daytime, duration of a day, the whole day.
cf. Վաւերական.
authentic, valid, legitimate;
—, —ն, seal, signet, ring;
— մատանի, signet-ring;
— արքունի, great seal.
higher, superior, more elevated;
—, ի —, գոյնս, above;
firstly, before, antecedently.
to write upon, to inscribe;
to attribute, to refer to;
to write above, before.
Անժամանակ որդին աստուծոյ եղեւ եւ կոչեցաւ որդի մարդոյ, որպէս զի զմարդիկ որդիս աստուծոյ վերագրեսցէ. (Զքր. կթ.։)
superintendent, overseer, intendant, inspector, director;
prefect, governor;
protector, defender, guardian.
Տէր վերակացու իմ, եւ եղջիւր փրկութեան իմոյ։ Վերակացու է ամենայն ապաւինելոց իւրոց։ Վերակացու է նոցա ի ժամանակս նեղութեան։ Ես վերակացու եղէց քեզ։ Վերակացու ճշմարտութեան։ Վերակացու լինի գնացից նոցա։ Վերակացու լիցի (կամ օգնական լինի) արդարոց. եւ այլն։
upper side or part.
Ի ժամանակի յորում վերնակողմն կողման չուեալ գնացեալ երթայր. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 23։)
posterior, ulterior;
last, extreme, final;
չորք —ք մարդոյ, the four last things, (death, judgment, heaven and hell).
ἕσχατος ultimus, extremus, summus ὔστερος posterior. (հակադրեալն բառիս Առաջի). Յետին ըստ կարգի ժամանակին. ի վերջէ դասեալն. ապագայ. հետագայ. վերջի, ետքի.
of six months, six months old;
—, — ժամանակ, six months, half year.
of six ages or epochs.
Յեօթներորդ դարուն հանգուսցէ զաշխատեալսն, որ աշխատեցան ի վեցդարեան իւրեանց ժամանակի, իբրեւ այն թէ ընդ նմա աշխատեցան յիւրեանց ժամանակի անդ։ Ընդ նմա աշխատեցան ի վեցդարեան ժամանակին իւրեանց. (Ագաթ.։ Նար. երգ.։)
cf. Վեցհազարեակ.
ՎԵՑՀԱԶԱՐԱԿ ՎԵՑՀԱԶԱՐԵԱԿ. Վեցհազարեան ամաց ժամանակ. վեց կամ վեցերորդ դար.
of six thousand years;
six thousand years.
ՎԵՑՀԱԶԱՐԱԿ ՎԵՑՀԱԶԱՐԵԱԿ. Վեցհազարեան ամաց ժամանակ. վեց կամ վեցերորդ դար.
cf. Վեցդարեան.
Ի վեցհազարեան ժամանակին կատարման՝ լինի վախճան կենաց աշխարհի. (Տօնակ.։)
of six days;
hexameron.
Զպատմութիւն երկրորդեաց ի վերայ վեցօրեայ ժամանակին. (Եփր. ծն.։)
scratch, incision, cut;
rippling, gentle motion;
— մետաղական, moire metallic, crystallized tin-plate;
rippling, waving gently, flowing, undulating;
—ս —ս, curling, rippling gently, playfully;
— —, — ի — խաղալ, to ripple, to undulate, to rise in small waves, to swell with a gentle breeze;
ալիք կուտակին —ք —ք, the surging waves accumulate.
Ի ժամանակի քաղցրաշունչ օդոցն, որ ճօճեալ ճեմեցուցանեն զվէտս վէտս ալեացն։ Յորժամ քաղցրաշունչ սողոխ վէտս վէտս զմկանունսն ճօճեալ. (Վեցօր. ՟Դ։)
crushed under fallen rocks or stones.
Զոր եւ մրրիկ ծխոյ նմանեցուցանելով, զվիմափուլ. առ ի շարժմանէ՝ թեթեւ առ ի խոնաւուտ ժամանակի փոշւոյ՝ ըստ օրինակի ծախոյ յամպս ծառացելոյ. (Անյաղթ բարձր.։)
cf. Փափաքանք.
Ետ փառս Աստուծոյ, որ ի ժամանակս թագաւորութեան նորա զայսպիսի հոգեւոր կենաց փափաք ժառանգեաց յաշխարհիս Հայոց. (Փարպ.։)
bride's man, paranymph.
