full of envy, very invidious.
Ոչ երբէք կասեալ լռեն ի չար նախանձից խօսից. (Փարպ.։)
protomartyr, the first martyr, St. Stephen.
Զոր եւ ասէր իսկ նախավկայն, թէ աստուած փառաց երեւեցաւ։ Զսոյն եւ ի նախավկայէն ուսի՛ր։ Առաքեալ եւ նախավկայ Քրիստոսի սուրբ Ստեփանոս։ Բարեխօսութեամբ սրբոյ նախավկային քո. (Ագաթ.։ Խոսր.։ Շար.։)
cf. Նախատիչ.
Ի ձայնէ նախատորդին եւ չարախօսի. (Սղ. ՟Խ՟Գ. 17։)
the first.
Զհրեշտակն ի մորենւոջն ի մարդկեղէն բարբառ ածեալ՝ տայր ընդ նախընծայեցելոյ առն աստուծոյ ընդ Մավսէսի խօսել. (Եզնիկ.։)
to look at, to cast the eyes on;
to gaze at, to stare at;
to view, to gaze on, to behold;
to mind, to take care.
Նայեցան նոքա յերեսս (կամ ընդ երեսս) նորա։ Նայեցեալ ընդ խորամանկութիւն նոցա։ Զարթո՛ զաչս իմ, եւ նայեցայց ի սքանչելիս օրինաց քոց։ Ի կային եւ ի զոհս նորա ոչ նայեցաւ։ Նայեցարու՛ք երկինք, եւ խօսեցայց։ Աստուած յօգնել ինձ նայեա՛։ Որ հովուեսդ Իսրայէլի՝ նայեա՛ց։ Նայեա՛ց ի ձեայն աղօթից իմոց։ Իսրայէլ յիս ինչ ոչ նայեցաւ.եւ այլն։
talking uselessly;
speaking unjustly, slanderous, biting, satirical.
Նանիր եւ անիրաւ լեզուաւ. զրախօս. ունայնաբան.
thinking of useless or chimerical things, building castles in the air.
Նստել ընդ ամբարշտացն նանրախորհուրդ ժողովելոց։ Սիրտս նանրախորհուրդ, բերանս չարախօս. (Նար. ՟Ծ. ՟Ծ՟Զ։)
to prosper, to be prosperous, successful or fortunate, to have great success, to thrive, to succeed in, to contrive to, to get on prosperously, to reach or attain one's aim, to come to a good issue, to terminate propitiously;
— ի վեր քան զակնկալութիւն or զկարծիս, to succeed against all probability;
ոչ-, չ-, to be unsuccessful, to fail, to miss one's aim, to be baffled, to miscarry, to be greatly disappointed;
յաջողեսցին, յաջողեսցի քեզ, you will fully succeed;
all will be well with you.
Ե՛լ յռամովթ Գաղաադ, եւ յաջողեսցիս։ Ուստի ոչինչ յաջողիցիք։ Ոչ յաջողեսցի ձեզ։ Նստաւ Սողոմոն յաթոռ Դաւթի հօր իւրոյ, եւ յաջողեցաւ։ Ասացէ՛ք հա՛սկ հա՛սկ. եւ ոչ յաջողեցան խօսել այնպէս։ Յաջողեցաւ ի վերայ նորա հոգի Տեառն։ Եթէ յաջողեա՞լ իցէ արքայութեանն Աստուծոյ։ Զամենայն զոր ինչ արասցէ՝ յաջողեսցի նմա։ Ոչ յաջողեսցի մարդոյ յանօրէնութենէ.եւ այլն։
to speak first;
to open the proceedings;
to make a preface or introduction;
to give as a specimen.
προλογίζω primus verba facio, praeloquor. Յառաջաբան լինել. յառաջել ի բանս. կանխել ի խօսել. առաջին խօսօղ լինել.
