• = Պհլ. mūrt «մուրտ» ձևից, որի հետ նոյն են պրս. [arabic word] mūrd, յն. μύρτος, կապադովկ. μοῦρτο, լտ. myrtus, գերմ. Myrte, ռուս. миртъ ևն. բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։ Հայերէնը կարող էր ծագել թէ՛ յունականից և թէ իրանեանից. բայց որովհետև առաջին պարագային սպասելի էր *միւրտ ձևը, ուս-տի փոխառութիւնը իրանականից է։-Հիւբշ. 197։
disgust, distaste, loathing.
• ՆՀԲ «համարել զիմն իբր աղտեղի և ախտաւոր» (որով ուզում է հանել աղտ, ախտ բառերից)։ Հիւնք. ախտ բառից։ Թերեաքեան, Բազմ. 1913, 342 տաղ-տատել բառի հետ կցում է թրք. [arabic word] daγdaγa «հոգ, նեղութիւն» բառին։ Պա-տահական նմանութիւն ունին ասոր. ❇ talet «ծուլանալ, դանդաղիլ, յա-պաղիլ», [arabic word] talāǰā «հեղգ, դան-դաղ»։
lascivious, wanton, unchaste.
• (ըստ ՆՀԲ ի, ի-ա հլ. բայց կայ միայն ի հլ.) «վաւաշոտ, արուին հետամը-տող կին կամ մատակ անասուն» Խոր. Բ. 32. Մագ. թղ. 59. Միխ. աս. 199. Նոնն. 13 («իգամոլ անասուն»), Սարկ. հանռ. Սամ անեց. 44. որից վարարել «շուայտիլ, խև-նեշանալ, ցոփանալ» Փիլ. լիւս. Լաստ. ժէ, (տպ. 1844, էջ 72 վարանէր)։ Բառիս երկ-րորդ ձևն է վրիրակ, որից ունինք վրիրակ խաղալ «խենեշանալ, պոռնկանալ» Նորա-գիւտ Յայտ. ժը. 9. վրիրակութիւն «խենե-շութիւն, ցոփութիւն» Նորագիւտ Յայտ. ժը. 3. վրիրակել «ցոփանալ» Նորագիւտ Յայտ ժը. 7 (սրանց դէմ այլ ձ. վիրարկ, վիրար-կութիւն)։
• ՆՀԲ զհետ վարիլ ձևի՞ց։ Հիւնք. վա-րազ բառից։ Նորագիւտ վրիրակ ձևը գտաւ ու մեկնեց նախ Հ. Բ. Սառ-գիսեան, Քնն. Յհ. Մանդ. Վենետ. 1895 էջ 44, յետոյ Ֆ. Մուրատ, Յայտ. յովհ. էջ 289, և վերջին անգամ Տաշեան ՀԱ 1906, 77։ Այս երկու բառերի հետ կապ ունի՞ արդեօք ուտ. վար «կատաղիլ»։
famine, dearth, scarcity, penury;
hunger;
ի —ու, by famine.
• ՆՀԲ լծ. սուաղ և սուղ։ Böttich. ZDMG 1850, 361 վեդ. kšap «սովել»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 73 պհլ. sui։ lusti Zendsp. 310 զնդ. šuda «քաղց», սանս. kšudh ահլ. sōi. sui, բելուճ. šuó ևն։ Հիւնք. նզով բառից։ Patrubány SA 1, 195 յն. ϰοος, ϰόfιλος, ϰοῖλος «սին» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 402
and.
• = Բնիկ հայ բառ և հյ. եւ ձևի կրկնակն է եւ գալիս է հնխ. êpi ձևից (տե՛ս ընդարձակ եւ բառի տակ). սրա հետ կար նաև հնխ. opi ձայնդարձը (հմմտ. լտ. ob «դէմ, դէպի», յն. ὄπι-ϑεν «յետևից» Boisacq 264, Walde 604-5), որից հյ. ու։-Հիւբշ. IF Anz. 12, [other alphabet] .
• փոխառեալ համարել պհլ. u, պազ. ս. պրս. u հոմանիշից, բայց ութուտասն ևն (մանաւանդ իբրու) ձևերի մէջ գո-յութիւնը հակառակ է փոխառութեան։ Ճիշտ չէ նոյնպէս կարծել (ինչպէս ա-սում է Meillet, Le renouvellement des conjonctions, տե՛ս Annuaire de I'Fco-le pratique des Hautes-Etudes, 1915, էջ 16) թէ ու յառաջացած է հայոց մէջ եւ ձևից, որովհետև այսպիսի մի ձալ-նափոխութիւն չի կարելի բացատրել և ո՛չ մի ձևով։
mountain stream, torrent, flood;
ravine;
—ք հոսանաց, հեղեղաց, torrents;
—ք փափկութեան, river of pleasures;
—ք արեան, a river of blood;
իջին յաչացն —ք արտասուաց, he shed a flood of tears.
• ՆՀԲ լծ. հյ. հեղեղ, ողո՜ղ և թրք. oluy «ջրանցք» (իմա՛ «խողովակ»)։ Հիւնք. աղխ բառից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 334 հյ. ողող, ալիք, հեղուլ, սումեր. uš «թուք», ik «ակն», ak «ճահիճ», թրք. 5l, ul «ծով» ևն բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 423 թրք. oluq «խողովակ»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. ուլխ, օլուք։
• ՓՈԽ.-Ըստ Պալեան, Բիւր. 1898, 713 հա-յերենից է փոխառեալ Կեսարիոյ հայ, թուրք և յոյն ժողովրդի գործածած ulx «ուղխ, հե-ռեղ» բառը. օր. jemaat ulx oldə aqdə «ժո-ղովուրդը հեղեղի պէս հոսեցաւ»։-Ըստ իս նմանութիւնը պատահական է. որովհետև 1) հայ գաւառական բարբառներում ուղխ բառը գոյութիւն չունի, 2) հյ. յետին ղ=γ հնչումից չէր կարող բխիլ 1 ձայնը, որ գըտ-նում ենք ulx բառի մէջ։ ժառանգները տե՛ս ողն և ուլն բառերի տակ. իմաստի կողմից հմմտ. յատկապէս լտ. ulna «գրկաչափ», գերմ. elle, անգլ. ell, հոլլ. el. հիսլ. oln, անգսք. eln «գրկաչափ»։ (Չափե-րի արժէքի փոփոխութիւնը շատ սովորական երևոյթ է լեզուների կեանքում)։-Աճ.
hard, harsh, austere, vexatious, difficult.
• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. զնդ. daožahva. dužañhav «դժոխք», պհլ. dō-šax*, արձանագրութեանց մէջ dōšaxvī (կարդա՛ dsžax՝, dožax), պազենդ. dožax, պրս. [arabic word] dōzax, աֆղան. dōγax, քրդ։ օკ» dúžē, արևել. քրդ. duzax, բելուճ. dōzak, dozē «դժոխք» (Horn, § 581)։ Բուն նշանակում է «վատ կայան» և ծագում է զնդ. duž «դժ-, վատ»+añhav «լինել, էու-թիւն, գոյութիւն, կեանք» բառերից (Bar-tholomae, 675, 756)։ Հայերէն ձևը ծագում է իրանեան *dužax'a ձևից, ուր a դարձել է o՝ յաջորդ * ձայնի ազդեցութեամբ, որով բառը եղել է *dužox*a>*dužox>դժոխ։ Սրա հետ հմմտ. թուրֆանեան պհլ. dwšwx, որ պետք է կարդալ *dušox կամ *dōšox. առաջին ձևի հետ նոյնանում է հայերէնը, իսկ երկրորդի հետ վրաց. ჯოჯოხეთი ջոջոխեթի «դժոխք», որ նոյնպէս իրանեան փոխառու-թիւն է (հմմտ. հյ. ճուճաղ, ճուճաղխք գըր-չութիւնները)։ Վրաց. ջոջոխեթի գայիս է հնագոյն *դոջոխեթի ձևից, որի արմատն է *դոջոխի (-եթի տեղական մասնիկ է)։ Նա-խաւոր ատամնականի քմականի վերածուե-լու համար հմմտ. վրաց. չեչխլի «կրաև»< *թեչ խլի, ինչպէս ցոյց են տալիս մինգ. dačxiri և լազ. թաշխիրի «կրակ»։ (Նոյն երևոյթը գտնում եմ նաև Ղզլարի հայոց մօտ՝ Ջարջումանեան ազգանուան մէջ, փո-խանակ Թարջումանեան, որ է «թարգմա-նեան»)։ Վրացի ձևից յառաջացած են թուշ. ջօջխեթա, չեչէն. ջուեմիխաթ «դժոխք»։-Հիւբշ. 142-3։
deep, hollow, excavated;
profound, deep;
ի —, deeply, profoundly;
thoroughly;
grievously;
— տգիտութիւն՝ վէրք, profound ignorance;
deep wound;
խաւար —, thick, dreadful darkness;
— աղքատութիւն, profound misery, abject poverty;
ի — ձմերան, in the depth of winter;
ի — ամարան, in the middle of summer;
պեղել ի —, to excavate deeply.
• Հեսիքիոսի աւանդած պրս. ϰῦρος ձևե-րի հետ (տե՛ս Lagarde, Gesam. Ab-hnd. 223, 17)։ Հիւնք. խոր, հոր և խո-րել հանում է խոհ-ից, իսկ երդմնախոր բառի երկրորդ մասը՝ որ այս արմա-տից է, մեկնում է պրս. xordan «ուտել» բառով։ Դ. Սարգսեան, Բիւր. 1898, 484 դնում է մի որ արմատ, որից հանում է խոր, հոր, որոգայթ, ձոր, ծործոր։ Bug-ge KZ 32, 84 պատահական է գտնում չեչեն. korguñ, թուշ. xokru, կազիկում. kurt, ավար. goarid, պրս. kur հոմա-նիշները, որոնց վրայ կարող ենք աւե-լացնել նաև խունսագ. gwoaride. սա-մոյ. kore, koreya, օսթյաք. kor, koret «խոր տեղ»։ Patrubány IF 14(թ. 1903), էջ 57 յն. ϰείρω «կտրել, ոչնչացնել», հբգ. scêran, գերմ. scheren ձևերի հետ։ Անդրիկեան, Բազմ. 1905, 512 հոր-ից է հանում։ Patrubány ՀԱ 1910, էջ 93 հնխ. sega «կտրել» արմատից։-Karst, Յուռառձան 400 ասուր. hurru «փապար, խոռոչ», 401 սումեր. g'ar «երկինք, ան-դունդ», 408 սումեր. ur «ոտքի գար-շապար», urugal «դժոխք, գերեզման»։ Ղափանցեան ЗВО 23, 356 քրդ. k'ur «խորունկ»։ Պատահական նմանութիւն ունի վազ. xir «խորել, գողանալ»։ Jus-ti. Kurd. Gram. 103 քրդ. kura «խոր» բառի հետ։ Nyberg տե՛ս խոնարհ բա-ռի տակ։
socket;
snuffer-tray;
candle;
candle-light.
