brother;
—ք, Crusaders;
Templars, Knights templars.
cf. ՖՌԷՐ;
ձայն գաղղիական ի լատինականէս ֆռա՛դեր. պրս. պիրատէր . այսինքն Եղբայր։ (ի յետին օրինակս թղթոյ դաշանց. որ ըստ հին գրչութեան ունի լինել Փրեր։) Իսկ ի Պատմ. մատթէի ուռհայեցւոյ եւ Գրիգորի երիցու՝ Ֆրեր կամ Փրեր կոչին խաչակիր զօրք լատինացւոց։ Որպէս եւ Երզնկացին ի յիշատ. քեր. ասէ.
Յորժամ ոք ի նոսա (այս ինքն ի մէջ քրմուհեաց) ակնակռիւ լինիցի յանցաւորաց ճանապարհին. (Թղթ. բարուք.։)
Ինքնօրէն աղիկամութեանն ամք ՟Ժ՟Թ։ Առին ի հռովմայեցւոց զինքնօրէն աղիկամութիւն։ Զաշխարհին ինքնօրէն աղիկամութիւն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
sharp-witted, very intelligent, full of wit.
ոչ զքաջամիտսն ի կատարելութիւն ճանապհարհին փորձէ, եւ զքաջամիտ բարեկամսն սուդք եւ արտմուիւնք ընտրեն. (Ոսկիփոր.։)
very solid, fir, constant;
strong, robust, vigorous;
stoutly, strongly, vigorously.
Քաջապինդն ի հաւատս։ Քաջապինդ հաւատովք հարկանէին զբարձրակոհակ կոյտս ջուրցն։ Քաջապինդ երիտասարդութեամբ զբանն Աստուածոյ յին քեանս բնակեցուցին։ Ի դիմի հարեալ արիականն սրտմտականին՝ քաջապինդ զօրութեամբ արդելու զվնասն առ ի նմանէ։ Եւ զոր յաղագս ճանապարհին քաջապինդ լինելոյ. (Վրդն. ծն.։ Լաստ ՟Ի՟Գ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։ Տօնակ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
very black.
Բնակիչք աշխարհին (յարաբիա) ոմանք կիսասեւք. (Խոր. աշխարհ.։)
quadrangular;
tetragone;
— վանաց, cloister.
Օրհնեալ ես փայտ սուրբ ... քառանկիւնտախտակ։ Կանգնէ զքառանկիւն սեղան խաչին։ Տաճար մի քառանկիւն։ Քեզ քառանկիւն կողմ աշխարհին՝ անտեսաբար երկրպագեն. (Անյաղթ բարձր.։ Շար.։ Արծր. ՟Ե. 7։ Յիսուս որդի.։)
Քառանկիւնի դարձեալ. վասն զի ամենայն թիւ ղինքեան բազմապատկելով՝ զքառանկիւնի թիւն բացակատարէ. որպէս, հնգիցս հինգ քսան եւ հիգ. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Ի չորից քառանկիւնաց։ Իսկ քառանկիւնաց։ Իսկ քառանկիւնոյն նոյնպէս հինգերորդն ի միակէն։ Երկոտասանիցն թիւ բաղկանայ յառաջնոցն յերկուց քառան կիւնեաց՝ ի չորից եւ յինննէն. (Փիլ. լին.։)
having four angles, quadrangular.
Օրհնեալ ես փայտ սուրբ ... քառանկիւնտախտակ։ Կանգնէ զքառանկիւն սեղան խաչին։ Տաճար մի քառանկիւն։ Քեզ քառանկիւն կողմ աշխարհին՝ անտեսաբար երկրպագեն. (Անյաղթ բարձր.։ Շար.։ Արծր. ՟Ե. 7։ Յիսուս որդի.։)
Քառանկիւնի դարձեալ. վասն զի ամենայն թիւ ղինքեան բազմապատկելով՝ զքառանկիւնի թիւն բացակատարէ. որպէս, հնգիցս հինգ քսան եւ հիգ. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Ի չորից քառանկիւնաց։ Իսկ քառանկիւնաց։ Իսկ քառանկիւնոյն նոյնպէս հինգերորդն ի միակէն։ Երկոտասանիցն թիւ բաղկանայ յառաջնոցն յերկուց քառան կիւնեաց՝ ի չորից եւ յինննէն. (Փիլ. լին.։)
forty;
սուրբ —ք, the forty martyrs of Sebaste;
էր ամաց —ունից, he was forty years old;
ամս երկու ընդ —սնիւ, forty two years;
քաղաքս ութ առ —սնիւք, forty eight cities;
—սուն, —սուն զպահքն լուծանել, break the fast once in forty days.
