէ զոսկերս։ Ոսկերք քո պարարեսցին։ Ընդ բազում ջրով պարարեսցի. (Առակ. ՟Է. 3։ ՟Ծ՟Է. 30. կամ ՟Ծ՟Զ. 2։ Ես. ՟Լ՟Ը. 11։ Եզեկ. ՟Ծ՟Է. 8. 10։)
Ախտքն ժամանակօքն պարարեալ՝ հզօրագոյն եղեւ. (Իսիւք.։)
to tie, to bind, to pinion, to put in chains or fetters.
Պարաւանդեալք ի թշնամւոյն՝ ոչ կարասցին ժամանել յամրացնել գաղթսն. (Յհ. կթ.։)
Տիրապատուէր հրամանաւն պարտւանդեալ յանպայքար օրէնս ժամանակախոյզ խնդրողացն, այն՝ որ ասէ, ոչ է ձեզ գիտեալ զժամս եւ զժամանակս. (Ուռպ.։)
tome, volume;
book;
calendar, almanac;
նորոգութիւն —ի, Reform of the Calendar;
— լեւոնի, Dogmatical Letter of Pope Leo I to the Patriarch Flavian.
ՏՈՄԱՐ կամ ՏՈՒՄԱՐ. Ցուցակ հաշուի եւ կարգի ժամանակագրութեան, աստեղաբաշխութեան, եւ թուականաց ազգաց, եւ տօնից սրբոց. կաղանդացոյց. օրացոյց. եւ Թուական.
Հարցանեմ, թէ զի՞նչ է տումարդ։ Տումարին անուն ի մերասեր աղին լեզու թուի թէ զհամարողականն դնէ թիւ, եւ զժամանակագրականն. իսկ առ այս անանիա (շիրակացին) եւ անդրէաս բազմավէպ դրութեամբ ճառեցին. (Գր. տղ. թղթ.։)
to pay a fine, to indemnify, to make amends, to recompense.
Զմեծամեծս տուժին։ Ո՞րպէս զյաւիտենականն տուժեցայց։ Զամենայն տուժեցան։ Ընդ որոյ զփրկականն տուժեցաւ ժամանակ։ Զբիւրաւոր բարեացն զնաւն բեռամբն տուժեցան. (Առ որս. ՟Ժ՟Է։ Նար. ՟Է։ Իգն.։ Մաշկ.։)
plant, shrub, tree;
planting;
տնկել —, to set plants, to plant trees;
լու տնկոց, podura.
Յերկար ժամանակ ի տնկոջ եւ յայգոջ եւ ի դրախտի կայցեն Մխ. (առակ.։)
box, case, chest;
cf. Խնկաման. book-case;
small square;
— սահուն, movable, running or drop-box;
չքնաղագիւտք ի յակունս՝ պահին ի —ս մանունս, precious things are packed in small parcels.
ՏՈՒՓ. πλινθίς laterculus. Խորշ աղիւսակաց գծագրելոց ի տումարս եւ ի ժամանակական կանոնս, եւ յաստիճանս ազգականութեան. խանէ.
dispositio;
class of verbs.
Այլք ի տրամադրութեանցն ժամանակաւ տրամակայեալ՝ հանապազորդ ի մեզ խնդրէ բնականալ։ Յհ. (իմ. ատ.։)
cf. Տրտմալից.
Ժամանակս այս գիշեր խաւարին եւ տրտմալից է առ հաւասարութիւն ժամանակին այնորիւ պայծառութեան։ Յաւելու զեւ՛ս տրտմալիցսն. (Իգն.։)
full of affliction, doleful, sorrowful, sad, unhappy.
Ժամանակս այս գիշեր խաւարին եւ տրտմալից է առ հաւասարութիւն ժամանակին այնորիւ պայծառութեան։ Յաւելու զեւ՛ս տրտմալիցսն. (Իգն.։)
saddening, painful, vexatious, provoking.
Լուծան տրտմականքն, եւ ժամանեաց մխիթարութիւնն. (Իգն.։)
bundle, bunch;
— խոտոյ, truss, bottle;
— փայտի, faggot, bundle of wood;
— մագնիտական, pencil of magnetic rays;
առնել տրցակ or տրցակեմ, to truss, to tie in a bundle, to bottle, to bind up in faggots.
Ի ժամանակի հնձոցն երթեալ տեսին, զի մարգարիտ էր բուսեալ, եւ քեղեցին տրցակ մի, արարեալ եդին յարկս թագաւորին. (Ոսկիփոր.։)
to be vigilant or watchful, to be awake, to watch.