• = Իրան. *bazmak հոմանիշ ձևից, որ թէև չէ գործածուած բնաւ իրանեան գրականու-թեան մէջ, բայց հայերէնի հետ նոյնն է հաստատում ասոր. [syriac word] mazməxā (բա-ցարձակ ձևը mazmak) «ճրագ, աշտանակ» (Brockelm. 96 ա, 182բ), որ բնիկ սեմա-կան չի կարող լինել և նոյն իրանեան բառից փոխառեալ պէտք է լինի։ Ասորերէնի մէջ նախաձայն b՝ յաջորդ վանկի m-ի ազդեցու-թեամբ վերածուել է m-ի։-Հիւբշ. 114։
• ՆՀԲ բազմիլ բայից (ճրագ՝ որ բազմի ի վերայ աշտանակի)։ ՋԲ բազմիլ բայից և կամ բազուկ բառից (ճրագակալ, այ-սինքն բազուկք աշտանակին)։ Ուղիղ մեկնեց նախ Bötticher, Horae aram. էջ 38 և Lagarde, Gesam. Abhd. էջ 63, համեմատելով ասորի ձևի հետ։
force, vigour;
power;
means, faculty, capacity, ability;
— է, it is possible;
ոչ է —, it is impossible;
ըստ կարի, as much as possible;
ըստ կարի փութով, with all possible speed;
ըստ կարի նուազ, as little as can be;
իւրաքանչիւր ըստ իւրում կարի, every one according to his ability;
որչափ իկարի քում իցէ, as much as you can or as lies in your power;
ըստ իւրում կարի— զօրութեան իմոյ, to the utmost of my power, the best I can, all I can;
ոչ գոյ ի ձեռս մեր —, it is not in our power, we cannot;
իվեր քան զկար իւրեանց, beyond their strength.
• ՆՀԲ լծ. թրք. քիրիշ «լար», նոյն ընդ կառան, խառան, այսինքն պարան։ Տէրվ. տե՛ս կարկել բառի տակ։ Հիւնք. պրս. xar «էշ» բառից։-Հիւբշ. 166 ա-սում է թէ կապ չունի հյ. կար «ոյժ» և իրան. kar «գործել» արմատների. հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 308 սանս. gala «չուան», guna «լար»։ Karst, Յուշար-ձան 404 սումեր. g'ar «կապել, շղթայ, գօտի», հյ. գերի, խառան։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 201 պրս. [arabic word] kār «գործ» բառից, իբր «գործել, բանիլ»։
• ՓՈԽ.-Հաստատապէս հայերէնից են փո-խառեալ բոշայերէն կարխը «կար, կարկա-տան». կարխըկարիչ «թել, մանած» (այս խը և իչ մասնիկների մասին տե՛ս նաև ծածկել, ծամել, քարշել և քսել բառերը)։-Հյ. գւռ. կարափէտ ձևից է գւռ. վրաց. ❇რა-ბეტი կարապետի «եռանկիւնի փայտէ պրիզմա, որի վրայ կօշկակարը կարելիք կաշին է ամրացնում» (տե՛ս ბერიძე, bიტვ ვის-კონა, Бepидзe, Гpyə. rлоccаpiи nо имеp-гкому и paч'инскому говорамъ. CI. 1912, էջ 20)։-Հայերէնի հետ շատ նման են, բայց չենք կարող փոխառեալ համարել վրաց. კერვა կերվա «կարել, եզերքը երիզել, կար-կըտել, միասին կարել, նորոգել», გაკერვა գակերվա «կարել, նորոգել», ვადაკერება զադակերեբա «միասին կարել», ինգիլ. მეკერვაς շեկերվայ «կար կարել»։ Բոլորի պարզ արմատն է կեր։ Արդեօք այս երկու-սի մէջ նախնական կապակցութիւն կա՛յ։
• ՆՀԲ կար՝ լծ. ճար, թրք. ջարէ (եմա՛ պրս. čāra), յն. ϰράτος «ոյժ» Peterm. 25, Justi, Zendsp. 79, Lag. Gesam Abhd. 297, Beitr. baktr. Lex. 41 կը-ռում են սանս. kr, kāra, պրս. kār «գործել» արմատներին։ Justi, Kurd. Gram. 209 քրդ. kārim «կարող եմ. կրնամ»։ Տէրվ. Նախալ. 78 սանս. gā-ru, guru, յն. βაρός, լտ. gravis, գոթ. čaurus «ծանը» և թերևս հյ. ծանր բա-ռերի հետ հանում է հնխ. gar «կարող լինել» արմատից։ Meillet MSL 8, 288 հայ. կարի համեմատում է յն. βαρῦς «ծանո» բառի հետ։ Հիւնք. կար «կար-կատան» բառի հետ հանում է պրս. xar «էշ» բառից, իսկ կարաձմեռն=թրք. aa-ra qəš «սև ձմեռ» (այն է «դաժան ձը-մեռ»)։ Հիւբշ. 166 ասում է թէ բնար կապ չունի հպրս. kāra «ժողովուրդ, եւումը. բանակ», սանս. kara «ձեռք. գործողութիւն, գործք» պրս. kār «գործ» ևն ռառերի հետ։ Patrubány SA 1, 196 լիթ. giriu, girti «հռչակել», սանս. gur-ti «գովասանք» բառերին ցեղակից։ Ենսէն ՀԱ 1904, 271 հաթ. ka... և ūrl արքայանունի հետ է համեմատում։ Scheftelovitz BВ 29, 14 կցում է ւա-gravis, յն. βαρός սանս. gurú-«ծանր» ընտանիքի հետ (նոյնից առնելով յիշում են Walde 353 և Boisacq 115), որ մերժում է H. Petersson, Balt. u. Slav էջ 56 և Ar. u. Arm. Stud. էջ 120։ Մառ, ЗВО 22, 77, ИАН 1911, 470 և ЗВО 1925, 810 նախնական նշանա-կութիւնը համարում է «ձեռք» և կցում է վրաց. խելի, լազ. խե, երկրորդ սիւ-
• ԳՒՌ.-Ղրբ. կա՛րէլ, Գոր. Շմ. կարիլ, Ագլ. զ'm՛րիլ, Աժդ. կարանալ, Երև. կարէնալ, Սչ. գարնալ, Ննխ. գարնալ, գրնալ, Տփ. կարամ, չիմ կանա, կարէնալ, թէ կանէնամ, Ակն գըրամ, գրնամ, Սվեդ. գ'արնիլ, Ասլ. Պլ. Ռ. Սեբ. գրնալ, Տիգ. գրնmլ, Ախց. կրնըլ, Ալշ. Մշ. կռնալ, Խրբ. գռնալ, Հմշ. գայնըմ, գայ-հի, Մկ. կmնալ, Վն. կանամ (կտր. կազա, կարցա), Հճ. գանօլ, Զթ. գանըլ (կտր. գան-ցի)։-Նոր բառեր են անկարանալ, զկար «տկար». հետաքրքրական է Ջղ. կարեվոր «կարելի», անկարեվոր «անհնար»։
• Canini, Et. étym. էջ 12 արաբ. gära «վէրք» բառի հետ։ Karst. Յուշարձ. 4Ո0 ասուր. kar-tu, kuru «տառապանք. սաւ»։ Բառիս հետ շատ համապատաս-խան են գալիս հսլ. gore, ռուս. rope, ուկր. hore «ցաւ, վիշտ», բայց այս ռո-լորը պատահական են, ըստ որում ծա-գում են հսլ. goréti, ռուս. гоpeть «վա-ռել» բայից. հնխ. արմատն է g*'here, որ տալիս է հյ. ջեր, ջեր-մն ևն (Berne-ker 333)։ Պատահական նմանութիւն ունին նոյնպէս ասուր. kúru. ասոռ. ❇ ︎ karyūtā, արամ. [hebrew word] kərīuta «ցաւ, վիշտ»։
spit;
ի — հարկանել, cf. Շամփրեմ.
• = Ասոր. [syriac word] ︎ šappūδa «անթրոց, հա-ցագործի երկաթեայ ձողը՝ կրակ խառնելու համար», որի հետ նոյն է արաբ. [arabic word] saf-fūd «միս խորովելու շամփուր», որից և [arabic word] tasfīd «միսր խորովելու համար շամ-փուրի վրայ անցունելով շարել» (Կամուս. րք. թրգմ. Ա. 624)։-Հիւբշ. 313։
• Lag. Hagiogr. chald. 298 եբր. [hebrew word] sampūr? ձևի հետ, որ Հիւբշ. Սեմակ. փոխ. բառեր (թրգմ. Տաշեան, էջ 35) մերժում է, որովհետև միայն մի անգամ է գործածուած Թարգումի մէջ և դժուա-րաւ է սեմական. նշանակութիւնն էլ մութ է, բայց յամենայն դէպս «շամփուր» չէ։ Հիւնք. շամբ բառից։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მამფηრი շամփուրի կամ ატცურიշամֆուրի «շամփուր», լազ. մինգ. šampuri «շամփուր, նիզակ», սվան. šamfvir «շամփուր»։ Erckert, Die spr. d. Kauk. Stam. 77 կովկասեաններից փոխառեալ է դնում նաև ռուս. šompuli «հրացանի մէջ վառօդ և շորի կտորտանք լցնելու ձող». (այս իմաստը գտնում ենք և Ղարաբաղի բարբա-ռում)։-Վիստոն եղբայրները (թրգմ. Խոր. էշ 72) հյ. շամփուր ձևի հետ նոյն են ղնում յն., οαμώήρα «թագաւորական գայիսոն՝ արեգակի պատկերով» (Յովսեպոս 20, 2)։
cedar;
pine-tree;
cedrine, made of cedar.
