to clean, to clear, to clarify, to render clear or limpid;
to refine, to purify;
to collect the refuse.
Զի յստակեցուսցէ եւ պարզեսցէ զմիտս բնակչաց աշխարհին. (Եփր. ել.։)
to weave, to intertwine;
to fornicate, to commit fornication;
to violate, to force, to deflower;
— ի բոզս, to whore, to be a whoremonger.
the twenty second letter of the alphabet, and the seventeenth of the consonants;
four hundred, four hundredth.
Նախդիր անպէտ՝ նախ քան զձայնաւոր տառս. իբր ըն. որ է յն. ἑν լտ. in ի հին թարգմանութեան մակացութեանց կազմէ զհոլով ներգոյական. որպէս ի. յ.
he, she;
that, it;
ուտէ նա, he or she eats;
ուտեն նոքա, they are eating;
խնդրեմ զնա, I am looking for him, her or it;
ասեն նոքա, they say;
նա է, it is he or she;
անուն նորա, his, her or its name;
ետու նոցա, I have given them;
նոքա նոքին, they;
նմա, to him or her;
նորա, to him or to her;
նոցա, to them;
but, however, nevertheless, yet;
indeed, really, in fact;
նա՛ է, that is, that is to say, i.e.;
նա աւանիկ, նա աւասիկ, look there, look here;
but, yet;
նա եւ, also, even, likewise, again;
moreover, besides;
նա զի, նա մանաւանդ թէ, above all, the more;
rather;
նա եւ ոչ, neither, nor;
not even;
նա եւ արդ իսկ ոչ, not even now;
նա ուրեմն, certainly;
perhaps, it may be that;
well;
now, then.
Նա եւ սողովմոն շինեաց նմա տուն։ Նաեւ ի մեզ ծեր եւ հին աւուրց գոյ։ Օրինացն աստուծոյ ոչ հնազանդի. նա եւ կարէ իսկ ոչ։ Նաեւ արդ իսկ ոչ կարէք. եւ այլն։
maid-servant, female domestic, waiting-maid, or waiting-woman.
Ինքն ելանէր. եւ նաժիշտք իւր առաջի գային. գրէ ոմն ի հին վարդապետաց.
chief-physician.
ἁρχίατρος, πρωτοΐατρος medicorum princeps, archiater. իտ. protomedico. Բժշկապետ. հին եւ երեւելի բժիշկ. հեքիմ պաշը.
cf. Կանխագէտ.
founder or institutor;
preposition.
preface, preliminary dissertation;
design, project;
preposition.
ՆԱԽԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Ըստ հին կամ յոյն քերականաց՝ է Մասնիկ եղեալ ի սկիզբն այլոց մասանց բանի, որպէս բաղադրիչ, կամ խնդրառու, եւ որպէս նախդիր հոլովակերտ. իսկ առ մեօք՝ միայն խնդրառուքն կոչին նախադրութիւն։
to prepare.
Զիա՞րդ համբարէին զհինգ օր (եգիպտացիք), տեսանելով զաստուած իւրեանց (զոչխարս) նախակազմեալ ի պատարագ. (Վրդն. ել.։)
to instruct beforehand;
to exercise, to prepare or form by exercise.
Որ վարդապետք եղիցին ըստ իրաւանց. նախակրթեալք հին եւ նոր կտակարանաց, եւ կանոնական հրամանաց յերկուց եւ յերից վարդապետաց. (Մխ. դտ.։)
great-grandfather.
πρόπαππος proavus. Նախնի հաւ. հին պապ. ջոջ պապ.
great-grandmother.
Նախկին կամ հին մամ. մեծ հանի. մեծ մամ։ Կանոն.։ Տե՛ս եւ զյաջորդ բառն։
our first mother, the mother of mankind, Eve;
the wives of the patriarchs.
Եւ Կանայք նահապետաց. եւ Նախամամ. հին հանի.
dying with envy, full of envy, envious, jealous;
— առնել, to move to envy, to provoke to jealousy, cf. Նախանձեցուցանեմ.
Մի՛ նախանձաբեկ առներ զկին գրկաց քոց. (Սիր. ՟Թ. 1. հին։)
fore-runner, precursor;
preliminary, introduction.
Նախաշաւիղ բարեաց ամենայն աշխարհի։ Նախաշաւիղ հետեւողաց անձուկ ճանապարհին նոր օրինացս. (Շար.։)
ancient history.
Նախկին եւ հին պատմութիւն՝ ըստ սուրբ գրոց եւ արտաքնոց.
first, fruit, premice.