Եւ προοιμιάζομαι praefationem dico, prooemium edo. Յառաջաբանութիւն առնել. կանխաբանել. սկսանիլ խօսել. նմանութեամբ՝ Տալ զնախկին նշանակս.
cf. Յառաջաբան;
the being the first to speak;
prediction.
Եւ Կանխելն ի խօսել. յառաջաբան լինելն.
predicting, prophesying;
predicted, prophesied.
Զի՞նչ է՝ զոր ասէն, թէ ի սկզբանէ խօսեցայ, եթէ ոչ զառաջաձայնսն (կամ զյառաջաձայնս) սրբոց մարգարէիցն. (Ագաթ.։)
properly, specially, particularly, expressly, precisely.
Յատկաբար ասել. այսինքն տիրապէս խօսելով. (Դիոն. երկն.։)
property, attribute, particular, peculiarity, peculiar character;
— լեզուի, the character or genius of a language.
Եւ Առանձնախօսութիւն. խրատ առանձինն.
adjacent, adjoining, contiguous, next, attached, joined;
equal, conformable;
always, continually, incessantly;
— եւ նման, — եւ յարմար, quite alike, resembling;
— միանգամայն, all at once;
— եւեթ, — եւ հանապազ, successively, often, frequently, very often, many times.
Արդար էր, զի ոչ եղեւ յար ի խորհուրդս եւ ի գործս նոցա ընդ չարախօսսն. (Եփր. աւետար.։)
perpetual motion;
mutation, alteration.
Յարաշար շարայարեալքն սուրբ եւ խօսուն քարինքն. (Տօնակ.։)
respectable, honourable, estimable, dear, precious, commendable;
good;
reverend;
— դահեկան, current money;
օր —գոյ, feast-day.
Խաբեբայք եւ կեղծաւորք բազում ինչ բանս խօսին պատրանաց, մինչ յարգոյ լինիցին. (Մխ. առակ. ՟Կ՟Ա։)
galaxy, milky way.
Յաղագս կաթին ծրոյ. ոմանք յառաջնոցն հայոց ասացին, թէ ի խիստ ձմերան Վահագն նախնի հայոց գողացաւ զյարդ Բարշամայ ասորեստանեայց նախնոյ. զոր եւ մեք սովորեցաք բնախօսութեամբ՝ յարդգողի հետ անուանել. (Շիր.։)
dwelling under the same roof, in the same house, cohabiting.
Քուն՝ ծուլիցն խօսակից եւ յարկակից եւ վարդապետ. (Մաշկ.։)
suitably, well, fitly, properly, decently.
Մարգարէքն յարմարապէս նմին խօսեցան. (Երզն. մտթ.։)
to relate or belong to, to concern, to regard.
Ոչ եթէ զայսպիսի ընչից (այսինքն զիրաց) ճառեն, զորոց մեքս խօսիմք, եւ չյարընչի մեզ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16. (յն. որ ոչ իւիք առ մեզ)։)
addition, increase, overplus, surplus, accession, augmentation;
rest, residue;
— գրոց, մատենից, addition, supplement, appendix;
— չարեաց, redundant malice;
—ք որովայնի, excrement;
թափել զ—ս որովայնի, to ease oneself, to go to stool.
Ի յաւելուածոյ սրտի խօսի բերան։ Յաւելուած վիճակաց։ Յաւելուած ձեզ լինիցին բերք նորա։ Ի բաց թօթափել զամենայն աղտեղութիւն եւ զյաւելուածս չարեաց.եւ այլն։
to augment, to be multiplied, to grow, to increase, to be enlarged;
to adhere to, to go over to, to add, to join, to incorporate;
մեռաւ եւ յաւելաւ յազգ իւր, he died and was gathered to his fathers;
cf. Հայր.