• (մօր, մարբ, մարք, մարց, մարբք) «մայր, մայրիկ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ևն. որից մայրաբար Եփր. ծն. մայրակեր Ոսկ։ մ. գ. 3. մայրակնութիւն «իր մօր հետ ա-մուսնանալը» Ոսկ. տիտ. 328 (չունի ՆՀԲ), մայրաքաղաք ՍԳր. մօրաքոյր Ղևտ. ժո. 13 մօրեղբայր (հնից չէ աւանդուած), մօրեղ-բօրորդի Պղատ. օրին. մօրու «խորթ մայր. Ոսկ. պօղ. Ա. 328. Սեբեր. 42 (նաև գրուած մուրու). Եւս. քր. Բ. էջ 116 (ձ. ի մօրէն). աստուածամայր Շար. Սկևռ. Գնձ. անմայր ես. ծդ. 1. Եբր. է. 3. Կոչ. գորովամայր Մաշկ. եղերամայր Ոսկ. եբր. և Փիլիպ. ման-կամայր Ագաթ. մատաղամայր Գ. մկ. ա. 11։ ոսկեմայր Ագաթ. կնքամայր Մխ. ապար. կոչամայր Վրդն. ծն. կուսամայր Պիտառ. ճամամայր Ծն. խգ. 29. Եւս. քր. միամօր ՍԳր. (յգ. սեռ. միամօրուց Տոբ. ը. 19), համմօրեալ Մխ. դտ. ևն։
• re ևն ձևերի հետ։ ԳԴ պրս. madar, mā-δar, mād, māmā, mām, mār, māru հոմանիշների հետ։ ՆՀԲ «որպէս թէ ունօղ զմի այր կամ միացեալ ընդ այր». լծ. և պրս. սանս. յն. լտ. ձևերը։ Ուղիղ են մեննում Peterm. 20, 21, 33, Win-disch. 22, 31, Böttich. Horae 36, Boрp Հմմտ. քերակ. 2, 37, ևն։ Bugge, Lyk Stud L 86 լիւկ. madrane «մայռա-կան»։ Ալիշան, Հին հաւ. 318 Կելտերի մայր կոչած իգական ոգիների հետ։ Հիւնք. հայր բառի՞ց։ Jensen, Hitt. u. Arm 95 կցում է հաթ. mtr, mtar ձևե-րին։
urine, water, piss;
stale;
մրուր միզոյ, urinary sediment.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. meig'h-արմա-տից, որի միւս ժառանգներն են՝ սանս. [other alphabet] meha-«մէզ», [other alphabet] mē̄hati «միզում է», զնդ. ❇ maēza-«մէզ» (որ և massmanl, ❇ maezaiti «մի-զում է», պրս. [arabic word] mextan (ներկ, [arabic word] mezem) «միզել», պհլ. mēzītan «մի-զել», քրդ. mīztin, mistin «միզել», mīz «մէզ», աֆղան. mītal, օսս. mēzun, mīzjn, բելուճ. mīžaγ, mezaγ «միզել», թոխար. mi-ço «մէզ», յն. ὄμιχέω «միզել», ὄμιχμα «մէզ», լտ. mingo, mēǰo, լիթ. mēzú, miszti, լեթթ. mīzt, սերբ. mizam, հիսլ. miga, անգսք. migan «միզել», migoδ «մէզ», գոթ. maihstus, հբգ. mist «աղբ, կու» ևն (Pokor-ny 2, 245, Boisacq 700, Trautmann 185 Walde 486, Ernout-Meillet 584-5, Horn § 1006)։ Հայերէնը հաւասարապէս կարող՝ է գալ թէ՛ հնդևրոպականից և թէ փոխառեալ լինիլ իրանեանից, որի հետ տառացի համա-ձայն է։-Հիւբշ. 474։
• նախ Windisch. 21 համեմատեց սնս. mih, լտ. mingo ձևերի հետ։ Նման հա-մեմատութիւններ ունին Böttich. ZDMG 1850, 358, Lag., Müller ևն։ Canini, Et. étym. 55 պրս. maz։ Հիւնք. գումէզ բառից։ Tomaschek, Die alten Thrak. II. 27 թրակ. μόζουλα «ծոթրին» բառի հետ! Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] maδ' (օսմ. արտասանու-
bladder, vesicle;
— ապակեղէն, balloon;
— հրետի, gun cartridge;
— հրաձիգ, fusee;
cf. Հրատիկք;
— լողական, air-bladder.
• -Կազմուած *փամփ+բուշտ բառերից. երկրորդի ծագումը անյայտ է (տե՛ս առան-ձին). բայց առաջինն է բնիկ հայ բառ՝ հնխ. phamph-«ուռչիլ» արմատից. սրա հետ նոյն են bha*mbh-, ba*mb, pamp-ձևերը. որոնք բոլոր բնաձայն են համարւում. բազ-մաթիւ ժառանգ ձևերից հմմտ. սանս. bim-ba-«գնդակ», bimbī «մի տեսակ դդում», յն. Աέμβις «ջրի պտոյտ, շռնչան», πεμφις «շունչ, փոթորիկ. պալար, ջրի կաթիլ», πομφός «գնդակ, կոճակ, բշտիկ, վահանի ուռած մասը, կումբ», լեթթ. bamba «գունդ», pampt «ուռչիլ», լիթ. bámba «պորտ», bumbulis «պղպջակ», ուկր. buba «բշտիկ», չեխ. boubel «ջրի պղպջակ», լեհ. babel «ջրի պղպջակ, պալար», ուկռ. biiba «բշտիկ», սերբ. bubulǰica «բշտիկ», bubla «գնդակ», սլով. boblǰati «պղպջակել», մբգ. bemstīn «հաստափոր», դան. bams «յոյր մարդ», fomp «հաստափոր մարդ», նորվ. nempa seg «տկռիլ» ևն (Pokorny 2, 107 109. Boisacq 765)։
• Յն. πομφός բառի հետ համեմատեց նախ Justi, Dict. Kurde էջ 74 հ։։ փոշտ, բայց ո՛չ փամփուշտ։ Ուղիղ մեկնեց նախ Տէրվիշ. Նախալ. 92, որ դնում է սակայն փամփ-ուշտ և կցում է լիթ. pámti «ուռիլ», pampalas «ու-ռած» ռառերին։ Bugge, Btrg. 20 ան-կախաբար յն. πομφός ձևի հետ։ Նոյնը կրկնում են ուրիշներ. վերջին անգամ
bag, pouch;
— որսոյ, game-bag;
— ուղեւորաց, cloak-bag;
— կշռոց նենգութեան, bag of false weights.
• , ի-ա հլ. «պարկ, քսակ, մա-խաղ» Միք. զ. 11. Յհ. կթ. Երզն. մտթ. որի հետ նոյն են ապաւասիկ կամ պայուսակ Ոսկ. մտթ. պայուասիկ «դրամական մի կշիռ կամ չափ, 50 լիտր» (ճիշտ հաշւով 16 kil 320 gr. ըստ Մանանդեան, Կշիռները, էջ 41) Շիր. Սեբ. 147 (սխալմամբ գրուած է պալ-ռասիկ տպ. Պօլիս, էջ 231). Բռ. երեմ. 264 գրում է պայսուկ և էջ 270 պաւակս. արդի գրականում կայ միայն պայուսակ «չանթա»։ («Քսակ» և «դրամական չափ» նշանակու-թեանց նոյնութեան համար հմմտ. թրք. [arabic word] kise «քսակ. 2. հինգ հարիւր ղրուշի գումար»)։
• -Պհլ. *payūsak ձևից, որ չէ աւանդուած. սրա հետ հմմտ. պրս. օ [arabic word] payūza, օ [arabic word] paivaža «շապիկ և նման նմին լայն հան-դերձք»։ Իրանեանից փոխառեալ է նաև ա-սոր. [syriac word] payūsag կամ payvasaα «վզնոց, ցանց» (Brockelm. Lex. syr 271ա)։-Հիւբշ. 220։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ. Lag Ges. Abhd. 74 և Arm. Stud. § 1805, որ կասկածում է պրս. payūza ձևի վրայ. սխալ է գտնում կապել իրանեան բառը ուս ձևի հետ։ Müller WZKM 10, 356 իբր բնիկ հա՞յ սանս. wasti-, լտ. vesica «քսակ» բառերի հետ։ Karolides տես փայծաղն։ Պատահական նմանու-թիւն ունին լատ. bisaccium, նյն. βισάϰϰι իտալ. bisaccia, լեհ. bisagi, ուկր. be-Sáhy, բուլգ. bisági «վերարկուի գըր-պան», ֆրանս. besace «երկաչեայ պա-ւուսակ», որոնք ծագում են լտ. bis «կրկին» և saccus «պարկ, քսակ» բա-ռերից (Berneker 57)։
means, way, expedient;
way, egress;
resource;
solicitude, utmost diligence;
industry, invention, ingenuity;
deceit, artifice, insidiousness, fraud, trick, intrigue;
style, method;
—ք պատերազմի, stratagem;
—ք հայթայթանաց, remedy, means, way;
—ք բժշկութեան, remedy, cure, medicament, medicine, physic;
չարարուեստ, չարիմաց, ճարտարիմաց or խորամանկ —ք, artfulness, craft, shuffling, artifice, cunning, dodge, intrigue, wiles and shifts;
—ս հնարել, խորհել, իմանալ, ի —ս հայթայթանաց մտանել, to bethink oneself of a device or expedient, to tax one's ingenuity, to contrive, to adopt or employ means to;
հնարել ումեք —ս, to deceive, to cheat, to dwindle, to defraud;
to plot, to machinate;
իմանալ զամենայն —ս, to be fertile in expedients;
յանհնար —ս մտանել, to be wavering, irresolute, to vacillate, to hesitate;
to know not which way to turn oneself;
զամենայն —ս հնարել, ի զանազան —ս մտանել, to bend all one's mind to, to task all one's powers of ingenuity and application, to do one's utmost, to use one's utmost endeavours, to do all or any thing one can, to strive with might and main, to try every art, to leave nothing untried, to leave no stone unturned, to move heaven and earth;
որպէսի —ս եւ իմանայցէ ոք, whatever artifice one may employ;
բիւր ազգի ազգի —ս հնարէր, he used a thousand stratagems;
—իւք իմն ուղղեցի, I found means to rectify;
enthymeme;
չէ —, չիք —, չիք ինչ —, it is impossible, it can't be;
it is done;
եթէ գոյր —, if it were possible;
որքան — է, as much as possible, as much as one can;
— էր նմա, he could have done it;
որ —դ ես անհնարից, Thou, to whom nothing is impossible.