Այս իսկ է մեզ յուսոյ մուտք, եւ աստուծոյ շնորհին մեզ նախապտուղ. (Գէ. ես.։)
satrapy, proconsulship, lordship, prefecture, mayoralty.
Զհինգ նախարարութիւնս այլազգեաց. (Դտ. ՟Գ. 3։)
preposition.
cf. Նախընթացիկ.
Զդասապետ զօրութեանց վերնոցն նախընթաց քում գալստեանդ առաքեցեր յառաջագոյն։ Որ եղեր նախընթաց բարեաց՝ կենաց ճանապարհին. (Շար.։)
cf. Նախածին.
Աբորիգինացիք (լտ. ապօռի՛ճինէս, հին հռովմայեցիք) թարգմանին իշխանք ազգապետք, կամ նախածինք, կամ թափառականք. (անդ։)
cf. Առաջին.
πρῶτος, -τερος, -τιστος primus, anterior, prior, potior, primarius եւ այլն. որ եւ ՆԱԽԿԻ. Առաջին. հին. նախնի. նախգոյն. առաւելագոյն. գլխաւոր. սկզբնական. առջի.
primitive, ancient;
primordial, primitive (soil);
— թիւ, primary number.
ἁρχαῖος antiquus, pristinus, priscus, vetus. Սեպհական նախնի իրաց եւ նախնեաց. հին. վաղեմի. հայրենի, եւ նախկին. առաջին. նախագոյ. սկզբնական, եւ անսկզբնական.
Ազգի նախնական։ Զհամբաւս հինս, եւ զրոյցս նախնականս. (Խոր. ՟Ա. 1. 13։)
first, primitive, ancient, old;
ancient, chief;
—ք, the ancients, ancestors, antecessors, forefathers;
ի —նումն, anciently, formerly, in times past, in former ages.
ἁρχαῖος antiquus, pristinus πρῶτος primus πάτριος patrius προγονικός avitus. Նախն. առաջինն. նախնական. նախկին, հին. հայրենի. գլխաւոր. աւագ. բուն.
anciently, formerly, ab antiquo;
first, ancient.
ՆԱԽՈՒՍՏ, Ի ՆԱԽՈՒՍՏ. Յառաջնմէ, ի նախնմէ. անդստին. յառաջագոյն. հին. նախկին.
retreat, rout, defeat;
bissextile;
— ամ, leap-year.
Առնեն զագոնն (ոլոմպիադաց) ի հինգերորդ ամին, յորժամ դ լնու, եւ ե սկսանի. եւ այս է նահանջն, որով տոմարական արուեստն յառաջանայ ի ժողովումն. (Վանակ. տարեմտ.։)
martyr.
Զայսոսիկ ասելով նահատակուհին, լուսաւ հայրն, եւ հնարէր անհանդուրժելի հասուցանել զնահատակուհոյն տանջանս. (Ճ. ՟Ա.։)
ship, vessel, boat;
cf. Նաւակ;
cf. Լաստ;
water-vessel, pitcher, urn, jar, earthen-vessel;
— քարեղէն, basin or vase of stone;
cf. Քարենաւ;
— պատերազմիկ, three benched galley, trireme;
— մեծ, line of battle-ship, man of war;
— հրձիգ, fire-ship;
— հինից, privateer, corsair;
— զօրագլխական, admiral's ship, flagship;
— զրահեալ, armoured ship, armour-plated ship;
— վաճառական, merchant-man, merchant-ship, trading-vessel;
— շոգեմուղ, steam-ship, steamer;
— առագաստաւոր, sailing-boat;
— թեւճակաւոր, row-boat;
գումարտակ —ուց, fleet;
վարձ —ու, freight;
վարձել զ—, to freight or charter a vessel;
կպրով օծանել or կպրաձիւթել զ—, to tar, to careen, to caulk a ship;
կպրաձիւթող —ուց, caulker;
մտանել or ելանել, երթալ ի —, to embark, to go on shipboard, to go on board a ship, to take a shipping;
ելանել ի —է, to land, to go a-shore, to disembark;
դնել ի —, to embark, to ship, to export;
հանել ի —է, to disembark, to put a-shore, to unload goods.
cf. Նաւաստ.
cf. Նաւատորմիլ.
cf. Նաւատորմիլ.
to be sure, certain, assured, tranquillized.
Յանդորրութեան կեանս յապահովանայր երկիրս Հայոց։ Երկիրս Հայոց յապահովանայր ի հինիցն պարսից. (Արծր. ՟Ա. 13։ ՟Բ. 1։)
to delay, to tarry, to remain;
to linger, to loiter, to be late.