Հարցեն զնա թւով քառասուն, եւ այլ մի՛ յաւելուցուն։ Եւ թէ սակաւ իցէ, յաւելից քեզ դոյնչափ։ Աւուրս յաւուրս յաւելեր թագաւորի։ Մեծութիւն յաւելու բարեկամս բազումս։ Յաւե՛լ մեզ հաւատս։ Յաւել տէր խօսել։ Ոչ եւս յաւելից անիծանել զերկիր։ Յաւել ծնանել զեղբայր զնորա զՀաբէլ։ Գործիցես զերկիր, եւ ոչ յաւելցէ տալ քեզ զզօրութիւն իւր։ Յաւելաք յամենայն մեղս մեր եւ ի չարիս, եւ խնդրեցաք մեզ, թագաւոր։ Որ յաւելաւ ի կերողացն։ Ոյր գուցէ, տացի նմա, եւ յաւելցի։ Մեռաւ, եւ յաւելաւ առ ժողովուրդ իւր, կամ յազգ իւր։ Յաւելցիս առ ժողովուրդ քո.եւ այլն։
cf. Յաւելուած;
addition.
Ո՞վ խօսիւք ասելոցն՝ յաւելումն տացէ սքանչելեացն. (Նիւս. ի սքանչ.։)
changing often, mutable, variable, fickle, inconstant, unstable, fleeting, flighty, unsteady, volatile;
— լեզուաւ, double-tongued, double-dealer;
—ս արկանել, to make one's voice often heard.
Յեղյեղուկ զայն կոչէ, որ չլինի ճշմարիտ ի խօսս, առ աչս գովէ, եւ արտաքս ելեալ պարսաւէ. (Լմբ. առակ.։)
change, alteration, mutation, conversion;
— խօսից, tautology, repetition;
ոտից —, step, pace;
յեղյեղմունք արեգական, the tropics;
յեղյեղմունք ժամանակաց, changes or vicissitudes of the seasons.
to set, to mount, to enchase, to stud;
to fit in, to mortise;
to connect, to join, to link, to concatenate, to tie, to attach;
to insert, to interpolate, to intercalate;
to compose, to weave, to entwine;
— մարգարիտս, to string pearls;
— ընդ պատուհանն, to loll out of window;
— առ եղբայր իւր, to visit one's brother, to pay him a visit.
Ո՞չ յեռի ընդ միմեանս զԱստուածխօսութիւնն եւ զտնտեսութիւնն. (Սեբեր. ՟Զ։)
Կր. Կր. իբր Յառիլ. կարկառիլ. եւ Երթալ ի տես եւ ի խօսակցութիւն.
consoler, comforter;
the Comforter, Paraclete, Holy Ghost.
παρακλήτωρ, παρακαλών consolator, consolans, hortator, admonitor, advocatus, intercessor. որ եւ ՄԽԻԹԱՐ. Որ մխիթարէ. սփոփիչ. յորդորիչ. քաջալերիչ. ըստ յն. ոճոյ՝ նաեւ Բարեխօս. փաստաբան. խրատտու. ազդարարօղ.
ՄԽԻԹԱՐԻՉ. παράκλητος paracletus. Որպէս սեպհականեալ մակդիր հոգւոյն սրբոյ. յն. պառա՛գլիդօս, որ թարգմանի նաեւ Բարեխօս.
Ասի եւ զքրիստոսէ որպէս Բարեխօս.
comfort, consolation, solace;
balm, balsam.
Ըստ բազում ցաւոց սրտի իմոյ մխիթարութիւն քո ուրախ առնէր զանձն իմ։ Լալով ելին, եւ մխիթարութեամբ ածից զնոսա։ Դիիցէք եւ յագիցիք ի ստեանց մխիթարութեան դորա։ Գրեսցուք առ նոսա բանս մխիթարութեան՝ մեծարանաց եւ պարգեւաց։ Բառնաբաս՝ որ թարգմանի որդի մխիթարութիւն։ Եւ ոչ յաւուրն յանդիմանութեան՝ մխիթարութեան։ Ի մխիթարութիւն ել նոցա լորամարգ ի ծովէ։ Մարդկան խօսի շինութիւն եւ մխիթարութիւն եւ սփոփութիւն։ Եթէ մխիթարութիւն ինչ իցէ ի քրիստոս, եթէ սփոփութիւն սիրոյ.եւ այլն։
to press, to bruise, to squeeze, to express.
to coo;
to wail, to groan, to cray;
մնչէ աղաւնի, the dove coos;
to sigh after, to long or burn for, to covet eagerly.