Էր ժամանակ ինչ հեռանալոյ փեսային, եւ փեսաւերին, եւ հարսնդ համբերեցեր։ Զփեսաւէրացն խանդաղատական արձակէր ձայն. (Խոր. ՟Գ. 68։ եւ Խոր. հռիփս.։)
moulting;
ժամանակ փետրափոխութեան, moulting-time.
to put or shoot forth, to cause to blow or blossom, to deck with flowers.
Ի ժամանակ գարնայնոյն բուսանին եւ փթթին։ Փթթեալ ողկուզոյ, եւ ազնիւ գինւոյ. (Ագաթ.։ Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Զկնի սուղ ժամանակի թուփդ այդ փշալի ծաղկեալ փթթի վարդուք. (Պտմ. վր.։)
to dry up, to fall to dust.
Ի ժամանակս սովոյն, յորում ամենայն երկիր առ հասարակ երաշտացեալ փթրէր. (Ոսկ. ի յհ. մկ.։)
elephant;
— մատակ, she —, female -;
գոչիւն փղի, trumpeting of the —, cf. Ժանիք.
Թէպէտեւ քան զփիղ երկայնաժամանակեայ իցէ. (Փիլ. լին.։)
to grow thorny, to bristle with thorns;
to have one's hair stand on end from terror, to be horror-struck.
Փշացեալ կայ մինչեւ ցայսօր ժամանակի առանց պտղոց. (Ճ. ՟Ա.։)
loan, borrowing;
anthem, response, antistrophe, antiphon;
— առ —, —ն ի —, by turns, reciprocally, alternatively, mutually;
խնդրել —, to ask in loan;
— տալ, to lend, to make a loan;
— առնուլ, to receive as a loan, to borrow;
ընդ —ս մտանել, to be overburdened by loans, to be obliged to beg;
—ով կեալ, to live upon trust, or upon credit.
δάνειον, δάνος, δανεισμός mutuum, mutuatio, foenus, foeneratio χρῆσις, χρέος usus, debitum, commodatum, commodatio. Ինչ մի առեալ՝ անդրէն հատուցանելի. դրամ տուեալ ումեք առ ի պէտս՝ պայանաւ յետս առնլոյ ըստ ժամանակին անթերի. կամ աւանդ. յանօթ տուեալ ինչ. (Փոխ.)
instead of, in place of;
in exchange or in return for, as a reward for;
— նորա, in his place;
— ընդ, instead of;
— զի, whereas;
for as much as, since, because;
անձն քո — անձին նորա, your life shall be surety for his;
ասել —ուրուք, to say in a person's name.
Հայրն ի ժամանակի յորում գնացեալ երթայր, ցոյց նա զփոխանակն իւր։ Յորդէգիրս առեալ ժառանգ իւր անձին փոխանակ կացուցանէ. (՟Բ. Մակ. Թ. 1. եւ ՟Ժ՟Դ. 26։)
substitute;
lieutenant;
vicar;
successor;
exchange, barter, compensation;
—աւ, by turns, alternatively, reciprocally, mutually;
— արքայի, vice-roy;
— բդեշխի, vice-consul;
proconsul;
— հանդերձից, change of clothes, changes of raiment;
արարի — քո զեգիպտոս, have given Egypt as your ransom.
Հայրն ի ժամանակի յորում գնացեալ երթայր, ցոյց նա զփոխանակն իւր։ Յորդէգիրս առեալ ժառանգ իւր անձին փոխանակ կացուցանէ. (՟Բ. Մակ. Թ. 1. եւ ՟Ժ՟Դ. 26։)
recompense.
Ոչ արժանի են չարչարանք ժամանակիս առ ի փոխարէնատրութիւնն Աստուածայ. (Վրք. հց. ձ։)
to change, to convert, to transform, to modify;
to remove, to displace, to transfer, to transport;
to succeed;
to translate;
— զհրամանս or զիրաւունս տեառն, to transgress God's commandments;
— զհանդերձս, to change one's clothes;
— զշապիկ, to shift one's shirt or shift;
— զբնակութիւն, to shift one's quarters, to remove;
— զկարծիս, to alter or change one's mind;
— զպատիժ (ամոքել), to commute a punishment;
— զաչս յերկինս, to raise the eyes to heaven;
— ի հայ լեզու, to translate into Armenian;
cf. Լեզու.