Քառասուն թիւդ ի հինգ ութից աւարտի. (Արիստակ. մկրտ.։)
Յայտնի են եւ կարծեցեալ բարդութիւնքն քառասուն եւ հինգ, կամ եօթն կամ ինն. Քառասուն հազար. Քառասուն եւ մի հազար. եւ այլն։
vine-hedge, vine-trellis.
Եւ անտի պարզեցան մեկնեցան ի կողմն քարայի՝ իբրեւ վտաւանօք հինգ հարիւր եւ յիսուն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 17։)
stone-roofed.
Սրբուհին մանի ի քոյդ քարայարկ այրի ... Այրդ լուսապայծառ եւ քարայարկ, եւ առաքինաբնակ. (Երզն. լս.։)
to turn to or become stone, to be changed into stone, to be petrified;
to be stoned, hardened, obdurate.
Որպես ի պակասել իւղոյն՝ շրջանին լապտերք, այսպէս ի պակասել զղջման շնորհին՝ միտքն քարանան. (Անան. զղջ.։)
cleared from stones.
Մեղաւորաց ճանապարհք ղորկ եւ հորդեալ քարաքաղ. (Սիրաք նոր. ՟Ի՟Ա. 11.) (ուր հինն, եւ յն. հարթեալ ի քարանց)։
stoned;
— առնել, to stone.
Անմահին մահուն նոյն մահակից գոլով ... քարկոծ խողխողմամբ սուրբըն ստեփանոս. (Շ. տաղ.) (երկիցս։)
herald, crier;
preacher;
musician;
preach, sermon;
— լինել կարդալ, to announce, to publish, to herald, to proclaim;
— տալ, to preach, to make or to preach a sermon.
Քարոզ մեծին բարսղի (ի յայտնութիւն, եւ այլն). (Ճշ. հին.։)
herald, crier;
promulgator;
reacher;
missionary, missioner.
Խնդրուածովք եւ աղօթիւք սրբոց առաքելոցն, եւ ամենայն քարոզչացն զքեզ. (Բրս. քրզ. ի ճշ. հին.։)
grammarian;
grammar;
*spelling-book, primer.
poet;
philologer;
grammarian.
ՔԵՐԹՈՂ կամ ՔԵՐԴՈՂ. (գրի ի հին մատեանս եւ ՔԵՐԹԱՒՂ, իբր ՔԵՐԹՕՂ, ի, աց) ποιητής poeta. Կերտօղ ոտանաւոր եւ չափաբերական բանից, եւ վիպասանութեանց. բանաստեղծ. չափաբան. տաղաչափ, ստէպ բեպհականել հոմերոսի առ յոյնս, եւ առ մեզ մովսեսի խորենացւոյ. (յն. բիիդիս. այսինքն արարօղ, արարիչ. յորմէ. լտ. բօէդա. հյ. պուետ. պուետէս, պուետիկոս) ոտանաւոր. շինօղ, կամ պէլիդ շինօղ. այսինքն շինօղ զտունս բանից.
cf. Քթթելիք.
cf. Քինանամ.
ՔԻՆԱՄ կամ ՔԻՆԱՆԱՄ. μηνίω, μηνιάω, γνωσιμάχομαι odium concipio sive foveo, irascor, contendo եւ այլն. Քէն ունել՝ պահել. ոխալ. ոխակալել. մախալ. խոխալ, հինհինալ.
heathpease, ervum, orobus, bitter vetch, fitch.
fly-flap, fan;
keshotz, flabellum, ringing-instrument agitated by the deacons during the Armenian and Greek Mass.
Զոմն ի սարկաւագաց, յորոց զքշոցն ունէին. (ՃՃ. վրք. բրս.) (որպէս եւ ի հին պատկերս սրբոյն բարսզի ի պատարագելն նորա նկարին սարկաւագունք քշոց ի ձեռս։)
veil, cover;
— հարսանեաց, nuptial veil.
Մովսէս արկանէր քող ի վերայ երեսաց իւրոց։ Մինչեւ ցայսօր ժամանակի նոյն քող ձգեալ կայ ի վերայ ընթերցողածոց հին կատակարանաց։ Քօղ արկ զերեսօք իւրովք։ Դու՛ստր բարելացւոց ընկեա՛ զքող քո.եւ այլն։
amphimacer.
Քողաբորբ՝ ն՝երկարէ եւ ն՝աղտէ եւ ն՝երկայէ հինգամանակ. որպիսի, Ա՛մբակու՛մ. (Թր. քեր.։)
like the Tartars.