• = Պհլ. պազ. ❇ hunar «գիտութիւն» բառից փոխառեալ. հմմտ. զնդ. ❇ hunara-«ճարտարամտութիւն, անձնական արժանաւորութիւն, իմաստութիւն, հնարի-մառութիւն», haδa-hunara «հնարիմաց, ճարտար», պրս. ❇ hunar «ճարտա-րութիւն, հնարագիտութիւն, խելք, միտք. հանճար», hunarvar «հանճարեղ, հնառա-գէտ». պարսկերէնից փոխառութեամբ՝ բե-լուճ. hunar, աֆղան. hunr, քրդ. huner, թրք. huiner, վրաց. უნარი ունարի, բոլորն էլ «մտքի կամ ձեռքի ճարտարութիւն, հնարի-մացութիւն» (Horn § 1108)։ Իրանեան ձևե-րի. հետ համեմատւում են սանս. [other alphabet] sīnara-(նոր հնդ. sundara-) «ուրախ-զու-արթ, վեհանձն, գրաւիչ, գեղեցիկ». բոլորի ծագումը դրւում է սանս. զնդ. nar-«տոա-մարդ, այր» բառից, hu-«լաւ» մասնիկով. իբր թէ «տղամարդութիւն» նախնական նշա-նակութիւնից երանգաւորուած. հմմտ. հիռլ. so-nirt և կիմր. hy-nerth «քաջ, կտրիճ, ու-4եղ» (Pokorny 2, 332)։-Հիւբշ. 181։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Շմ. Սչ. հնար, Սլմ հնmր, Ալշ. Գոր. Ղրբ. Մշ. Ննխ. հնարք, Սվեդ. հնուրք, Մկ. խնարք1. ուրիշ տեղ գոր-ծածական են նոր փոխառութեամբ հունար, հիւնէր ձևերը. կայ նաև իմաստի տարբե-րացմամբ՝ հնար «ճար, միջոց», հունար «հմտութիւն, վարպետութիւն»։ Բայական ձևով են՝ Ննխ. Սեբ. հնարէլ, Շմ. հնարիլ. Տիգ. հնmրիլ և իմաստի փոփոխութեամբ՝ Սչ. հնարել «միջնորդել», ինչպէս և հնար «միջնորդութիւն»։ Հետաքրքրական ձևեր են Տփ. անհրանէլի «անհնարելի, անհնարին» և հնարաւորուիլ Ախց. «յարմարուիլ, իրար հետ եօլայ գնալ» (Ամատ. էջ 398), որի հետ նոյն է հնաւորուիլ Վն. «մէկի հետ վարուիլն ի-մանալ, ամէնքին հաճելի լինելու բնաւորու-թիւնն ունենալ» և անցողականով՝ հնաւոր-ցընել Մշկ. «գոհացնել, գոհ կացուցանել»։
fish;
Pisces;
կապոյտ —, silurus, sheat-fish;
կարմիր —, gold-fish;
— ծովու, salt-water fish;
ձկան ականջ, մահարար, cf. Ձկնականջ, cf. Խռնդատ;
ծովու ձկան արիւն, cf. Կոնքեղ;
սակառի, սոսինձ, տապակ, փամփուշտ, թեփ, մորթն ձկան, fish basket, fish glue or isinglass, fish kettle, fish maw, fish scale, fish skin;
— որսալ, to fish, to go a fishing;
— խորովել, to grill, to broil fish.
• Klaproth, Asia pol. էջ 100, 134 լեզգ. ավար. cua, Ենիսէյ tyg, tig, լիվ. zuwe։ ՆՀԲ «որպէս թէ ձուիկ, լի ձուօք»։ Pe-term. 23 եբր. [hebrew word] dāg «ձուկ» բառի հետ։ Ուղիղ մեկնեց նախ Böttich. Ari-ca 54՝ համեմատելով լիթ. ձևի հետ. նոյնը կրկնում են կամ ընդարձակում Muller SWAW 48 430 Eick KZ 22 384։ Մորթման ZDMG 31, 417 բևեռ. žikuni?-Հիւնք. յն. ϰύϰνος «կարապ» ռառից։ Karst, Յուշարձան 415 ճապոն. sakana, մոնգոլ. dzigasun, կալմուկ. dzagasun «ձուկ»։ Մառ. ИАН 191z 320 ավար. ču'a «ձուկ» բառի հետ, իսկ 1926, 391 ջուր բառից է հանում. նոյնը տե՛ս և Cpeд. neрeдвиж. 41։
• ԳՒՌ.-Ջո. ձ'ուկն, Ագլ. ձուկնը, Աժտ. ծուկնը, Ղրբ. ծուկնը, ծիւկնը, Շմ. ծիգգնը, Ախց. Կր. ձ'ուկ, Տփ. ձուգը, Ննխ. Պլ. ձուգ, Ալշ. Ակն. Երև. Խրբ. Հճ. Մշ. Սեբ. ձ'ուգ, Գոր. ծիւկնը, Հմշ. ծուգ, Հւր. ձիւգ, Մկ. Վն. ծիւկ, Մրղ. ծիւկ', Սլմ. ծիւկ', ծիւնm, Ռ. Տիգ. ցուգ, Սչ. ցուգը, Ասլ. ձ'իւգ, ձ'իւյ, Սվեդ. ձ'էօգ, Ոզմ. ձ'էօւկ (jhöuk), Զթ. ծօգ, ձ'ոգ։ Նոր բառեր են ձկնակ, ձկնահոտ, ձկնաման, ձկնամէջք, ձկնամիս (այս բառը գիտէ ար-դէն Բառ. երեմ. էջ 216), ձկնապահ, ձըկըն-խոտ, ձկնձու, ձկնոտ, ձկնկուլի «մի տեսակ ջրային թռչուն» (իսկ Շլ. ձկլկուլի «շերեփուկ ռորտի». (Pokorny 1, 664, Ernout-Meillet 735)։ Այս բառի հետ պատահական նմա-նութիւն միայն ունի արաբ. [arabic word] sa-qanqūr, որի վրայ տե՛ս սնգուր)։
texture, tissue;
tress;
braid;
intertwining, interweaving, wreathing;
knit;
դեղձան —ք, golden tresses;
— ձեան, avalanche, snow-slip.
• Brosset JAs. 1834, 369 ևն վրաց. քսովա ձևի հետ։ ՆՀԲ լծ. հիւսէյին իշլէ-մէք! Մորթման ZDMG 31, 432 և 573 մեր բառին է կցում հյ. հիւսն, գերմ. Haus «տուն», բևեռ. huçi «տուն», hվ-çini «հիւսն, հիւսել»։ Justi, Zendsp. 190 ա զնդ. pis «զարդարել», սանս. piç, pinçáti, պրս. abistan, փռիւգ. πεσοινοῦς։ Տէրվ. Նախալ. 105 հիւսել, հիւսկէն, հեսկ դնում է հնխ. viç=visk արմատից, որի պարզական vi ձևից գալիս են սանս. vā, հսլ. viti, լտ. vfere, հյ. հենուլ ևն։ Müller WZKML 8, 282 pis արմատի (pis «գրել», pis «զարդա-րել») *pipis կրկնականից։ Հիւնք. հիւս «ձեան հիւս» բառից։ Scheftelowitz BВ 28, 282 սանս. pā̄ça «չուան, կապանք» և գերմ. fangen «բռնել» բառերի հետ հնխ. pek' արմատից (նոյնը նաև Boi-sacq 778)։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 142 յն. ύφαινω «հիւսել» բառին ցեղակից։
oracle;
words;
sentence;
message, errand, order, ordinance;
counsel, advice;
—ս տալ, որոտալ, to deliver or utter oracles;
ի —ս անկանել, to parley, to negotiate, to enter into treaty;
—ս առաքել առ ոք, to send to say.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, իբրև պրս. փէյղամ։ ՆՀԲ «արմատն է պա, պատ, նոյն ընդ բա, բայ, բառ, բարբառ, բան, լծ. յն. ֆա՛դիս, ֆա՛սիս, լտ. fari, fa-tum. fama. կայ և ի բառսդ պատաս-խանի, պատուէր, պատմել ևն»։ Peterm. 21 եբր. piϑgām, յն. φϑέγμα «ձայն, հրն-չիւն, խօսք», պրս. paiγām։ La Groze, Ձեռ. աշխ. տե՛ս Բազմ. 1897, էջ 8 եբր. և մարական ձևերի հետ։-J. Gildemeis-ter, Zur Etymologie altpers. Wörter im Semit. ZKM 1842, 214 պրս. և եբր. ձևերի հետ, իբր prati-gam։ Ուղիղ են հսամեմատում Böttich. Rudim. 52 211, ZDMG 1850, 360, Arica 77, 277, Lag Ujrgesch. 463, Gesam. Abhd. 79, Btrg baktr. Lex. 50, Müller SWAW 38, 574 -6, 39, 394, 408, Հիւբշ. KZ 23, 13 ևն։
rancour inveterate hate, spite, ill-will, resentment;
revenge;
— ի վրիժուց, out of or from hatred;
— պահել, ի —ս մտանել, to bear or owe a grudge, to bear malice or ill-will, to bear hard;
— ի մտի ունել, to keep alive resentment for an injury;
— ունել ընդ ումեք, to have a grudge or spite against;
հանել զվրէժ քինու, խնդրել զ— վրիժուց, to by revenged, to revenge oneself.
• նախ ԳԴ կցեց պրս. քիյն բառին։ ՆՀԲ սրա հետ նաև եբր. քանա «նա-ևանձ»։ Mü̈ller SWAW 41, 7 պրս. kīn. Justi, Zendsp. 76, Lag. Btrg. bktr. Lex. 12, Հիւբշ. KZ 23, 20 և 403 պրս kīn, զնդ. kaenā։ Այս բոլորը հայ բառը դնում են իրանեանից փոխառեալ։ Առա-ջին անգամ Տէրվ. Altarm. 9 կցում է նաև յն. ποινή ևն ձևերը։ Հիւնք. պրս. քինէ, քիւնու։ Հիւբշ. 257 դնում է իրա-նական փոխառութեանց կարգը, ըստ որում քէն ձևով և նշանակութեամք նոյն է պհլ. ken բառի հետ։ Սրան հա-կառակ է կանգնում Meillet MSL 7 162, 8, 281, 10, 269 և վերջին անգամ ASI л 94, 167 և ցոյց է տալիս որ քէն բնիկ է. արդարև հնխ. kšoinā-տալիս
• է ճշտիւ հյ. քէն. «վրէժ» նշանակութիւ-նը կայ յունարէնի, լատիներէնի, նոյն իսկ սերբերէնի մէջ իսկ պհլ. kēn պի-տի տար հյ. *կէն։ (Իրան. k հին փո-խառութեանց մէջ տալիս է կ և միայն նոր շրջանում դառնում է ք)։ Patrubá-ny, Monde orient, 1907/8, էջ 221 և 21 1908, 276 հիսլ. sviϑa «այրել, ջեռնուլ» բայի հետ։
ardent, burning, inflamed, on fire;
shining, brilliant;
fire, ardour, brilliancy, splendour;
— ի —, glittering, sparkling, resplendent, cf. Փայլուն, cf. Շողշողենի, cf. Պայծառ.