Ես եմ Տեր Աստուած ձեր, եւ ոչ փոխիմ։ Սիրտ նորա ի մարդկանէ փոխեսցի։ Եօթն ժամանակք փոխեսցին ի վերալ նորա։ Ցամաքայինքն ի ջուրս փոխէին։ Փոխեալ իցէ մազն ի սպիտակ, եւ այլն։
Ի քրոնիկոն ժամանակական կանոնսն փոխեցայց։ Փոխեսցուք աստի եւ յեբրայեցւոց ժամանակագրութիւն։ Ի միւս եւս վկայ սոցին իրաց փոխեսցուք, որ է դիոդորոս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to be tried, tempted;
to try, to endeavour, to seek;
to be purified, refined.
Այս կանոնաւ փորձեցան տնտեսավարել զաշխարհ։ Զի անվնաս զիւրեանցն եւ անխարդախ փորձեսցին անցուցանել ժամանակ։ Որում եւ ես հանդիպելով փորձեցայց անտարակոյս մտածութեամբ։ (Պիտ.։)
temptation;
misfortune, calamity;
— ունել, to be tempted to;
ի — արկանել, տանել, to lead into temptation;
յաղթել փորձութեան, to resist temptation;
յաղթիլ, ընկճիլ ի փորձութենէ, to succumb to temptation.
Անուանեաց զանուն տեղւոյն այնորիկ փորձութիւն, վասն փորձելոյ նոցա զտէր։ Մի փորձեսցես զտէր Աստուած քո։ Որպէս փորձեցէք ի փորձութեանն։ Առնուլ իւր ազգ ի միջոյ ազգի փորձութեամբ եւ նշանօք։ Աբրահամ ապաքէն ի փորձութեան ի հանդիսի գտաւ հաւատարիմ։ Հասանէ երազ ի բազմութեան փորձութեանց։ Մի՛ տանիր զմեզ ի փորձութիւն։ Զի մի մտանիցէք ի փորձութիւն։ Կատարեալ զամենացն փորձութիւնս սատանայի։ Ի ժամանակի փորձութեան հեռանան։ Ցանգ կայիք ընդ իս ի փորձութիւնս իմ.եւ այլն։
hastily, soon;
— — առնել, to rend, to tear in pieces.
Մի փութս նկրտիս յառ ժամանակաց տեսութիւնս. (Կլիմաք.։)
tribulation, affliction, anguish, distress, grief, trouble, vexation, pain, torment, fatigue, misery, misfortune, disaster.
Յազգի ազգի ցաւս եւ ի տառապանս եւ ի տարակուսանս խարշիմք։ Լա՛ւ է զամենայն ժամանակս կալ ի տառապանս. (Խոսր. Իգն.։)
of six months.
Տասնամեայ ժամանակաւ (լուսնի) մածեալ. (Իմ. ՟Է. 2։)
far off, distant, remote;
— աշխարհ հատանել or հարկանել, երթալ ի — աշխարհ, ի — աշխարհս ընթանալ, անցանել, to travel abroad;
ի — աշխարհէ գալ, to return from abroad.
Որք ի տար աշխարհէ յետ բազում ժամանակաաց գայցեն. (Սեբեր. ՟Զ։)
proscribed, removed, driven away, expatriated, banished, exiled;
— առնել, լինել, cf. Տարագրեմ, cf. Տարագրիմ;
— ելանել ի կենաց, to pass from this world;
ի հայրենի ընչից — գտանիլ, to be disinherited.
Գրեա՛ զայրդ զայդ՝ այր տարագիր։ Եղեւ տարագիր՝ բերանն արհամարհեալ։ Էիք ի ժամանակին յայնմիկ առանց քրիստոսի, եւ տարագիրք յուխտից աւետեացն. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 30. եւ 28։ Եփես. ՟Բ. 12։)
mistimed, ill-timed, inopportune, unseasonable, untimely;
premature;
unseasonably, inopportunely, at the wrong time or moment, out of season;
prematurely;
too late, when too late;
cf. Տարաժամութիւն;
— հասակաւ, not full grown, young;
— ծերանալ, to age prematurely.
ἅωρος, ἅκαιρος quod est extra horam, intempestivus, importunus παρὰ καιρόν praeter tempus. Անժամ. ապաժամ. եղեալն արտաքոյ դէպ ժամու. յանկարծական. վաղահաս կախեալ, եւ անցեալ քան զժամանակն. ատենէ դուրս.
