where, whither;
while;
when, on;
where ? in what place ?
— զի, whereas;
— ուրեմն, hardly, scarcely;
at last, finally;
— ուրեք, where, in whatever place, wherever;
— եւ, — եւ իցէ, wherever, wheresoever, any where, no matter where;
— եւ իցեն, wheresoever they may be, wherever they are;
— եմ, — իցեմ ես, where am I ?
— է նա, where is he ?
— գնաց, where is he gone ?
— եւ ուստի՞ եկն, how and whence came he ?.
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -ր մաս-նիկով *ու անորոշ դերանունից, որ իր ան-կախ գոյութիւնը չէ՛ պահած, բայց գտնւում է նաև յուկամ, յուպէտ «ո՛ւր որ ուզես, ո՛ւր որ պէտք լինի» Եւս. քր. բառերի մէջ և գա-յիս է հնխ. k2u անորոշից։ Սրա միւս ժա-ռանգներն են՝ սանս. kճ «ինչպէս», kuvá, kuha, kutra «ո՞ւր», kutah «ուստի՞, ո՞ոտե-ռից», զնդ. kū, kudā, kuϑrā «ուր», լտ. ubi, հլտ. cubi «ուր», օսկ. puf, ումբր. pufe, pue «ուր», կրետ. ὄπωι, ալբան. kur «իբր», հսլ. kide, լիթ. kur «ուր», անգսք. hū «ին չպէս», կիմր. čw, čwt «ուր», թոխար. kuse, kuce, kupre «եթէ», քուչ. kwri «երբ, եթէ» (MSL 18, էջ 419)։ Այս բոլորը կազմուած են պար-զական k2u արմատից, զանազան աճական-նեռով. յատկապէս «ո՞ւր» նշանակութեամբ ձևերը կազմուած են -dhe կամ -r աճական-ներով. առաջինին են պատկանում սանս. kuha, զնդ. kudā, հսլ. kude, լտ. ubī, ումբ. pufe ևն, իսկ երկրորդին են պատկանում հյ. ուր և ւիթ. kur «ուր»։ Այս բոլորի հետ հմմտ. հյ. ի, ր, որոնք գալիս են հնխ. k2, k2o անորոշներից. յատկապէս ուր կազմում է զուգահեռական ձև՝ իր և որ բառերի՝ իր ր աճականով (Pokorny 1, 522)։-Հիւբշ. 481։
friday;
աւագ —, Good Friday.
• = Ասոր. [syriac word] ︎ ərūwəϑā «ուրբաթ», որից փոխառեալ է նաև արաբ. [arabic word] 'a. rī̄bat «ուոռաթ». բուն նշանակում էր «պատ-ռաստութիւն». հմմտ. արամ. [hebrew word] 'əruwəϑa dəšabbā և հր. [hebrew word] *aruh šabbat «պատրաստութիւն շաբաթու» (յն. παρασxευή «պատրաստութիւն. 2. ուր-բաթ»). այսպէս էր կոչւում այդ օրը, որով-հետև այդ օրն էին պատրաստում բոլոր այն բաները, որ կարելի չէր անել շաբաթ օրը՝ սուրբ պահելու համար։ Սակայն այս բա-ցատրութիւնը յառաջացած է ըստ յունակա-նին, որովհետև ասոր. բառը ծագում է ընդ-հանուր սեմական 'rb «արևը մայր մտնեւ երեկոյանալ» արմատից. հմմտ. ասուր. erēb šamsi «մայրամուտ արևու», եբր. [hebrew word] 'ereb «երեկոյ», արաբ. [arabic word] γarb «արևմուտք»։ ❇ [arabic word] ︎ γurūb «արևի մայր մտնելը». ա-սոր. [arabic word] 'ərab «արևը մայր մտնել», [syriac word] ma'rəbā «արևմուտք» (Broc-kelm. Lex. syr. 260, Gesenius17, 615)։-Հայերէն բառը ծագում է հնագոյն *ուրու-բաթ ձևից՝ միջին անշեշտ ու-ի անկումով։-Հիւբշ. 315։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է կրկնու-թեամբ հնխ. or-(կամ or-) արմատից. ցե-ղակիցներն են՝ յն. ὄρνις, ὄρνιϑος, դոր. ὄρνιχος «թռչուն, հաւ, աքլոր», ὄρνεον «թռչուն», հիռլ. irar, ilar, կիմր. eryr, բրըտ. erer, կորն. er, գոթ. ara, հհիւս. orn, are, անգսք. earn, անգլ. erne, հբգ. aro, arn, մբգ. ar, նբգ. Aar, Adler (որ է adel-ar. ռառռուած adel «ազնուական» բառով), հոլլ. arend, լիթ. erē̄lis, arēlis, ēras, āras, հպրուս. are-lis, լեթթ. erglis, հսլ. orilū, ռուս. орeлъ, լեհ. orzet, սերբ. δrao, բոլորն էլ «արծիւ» նշանակութեամբ (Pokorny 1, 135, Boisaq 714, Trautmann 13, Kluge, էջ 2)։
large hole, pit, ditch.