Մի՛ յապաղիցիս դառնալ առ Տէր ի մեղաց. (Սիրաք հին. ՟Ե. 8. (նորն, մի՛ յապաղիցես)։)
delay, hinderance, impediment;
putting off, delaying, protraction, procrastination, prorogation, respite;
temporizing.
Մի՛ կարծեսցէ, թէ գուցէ յապաղումըն հինից նորա. (Յոբ. ՟Ի՟Ե. 3։)
cf. Յառաջս.
ՅԱՌԱՋ. ա. ἕμπροσθεν anterior, superior. Առաջին. յառաջն. հին. վաղ. առջի, անցած գացած.
known or discovered precedently;
pre-eminent.
Թէպէտեւ ի պաղեստինացւոց աշխարհին էին յառաջագիւտ պարծանք, սակայն Եգիպտոս ջերմագոյն քան զնա գտանէր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
ever-living, imperishable, everlasting, permanent, perpetual;
continually, always, incessantly;
constantly, eternally;
epact;
preter-imperfect;
celestial hemisphere.
ՅԱՐԱԿԱՅ՝ Ըստ հին աստեղաբաշխից ասին մասունք եթերաց ի պարունակս լուսաւորաց.
price, value;
valuation, estimation;
esteem, consideration, high value or opinion, credit, merit, repute, reputation, fame;
importance, weight;
— դրամոյ, standard, quality.
Եւ կահին երեք սկեղք էին. խոփոյ եւ կացնոյ եւ մանգաղի յարգ հանգոյն նմին. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 21։)
cf. Յարգոյ.
ուստի եւ հին Սիրաքն մեր ունի.
cf. Յարգի.
to follow, to keep close to.
Հետեւին անուան հինգ. (եւ յարեւանայ բային ութ (պարագայք). յարին նմա այսք՝ որք եւ բային. Թր. քեր.։)
to ravish, to carry off by force, to carry away with violence, to snatch, to bear off;
to usurp;
to rob, to pillage, to ravage, to plunder;
— զմիտս, to charm, to enchant, to attract, to ravish or carry away the senses;
— զանձն, to escape, to be saved or liberated;
— զսիրտ, to enrapture, to captivate or enslave the heart;
յինքն —, to appropriate, to usurp, to occupy ore possess illegally.
(որ ըստ հին մեկնչաց քերականի ստուգաբանի, Յափ շատ արկանել. գուցէ լաւ եւս՝ յափ շուտով կամ շտապաւ ձգել. եւ անշուշտ նոյն ընդ ռմկ. գափըշմագ, գափմագ. լտ. գա՛փդօ ). ἀρπάζω , διαρπάζω, συναρπάζω rapio, diripio եւ այլն. Կապտել ի բաց. բռնի կորզել. շորթել. յանկարծ քարշել. բուռն հարկանել. աւազակել կամ յայտնի գողանալ. առնուլ եւ փախչել. տե՛ս եւ Հափափել, որ է յափըշտակել զկին, կամ առեւանգել. խլել, ուրիշի ձեռքէն հանել. պ. րիւպուտէն. լտ. րա՛փդօ. յն. արփա՛զօ. իսկ իտ. ռուպա՛րէ, գողանալ)
cf. Յեղանակագոյն.
Յեղանակագոյն (հին ձ. յեղակագոյն) կերակուր Աստուծոյ ասի բարեպաշտ եւ արժանաւոր առաքինւոյն բարք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 141։)
figuratively, allegorically, symbolically, mystically, mysteriously.
Յեղանակագոյն (հին ձ. յեղակագոյն) կերակուր Աստուծոյ ասի բարեպաշտ եւ արժանաւոր առաքինւոյն բարք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 141։)
to plunge, to sink, to drive, to rush, or dash into water, to duck;
— ախտիւ, to plunge headlong into vice.
to turn up one's nose, to nose;
to laugh at, to mock, to make game of.
to christen, to baptize;
to wash, to purify by ablution;
to bathe;
— զկաթն, զգինի, to put water into milk, wine;
վերստին —, to rebaptize.
Անսովոր է կր. Մկրտիցուք. բայց առ հարկի գտանի եդեալ ըստ հին ձեռ. առ որոշելոյ ի ներգործականէս՝ մկրտեսցուք։
to choke, to be suffocating;
to be violently affected with spite, envy, grief or rage.
Առաւել մղձկէին. (զի լաւ համարէին զմեռանել առաւել քան զյամելն յօտար աշխարհին. Բուզ. ՟Դ. 20։)
cf. Մնացուած.
Ժառանգել նոցին մնացորդաց։ Կատարեցից առ մնացորդս աշխարհին. (Խոր. ՟Գ. 51։ Եղիշ. ՟Բ։)