• = Բոլորովին նոյն է հնչում կամիս. war «վառել» բառի հետ. բայց ըստ որում հյ. նախաձայն վ-ով բառերը ընդհանրապէս բնիկ չեն, ուստի և վառել պիտի լինի փո-խառութիւն կամ կամիսական ընտանիքից և կամ իրանեան համազօր մի բառից։ Կա-միս. war «վառել» բառին նման են հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varú «տա-քութիւն», լիթ. virti, լեթթ. vir't «եփել», ռուս. варить «եփել», вapeнie «եփում, եփ, կերա-կուր», bap «խորշակ, եռացած ջուր, արե-գական տաքութիւն» ևն։ Այս բառերը ոմանք դնում են առանձին հնխ. ver «եփել» արմա-տի տակ, ուրիշներ հնխ. ver «խոնաւութիւն, թաց» արմատին են միացնում, իբր թէ ջրի հոսելու, բխելու, եռալով դուրս ժայթքելու ռառափարիզ (Berneker 334, Boisacq 729, Pokorny 1, 268-9)։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. հուր, այրել, յն. πῦρ, լտ. uro, ardens։ Lag. Urgesch. 241 հսլ. wariti «եփել»։ Pictet 2, 263 պրս. war, wa-razm. warāγ և հսլ. wariti «եփել» ևն։ Տէրվ. Altarm. 51 օր, վաղ ևն բառերի հետ՝ կցում է սանս. uš «այրել», uša «փայլուն» ևն բառերին։ Canini, Et. é́tym. 27 սանս. vīra «պղպեղ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 262 հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varu «տա-քութիւն», լիթ. virti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ Տէրվ. Նախալ. 106 հնխ.
• var «վառել, եռալ» արմատի տակ, հմմտ. ռոթ. varmjan «տաքացնել», vu-lan «եռալ», լիթ. virti «եփիլ», յն. ատտ. ἀλέα «տապ», սանս. ulka «հըր-դեհ», լտ. Vulcanus «Հրոյ դիք»։ Mül-ler WZKM 9, 297 գոթ. varmjan, գերմ. warm «ջերմ», պրս. var «տաքութիւն» ևն։ Bugge, Etrusk. u. Armen. 77 ետ-րուսկ. verse «կրակ»։ Bugge KZ 32, 56 մերժում է համեմատել հսլ. virja ևն բառերի հետ՝ իրարից տարբեր հա-մարելով «վառել» և «եփել» նշանակու-թիւնները։-Հիւբշ. 494 նոյնպէս անա-պահով է համարում։ Հիւնք. վարանիլ բայից։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 զնդ. haurva, արաբ. վուռէ, վառ են։ Patrubány IF 14, 60 լտ. ver, յն. εαρ «գարուն» բառերի հետ է կապում։ Scheftelovitz BВ 29 (1905), էջ 42 սանս. varnu «արև», varni «ոսկի», հսլ. varú «տաքութիւն», variti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Մերժում է Pokorny 1, 269, որովհետև հնխ. u տալիս է հյ. գ)։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bar, թրք. parlamaq «փայ-լիլ», Karst, Յուշարձան 401, 403 սու-մեր. bar «փայլիլ, փայլակ, արեգակ», 408 սումեր. ur «տաքութիւն, կրակ. այրել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 362 փառք բառից! Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. (կամիս). var «վառել»։ Նոյնը անկախաբար Աճառ. Նորք 1925, մ 5, էջ 393։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), էջ 269, 252, 255 ալբան. vale, հյ. գոլ, մբգ. walm, հսլ. varù «տաքութիւն», պրս։ var «տաքութիւն», սանս. varnū «արեգակ», urvási «տռիփ»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. ❇varī «բոցավառիլ» (Կամուտ, թրք. թրգմ. Գ. 946), [arabic word] vār «կրակ վառելու համար օջախ պատրաստել» (անդ, Բ. էջ 137)։ Տե՛ս և վառել «կպցնել»։ Կամիս. war «այրել» ձևին է կցում նաև Benveniste BSL 33, л 99, էջ 136 և դնում հնխ. wer-s-արմատից, առանց անդրադառ-
whip;
spur;
stimulus;
— չուանեայ, whip-cord;
— հեծելոց, riding-whip;
հարուածք —աց, lash, cut, stroke of a whip;
cf. Կուշտ.
• = Ասոր. [syriac word] matrəqā «խարազան, խթան» (Brockelmann, Lex. syr. 142 ա) բառից, որի հետ նոյն են նաև ռաւմ [hebrew word] matraqā «գաւազան», արաթ. [arabic word] mitraq «բուրդ ձաղկելու փայտ, թակ, գաւազան», [arabic word] matraqa «գաւազան. մուրճ», [arabic word] mitrāq «գաւազան, սուր»։ Արաբերէնից են փոխառեալ վրաց. მათრახი մաթրախի «մտրակ», մինգ. მატრახი մատ-րախի, მართახი մարթախի, սվան. მრდაჟკ մրդաղ'կ, მ3დრაჟ մհդրաղ՝ «մտրակ»։ Սե-մական բառերի արմատն է trq «զարնել», որ թէև չգիտէ ասորին (Brockelmann դնում է ենթադրելի trq արմատի տակ), բայց ունի արաբը, որ է ❇ trq. «զարնել, ծեծել, ձաղկել» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 10)։ -Հիւբշ. 312։
• Brosset JAs. 1834, 377 վրաց. ձևի հետ։ ՆՀԲ մտրուկ կամ մտղել «քշել» ւբառերից։ Ուղիղ մեկնեց Müller WZKM 8, 283 (թրգմ. ՀԱ 1894, 294)։ Հիւնք. մկրատ բառից։
fit, proper, suitable, decent, convenient;
accident, case, incident, hazard, chance;
ի — լինել, to suit, to be proper or fit;
ի — ժամանակի, in due time;
— լինել, to chance, to happen, to fall out accidentally;
ի — գալ՝ ելանել՝ պատահել, to agree, to suit, to be convenient;
to succeed, to happen;
ի — է, it is hecoming, necessary;
— է, it is possible;
— թուիլ, to appear suitable;
եթէ — տացէ, if by chance;
— եղեւ ընձ, it has happened to me;
— եղեւ ի միում աւուրց, it happened one day;
towards, with respect to, in the place where;
to the side of;
— եւ —, very suitable;
properly;
—ու —, fixedly, attentively;
— նկատել, to look at with surprise or astonishment.
• Botich, ZDMG, 1850, 353 և Las. Urgesch. 929 դիպիլ = սանս. dīp։ Հիւնք. թև բառից։ Karst, Յուշարձան, 400 ասուր. tebu «յարձակող», tibū «յարձակիլ»։ Andreas, ЗAH, 8 (1908), 67 մանիք. պհլ. [hebrew word] dībag «ճակա-տագիր, բախտ» բառի հետ է կցում։ Մառ, ИАН, 1918, 343 դեմ բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. დმი դմի «մինչև, դեպի»։
chest;
caisson;
trunk, box;
դնել յարկեղ, to pack up, to put in a chest;
հանել յարկեղէ, to unpack.
• Լատին բառի հետ համեմատեց նախ Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 57, յետոյ ՆՀԲ, Տէրվ. Մասիս 1881 ապր' 27 և Հիւնք։ Հիւբշ. IF Anz. 10, 43 դը-նում էր բառս յունարէնից հասած մևս. Scheftelovitz BВ 29, 69 լատինից։ Ղեր-ջին անգամ Meillet MSL 18, 349 գոյց տուաւ որ ուղղակի ժողովրդական լա-տիներէնից է։
small hawk.
• = Պրս. *gavaz հոմանիշ ձևից փոխառեալ. այս ձևը աւանդուած չէ պարսիկ գրաևանաւ-թեան մէջ, բայց հաստատւում է հայերէնի հետ նաև վրաց. გავაზი գավազի «բազէ» բառով։ Պարսկերէն կայ [arabic word] guvaš «փոքր որձ բազէ», որ թերևս ուղղելու է ❇ gavāz. ՆՀԲ էլ ունի պրս. կիւվէզ ձևը (իմա՛ guvaz), որ սակայն բառարաններին անծանօթ է։-Հիւբշ. 264։
mulberry;
սպիտակ կամ սեաւ —, white or black -;
թթոյ օշարակ, a drink made from mulberies;
ծառ թթոյ, cf. ԹԹենի;
—ք, piles, hemorrhoides.
• Առաջին անգամ ԳԴ դրաւ պրս. tut բառի համեմատութիւնը։ Պրս. արաբ. և թրք. բառերի նոյնութիւնը յիշում է ՆՀԲ։-Lag. Urgesch. 822 պրս. բառի հետ։ Ղ. Աղայեան, Աղբիւր 1890, 275 ծառն ու բառը Չինաստանից տար-ծուած և Պարսկաստանի վրայով անցած հայոց։ Հիւնք. թութ դնում է թուզ բա-ռից, իսկ թրք. թութ փոխառեալ է հայե-րէնից։
proud, haughty, presumptuous, arrogant.
• Հներից Լծ. նար. մեկնում է «ոչ (=ան-) բարին հաճեայ»։ Մտթ. եւառը. 130 «ան-բարի հաճութիւն»։ ՀՀԲ ամբարտաւան և ամբարձեալ բառերից։ ՆՀԲ «ամբարձեալ մտօք, հաւան և հաճ ընդ ինքն», ՋԲ «որ ոնդ ամբառնալն հաճի»։ Բագրատունի, Քեր. զարգաց. էջ 652 և Պատկ. Изслыд 18 հաւան=յծ. հաւախ։ Թիրեաբեան, Կարնամակ, ծան. 35 ամբարտակ բառի հետ։
young man, young gentleman;
թէ գոյր —ի գիտութիւն եւ ծերոյն զօրութիւն, if young folks had experience, and old ones strength.