Մատիցո՛ւք ի ժամու. տարաժամ ժամ՝ ցանգ չմատչելն է. չխնդրելն է տարաժամ ժամու։ Ի տարաժամ ժամու հուր օտար մուծին ի սեղանն։ Տարաժամ ժամու խանձեալք։ Ընդ երեկս ի տարաժամ ժամանակի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։ Խոսր.։ Փիլ. լին. ՟Բ։ Գանձ.։ Նանայ.։)
ՏԱՐԱԺԱՄ. մ. ἅωρον intempestive πρὸ ὤρας ante horam πρὸ καιροῦ ante tempus. Ի տարաժամ պահու. ի տարաժամու. յանդէպ ժամանակի. անագան կամ կանխագոյն. յանկարծակի.
unthought of, unlooked for, unforeseen;
absurd, strange, extraordinary;
— լինել, to form strange suspicions.
Տարակարծ իրքն դիպեցան ի դուն ժամանակի։ Տարակարծ ի կիտոսին յղութիւն. (Փիլ.։)
shower, abundant rain;
— ձեան, flake of snow;
տեղ եւ — նետից, a shower of arrows;
a cloud of darts;
ծակոտեալ ի —ոյ նետից, pierced with a hundred arrow wounds.
Իբրու զսիր զովացուցիչ, եւ զտարափ ի տապացեալ ժամանակս. (Մագ. ՟Ի՟Դ։)
contagious, epidemical, infectious, catching;
— ախտ, contagion, epidemical disease, infection.
Յաղագս անձուաձեւ շրջմանց ժամանակացս, եւ տարափոխ յեղանակացս. (Մխ. այրիվ.։)
different, unlike, various, diverse, dissimilar, sundry;
—ք, difference.
Ի տարբերս թուոց, եւ ի բովանդակութիւն ժամանակաց. (Արծր. ՟Ա. 1։)
difference;
dissimilitude, diversity, variety, distinction, disparity;
shade;
agitation, inconstancy, wavering;
course;
վերելական —, ascensional difference.
Արանեկել զբազմանց բազմապատիր տարբերութեամբ։ Յորձանօք մեղաց, մանաւանդ տարբերութեամբ կենացս։ Մխիթարի տարբերութիւնս ի նաւահանգիստն անմատոյց։ Կեցո՛ զիս, այսինքն ի տարբերութենէ չարին։ Հեռացեալ յամենայն զգալի տարբերութենէ զբօսանաց։ Յետ բազմածուփ տարբերութեանն ի խռովութեան ժամանակիս. (Մագ. ՟Լ՟Թ։ Շ. բարձր.։ Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։ Ճ. ՟Ա.։ Պտմ. ժող.։)
yearly, annual, anniversary, once a year;
year;
solemnity, feast, festival;
etesian or trade-winds;
օր —ի or —աց, anniversary, — day;
կարգեցին ամ յամէ զօրն զայն տօն —աց, it was ordered that this day be annually commemorated;
ոչ գոյր երթեւեկ տօնից —աց նորա, no one frequented his festivals any longer;
յաւուր նշանաւորի —աց, on the festival day.
ՏԱՐԵԿԱՆ. ἑτήσιος anniversarius ἑτησία, ἑτησίαι etesiae, venti anniversarii. Որպէս Տարեւոր հողմ, որ ի սահմանեալ ժամանակի շնչէ.
cf. Տարեւորական.
Ի բաշխումն հարկից տարեւորաց բերոյ։ Ժամանակաց եւ տարեւոր ժամանակաց պատճառ։ Զտարեւոր սպասաւորութիւնն։ Յետ տարեւոր տառապանացն։ Տարեւոր պատուել զնա տօնիւք։ Զհասսլ տարեւորս։ Տարեւոր մի ժամանակ։ Ի տարեւոր տարեկանաց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. լին. ՟Դ. 51։ Եղիշ. ՟Բ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։ Շ. թղթ.։ Ճ. ՟Ա.։ Եւս. քր. ՟Ա։ Մծբ. ՟Ա։)
Անտիպատրոս տիրեալ աւուրս խ (կամ խե). զնա մակեդոնացիք Տարեւոր կոչեցին. քանզի այնչափ ժամանակս տարեւոր հողմք հնչեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ՏԱՐԵՒՈՐ. մ. Տարեւոր ժամանակաւ. զամ մի.
annual, yearly;
cf. Հողմ;
գառն —, teg;
դահեկանաց —, early stipend.