Մնչէին միայն, եւ ոչ խօսէին առ անձկութեան սրտիցն. (Պտմ. առ լեհ.։)
speaking continually.
Մշտաբարբառ բարեաց բարեխօս. (Մաշտ.։)
wailing constantly;
continually begging, praying, beseeching.
Մշտամռունչ հեծեծանօք ընդ աստուած խօսէին. (Ճ. ՟Ը.։)
fixed, permanently established, perpetual, inalterable.
Թուղթս հոգեպատումս աստուածախօսս ծաղկեցուցեալ, զի կանոնք մշտնջենակարգք աշակերտելոցն լինիցին. (Ագաթ.։)
bullock, young bull, sturk, steer.
յն. մօ՛սխօս. μόσχος vitulus. Զուարակ. որթ.
wandering;
erroneous, wrong, false, heretical;
deceiver, perverter, seducer;
աստեղք —ք, erratic stars, planets.
Զի՞նչ խօսիք դուք մոլարքդ վասն կռոցն անշնչից եւ անխօսից. (Ճ. ՟Գ.։)
to lose one's senses, to go mad;
to be in a passion, enraged;
to be extravagantly fond of, to fall violently in love with, to be passionately in love;
— զհետ, to bend one's whole soul to, to apply oneself entirely to, to dote upon, to be destracted with;
մոլիս, պաւ՛ղէ, Paul, thou art beside thyself.
Կամ թէ ուրախ եղեալ՝ մոլին, կամ թէ մարգարէանան՝ ստութիւն։ Արբցեն եւ քամեսցեն, եւ մոլեսցին յերեսաց սրոյն։ Մոլեցարո՛ւք, սո՛ւգ առէք։ Ասեն ցնա, մոլիս։ Շահս բազումս տայր տերանց իւրեանց մոլելովն (իբր խօսելով զըղձութիւնս)։ Մոլեալ ի վերայ նոցա՝ հալածէի։ Մոլիս պօ՛ղէ ... ո՛չ մոլիմ քաջդ փեստոս։ Ո՞չ ասիցեն, եթէ զի մոլիքդ.եւ այլն։
cf. Միայնակեաց.
ՄՈՆԱԶՆ ՄՈՆՈԶՈՆ. Բառ յն. մոնա՛զօն, մօնօ՛զօն. որ եւ մօնա՛խօս. μονάζων, μονόζος, μοναχός monachus, religiosus. Մենակեաց. միայնակեաց. կրօնաւոր. աբեղայ.
nonsense, foolish, extravagant or silly talk.
μωρολογία stultiloquium. Յիմարաբանութիւն. մորոսխօսութիւն. խօսք անմտութեան.
dumb, mute;
cf. Համր;
— առնել, to strike dumb;
— լինել, to be mute, to become dumb or speechless.
ռմկ. մունճ. Համր. անխօս. անբարբառ. պապանձեալ լեզուաւ. լուռ.
Զոմն մի մոգ աղօթիւք մունջ արար վասն անառակ խօսիցն. կապեցաւ լեզուն, եւ եղեւ մունջ. (Ճ. ՟Բ.։)
to reflect, to reason, or revolve in one's mind.
administrator, manager;
steward, provider, victualler;
dispenser, distributor;
— վանից, cellarer.