• ՆՀԲ լծ. յն. ὄπή «ծակ, բացուածք, պա-տուհան, օդանցք, շէնքի ճակատի կոլոր պատուհանը». (բայց այս բառի նմա-նութիւնը պատահական է, որովհետև իբր փոխառեալ պիտի տար հյ. գոնէ ոպ, իսկ իբր բնիկ համապատասխանում է հյ. ակն «ծակ» բառին (հնխ. oqu, ձևից. տե՛ս Boisacq 707)։
measure;
that by which any thing is measured;
extent, dimension, measurement;
quantity, dose;
measure, bounds, compass;
mediocrity;
moderation;
rule, proportion, measure;
reach, value, capacity;
boundary, limits, end;
measure, time;
cadence, metre, foot, measure, rhythm;
age of discretion, manhood;
measured, regular, moderate;
middle, moderate;
even, to, about, as, by, with;
— ինչ, some, a little;
—ով, with measure or moderation, moderately;
in verse;
—ով բան, բանք —աւ, verse, poetry;
— հասակաւ, middle-sized;
ի — հասեալ, of age, grown up, formed;
ըստ —ու, in proportion;
ձեօք —, as much as you;
արեամբ —, to blood-shed;
ի — հասանել, to arrive at or to be in the flower of manhood;
to become of age, to be grown up, adult, marriageable;
ի — աւուրց հասանել, to be getting old;
ի —ու ունել զանձն, գիտել զ— անձին, to conduct oneself with moderation, to restrain, to regulate oneself, to be master of oneself;
ի —ու ունել, to confine within due limits, to limit, to keep within bounds, to restrain, to repress;
զ— առնուլ, to measure, to prove, to weigh;
to try, to feel;
զամենայն ինչ առնել —ով եւ կշռով, to do all by weight and measure;
անդր քան զ— անցուցանել, անցանել ըստ —, to go rather too far, beyond bounds, to outstrip, to carry to excess;
— դնել, — եւ սահման դնել, to place limits to, to moderate, to restrain;
կալ ի —ու, to restrain oneself;
to keep one's temper;
ծախս առնել ըստ —ու եկամտիցն, to spend in proportion to one's income;
չկալ ի —ու, to make a bad use of, to misuse;
առնուլ զ— հանդերձի, to take the measure for a coat;
ճանաչել զ— անձին, to know one's ability;
զառն — ոչ գիտել, to know not a man;
not to know mankind, to be ignorant of human nature;
ուխտել երդմամբ —, to confirm on oath;
բրել զտեղին իբրեւ առն —, to dig a hole to a man's depth, to excavate the earth to the depth of a man's height;
ունի սա — ժամանակի առաւել քան զինն հարիւր ամաց, it has lasted for more then nine hundred years;
ունի — ժամանակի հարիւր ամաց, it is a period of a hundred years, it is a century;
հինգ հարիւրով —, about five hundred;
cf. Հինգ;
միտք նորա —ով, person of shallow intellect or weak mind;
առաւել քան զ—ն, very much, immeasurably, exceedingly, extremely, excessively;
միջովք — եւ բարձիւք —, from the loins to the thighs;
զհասարակ — գիշերաւ, about midnight;
գալով — բանին քոյոյ, when your word shall be proved true;
լրացեալ է —ն, the measure is heaped up;
the cup is full.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჩაუი չափի «մի տեսակ հեղուկաչափ, որ առնում է 4 թունգի կամ 36 ֆունդ. 2. սափոր, դոյլ», ուտ. չափ «չափ», քրդ. č̌ap «չափ» (հմմտ. Մտթ. է. 2՝ Պը չը չափ հուն չափ պրքըն, պր ուի տէ պէ ժը ոռա չափանտըն. Որով չափով չափէք, չափեսցի ձեզ). նշանակում է նաև «հեղու-կաչափ». այսպէս Ղուկ. ժզ. 6 (Սատ չափ սունէ զէլթուն-Հարիւր մար ձիթոյ). օսմ. [arabic word] čap «չափ. 2. ներքին տրամաչափ». [arabic word] čaplámaq «չափել» (սրանց միջոցով՝ սերբ. čap «թնդանօթի տրամագիծ, Kugelmass», ռում. čiap «չափ», որ ըստ Սրմագաշեանի՝ միայն ատաղձագործների մօտ գործածուող մի բառ է). գւռ. թրք. Եւդ. čap «սայլի անիւին բոլորաձև շրջագիծը չա-փելու կարկին, զոր հայ գիւղացիք ալ չափ ևը կոչեն» (Յուշարձան 329), գւռ. թրք. և յն. Ատն. չափ «ուղղալար», որ գործածական է և նոյն տեղի հայոց մօտ (Արևելք 1888, նոյ. 8)։-
at most;
much more, a great deal, better;
rather, more worth while, so much the better, still more;
— զի, above all, principally, especially;
— կամ նուազ, more or less.
• = Պհլ. [other alphabet] yāvēt «յաւիտեան» բառից. սրա հետ հմմտ. պհլ. [other alphabet] yāvētān «յաւիտեան, ընդ միշտ», մանիք. պհլ. [hebrew word] jadān (անշուշտ պէտք է կար-դալ ǰāvīdān) (Salem. Man. Stud. ЗАН 1908, էջ 76, 85), պրս. [arabic word] ǰāvē̄d, [arabic word] ǰāvē̄dān «յաւիտեան», և զնդ. [arabic word] ︎ yavaēča yayaetā-tasča յաճախ գործածուած բանաձևը, որ նոյն է մեր յաւիտեանս յաւիտենից ձևի հետ։ Այս բոլորի պարզական ձևն է yavae-, որի մի ուրիշ ածանցն է ներկայացնում պհլ. *yāvēž, որից էլ հյ. յաւէժ. հմմտ. զնդ. ❇ yavaēǰi-«յաւիտենակեաց» (Horn § 414)։-Այս բառերի ենթադրեալ կապր սանս. āуu-, āyus-«կեանք», զնդ. āyu «տևողութիւն», յն. αίών, լտ. aevum, գոթ. aiws, անգսք. a, č, cw, հբգ. εwa, ն.բ. գ. ewig օ լաւիտե-նական» ևն բառերի հետ՝ այժմ չի ընդունւում (տե՛ս Pokorny 1, 6, Bartholomae Altir. Wört. 1264, Boisacq 22)։-Հիւբշ. 198։
cf. Յասմին.
• «մի տեսակ անուշահոտ ծաղիկ է. լտ. jasminuni fruticans L» (Տիրա-ցուեան, Contributo § 352) որ է ռուս. жac. минъ, ясминъ (տե՛ս Aнненковъ, էջ 180) Ագաթ. որ և յասմին Խոր. աշխ. յասմի Բժշ. -այս ծաղիկը պատկանում է Oleaceae ըն-տանիքին. նոյն ընտանիքին է պատկանում նաև syringa vulgaris L, որ է «եղրևանի, թրք. լէյլաք, ֆրանս. lilas, ռուս. cирeнь» (Տիրացուեան § 349, Aннeнковъ 346). ըն-տանիքի նոյնութեան պատճառով Պարսկաս-տանում yasaman, որ է «յասմիկ, жасминъ» ստացել է նաև «եղրևանի, lilas, ռուս. cм-peнь» նշանակութիւնը, որից էլ վրաց. իմեր. մինգր. iasamani «եղրևանի, cиpeнь» (Aн-нeнковъ 346), հայոց մօտ էլ բարբառներում եասաման «եղրևանի, cирeнь» (օր. Խոյում՝ ըստ Տիրացուեան § 349), որից և Կովկասի գրական հայերէնում սխալ անդրադարձու-թեամբ յասմիկ դարձել է «եղրևանի, lilas cирeнь»։ (Բոլորովին ուրիշ է յեսմիկ, որ է «ասորեակ, chamaelina silvestris Wallr» (Տիրացուեան § 159), տես հեսմուկ)։
herring.