Տարեւորական շրջմամբքն։ Տարեւորական ժամանակք (այսինքն եղանակք տարւոյ)։ Ըստ օդոյ եւ տարեւորականաց ժամանակաց բարեխառնութիւն։ Զտարեւորական զհարկս հարկէին. (Փիլ.։)
element, elementary substance or matter;
տարերք, elements;
rudiments;
տարերք կենաց, the elements of life;
ըստ տարերց աշխարհի, according to the worldly maxims.
Տարր ժամանակիս։ Տարր գոյից կամ արարածոց։ Տարր արկածից։ Ի փոքուէ տարրէ. (Նար.։)
shower, abundant rain;
յամենայն —, every where;
always;
տեղի, տեղային ի ձեզ զ— երկնաւոր շնորհիցն, heavenly graces rained thick upon you;
— ոսկի տեղայր ի փեսայութեանն արտաշիսի, gold fell in showers at the nuptials of Artaxerxes;
spot, place;
post;
ի —, instead, in substitution for, in the place of;
անցանել ի — ուրուք, to stand instead of, to supply the place of, to substitute, to replace.
Զոր յիւրում տեղ ասացից։ յայսմ տեղ վախճանէր (այսինքն յայսմ վայրի կամ ի ժամանակի) մեծ հայրապետն գէորգ. (Յհ. կթ.։)
place, spot, site;
occasion, opportunity;
point, lieu;
հասարակ —ք, common-place topics;
հասարակաց —ք, public places, squares;
սուրբ —ք, holy place;
the Holy Land;
— ապաւինի, refuge, shelter, retreat, cover;
առ տեղեաւս, here;
ի — or ի տեղւոջ, in the room of, instead of, in lieu or place of;
ի —ս —ս, տեղեաց տեղեաց, in different places, in some or several places;
ընդ ամենայն —ս, in all places, every where;
omnipresent;
առ տեղեաւն, there, in the very place;
just then, for that time, for a short time;
ունել զ—, to supply the place of, to substitute for, to take or fill the place of, to succeed;
ունել զառաջին —, to hold or occupy the most advantageous place, to be on the side of the wall;
զ— առնուլ, ունել, to stop, to cease to go, to rest, to take repose, to halt;
անկանել ի տեղւոջ, to be left dead on the spot;
— առնել ումեք, to give the first place to a person;
— տալ ումեք, to yield, to give up, to acquiesce, to consent, to condescend, to submit;
— տալ իմիք, to expose oneself, to give hold;
— տալ յիմեքէ or յումեքէ, to evade, to avoid, to draw back, to withdraw, to retire, to depart, to go away;
շրջէր փախստական տեղւոյ ի —, as a fugitive he wandered;
բանին իմոյ չիք — ի ձեզ, my words have no place in you;
— տուր գնա՛, get thee hence ! cf. Թատր, cf. Ժահահոտ.
ՏԵՂԻ. Միջոց դիպող ըստ՝ տեղւոյ եւ ժամանակի. առիթ. յարմարութիւն. թոյլտուութիւն. ներողութիւն.
Նշանս ցուցանել ի պատշաճ տեղւոջ եւ ի ժամանակի. (Շ. մտթ.։)
ԱՌ ՏԵՂԵԱՒՆ. մ. Առ վայր մի. առ ժամանակ մի. առ ժամն. ի նմին վայր նիւթապէս.
cf. Տենչումն.
f. troubled with the bloody flux.
αἰμορροῦσα femina sanguinis profluvio laborans. (իբր ջեռատես, ջեռեալ ի ներքուստ) Կին՝ որոյ ամսական արիւնն ջեռեալ՝ հոսի արտաքոյ ժամանակին ստէպ. ախտացեալ դաշտանաւ. (յն. էմօռռօու՛սա արիւնահոս) գան կէօրէն.
loving;
amiability, kindness, love, affection, tenderness, sympathy, fellow-feeling.
Զխորհուրդ՝ զոր ի ժամանակի սիրելութեան լուար, ի լուծման սիրելւոյն մի յանդիմանեսցես. (Ոսկիփոր.։ 23)