• = Պհլ. *rētaksard «երիտասարդական տարիքով» բառից, որ գրականութեան մէջ աւանդուած չէ. կազմուած է պհլ. retak «ե-իիտասարդ, պատանի» և sard «տարի» բա-ռերից, որոնք գործածուած են պահլաւական գրականութեան մէջ և որոնց հետ նոյն են պազենդ. rēdak «տղայ, պատանի», պրս. [arabic word] ︎ rēdak «անմօրուս երիտասարդ» և զնդ. sarəda-, պրս. [arabic word] sal «տարի»։-Հիւբշ. 148։
out of one's senses, foolish, senseless, mad, crazy, silly;
ծայրագոյն —, an arch-fool, an out-fool and out fool.
• Lag. Symmicta 7, 27 պրս. (իմա՛ արաբ.) xumār «զարթխում» ձևի հետ։ Հիւնք. լն. γειμάρρους «վտակ, հեղե-ղատ» բառից։ Patrubány SA 1, 309 արաբ. himar «էշ» բառից փոխառեալ։ (Ե դարում արաբերէն փոխառութի՛ ւն1)։ Բ. Խալաթեան ՀԱ 1902, 309 ասոր. xamrā «գինի» բառից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 36 պհլ. a-hamār «ան-համպր, անզգոյշ» բառից։
cf. Վտանկ.
• ՆՀԲ «վատ կամ ի վատ ինչ ան-կումն»։ Böttich. Arica 84, 405, Lag. Urgesch. 325 համեմատում են սանս-ātañka-բառի հետ։ Հիւբշ. 249 ձևակեր-պում է վերի ձևով, բայց կասկածելի է համարում։ Հիւնք. տագնապ բառից։ Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8 (1908), 72 գտնելով պհլ. vidang ձևը, ուղղակի կցում է հյ. վտանգ բառին։
bad, wicked, low, vile, base, contemptible, ignoble, degenerate, unworthy, puny, sorry;
cowardly.
• Նախ Schroder, Thesaur. 46 դնում է պրս. badtar։ ԳԴ պրս. պէթէր, պէտթէր։ ՆՀԲ «լծ. վթար, նոյն է ընդ պրս. պէթէր, պէտթէր», իսկ ապականել բառի տակ՝ լծ. յն. φϑείρω։ Պրս. ձևի հետ են համեմատում նաև Spiegel, Huzw. Gram. 189-190, Lag. Btrg. bktr. Lex. 73 ևն։ Թօփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 45 վատ+թիւր բառերից։
shepherd;
cf. Հովիւ.
• ՆՀԲ «թուի բառ եբր. շուփէթ, որ է տեսուչ, իշխան, դատաւոր և կամ պրս. շիւպան, թրք. չօպան»։ ՋԲ համարում ե պրս.։ Müller SWAW 42, 254 համե-մատում է աոս. šubān բառի հետ, որի երկրորդ անդամը փոխանակուած է ու-րիշ բառով»։ Justi, Zendsp. 206 fšu «արջառ» ձևի տակ։ Վերի ձևով ունի Հիւբշ. ZDMG 44, 560։
cf. Քանդակ.
• «քարի վրայ փորագրութիւն» Ոսկ. եփետ. որից քանդել «քակտել, աւերել, քայքայել, փուլ ածել» ՍԳր. «չարչարել. տանջել» Բենիկ. «քարի վրայ փորագրել» Պիտառ. քանդուած «փորագրութիսն, բա-նուածք» Սարգ. Իգն. Նար. քանդումն Խոր. Յհ. կթ. պտղաքանդ «վրան պտուղներ փո-րագրուած» Վկ. գէ. 38. դիւրաքանդ Նիւս. երգ. կրկնութեամբ՝ քանդքանդել Առաք. ատմ. 135, 233. տրա հետ միատին նաև՝
mat, carpet.
• = Պհւ. *tapast բառից, որի պրս. ձևն է [arabic word] tabast. այս բառի նշանակութիւնը աարզ չէ. մօտաւորապէս թարգմանւում է «աւեր, աւերակ կամ ապականեալ և շփո-թեալ». առանձին գործածութիւն չունի, այլ միշտ կից է դրւում [arabic word] tabāh «ապականու-թիւն, եղծում, ոչնչացում, վատթարանալ» բա-ռի հետ. օր. [arabic word] ︎ [arabic word] šod sarāsar kār-i jihān tabāh u tabast «աշխարհի գործերը ծայրէ ի ծայր ապակա-նեցան»։-Աճ.
• ՆՀԲ տապալել կամ տապաստ «օթոզ» ձևից։ Տէրվ. Նախալ. 125 արմատը դը-նում է տապ (աս մասնիկով) և կցում է տապալել բառին։ Հիւնք. աաաստան բառից։ Müller, Armen. VI և Bugee KZ 32, 61 տապաստ «օթոց» բառի հետ։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 722։
soul, spirit, ghost;
the Holy Ghost, Paraclete;
spirit, angel;
soul, person, individual;
soul, breath;
soul, spirit, life, heart;
wind, breath;
sprite, fiend, goblin;
soul, essence, motive, principle, spirit;
meaning, character, spirit;
desire, genius, turn of the mind, disposition, inclination;
երկնային, աստւածային, վեհ, անմահ —, celestial or blessed, divine, sublime, immortal soul;
դիւցազնական, առաքինի, գեղեցիկ, ազնուական, դիւրազգած —, heroic, virtuous, high or elevated, noble or great, tender or sensible mind, soul or spirit;
նուաստ, անարգ, յուզեալ, մոլորեալ —, mean or grovelling, low, vile or ungenerous, troubled, erring spirit or mind;
— բանական, զգայական եւ տնկական, rational, animal and vegetable life or existence;
— իմաստութեան, intellect, spirit of knowledge;
— բանաստեղծական, poetic fire, genius or enthusiasm;
—ք հրեղինաց, heavenly spirits, spirits of light;
—ք խաւարի, spirits of darkness, devils;
հրաժարեալ —ք, the dead, the defunct, the deceased;
դատապարտեալ —ք, the damned;
խաղաղութիւն հոգւոյ, tranquillity or peace of mind, hearts ease;
վեհանձնութիւն հոգւոյ, magnanimity, generosity;
կարողութիւնք հոգւոյ, the faculties of the soul;
հոգւով, in spirit;
spiritually;
feelingly, warmly;
—ք իբր հարիւր հազար են ի քաղաքին կարնոյ, there are a hundred thousand souls or inhabitants in the city of Erzerum;
ճշմարտութիւն է պատմութեան —, truth is the soul or life of history;
մարմին ջանայ հակառակ հոգւոյ եւ — հակառակ մարմնոյ, the flesh is at war with the spirit, and the spirit with the flesh;
խաղաց — տեառն ի վերայ նորա, the spirit of God fell upon him;
սիրել ամենայն հոգւով, to love with all one's heart or soul;
աւանդել զ—ն, to render or give up the ghost, soul or spirit;
փչել, հանել զ—ն, to expire, to die;
աղօթել վասն հոգւոցն ննջեցելոց, to pray for departed souls;
հանգուսցէ տէր զ— նորա, God rest his, her soul;
cf. Ոգի;
հոգւոյ տուն, guest's house.
• ՆՀԲ ոգի դնում է «արմատ բառիցս հոգի, շոգի, հագագ, ոգել, հոգալ, լծ. ոյժ»։ Peterm. 62 շոգի բառից։ Lag. Urgesch. 985 կելտ. pura ձևի հետ։ Տէրվ. Altarm. 6, Նախալ. 46. 93 և Մա-սիս 1882 մայ՛ 24 դնում է pu, spu ար-մատից, որից նաև սփոփել, փոփոգել ևն. հոգի ներկայացնում է փոփոգել բա-ռի պարզականը՝ իբր փոգի, որից հոգի, հգի։ Մառ. ЗВO 5, 317 զնդ. aiihu։ Հիւնք. հոգ բառից։ Meillet MSL 9, 152 դնում է հնխ. owyo-ձևից. հմմտ. յն. αύρα «հողմ», ούρος «յաջողակ քա-մի», ἀfελλα «փոթորիկ»։ Patrubány SA 1, 197 գերմ. spuk «ոգի, ուրուա-կան, հոգեգեշ»։ Գեանջեցեան ZAPh 1, 49 ոգել բառի հետ՝ հհիւս. tjukr «փո-թորիկ», գերմ. fauchen «շնչել»։ Schei-telovitz BВ 29, 44 սանս. sava «գըր-գըռում» բառի հետ։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 ոգ>ոյժ արմատից։ Karst, Յուշարձան 416 մոնգոլ. agur «օդ. շունչ», բուրեատ. ukel, ճապոն. iki «շունչ», 428 և 430 թթր. qaq, qoq «փը-չել, շնչել»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Petersson KZ 47, էջ 273-275, որ ըն-դունում է նաև Pokorny, 2, 79։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 84 ըստ Peterm. հանում է շոգի բառից։
• ՓՈԽ.-Ուտ. հօքապարցու «հոգաբարձու», հօքօց «մեռելի վրայ հոգոց ասելը», հօքοց փէստէսուն «հոգոց ասել տալ», վրաց. ოკუცი օքուցի «մեռելի վրայ հոգոց» (ունի Գրի-շաշվիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 246. հաղորդեց Գ. Ասատուր)։ Հայերէնի՞ց է փոխառեալ գնչ. ogi (եւրոպական գնչ.) «սիրտ, հոգի, քաջութիւն», ongi «սիրտ, հա-կում, կամք», gi (Ասիական գնչ.) «կեանք, հոգի, միտք», ogi dava «հոգին տալ, հոգևն աւանդել, մեռնիլ»։ Պատկ. Дыraны, էջ 42 յիշում է բառիս զանազան ձևերը, ինչ. ogi, odi, odhi, vodi, godi, goti, dzi, ži, gi ևն, «հոգի» իմաստով։ Այս բառերը զանազան ձևով են մեկնուած. այսպէս՝ մի կողմից Pott. II. էջ 216 դնում է սանս. jiva, հին-գուստ. ❇ ǰi «կեանք, հոգի» բառից. նոյն-պէս և Ascoli, էջ 18-19. Paspati է» 394 ցոյց է տալիս որ սանս. ǰiva ձևի հետ պէտռ է կապել գնչ. ǰibe «կեանք». իսկ գնչ. ogi բառը սրա հետ կապ չունենալով՝ կցւում է an'ga «անձն» բառի հետ. բայց սրան էլ ա-ւելի մօտիկ է գտնում գնչ. ongi «սիրտ, կամք, հակում»։ Սրանց հակառակ միւս կող-մից Müller SWAW 66, 278 ընդունում է թէ գնչ. vod'i յառաջանում է հյ. ոգի բառից։ Մի ընդարձակ քննութիւն Mordtmann-ի և Pott-ի կողմից՝ տե՛ս ZDMG 1870, 681-103, ուր գնչ. ogi փոխառեալ է դրւում հյ. հոգի բառից։ -Պատահական նմանութիւն ունին ֆինն. henki, էստ. hifg, լապ. hoeg և ճապոն. ❇ ki «հոգի, ոգի», անդի xek'a, hek'a, կար. xek'oa «մարդ, անձ»։-Տե՛ս նաև վար բառի տակ։
lance, spear.