• ԳՒՌ.-Ալշ. տառեխ, Մշ. տառեխ, տարեխ, Երև. տա՛ռէխ, Կր. տառէղ, Գոր. տա՛ռոէխ, Ղրբ. տա՛ռռէխ, տա՛ռռըխ, տա՛ռէխ, Ագլ. տառախ. 'բոլորն էլ «Վանայ ծովի տառեխ ձու-կը», իսկ ՀՃ. դայեխ «չորացրած ձուկ (ընդ-հանրապէս)»։ Ջղ. ասւում է միայն չոր տա-ռեխ «շատ նիհար, վտիտ»։-Վանի բարբա-ռում տառեխ բառը գոյութիւն չունի. Վանայ տառեխը այնտեղ պարզապէս Վանայ ձուկ է կոչւում։
• ՓՈԽ.-Կան լտ. taricus «աղած, պահա-ծոյ» (գործածել է Caelius Apicius, De ra coquinai la աշխատութեան մէջ, որ գրուած է յունականի հետևողութեամբ, Գ դար), ասոր. ❇ tārī̄xā «աղած ձուկ» (Broc-kelm. Lex. syr. 140բ), արաբ. [arabic word] tar-rīx, tirrix «աղած և աղաջուր դրած մանր ձուկ» (Կամուս, թրք. թրգ. Ա. 550), որից է նաև Արճէշի լճի արաբ. անունը՝ ❇ օ︎ buhaira-at-tarrīx կամ buhaira-at-tirrix (ըստ Բելազորի, Իսթախրի ևն)։ Բայց այս բոլորը, ինչպէս i ձայնաւորն էլ ցոյց է տա-լիս, համարւում են յունարէնից և ո՛չ թէ հայերէնից։ Ըստ Auatremère նոյնից է ծա-գում նաև արաբ. [arabic word] batraxa (չունի Կամուս), որից յառաջանում են ֆրանս-boutargue, սպան. potagra, իտալ. buttag-ra «կերակուր ինչ յԻտալիա և ի հարաւակող-ման Գաղղիոյ ի ձուոց աղծեալ ձկան սնուցե-լոց ի քացախի»։-ՀՀԲ և ՆՀԲ նշանակում են թրք. տառըք, տառըգ ձևը, որ եթէ ստոյգ է, հաստատապէս հայերէնից է փոխառեալ։ Տճկ. [arabic word] tarxoz «տառեխ ձուկը» (Կարա-պետեան, Օսմ. բառ. 519) անշուշտ յունա-րէնից է, ինչպես ցոյց է տալիս -os վերջա-ւորութիւնը։
year, twelve-months;
պարականոն —, embolismic year;
տարւոջէ ի —, տարւոյ տարւոյ, տարւոյ —, annually, yearly, year by year, every year;
ի տարւոջ, in the year;
per annum, a year;
cf. Ամ;
cf. Թողութիւն.
• Հներից Վանակ. տարեմտ. մեկնում է «Զի՛նչ է տարի. զի յինքեան տանի զօր, զշաբաթ, զամիսս և զչորս եղանակս. և դարձեալ զարեգակն տեսեալ ի կիտէն ի կէտն բոլոր ընթացեալ՝ ասացին. տա-րաւ զիմ ժամանակս»։ Նոյնը նաև Վրդ. սղ. կդ. էջ 214 «Այլ տարի դարձեալ որ զամենայն տանի».-Յայսմ. օգոստ. 11 «եւ տարի ասի, որ տանի զերկո-զ365 աւուրսն... և նոքօք զկեանս մարդ-կան և զամենայն մահկանացուաոս».-Տաթև. ձմ. ա. «Զի վասն այն կոչեմք տարի՝ որ զամենայն կեանս մեր և կհեշտութիւն կենցաղոյս ընդ ինքեան տանի և գնայ։.. Տարի կոչի վասն երեք պատճառի. նախ զի արեգակն տանի զերկոտասան կենդանակերպսն և վճա-րի. երկրորդ՝ զի տանի զչորս եղանակս և զամիսս և զշաբաթս, զաւուրս և զժա-մոս և զայլսն. երրորդ՝ զի տանի զժա-մանաևեաւ կեանս մեր»։ Նոյնը նաև Տաթև. հարց. էջ 190։ Սրանց համեմաս է նաև ՀՀԲ։ Böttich. Horae Aram. 35, 70 թերևս tar արմատից։ Նոյն, Wurzelf, 20 սրան է աւելացնում նաև արաբ. tārat։ Չուբինով վրաց. տարկոշի «ջրի շերեփ»! Հիւնք. հյ. շար և կամ զնո. սարետա։ Patrubány SA 1, 194 հնխ dā «բաժանել» արմատից։ Աճառ. ՀԱ 1ՉՈ8. 122 թերևս կովկասեան ծագու-մից. հմմտ. հիւս. օսթյ. tal', ֆինն. talvi սիրյ. tol, դիդ. tlebi, վոգուլ. tal հոմանիշները։ Patrubány ՀԱ 1908, 314 տալ բայից։ Մառ ИАН 1911, 471 վրաց. წელი ծելի «տարի» բառի հեռ-
ardent desire;
love.
• «սէր» Գնձ. Նար. տաղ. որիս տար-փալ «սրտով փափագիլ» Շար. Շնըրհ. տար-փացուցանել Անյ. հց. իմ. տարփաւր Խոր. Պիտ. տարփածու Խոր. տարփանք Փիլ. Խոր. նիրատարփ Շնորհ. տաղ. գեղեցկատարփելի Պիտ. ծաղկատարփակ Պիտ. ևն։ Անշուշա նոյն բառերն են տարփել «խնդամտեւ» և տարփնօղ «սքանչելի» Բառ. երեմ. էջ 309, Արմատիս միւս ձևերն են՝ ՏՐԻՓ «սէր, ցան-կութիւն» Տաղ. որից տրփող Ագաթ. տրփանք Պիտ. Արծր. տրփութիւն Խոր. տրփումն Վրք. հց. ՏՌԻՓ «կրքոտ սէր» Փիլ. որից տռփիլ Աուտ-Սեբ. 5, Բուզ. 99. տռփալ, տռփանալ Պտմ. աղէքս. Լմբ. տռփումն Շնորհ. Մադ. Մխ. առակ. տռփանք Բուզ. տռփական Փիլ. Յհ. իմ. մանկատռիփ Փիլ. տարրատռփութիւն Յհ. իմ. պաւլ. պատանեկատոփին Փիլ. դըժ-ուարատռփական Բրս. թղթ. ևն։ (Այս բոլորը, ևնչպէս տեսնւում է, Ոսկեդարում շատ սա-կաւ գործածութիւն ունէր. այս մասին տե՛ս Նորայր, Կորիսն վրդ. էջ 211-213 և Մէնէ-վիշեան ՀԱ 1911, էջ 550)։
plain, flat country or district.