Զմատակարարդ եւ զսպասաւոր մեծս խորհրդոյ։ Արարողին բանին խօսակիցք, մատակարարք կամակատարք. (Նար. կուս. եւ Նար. առաք.։)
writer, author, bibliographer;
book, writing;
cf. Մատենագրական;
ընտիր —, classic author;
յոռի —, sorry writer, scrawler, scribbler;
—ք, men of letters, the literati.
Քաղդէացւոց մատենագիրն յիշատակէ։ Յետ որոյ զնոքումբք ածեալ մատենագիրն խօսի։ Յունաց մատենագիրք։ Յուստոս հրէից մատենագիր. (Եւս. քր.։)
pointing at, indicating with the finger;
— առնել, լինել, to point at, to addict, to indicate;
to betray;
to deride, to scoff, to ridicule, to quiz, to make a laughing-stock of.
Տարացուցիւ իբր մատնացոյց եղեալ մարգարէն խօսի ընդ բեթղահէմ. (Երզն. քեր.։)
fingering, playing on, touching.
to betray, to denounce, to discover;
to deliver up, to surrender;
to abandon, to allow, to permit;
— ի ձեռս ուրուք, to give into the hands of, at the mercy of, to deliver up;
— ի վտանգս, to endanger, to expose to peril, to put in jeopardy;
— զոք գազանաց, to throw to the wild beasts, to give as a prey to -;
— զոք սրոյ, to kill, to slay;
— զանձն յանարգութիւն, to debase, degrade or disgrace oneself;
— ի կամս փառամոլ հաճոյից իւրոց, to sacrifice to one's ambition;
զոք ի ծաղր եւ յայպանումն, to quiz, to burlesque, to ridicule;
— զոք ամօթոյ, to cover with shame or confusion;
— զոք սատանայի, to excommunicate;
— զխորհուրդս իւր, to unbosom oneself to, to open one's mind to;
ոչ — զհամբերութիւն, to be patient.
ἁποδίδωμι, παραδίδωμι, ἑνδίδωμι prodo, trado διαγγέλλω, ἑνδιαβάλλω defero, enuncio, traduco. Մատամբ նշանակել զոք ի վնաս. մատն եւ գուշակ լինել. չարախօսել. եւ Ի ձեռս տալ ոսոխաց. խամզել, ձեռք տալ.
traitor;
felon, scoundrel.
προδότης profitor, traditor. Որ մատնէ կամ մատնեաց. մատնօղ կամ տուօղ զոք ի ձեռս ոսոխաց. չարախօս. բանսարկու. առաւել սեպհականեալ մակդիր է յուդայի իսկարիովտացւոյ. ձեռք տուօղ
to prophecy;
to predict, to foretell;
to play the prophet, to counterfeit.
προφητεύω propheto, -tizo, vaticinor χρηματίζω oraculum edo, responsum do. Մարգարէ լինել կամ ձեւանալ. գուշակել. նախաձայնել, աստուածարել եւ խօսել զպատգամ որպէս ճշմարիտ մարգարէ.
prophecy;
the book of the prophets.
Ի լսել զմարգարէութիւն ազարիայ մարգարէի։ Ահա գրեալ է ի մարգարէութիւնն եսայեայ։ Զմարգարէութիւնս մի՛ արհամարհէք։ Ամենայն մարգարէութիւն իւրոց գրոց լուծումն ոչ ունի։ Քանզի ոչ եթէ ըստ կամաց մարդկան տուաւ մարգարէութիւն երբէք, այլ ի հոգւոյն սրբոյ կրեալք՝ խօսեցան մարդիկ յաստուծոյ.եւ այլն։
cf. Մարդկաբար.
Մարդաբար խօսի՝ ասելով, արդ իջեալ տեսից. (Փիլ. լին. ՟Դ. 24։)
cf. Մարդկօրէն.
Էր ի կերպարանս խոզի՝ բայց միայն ի մարդապէսն խօսելոյ. (Ագաթ.։)