• (-դունք, -եանց) «նիզակ, տէգ» Յոբ. խա. 17, Փիլ. լին. դ. 183. որից արդնընկէց Բ մակ. դ. 14. արդնակիր Պտմ. աղէքս. արդ-նատէգ Սարկ. հանգ. արդնաւոր Փիլ. լին. 384. Ճառընտ. երկարդնեայ Պտմ. աղէքս. 32 ի՞նչ կապ ունի գեղարդն բառի հետ։
• Lagarde, Arm. Stud. § 243 ՆՀԲ-ի բե-րանն է դնում յն. άρδίς «նետի սուր ծայրը, խթան» բառի համեմատութիւնը և էջ 167 ընդունում է իբրև ստոյգ։ Այս մեև-նութիւնն ունի նաև Հիւնք։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 11 յն. άρδις բառին աւելաց-նում է նաև հիռլ. aird «ծայր» (այսպէս նաև Boisacq 15), բայց չի ընդունում հայ բառի համեմատութիւնը՝ ձայնական օրէնքների անհամաձայնութեան պատ-ճառով. (սպասելի էր ըստ օրինի *արտ)։ Նոյն հեղինակը իր Arm. Gram աշխա-տութեան մէջ բնաւ չէ իսկ յիշած այս համեմատութիւնը։ Seheftelovitz BВ 29. 29 լտ. radius «գաւազան» բառի հետ։ Թեռեարեան, Կարնամակ, ծանօթ. 19, 132 և Արիահայ բռ. 43 պհլ. արտիշ-տար բառի մէջ ուզում է տեսնել արդ ձևը և բառը մեկնել իբրև «տիգաւոր զօրք», միևնոյն ժամանակ արդն և աշ-տեայ իրար է միացնում։ Petersson KZ 47, 245 լիթ. ardai, ռուս. peль, լտ. assar, assis բառերի հետ, որոնք նշա-նակում են «ձող, գերան, տախտակ ևն»։ Pokorny 1, 84 ընդունում է առաջին համեմատութիւնը, բայց միւսները մեր-ժում. է։
bad, wicked, vile, low;
cowardly, weak, pusillanimous, dastardly, craven-hearted, unmanly, poor-spirited or mean-spirited;
idle, lazy, slothful, sluggish;
damage, loss, hurt, ruin, misfortune;
— անուն, infamy, brand of infamy;
— արանց, the most cowardly of men, the basest of wretches.
• Schrōder. Thesaur. 46 փոխառեալ պրս. bad ձևից, որին կցւում է հոլլ. quaed «չար»։ ԳԴ պրս. badl։ ՆՀԲ պրս. պէդ, պէթէր։ Windisch. 18 անգլ. bad «վատ» (որի նմանութիւնը պառս-կերէնի հետ բոլորովին պատահական է)։ Նոյնը նաև Riggs, Քերակ. էջ 61։ Պրս. bad ձևին են կցում նաև Böttich. Arica 82, 379, Lag. Urgesch. 945, Müller SWAW 38, 574 ևն։ Մրռթման ZDMG 26, 589 բևեռ. uedaçini թարդ-մանում է «վատակուրծ», մեկնելով ueda = հյ. վատ, պհլ. vat, պրս. bad+eini= պրս. sīne «կուրծք»։ Հիւնք. վատ «գէշ» = պրս. bad, բայց վատ «երկչոտ»=հյ. վհատ բառից։ Սանտալճեան, L'Idiome 10 խալդ. badušini «աւերեալ» բառի հևաւ Karst. Յուշարձան 401 սումեր. bad «մեռնիլ», 422 թթր. bat, baj «ցած, հառառակ»։ Մարգարեան, ժամանակ 1927 օդ. 3 վեհ+հատ-անել։
• ԳՒՌ.-Ջղ. վատ, Սլմ. Մրղ. վmտ, Երե. Մշ. Տփ. վադ «յոռի, գէշ». որից վատիլ Ակն. խրբ. Ննխ. «նիհարիլ» (հմմտ. Վրք. հց. բ. էջ 157 Որչափ վատի մարմին, այնչափ գի-րանայ հոգին). վատամարդի Երև. «հետը թշնամացած, վատ մարդ դառած»։
• ՓՈԽ.-Չուբինով մեր բառի հետ է միաց-նում վրաց. ევადი եվադի «անարգեալ, ար-համարհեալ», ევადობა եվադոբա «անարգու-թիւն», որոնց նմանութիւնը պատահական է։
blind, sightless, eyeless;
— գործել, to blind;
— հնազանդութիւն՝ ատելութիւն, passive, implicit obedience;
blind submission;
լաւ է — աչօք քան — մտօք, is better to be blind of an eye than to want understanding;
better want of sight than intellectual blindness.
• = Պհլ. kor, «կոյր» բառից, որի հետ նոյն են պազենդ. kōr. սոգդ. kōr, պրս. ❇ kor, բելուճ. kor, k'ōr, աֆղան. kor, քրդ. kor «կոյր»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] qavar «միականի դառնալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 91), թրք. k3or, t»όr «կոյր», որի միջոցով էլ գնչ. koro, kori, բուլգար. k'or, ալբան. k'or., ռում chior «կոյր», սերբ. c'or «միականի դառ-նալ» (Berneker 680)։-Հիւբշ. 173։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմա. տելով պրս. ձևի հետ։ Klaproth, Me-moires 1, 426 սանս. kuritā, թրք. kor, kór ռուս. kriwoe «ծուռ»։ ՆՀԲ թրք. քէօր, քեօռ, եբր. եօռ։ Peterm. 25, 38 պրս. և թրք. kor։ Lag. Urgesch 935 պրս. kōr, զնդ. kōya։ Մորթման ZDMG 24(1870), էջ 80 թրք. kōr։ Müller SWAW 38, 572 ևն պրս. kōr։ Justi, Zendsp. 81 սրա հետ նաև զնդ. kavan «կոյր ի գիտութեան օրինար»։ Մառ ЗВО KIx, 0156 դնում է յաբեթական ղւր արմատից. հմմտ. տուբալկ. *վեր «կոյր», մինգր. դեե-'վերը «կուրաց նել», իսկ պրս. kor փոխառեալ է յա-բեթականից։ Karst, Յուշարձան 420 ալթայ. soqor «կոյր», թրք. kxor «կոյր». եաևուտ. sokkor «միականի»։
stair, step;
pace;
stair-case;
steps;
gradation;
graduation;
story;
degree, dignity, character, class, condition, honour, place;
quality, rank;
— եկեղեցական, holy orders;
հոսիլ ընդ —ս ի վայր, to run down stairs;
տալ —, բաժանել յ—ս, to graduate.
• = Ակնյայտնի կերպով կապ ունի հնխ. šteigh-«երթալ, սանդուխի աստիճաններից վեր բարձրանալ» արմատի հետ, որի ժա-ռանոնեռն են սանս. stigh, յն. στείγω «եր-թալ, յառաջանալ», στίχος «կարգ, շարք», στοιχὲω «կարգով առաջ երթալ», գոթ. stei-gan, հբգ. stigan, նբգ. steigen ღելանել, սանդուխից բարձրանալ», stiege «աստիճան, սանդուխ», հսլ. stigna «գալ, հասնիլ», stid-za «շաւղ», լիթ. staigá «շտապ, յանկար-ծակի», հիսլ. tiagaim «երթալ, քայլել» ևն։ Աստիճան բառի հնգոյն ձևն է *աստէճան, որի հետ ճշտիւ համաձայն են հնխ. steigh. արմատի առաջին երկու բաղաձայնները և երկբարբառը. դժուարութիւն են հանում մի-այն նախաձայն ա (հմմտ. սակայն աստղ) և վերջաձայն gh, որ հայերէնում սովորաբար տալիս է գ, սակայն կարող է լինել նաևջ (ինչ. ջեր, ջերմ) և թերևս ձ, ժ (օձ, իժ), բայց ո՛չ բնաւ ճ։ Դժբախտաբար իրանեանում ա-սանդուած չէ բառս, որով կարելի չէ նաև ստուգել թէ իրանեանից փոխառութիւն չէ՞ արդեօք։-Աճ. (տե՛ս Pokorny 2, 614, Wal-He 829, Boisacq 907, Kluge 470, l'raut-mann 285)։
• ՆՀԲ «ի ձայնէս ճան՝ իբր արմատ ռա-ռիս սանդուղք, և աշտ, ոստ, թրք. իւսթ, իբր «բարձր, ի վեր», Տէրվ. Altarm. 73 և Նախալ. 114 համեմատում է վերի ձե-վերի հետ, իբր բնիկ հայ։ Հիւնք. պրս. šutur «ուղտ» բառից։ Meillet (անձնա-կան) ապահովաբար փոխառեալ բառ է։
tight;
— ձգել, to stretch tightly.
• Bugge IF 1, 453 *փիրկ ձևի միջնոր-դութեամբ հանում է հնխ. sphigró-s բառից. հմմտ. յն. σφἰγγω «կապել, սեղ-մել, ճնշել»։ Հիւնք. պրս. բէրչիյտէն «ոլորել զծայր»։ Karst, Յուշարձան 415 փակ բառի հետ մոնգոլ. buke, կալմուք. buku «ամուր, հաստատուն»։ Թիրեաք-
• եան, Արիահայ բռ. 63 պուրծ արմատի հետ նոյն է դնում։ Պատահական նմա-նութիւն ունի ասուր. pirik «փականքով կողպել»։ Նոյնպէս նաև արևել. թրք. [arabic word] . birk «հաստատուն, ուժեղ, ամուր», birkitmak «հաստատել, ամրացնել», birkilmak «ամրանալ», ատր. թրք. berk «հաստատուն, ուժեղ, ամուր», տճկ. perkitmaq «դուռը ամուր փակել», որոնց համար Vámbery, Etymol. Wort, էջ 201, ❇ 213 դնում է berk, bert ար-մատը, սրան կցելով նաև ույղուր. berk, չուվաշ. parga, եակուդ. bārkta «շատ, ւաւ». bärd «գլխաւոր» ևն։
vulture.