• Հիւնք. բոլորն էլ տապակ բառից։ Ա. (Բազմ. 1901, 335) յն. ταφ-։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 տափել նոյն ընդ տոփել, թոպել։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მოტაბაკებული մոտաբակե-բուլի «տափակաւուն, հարթ» Չուբինով 849 (առաջին մո -և վերջին -բուլի մասնիկ են. առանձին *տաբակի ձևը չունի Չուբի-նով).-հայ բոշ. tap'ak «տափակ», որից ծածկալեզւով tap'ak sis (sis «գլուխ») բռուս» (Finck, Die Sprache der arm. Zi-geuner, ЗАН 1907, էջ 121), որի հետ կաղ-մութեամբ նոյն է գալիս Պլ. ծծկ. տափակ «եւրոպացի» (ակնարկութեամբ նրանց յար-դեայ տափակ գլխարկի).-օսս. տափան «հարթ, տափարակ», քրդ. [arabic word] tāpān «տա-փարակ», թրք. գւռ. Եւդ. [arabic word] tapan «տա-փան» (ԳԴ պէրէն բառի տակ, Յուշարձան 329), թրք. գւռ. Սլմ. tapan «տափան», որից tapanlamak «տափնել», նոյնպէս և Ղառա-խի թուրքերի մէջ՝ թափան «տափան» (նա-խաձայնի համար հմմտ. Բբ. թափան «աա-փան», թափնէլ «տափանել»)։-Այս բոլորից աւելի հետաքրքրական են արաբ. [arabic word] taii «կողմ. 2. գետի ափ. Յ. շէն տեղ, հող», [arabic word] tāffa «սարի և դաշտի միջի մասը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 802-3)։ Հայերէնը չի կարող սրանցից փոխառեալ լինել, որով-հետև գործածուած է Ե դարում. ուստի ա-րաբ. բառը կա՛մ պատահական է և կամ փոխառեալ հայերէնից։
shower, abundant rain;
յամենայն —, every where;
always;
տեղի, տեղային ի ձեզ զ— երկնաւոր շնորհիցն, heavenly graces rained thick upon you;
— ոսկի տեղայր ի փեսայութեանն արտաշիսի, gold fell in showers at the nuptials of Artaxerxes;
spot, place;
post;
ի —, instead, in substitution for, in the place of;
անցանել ի — ուրուք, to stand instead of, to supply the place of, to substitute, to replace.
• Brosset JAs. 1834, 360 են սան desam «տեռ» բառի հետ։ ՆՀԲ ստեղել դնում է կամ զետեղել բայից և կամ ստեղն բառից՝ իբր «հանդարտիլ որպէս թռչուն ի վերայ ստեղան»։ Bottich. Arica 18 43 սանս. sthala և sthali «տեղ» բառերին է կցում։ Muller SWAW 38, 588 և 44, 552 ևն սանս. tala «հարթ երես, մակերես, դաշտ»։ Մորթման ZDMG 26, 550 զնդ. daqуu, հպրս. dahyaūs, պրս. dih «գիւղ» և բևեռ. dakhai. Boрp, Gram. comp. 1, 399 քարկետղ բառից (որ չգիտևն ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ) ենթադրում է կետեղ (փխ. ետեղ, տեղ) և կցում սանս. k'še-tra «դաշտ» բառին։ Հիւբշ. KZ 23, 47 նախաձևը համարում է tala
gauze, crape, thin veil;
galling;
callosity, corn.
• = Բնիկ հայ բառ, հնխ. der-s-ձևից, որ յառաջանում է պարզական der-«կաշին քեր-թել, ճեղքել, պատռել» արմատիզ՝ s աճա-կանով. հմմտ. սանս. drnāti, dadāra «ճեղ-քել, խորտակել, ցրեխ ցրեխ անել», զնդ dar-«ճեղքել», հսլ. dera և ռուս. дepy, драть «պատռել, պատառոտել, կեղեքել, ճեղքել, ցետել, քաշել, ձգձգել, սաստիկ ծե-ձևւ», սերբ. ϑèrêm և սլով. ϑerem «ճեղքել, կաշին պլոկել», լիթ. diru, dirti «կաշին քեր-թել», գոթ. -tairan, անգսք. teran, անգլ, tear «պատռել, ճեղքել, բզկտել, յօշոտել», հբգ. zeran «պատռել, ջնջել», նբգ. zerren «քաշքշել», կիմր. կորն. darn «կտոր», յն. δέσω «կաշին քերթել, մաշկել, պատժել, սաս-տիկ ծեծել» ևն։ Այս բոլորը կցւում են մեր տեռել բառին։ Նոյն արմատից են զարգա-ցած յն. δέρος, δορά́ «մորթ», δέρας «կաշի, ոսկեգեղմն», δέρρα «կաշեայ ծածկոց», δέιμα «մաշկուած մորթ, մարդու կամ անա-սունի մորթ, տիկ կամ վահան շինելու մորթ, ծառի կամ պտուղի կեղև, մարմնի վրայ գցելու մորթ», δορός «տիկ». δέοοις «կաշի, մորթ, կաշուց շինուած բան, նաւերը պած տելու կաշեայ ծածկոց, կաշեայ զգեստ, մուշտակէ վերարկու», բուլգար. drehā, սերբ. drêha, ōdora «զգեստ», և -ը. աճա-կանով (հնխ. dre-p-ձևից)՝ սանս. drapi-«վերարկու, զգեստ», drapsá=զնդ. drafša-> հյ. դրօշ «դրօշակ», լիթ. drapanos «սպի-drappo «կերպաս», drappello «դրօշակ», տակեղէն, վարտիք», ինչպէս նաև իտալ. ֆրանս. drap «կերպաս», drapeau «դրօշակ» (Walde 229, Boisacq 178, Berneker 180, 185, 215, Trautmann 51-52 և մանաւանդ Pokorny 1, 797-803 բազմաթիւ ածանցնե-րով և աճականներով)։ Վերջին բառերը ցոյց են տալիս, որ այստեղ է պատկանում նաև տեռ, որի առաջին նշանակութիւնը եղել է «մորթ», յետոյ «մորթէ վերարկու» և այս-տեղից էլ «վերարկու, քօղ», ինչպէս գտնում ենք աւանդուած Ոսկեդարեան գրականու-թեան մէջ։
sight, view;
spectacle, scene;
aspect, look, figure, face;
vision, apparition;
visit;
ի — երթալ, to go to see, to call upon, to pay a visit to;
չ-ոյն առնել, to pretend not to see;
— առնել ի բանակն, to send forth spies;
ակն ունիմք — ոյն աստուծոյ, we desire to see God;
եկն ի — իմ, he came to see me, he called upon me.