Որո միանգամ քուշանաբար հինիւ սմբակափոխ արարեալ. (Խոր. ՟Ա. 12։)
monk's cap, cowl, capuche, hood, cuculla.
scorpion, knotty cudgel, iron rod;
groan, moan, wail, sigh.
to knit one's brows, to be haughty.
purse, little bag, satchel;
pack, packet;
— արծաթոյ, purse, flat-purse, money-bag, billcase, portfolio;
— հասարակաց ունել, to have the same, or a common purse.
Իբրեւ զհին արուեստի վարժիւք զքսակ մտաց սրտի մաքրեցին. (Նար. խչ.։)
tale-bearer, informer, tell-tale, slanderer, backbiter.
ուր եւ (՟Ի՟Ա. 31.) ի հինն գրի.
tale-bearing, story, report, tale, delation, secret accusation.
ի հինն,
cf. Քրայական;
criminal, enormous, horrible;
— մեղք, յանցանք, high treason;
— մետաղք, mine, galleys, place of detention for criminals.
Christ, the Anointed, Jesus Christ, Messiah, the Saviour of the world.
ruffle.
he-goat, buck.
Որսալ զքօշն (վայրի. հին ապ. զքօշանսն). (Խոր. ՟Բ. 7։)
"the thirty seventh letter of the alphabet, the eighth of the vowels. It was introduced in the Armenian alphabet towards the end of the XIIth century to facilitate or distinguish the two different pronunciations of the syllable աւ, which is generally pronounced ""av"" when followed by a vowel, as աւետարան;
on the contrary, when followed by a consonant, it is pronounced like the English ""o"", as աւգնեմ, աւրհնեմ, աւրէնք."
Այլ քանզի կրկնաձայն եւ հոմաձայն է մեզ աւ, զի նախ քան զայլ ձայնաւոր՝ կամ ի վախճան բառից թաւ հնչէ որպէս մօտ ի ավ, զոր օրինակ աւագ, աւազան, աւետիք, աւիշկ, հարաւ, ցաւ. եւ այլն. առ ի գիտել՝ թէ եբր գրի իբր օ՛, սկսան ոմաք ի վերայ տառիս աւ ՝ դնել զյունական ω , օ՛մեկա. Վասն զի տեսին առ հինս եդեալ զայն երբեմն ի վերայ վանկիս ով, ի նշանակ՝ թէ այն վանկ ըստ յունաց գրի տառիւս . ω , օ՛մէկա։ Այլ ելին եւ անհմուտ գրիչք, որ կարծելով թէ ձեւդ օ, յամենայնի լնու զտեղի տառիցս աւ, փոխանակ գրելոյ՝ Դաւիթ, զաւակ, ցաւ, եւ այլն. Գրեցին՝ Դօիթ, զօակ, ցօ, եւ այլն. որպէս համառոտագրութիւն։
Բայց իմաստունք անգամ ստէպ վարանէին եւ ցարդ եւս վարանին, թէ ուր դնի ըստ հին գրչութեան, Աւնան, Սաւսան, Սաւսակիմ, Լաւոդէ, եւ այլն, արդեօք իբր աու՞ վերծանելի իցէ, եթէ իբր օ՛. զոր դիւրին է որոշեալ՝ հայելով յայլ լեզուս. զի հիշելի է ըստ նոցա, անուան, սօսան, սուսակիմ, լօոդէ, եւ այլն։ Որպէս եւ վիպակ սովորութեամբ գրեալքն կամ իբր ռամկօրէն հիշեաւ արտաբերեալքն՝ օգոստոս, աւրեղիոս, պաւղոս եւ այլն։ Եւ չեն ինչ զարմանք. զի եւ իտալացիք՝ որոց լեզուն է ռամկականն լատինականի, ասեն օ՛ռօ, կօտէ՛րէ, բա՛օլո կամ բօ՛լօ, ուտիռէ կամ օտի՛ռէ. փոխանակ լատին ձայնիցս՝ աւռում, կաւտէ՛րէ, բաւլուս, աւտի՛րէ, եւ այլն։
Սովիմբ լուծանի եւ այն տարակոյս, թէ զիա՛րդ ի հին մատեանս անխտիր գրին ամենայն հոլովք ներկայ ընդունելութեանց՝ ող, կամ աւղ. սիրող, ի, աց. սիրաւղ, ի. սիրաւղք, ղաց, եւ այլն. ուստի եղեւ առ մեօք ոմանց միշտ գրել օղ, եւ ոմանց միշտ ող. այլ ըստ կանոնի երեւի գրել յուղղականն օղ, եւ ի հոլովականն ող. քանզի եւ ի յն. ուղղականն է . -ων , հոլովականն է -οντος, -οντα, -ωντες, -οντων եւ այլն. վասն զի ω , է երկար, եւ ο , սուղ. որպէս եւ ի մեզ օ կամ աւ է երկար, եւ ո ՝ սուղ։
help, aid, assistance, succour;
յ— գալ, հասանել, to help, aid or succour a person;
յ— կոչել, to call for help.