Ի տապանի տքնեցաւ։ Տքնեցայ, եւ եղէ ես որպէս ճնճղուկ միայն ի տանիս։ Եթէ ոչ տէր պահէ զքաղաք, ընդունայն տքնին պահապանք նորա։ Տքնիցի առ դրունս իմ հանապազ։ նոքա տքնին վասն ոգւոց ձերոց։ Աղօթս առնել յամենայն ժամանակի հոգւով. եւ ի նոյնս տքնեսջիք ամենայն ժուժկալութեամբ. եւ այլն։
very hot, burning;
— ժամ or — ժամանակ, hot hours of the day;
ի — ժամու աւուրն, in the heat of the day;
— ժամու or ի — ժամու, during the heat.
hot.
Անձրեւ սաստիկ ի տօթային ժամանակի դիպեսցի։ Ամառն տօթային։ Ի տօթային եւ ի կիզօղ ժամու. (Վեցօր. ՟Թ։ Շիր.։ Երզն. լս.։)
the thirty third letter of the alphabet, and the twenty seventh of the consonants;
six thousand, six thousandth;
As a prefix to words it is a sign of the dative, for example : ասէ ցտէր, he says to the Lord;
to, as far as;
till;
ցայդ վայր եկեսցես, heither shalt thou come, come thus far ! ցմեծ ժամս, for long time;
կասկածեմ ցառաւօտն, եւ հառեալ յառաւօտն՝ երկնչիմ ցերեկոյն, suspicions assail me till morning light, from break of day fear torments me till evening.
ՑՈ՛Ր ՎԱՅՐ. Մինչեւ ցո՛ր վայր, կամ սահման կամ չափ տեղւոյ եւ ժամանակի եւ իրաց. եւ ե՞րբ.
Բայց դու ասա՛, ցո՞ր վայր (ժամանակի) եկեսցէ մարգարէն այն. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
night;
— or զցայգ, nightly, by night, during the night;
զ— եւ զցերեկ, night & day, day & night;
by night & by day.
night, night time or hour, the whole night;
բղխումն ցայգութեան, nocturnal pollution.
νύξ nox νυκτερινός nocturnus. Ցայգ. գիշերային ժամանակ. գիշեր. եւ Եղեալն ի գիշերի.
so far, as far as that, to that place, there.
ՑԱՅԴ ՎԱՅՐ. Մինչեւ ցայդ վայր. μέχρι τούτου, ἔως τούτου hucusque, usque huc. Մինչեւ ցայս տեղի կամ ժամանակ կամ աստիճան. ցարդ. ցայդր. ցայսր. ինչուան հոս.
until or up to that time, hour or epoch, till than.
Մինչեւ ցայն ժամ, կամ ցայն ժամանակ (որպէս դնի ի յն)
so, so much, to such a degree.
hitherto, to this day, till today, until now.
ἔως τῆς σήμερον, ἅχρι τῆς ἠμέρας ταῦτης usque hodie, hodiernam usque diem. որ եւ ասի Մինչեւ ցայսօր. մինչեւ ցայսօր ժամանակի. այսինքն մինչեւ ցօրս ցայս. ինչուան առ օրս.
to sow, to strew;
to spread, to scatter, to diffuse;
to sprinkle, to besprinkle.
Որ ցանեալ են ի յիշատակս ժամանակագիր գրչացն առաջնոց. (Եւս. պտմ.։ ՟Ա. 1։)
to fish with nets, to take or catch in a net.
Որ զխորս գետոցն ոչ ժամանեն որսալ, զեզերսն ցանցեն. (Արշ.։)
suffering, infirm, ill;
afflicted, wretched.
Որպէս ցաւածք՝ որ սոսկայցեն ի բժշկական ձեռաց։ Բժիշկ մի՝ որ ցաւածի օգնել կամիցի, տեւէ բաւէ եւ ժամանակ մի մնայ առ ի հնարել զցաւածին առողջութիւն. (Ոսկ. ես.։)
various tribes or clans;
diverse, varied;
diversely.
Յոլով ժամանակս կեցին ցեղացեղք ազանց. (Նչ. եզեկ.։)
of a different tribe or clan;
ցեղընտիր առնեմ, ցեղընտիր լինիմ, to distinguish one tribe or family from another.
Ըստ աշխարհի պարթեւ, ըստ ցեղընտիր լինելոյ՝ յազգէ արշակունի։ Բանք սրբոյն հօրն կրճիմն եւ ցանգ եդաւ ցեղընտիր լինելոյն զայնքան ժամանակս. (Գր. վկ. յիշ. վարուց. ոսկ։ Լմբ. պտրգ.։)
by day, in daytime, during the day, in broad daylight;
զցայգ եւ զցերեկ, day & night;
զօրն ցերեկ, all day long.