• «նմանութիւն» բառերից։ Հիւնք. յն. ϑεά-ομαι «տեսանել», ապառ. ϑεάσομαι։ Meil let, Esquisse 102 r-ի անկումը մեկնում է հնխ. spek-«տեսնել» արմատի ազ-դեցութեամբ։ Patrubány SA 2, 175, ՀԱ 1903, 381 և 1908, 187 մերժելով վերի մեկնութիւնը, կցում է յն. ὄοϰεύω «միտ դնել» բային։ Ճիշտ այսպէս էլ Scheftelowitz BВ 29, 53 յն. δοϰεειν «երևիլ», δοϰαειν «նկատել, դիտել», հիռլ. doich «ճշմարտանման», սանս. daçasyati «նկատի առնել»։ Pedersen KZ 38, 410 և Հայ. դը. լեզ. 42 յն. δε-ἰϰνυμι, սանս. dicáti, զնդ. daēs որոնք բոլոր նշանակում են «ցոյց տալ» և ծագում են հնխ. deik-արմատից, որի վրայ տե՛ս Pokorny, 1, 776։
shaft, arrow, dart, javelin;
ի քէն եւ անդր է —ն, the arrows are beyond thee.
• ՆՀԲ պրս. [arabic word] paykān «նետ» բա-ռի հետ։ Pictet 2, 208 նոյնի հետ նաև լտ. spica «հասկ» ևն, իբր pik=pie արմատից։ Տէրվ. Altarm. 6. մերժում է պրս. paykān, որ արդէն տալիս է հյ. պատկան, և հանում է փուք բառից. հմմտ. սանս. pū «փչել» և payi «նետ տլաք» Հիւնք. պրս. բէյքեան։ Վերջին անգամ խօսում է բառիս վրայ Peters-son KZ 47, էջ 267 և կցելով լտ. spīca «հասկ», spiculum «տէգ, ճոկան, խայ-թոց», լեթթ. spikis «սուին» բառերին, հանում է *spiqino-նախաձևից։ Ընդու-նում է Pokorny 2, 654 հնխ. snei-«սրածայր, սրածայր փայտ» արմատի տակ, որի բոլոր ժառանգորդներն էլ անորոշ է համարում Ernout-Meillet 923։
bitch;
Scylla;
female.
• ԳՒՌ.-Ջղ. քած «էգ էշ», Ախց. քած «էդ մատակ» (բոլոր անասունների), Գոր. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ալմ. Շմ. Տփ. քած, Երև. Հմշ. Մշ. Սեբ. քաձ, Ագլ. քաց «էգ շուն կամ նխտ. կին», Վն. ք'ած «մատակ էշ կամ էգ շուն», Մկ. ք'ած «նախատական բառ կանանց», Ասլ. քաձ, քազ «էգ շուն կամ նխտ. կին», Սչ. քաձ «անամօթ՝ ջլթիկ աղջիկ», Խրբ. tmá «էգ մատակ», Սեբ. քաձ աձու միս «յո-ռի տետակի բան».-նոր բառեր են քածո մատ. քածուքուծ «աղջիկներ», քածիկ-փծիկ լինել «քծնիլ», քածաբեր, քածորձ, քածի։
unsewed, ripped, disjointed, separated;
separation.
• ԳՒՌ.-Սլմ. քակել, Ախց. Կր. Մրղ. քակէլ, Վն. ք'ակել, Մկ. ք'ակիլ, Հճ. Մշ. Սչ. քագել, ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. քագէլ (Պլ. կրաւ. քաղ-վիլ), Զթ. Խրբ. քագիլ, Հմշ. քագուշ, Ասլ. քագէլ, Տիգ. քmգիլ, Սվեդ. ք'mգիլ.-այս բոլորը ընդհանրապէս նշանակում են «քա-կել, կապը արձակել, շինութիւնը քայքայել», իսկ Սլմ. Մրղ. «փորել»։-Նոր բառեր են քակուք, քակռուիլ, քակռտել, քակւուկ։
hunger;
hungry;
— դժնդակ, ուժգին, անհնարին, violent, canine, ravenous, appetite, or hunger;
յուղել զ—, to excite, sharpen or quicken the appetite;
—իւ հարկանիլ, to be hunger-beaten, to be or feel hungry;
մեռանել առ —ոյն, to starve, to die of starvation;
հարկանել զ—, to stay or satiate hunger.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. suld-sk'-ձևից, որ կազմուած է հնխ. suel-արմատից՝ d և sk' աճականներով։ Մեր բառի հետ առաջին հերթին համեմատելի են հհիսս. svelta «քաղցիլ», sultr «քաղց», շվեդ. svalta և դան. sulte «քաղցնուլ», որոնք ծագում են գերմ. suelt <հնխ. sUel-d-արմատից։ Այս արմատի բուն իմաստն է «նքողիլ, քաղցից նւաղիլ», ինչպէս ցոյց են տալիս հհիւս. svella «մեռնիլ», անգսք. sweltan և գոթ. swil'an «մեռնիլ», հբգ. swelzan «այրել», անգլ. swelter «տաքից ուշքը գնալ», sultry «կիզիչ տաք»։ Բոլորի պարզականն է հնխ. suel-«այրել, խանձել», որից յառաջանում են գերմ. schwelen, մգ. swelen, հբգ. swi-lizōn «այրել, խանձել», անգսք. swelab «կամաց կամաց այրիլ», լիթ. svilti «խան-ձիլ». լեթթ. swel-«խանձել», յն. εἰλη «արևի տաքութիւնը», ἔλα «արեգակ» (Po-korny 2, 531-2)։
more than, more, under, beneath, over;
as, as well as, as much as;
or;
—եթէ, —թէ, that;
more, than;
անդր —, further, beyond;
ոչ ոք — զնա, no one but he;
առաւել -զե րեսուն եւ հինգ ամք են իմ, I am more than thirty five years old;
զքեզ ըն տրեաց -զազգս ամենայն, he chosed thee before all the nations;
պատրաստ եմք մեռանել —անցանել ընդ օրէնս հայրենիս, we are ready to die, rather than violate our country's laws;
հասաւ — զամենայն սուր, much keener than any other sword;
ո՛րքան քաղաղութիւն է ի տունս շինականաց — ի տունս թագաւորաց, when will peace reign alike in the cottage and in the palace !.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k*ān (k*ām) ձևից. հմմտ. լտ. quam «քան, աւելի քան (մասնիկ բաղդատականի), ի՛նչքան, յոյժ», quantus «առաւել քան, որքան», quantum ռայնքան... որքան», qшando «երբ», ouam-quam, quanquam «թէև», quanto «որքան», quanti «քանի՛», օսկ. pan, ումբր. pañe «քան», նաև գոթ. hvan «եբը, ինչաես». հսա-քըս. hwan, հբգ. hvanne, հպրուս. kan, լիթ. ka «եթէ» ևն. բոլորի պարզականն է հնխ. k*o-, k*e-, k*1-դերանոսանական արմատը, որի ժառանգները ընդարձակ տե՛ս ❇։ Հիգբշ. 502?
bladder, vesicle;
— ապակեղէն, balloon;
— հրետի, gun cartridge;
— հրաձիգ, fusee;
cf. Հրատիկք;
— լողական, air-bladder.