Արք հինգ հարիւր եկին յօգն քրմին դեմետրեայ։ Ու՞ր ես սմբա՛տ քաջ, հասի՛ր յօգն ծերոյս. (Զենոբ.։ Մամիկ.։)
to aid, to succour, to assist, to second, to back;
to be good for, to serve, to favour, to sustain;
— միմեանց, to help one another.
Իսկ որ ասի ըստ յն. կր. օգնիլ, կամ օգեալ լիել, ի մեզ դնի Օգնականութիւն գտանել։ Որպէս եւ որ գտանի գրեալ ի հին Վարս հարց.
the same country;
townsman, citizen, burgess;
—ք, towns-people, towns-folk.
Եղեռն վնասու քաղաքացւոցն իւրոց կացուցանէր։ Գործէր մեծամեծ կոտորած քաղաքացեացն (կամ ցւոցն) իւրոց։ Ազդ եղեւ քաղաքացւոցն։ Յարեցաւ ի մի ոմն ի քաղաքացւոց աշխարհին այնորիկ։ Քաղաքացիքն նորա տարէին զնա։ Ոչ աննշան քաղաքի քաղաքացի.եւ այլն։
mast, new wine;
full of or drunk with new wine.
teaching with gentleness;
pleasant to learn.
Ծագել ի մեզ զքաղցրուսոյց քոյին գթութեցդ զշնորհս. (Բրս. աղ. ի հին ճշ։)
to step, to take a step, to walk, to stride, to go.
Քայլեաց ի վերայ գնդիցն, եւ ոչ ափշեցաւ ի դասապետաց։ Առիւծն իբրեւ ետես զեղբայրն ի վերայ ճանապարհին իւրոյ, եւ հեզութեամբ եւ սիրով քայլեաց ի վերայ նորա, եւ գնաց յորս։ Այլ ի վերայ ծովուն քայլէր թեթեւական. (Ճ. ՟Գ.։ Վրք. հց. ՟Դ։ Երզն. ոտ. երկն.։)
cf. Քանասարիկ.
wolf-like, ferocious, fierce.
to demolish, to destroy, to beat, to knock or pull down, to subvert, to overturn, to ruin, to dismantle, to rase;
to ravage, to devastate, to desolate;
cf. Քանդակեմ.
cf. Քանի;
— ! — եւս! — առաւել՞, how much more! with still more reason.
Քանի՛օն երկեղ է այնորիկ՝ որ առ ընկերին կին ժպրհին. (Սեբեր. ՟Ժ։)
cf. Տաղանդ.
Ոսկւով վահանաւ ի հազար քանքարէ։ Բերին մեզ վահան ոսկի ի հինգ հազար քանքարէ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 24։ ՟Ժ՟Դ. 24։ ՟Ժ՟Ե. 18։)
cf. Քաջաբեր.
Անուանեալս պահլաւս յանուն քաղաքին իւրեանցն եւ աշխարհին մեծի եւ քաջաբերւոյ. (Խոր. ՟Բ. 27։)
frenzy, madness, distraction.
Յայտնի լինի այս եւ յայլոց ի բազմաց ինչ կրից, եւ ի հիւանդութեանց, ի փռենիան ախտէ. քանզի փռենիան ախտացելոց զգայարանքն ամբողջ պահին, բայց իմացողականն միայն վնասի. (Նիւս. բն. ՟Ժ՟Գ։)
ransom, price of redemption;
ransoming;
redeeming, deliverance;
— նամակի, prepayment, postage.
Եթէ փրկանք անկանիցին ի վերայ նորա, տացէ փրկանս ընդ անձին նորա։ Մի՛ առնուցուք փրկանս վասն փախչելոյ ի քաղաքն ապաստանի։ Ոչ փոխանակեսցէ եւ ոչ ընդ միոյ իրիք փրկանաց զթշնամութիւն։ Փրկանք անձին մարդոյ՝ մեծութիւն իւր։ Տալ զանձն իւր փրկանս փոխանակ բազմաց։ Զի՞նչ տացէ մարդ փրկանս ընդ անձին իւրոյ։ Եւ ոչ զդինս փրկանաց անձին իւրոյ։ Փրկեսցես զանդրանիկս։ Եւփրկանք նորա յամսօրէից եւ ի վեր. եւ գին նորա հինգ սիկղ։ Ոչ փրկէ մարդ, եւ ոչ տայ Աստուծոյ փրկանս. եւ այլն։