• «ամանի, յատկապէս զամբիւղի ա-կանջ, կանթ, բռնելատեղ, ունկ» Վրք. հց. բ. 359. Վստկ. 134. յոգնակին է անգեղք, որից կարելի է հետևցնել նաև Եզ. անգեղ, ինչպէս անում են բառարանները։ Գրուած է նաև անկղ։
• բառի տակ)։ Տէրվ. Նախալ. 59 հյ. ա-կանջ, ունկն, ունկունք, սանս. aǰ, anǰ «ծռել», լն. ὄγϰος «կոր, ճանկ», լտ. ūncus, angulus «անկիւն» (աւել ացրո՛ւ գնչ. anko, գերմ. angel «կարթ» ևն) բառերի հետ հնխ. ak «ծռիլ, կորանալ» արմատից։ Հիւնք. լտ. angulus «ան-կիւն»։
• ԳՒՌ.-Արբ. Զթ. Խրբ. Զն. անգ «ամանի ունկունք», Երև. անգ «պարկի ունկունք. ցո-րենի պարկի ծայրերը մի քանի օղակներ են կարում, նրանց միջից մի բարակ չուան են անց կացնում և ծայրերը միատեղ ժողովելով՝ կապում են, որպէսզի ցորենը դուրս չթա-փուի». այս իմաստը բոլորովին համապա-տասխան է պարսիկ բառի նշանակութեան։-Տարբեր ծագում ունին Կր. օնգ, իբր <ունկն, ունկունք և Երև. Տփ. անգ, որ է անկանել, ան-կուած, յանգ ձևի հետ նոյն։
thumb;
a tuning pin.
• Bötticher Arira 71, 165 կիմր. bawd, որ մերժում է Lag. Arm. Stud. § 403։ Հիւնք. փութալ բառից։-Meillet MSL 12, 431 համեմատում է սանս. bhuri-«առատ, ուժով, շատ», bháviyān «ա-ւելի առատ», հբգ. buro-(bang) «շատ (երկար)». այս անունը տրուած է բոլ-թին՝ իր հաստութեան պատճառաւ։ -Karst, Յուշարձան 418 հյ. բութ «հաստ, գուլ» բառի հետ։
forehead;
— շինուածոց, face, front, frontispiece, elevation;
— գրոց, frontispiece, title-page;
եռանկիւնի —, fronton, pediment;
— զօրու, բանակի, army drawn up in order of battle, troops in battle-array;
rank, file, order;
— առ —, face to face, vis-à-vis, front to front;
— լայն ցցուեալ, ճաղատ, խորշոմեալ, սպառնալից, large, protruding, bold, wrinkled, threatening -;
զ— հարկանել, to strike oneʼs -;
յորինել, յարդարել կազմել, վառել զ—ն, to draw up in line of battle, to put in battle array, to offer battle, to face;
— տալ, ի — մը տանել, —ս դնել, to attack the enemy in front, to fight, to combat;
ելանել ի —, to engage in conflict, to attack, to assault;
անկանել ի —ու, to be left dead on the spot;
ի — եհան ընդդէմ նոցա, he opposed them with;
յառաջնում անդ —ու, in the first action or combat;
— նորա նսեմանայ, his countenance becomes gloomy.
• Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, As. polygl. էջ 105, որ կցում է պրս. čakād բառին։ ՆՀԲ լծ. գագաթն, պրս. cakad, արաբ. jabhat «ճակատ»։ Bö̈ttich. A. rica 69 պրս. բառի հետ նաև լիթ. kak-ta, լտ. cacu (d)men, սանս. kakud «գա-գաթ»։ Հիւնք. պրս. ձևը։ Karst, Յու-շարձան 408 սումեր. zag «ճակատ, գը-լուխ, կերպարանք»։
abundant, copious;
plentiful, overflowing, superabundant.
• ՆՀԲ ուռում է կցել ուրդ և յորձանք բառերին։ Հիւնք. Յորդանան գետի անու-նից։ Scheftelowitz BВ 29, 29 սանս. rdhnoti և զնդ. arəd «աճիլ»։ Գաբրիէլ-եան ՀԱ 1910, 365 առու. առատ և մն լտ. ru, ruo «հոսիլ» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 408 սումեր. ur «առատու-թիւն»։ Պատահական նմանութիւն ունին չեչէն. huord, օսս. furd, ինգուշ. furt «ծով»։
hammer;
— քարահատաց, stone-cutter's pick;
կտցաւոր —, pick-axe, mattock.
• Հիւնք. մուրկ բառից։ Patrubany Հև 1906, 347 ասում է թէ կապ չունի լտ. marcus «կռան», martulus «մուրճ». հաւ. mlatù, ռուս. молотъ «մուրճ» բա-ռերի հետ, այլ իբր բնիկ հայ կապւում է սանս. mr-náti «մանրել», mūrna-«մանրած, փշրած», յն. μαρϰίνω «ջըն-ջել», հիսլ. merja, marδa «ծեծել, ման-րել», հբգ. morsāri «սանդ» ևն բառե-րին։
nutmeg.
• = Պհլ. *nargīlak ենթադրեալ ձևից, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] nārgīl. սրանից է տառադարձուած արաբ. [arabic word] nārjil «հնդկընկոյզ». (արմաւենու նման ծառ է. մինչև մարդու գլխի մեծութեամբ ընկոյզներ է տալիս. շատ սննդարար ուտելիք է. նրա-նից են պատրաստում նաև մեղր, իւղ և կաթ. ընդարձակ նկարագրութիւնն ունի Իբն-ի-Բա-տուտա II. էջ 206-211)։
three-legged table.
• Բառս Լծ. նիւս. մեկնում է «եռոտա-նի սեղան», որից առնում է նաև ԱԲ։ Հացունի գտնում է՝ որ մեկնիչը սխալ-ուելով յոյն բնագրի մէջ սրան յարա-կից «եռոտանի» բառից, մեկնել է այս-պէս։ Իր կարծիքով նգոյր նոյն է նքոյր «մաղ» բառի հետ, ըստ որում կոնքի մէջ կայ մաղանման ծակոտկէն մի խուփ, որից ցած է վազում ջուրը։
commandment, order, injunction;
precept;
warrant, commission;
instruction, lesson;
ordinance, decree;
— տալ, դնել, to give orders or directions, to command, to order, to charge, to dispose, to enjoin;
to commission, to intrust with a message;
— հրամանի ի վերայ դնել, to order;
to appoint, to decree;
— or հրամանի ընդունել, to receive orders to.
• ՆՀԲ տե՛ս պատգամ։ Windisrh. 13 ռանս. var արմատից? Lag Urgesch 234 սնս. var և պրս. paivāridan «պա-տասխանել»։ Մորթման ZDMG 26, 53։ բևեռ. baduisi «պատուէր»։ Ուղիր մեն-նութիւնը տուել է նախ Մառ ЗВО 5, 320, որ համեմատում է զնդ. paiti-vid ձևի հետ։ Նոյնը յետոյ Müller WZKM Z 371 paiti-vaeδa։ Հիւնք. պատգամ բառից։
cf. Պարենիկ.
• Հիւնք. պրս. [arabic word] bih «բարի» բառից, իմաստի տարբերութեան համար հմմտ. հյ. բարիք։ (Բայց պրս. bih բառի հինն է պհլ. vēh, որ տալիս է հյ. վեհ, ուստի այլ ևս պիհ ձևի հետ գործ չունե)։ Մ. Ա Դաւեթ-Բէկ, Յուշարձան 398 իռլ biuth, biith, biad «սնունդ», հբրըտ. bit «կեր, սնունդ», յն. βίοτος «կեանք, կեն-սամթերք»։
cf. Մողիզ.
• Klaproth, Asia pol. 100 համեմատեց առաջին անգամ սոյն պրս. ձևի հետ։ Տէրվ. Altarm. 90 բարդուած է համա-րում մող=զնդ. mairya «մահացուցիչ, վնասակար», պրս. mār «օձ»+իժ բա-ռերից։ Bugge KZ 32, 86 համեմատում է ուտ. milγonǰ, թուշ. melqu, չեչէն-melqu բառերի հետ։ Նոյն IF I. 442 մերժում է կապել նբգերմ. molch, մբգ. mol, molle, հբգ. mol «սալամանդը, սե մողէս» ձևերի հետ և իբր բնիկ հայ՝ բարդուած է համարում մող և իժ բա-ռերից. մող<*mandr-գտնում է սանս. mandūka-«գորտ» բառի մէջ։ Սրա դէմ են դուրս գալիս Bartholomae II 3, I7ə. Wackernagel և մանաւանդ Lidén. Stud. zur altind. u. vgl. spr. էջ 85-87. որ հյ. մողէս դնում է հնխ. mel, mol-
• «կեղտոտել» արմատից, կցելով սանս. mala «կեղտ», յն. μολύνω «ապականել», հբգ. mol, molm, molt, նբգ. Molch «մողէս» ձևերին։ (Չի ընդունում Pokor-ny 2, 286)։ Հիւնք. մժեխ բառից։ Գա-րագաշեան, Արևելք, 1895 յունիս 27 յն. մալախօս, լտ. mollis բառից, որ է կա-կուղ, իբր կակղամորթ։ Մառ, Վրդ. առ-1. էջ 409 արաբ. [arabic word] maǰūs «օա-մելէոն»։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 լն. βλώσϰω, ἐμολον, μολοῦμαι «երթալ, գալ» բայի հետ՝ հնխ. melo «դուրս զալ» ար-մատից (տե՛ս վերը մոլ)։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, էջ 111 -էզ կենդանի նշանակող մասնիկով, ինչ. խլէզ, տղէզ ևն։-Վերի մեկնութիւնը առաջարկել եմ Meillet-ին, բայց նա չէ՛ վճռական՝ պրս-l ձայնի անորոշութեան պատճառով (անձնական)։