• -Կազմուած *փամփ+բուշտ բառերից. երկրորդի ծագումը անյայտ է (տե՛ս առան-ձին). բայց առաջինն է բնիկ հայ բառ՝ հնխ. phamph-«ուռչիլ» արմատից. սրա հետ նոյն են bha*mbh-, ba*mb, pamp-ձևերը. որոնք բոլոր բնաձայն են համարւում. բազ-մաթիւ ժառանգ ձևերից հմմտ. սանս. bim-ba-«գնդակ», bimbī «մի տեսակ դդում», յն. Աέμβις «ջրի պտոյտ, շռնչան», πεμφις «շունչ, փոթորիկ. պալար, ջրի կաթիլ», πομφός «գնդակ, կոճակ, բշտիկ, վահանի ուռած մասը, կումբ», լեթթ. bamba «գունդ», pampt «ուռչիլ», լիթ. bámba «պորտ», bumbulis «պղպջակ», ուկր. buba «բշտիկ», չեխ. boubel «ջրի պղպջակ», լեհ. babel «ջրի պղպջակ, պալար», ուկռ. biiba «բշտիկ», սերբ. bubulǰica «բշտիկ», bubla «գնդակ», սլով. boblǰati «պղպջակել», մբգ. bemstīn «հաստափոր», դան. bams «յոյր մարդ», fomp «հաստափոր մարդ», նորվ. nempa seg «տկռիլ» ևն (Pokorny 2, 107 109. Boisacq 765)։
shine, brilliancy, lustre, glitter, splendour;
shining, brilliant, glittering;
— ի —, extremely bright, dazzling;
sparklingly;
— զ—ի տալ, cf. Փայլեմ.
• , ի հլ. «պայծառ վառիլը, շողալը, պայծառութիւն» Ոսկ. մտթ. գ. Յ0. որից փայլել «պայծառ վառիլ» Եզեկ. իա. 29. Ա-գաթ. փայլիւն ՍԳր. փայլուն ՍԳր. փայլա-ծուն «պայծառ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 22. փայ-լածու «մոլորակը» Շիր. Արիստ. աշխ. փայ-լական «բուրգ, պիւրամիդ» (իբր թրգմ. յն, πυράμις հոմանիշից, որ ծագում է πνρά «խարոյկ, փայտակոյտ» բառից1) Պղատ. տիմ. փայլակն ՍԳր. (կազմուած է փայլ+ ակն «աչք» բառից, ինչպէս յն. αστεροπη, ατέροπή, αστραπή «փայլակ» կազմուած են «աստղ»+ «աչք» բառերից՝ ըստ Meillet ՀԱ 1927, 760), փայլատակել ՍԳր. Ա-գաթ. ((կազմուած փայլ+հատանել՝ ըստ Meillet անդ), փայլատակն Դան. ժ. 6, Եւս. պտմ. զ. 9. Եփր. աւետ. փայլատա-կունք ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. բազմափայլ Փարպ. ջահափայլ Եփր. պհ. 169. լուսա-փայլ Ոսկ. յհ. ա. 14. Պիտ. գեղեցկափայլ Վրք. հց. կրկնութեամբ՝ փայլփայլումն Մեսր. եր. անփայլ (նոր բառ)։ Այս արմա-տի միւս ձևերն են՝ ՓԱՂ «փայլ». առանձին անգործածական, որից ունինք կրկնու-թեամբ՝ փաղփաղիլ «փայլիլ, ցոլցլալ» Բուզ, դ. 59, Յհ. կթ. փաղփաղուն «փայլուն» Վրք. ոսկ. փաղփաղեալ «փայլելով» Նար. կուս. 414. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 362 (տպուած է փաղփաջեալ). փաղփաղող «փայլուն» Վրդն. դան. (այս բառի վկայութիւնն է «Արջ ան-հեռեդ և փաղփաղող ատամամբք և ռնգամ-բըք և ոտիւք». ՆՀԲ, որից և ԱԲ, մեկնում է «պապաչող, մռնչող», որ անյարմար է. կա՛մ պէտք է հասկանալ «փայլուն» (իբր ած. ատամներին) և կամ կարդալ փաղաղող «գիշատիչ»՝ իբր ած. արջին)։ Յետնաբար արմատը ենթադրուած է փաղփ, ի հլ. «փայլ. շողիւն» Թէոդ. կուս. որից փաղփիլ «փայլիլ» Պիտ. Նիւս. կուս. իգն. Պտմ. աղէքս. 6Ո. փաղփեցուցանել Պիտ. փաղփեալ Լաստ. ժզ. Իգնատ. ղկ. 404. փաղփիւն «փայլուն» Պտմ. աղէքս. 155 (իմա՛ փաղփուն). փաղ-փումն Առ որս. Մագ. 120. փաղփուն Փիլ. սամփս. 569. Նիւս. կուս. ևն (առնուած է «փափուկ, կակուղ» իմաստով՝ Նար. խր. 506, ըստ Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա 154)։-ՓՈՂ «փայլ». առանձին անգռո-ծածական, որից փողել «փայլիլ» (նորա-գիւտ բառ) Օրբել. ողբ ժե. կրկնութեամբ՝ փողփողել «փայլփլիլ, շողշողալ» Բ. մկ. ժե. 21. Զենոբ. Ղևոնդ. Արծր. փողփողենէջ Նար. տաղ.։ Կայ նաև փող «լուսնի շուրջը փակ». անստոյգ և նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Վստկ. 12 Եւ թէ տեսանես ի շուրջն լուսնի գերթ կալ փողեր, բազում անձրևաց նշան է (յն. եր-կուս կամ երիս կալս, այսինքն բակս)։
opulent, wealthy, rich;
abundant, copious.
• = Փոխառեալ պհլ. գաւառական անծանօթ մի ձևից. հմմտ. պհլ. [other alphabet] fratom, պազ. fradum. հպրս. fratama, սոգդ, pr-tmw, զնդ. ❇ fratəma, սանս. [other alphabet] prathama-, որոնք բոլոր նշանա-կում են «առաջին»։ Բայց պահլաւական մի բարբառում անշուշտ նշանակում էր նաև «ազնուական, իշխան», որից փոխառեալ է եբր. յիշեալ [hebrew word] partəmīm «ազ-նուաևանք առ Պարսիկս» Եսթ. ա. 3, զ. 9, Դան. ա. 3, որից նաև յն. φορϑομμιν և վրաց. უორთომმინი փորթոմմինի «իշխան» (գտնը-ւում է եբրայականի համապատասխան տեղը՝ Դան. ա. 3)։ Թէև իրանական բառերը հայերէնից ձևով և նշանակու-թեամբ հեռու են, բայց կապւում են եբրա-յականի միջոցով. երբ հրասախ բառի դէմ կայ փարսախ ձևը, կարող էր նաև fratam ձևի դէմ գտնուիլ *fartam։
• = Արաբ. [arabic word] ︎ falak «երկինք, երկնակա-մար», որ եբր. [hebrew word] pelek, արամ. [hebrew word] pilkā, ասուր, pilku «շրջանակ, բոլորակ» բառն է և ծագում է [other alphabet] palaku «ցանկապատ կամ սահման քաշել» բայից (Delitzsch Assyr. Hndwh էջ 527 և Strass-maier, Alphab. Verzeich. 833)։ Արաբերէ-նից է անշուշտ փոխառեալ նաև վրաս. ვილაკი փիլաքի «բախտ, ճակատագիր»։
• = Արևել. թրք. [arabic word] pilta «պատրոյգ» բա-ռից, որ K. Shaw, A. Sketch համարում է պրս. [arabic word] pitila հոմանիշից փոխառեալ։ (Չարաչար սխալւում է Vámbery, Etvm Wört. որ չաղաթ. [arabic word] pitte ձևը իբր բնիկ թաթարական բառ՝ հանում է bel «մէջք» ռառից)։ Պրս. բառն էլ ծագում է արաբ. [arabic word] fatil, ռմկ. fitil, չրջմամբ՝ [arabic word] filīta «պատրոյգ» բառից։ Բառս բնիկ սե-մական է. հմմտ. ասոր. ❇ fətilā «պատ-րոյգ» և թալմ. [hebrew word] ftiā «պատրոյգ». արմատն է արաբ. [arabic word] ︎ ftl, եբր. [hebrew word] ftl, ասոր. ❇ fətal, եթովպ. [other alphabet] fatala «ոլորել, հիւսել», ասուր. patālu «փաթա-թուիլ, գալարուիլ», որոնցից նաև արաբ. [arabic word] taftil «հիւսել», [arabic word] maftul «հիւ-սուած թել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 310), եբր. [hebrew word] pātil «թել, կապ». բառիս ծայ-րը հասնում է մինչև եգիպտ. petira (Gese-nius17, 668)։ Թուրքերէնի միջոցով բառս տարածուած է ամբողջ Արևելքում. ինչ. վրաց. ფილთა փիլթա, უთილა փթիլա-ურთილა փրթիլա, քրդ. fitil, ftil, fetil, pil-te, ավար. pilta, չեչէն. milt, նյն. φητιλιν, φυτίλιον, բուլգար. fetil, սերբ. fitilj, ուկր. fytyl, ռուս. фитиль, ուտ. filtá բոլորն էլ «պատրոյգ» (Berneker 282)։
cloak, mantle;
priest's mantle.
• ԳՒՌ-Այ». Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. փիլոն, Ախց. Երև. Ննխ. Կր. Պլ. Ռ. Սչ. Տփ. փիլօն, Մրղ. փիլուն, Հմշ. Սեբ. փիլէօն, Մկ. փի-լիւն, Զթ. փիւիւն, Սվեդ. փիլլիւն, Շմ. Ղրբ. փէլուն, Ասլ. փիլան. բոլորն էլ «կրօնաւորի վերարկու» իմաստով.-կարևոր է յիշել փիլոն Բլ. «ցորենը դեռ հասկի մէջ եղած Գամանաև հատիկի վրայի կեղևը, որ կալսե-լով պիտի բաժանուի»։
dirty, filthy.
• ՆՀԲ ուզում է հանել փին բառից։ Bugge, Btrg. 33, 75 յն. πίνος, πιναρδς բառերի հետ։ Մառ, Արաքս 1890 ա, էջ 109 վրաց. փինթի ձևի հետ՝ կցում է հյ. պիղծ, բիծ բառերին և բոլորը դը-նում է սեմականից։
trumpet, horn;
apostle;
tube, pipe;
conduit, canal;
reed;
asper, mite, sou, halfpenny;
money;
— ականջաց, ear-trumpet;
ձայնատար —, speaking-trumpet;
հնչիւն —ոյ, blast of trumpet;
ի ձայն —ոյ, by sound of trumpet;
— հարկանել, հնչեցուցանել, to trumpet, to sound the trumpet, to wind or blow the horn, to play on the horn;
— երգեհոնի, organ-pipe;
— ծխաքարշի, shank of a tobacco-pipe;
— գրչի, barrel;
— հրազինուց, gun-barrel;
— կապարեայ, lead-pipe, conduit-pipe;
cf. Խողովակ;
cf. Եղէգն;
հովուի —, water-plantain, alisma.
• = Պրս. [arabic word] pul «մանր դրամ, լումայ», որ Արևելքի մէջ շատ տարածուած բառ է. հմմտ. վրաց. უოლი փոլի, უული փուլի «դը-րամ», քրդ. pūl «մէկ ստակ», արևել. թրք. և չաղաթ. [arabic word] pul «5 փէնս արժող դրամ և ընդհանուր առմամբ՝ դրամ», թրք. [arabic word] «'/︎ ստակ=1/շ2օ դահեկան= /ვo կոպէկ. որ հին ժամանակ գործածական դրամ էր», ատրպ. pul «դրամ». գնչ. polia «մի քանի տեսակ ոսկեդրամներ» ևն։ Այս բոլորի մայ-րը պրս. pūl բառն է, որի հնագոյն և առա-ջին իմաստն է «ձկան թեփ», նմանութեամբ յետոյ դարձել է «դրամ»։ Այս իմաստը պա-հում են դեռ թրք. pul «ձկան թեփ», պրս. նուազական [arabic word] putak «ձկան թեփ» և յատ-կապէս Ղրբ. փօղ «ձկան թեփ», որի ղ ձայ-նո ցոյց է տալիս՝ որ բառիս այս իմաստը հայերէնի մէջ էլ շատ հին է։ Տե՛ս նաև վերը փիւղ։ Նշանակութեան գարգացման համար հմմտ. պրս. pišiz «թեփ. 2. դրամ» > հյ. փշիտ։
dust;
— or — հրացան, gun-powder, powder;
— կաղնւոյ, tan, oak-bark;
— շաքարի, powder-sugar;
— իւղեփեցաց, sweet-powder;
— հերաց, hair-powder;
տուփ փոշւոյ հերաց, powder-box;
ամպ փոշւոյ, a cloud or whirlwind of dust;
դնել ինչ ի —, ի — դարձուցանել, to powder, to grind to dust, to reduce to powder, to pulverize;
լնուլ փոշւով, to cover or sprinkle with dust;
ի — դառնալ, to be reduced to powder, to be pulverized;
to crumble into dust, to moulder away;
— յարուցանել, to raise a dust;
ընդ — թաւալիլ, to roll in the dust;
թօթափել զ—, to dust, to beat the dust out of, to shake off the dust, to free from dust;
— դէզադէզ ամբառնայր յամպս հասանէր, a thick cloud of dust rose up to the skies;
— ամպաձեւ մրրկեալ դիզացեալ ծածկէ զերկին, a cloud of dust arose and obscured the heavens;
cf. Մանրամաղ;
cf. Վառօդ;
cf. Ջաղացք.
• Klaproth, Asia pol. 105, 201 վօգուլ. pošox, սիրյ. պերմ. buš «փոշի» բառև-րի հետ։ ՆՀԲ փշրել բայի՞ց։ Böttich. ZDMG 1850, 363, Arica 81, 350, Mül-ler SWAW 38, 579, Justi, Zendsp. 195, Տէրվ. Altarm. 7, Նախալ. 94, Հիւբշ. KZ 23, 19 կցում են սանս. pasն-, զնդ. paзnu-«աւաղ, փոշի», հսլ. pësūkū, հռար. necотъ «աւազ» բառերին, որոնք Հիւբշ. Arm. Stud. § 283 կաս-կածով միայն նշանակում է, իսկ Arm. Gram 501 բոլորովին մերժում է։ Ka-гolides, Γλ. συγϰρ. 100 կպդովկ. «ός «փո. շի», յն. φε, φu, ϑε, ϑο, լտ. fumus, յն. ϑύος սանս. dhus «ծուխ» և հյ. փչել բառերի հետ։ Հիւնք. շփել բայից։ Thomaschek, Deutsche Littz. 1883, էջ 1254 ուտ. phos ձևի հետ։ Patrubány SA 1, 197 գերմ. spuck «թուք», իսկ ՀԱ 1908, 313 *phū-«փչել» արմատից։ Pokorny 2, 68 յիշելով սանս. pasu-ևն խումբը, հայը դնում է փոխառեալ։
rancour inveterate hate, spite, ill-will, resentment;
revenge;
— ի վրիժուց, out of or from hatred;
— պահել, ի —ս մտանել, to bear or owe a grudge, to bear malice or ill-will, to bear hard;
— ի մտի ունել, to keep alive resentment for an injury;
— ունել ընդ ումեք, to have a grudge or spite against;
հանել զվրէժ քինու, խնդրել զ— վրիժուց, to by revenged, to revenge oneself.
• նախ ԳԴ կցեց պրս. քիյն բառին։ ՆՀԲ սրա հետ նաև եբր. քանա «նա-ևանձ»։ Mü̈ller SWAW 41, 7 պրս. kīn. Justi, Zendsp. 76, Lag. Btrg. bktr. Lex. 12, Հիւբշ. KZ 23, 20 և 403 պրս kīn, զնդ. kaenā։ Այս բոլորը հայ բառը դնում են իրանեանից փոխառեալ։ Առա-ջին անգամ Տէրվ. Altarm. 9 կցում է նաև յն. ποινή ևն ձևերը։ Հիւնք. պրս. քինէ, քիւնու։ Հիւբշ. 257 դնում է իրա-նական փոխառութեանց կարգը, ըստ որում քէն ձևով և նշանակութեամք նոյն է պհլ. ken բառի հետ։ Սրան հա-կառակ է կանգնում Meillet MSL 7 162, 8, 281, 10, 269 և վերջին անգամ ASI л 94, 167 և ցոյց է տալիս որ քէն բնիկ է. արդարև հնխ. kšoinā-տալիս
few, some;
cf. Սակաւ.
• ՓՈԽ.-Հալ բոշ. կիչ «մի քիչ բան, մի փոքրիկ բան», կիչակ «ոչինչ, բոլորովին, սատանայ»։
veil, cover;
— հարսանեաց, nuptial veil.
• , ո հլ. «ծածկոյթ, երեսի ծածկոց» ՍԳր. Եփր. ա։ Կոր. 71. Եւս. պտմ։ որից քողարկել Ոսկ. յհ. ա. 33. Արծր. քո-ղաձիգ Գ. մկ. դ. 6. քողընկէց Ոսկ. մ. բ. 12. քողաւոր..Շնորհ. տաղ. ևն։ Ս տաստկակա-նով սքող կամ սքօղ «ծածկոյթ»Շնորճ. Բարձր. Մաշտ. որից սքողել Դան. ժգ. 32. Ա. Կոր. ժա. 6. Ոսկ. ես. սքողարկել Ոսկ. եբր. ժե. թևասքողել Գնձ. Շար. ևն, բոլորն էլ գրուած թէ՛ ո-ով և թէ օ-ով. ո՛րն է նախ-նականը՝ յայտնի չէ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Ննխ. Ղրբ. Շմ. քօղ. Զթ. քուղ, Սեբ. քէօղ,-յգ. քողք ձևից՝ Վն. ք'օղք, Խրբ. Կր. Ռ. Տիգ. քօխք, Ալշ. Մշ. Պլ. Սլմ. քօխկ, Հմշ. քուխգ,-ր յաւելուածով Երև. Ջղ. քօղր, Տփ. քօ՜ղրը, բոլորն էլ «հար-սի երեսի շղարշ»։-Նոր բառեր են քօղել, քօղքել, քօղքուկ։
sleep, slumber, nap, rest, repose, pause;
— մահու, sleep of death;
քաղցր, ախորժ, հան գիստ, խաղաղ, փրկաւէտ, կենսանորոգ, —, soft, agreeable, tranquil, calm, healthy, refreshing slumber;
— թեթեւ, ընդհատ, անհանգիստ, յուղեալ or խռովեալ, դժնդակ, ծանր, վնասակար, մահացու —, light, broken, agitated, troubled, hard, heavy, dangerous, mortal sleep;
ի — լինել, երթալ, քնոյ տալ զանձն, to sleep, to go to sleep, to lie down, to repose;
զքնով անկանիլ, ի — մտանել, to be overcome with sleep, to fall asleep;
ննջել — յաւիտենից, to sleep the sleep that knows no waking;
ի — առնուլ, to send to sleep;
(յորորանի ) to lull or rock to sleep;
խոր — ի լինել, to be in a sound sleep, to sleep soundly;
ճաշակել զքաղցրութիւնս քնոյ, to enjoy sleep;
ի — գտանել զոք, to find a person asleep;
խռովել, ընդհատել, խափանել, զ—, to trouble, to disturb or break one's sleep, to awake, to rouse;
իբրեւ — ընդ արթունս լինել, to be half asleep;
հատանիլ քնոյ յաչաց, to lose one's sleep;
— քաղցրանինջ հատեալ էր յարտեւանաց նորա, calm sleep was unknown to him;
փախեաւ յինէն —, sleep fled far from me;
այս ի — տանի, that causes sleep;
ընկղմեալ ի — թանձրութեան, buried in sleep, fast asleep;
— հատեալ է յաչաց իմոց զցայգ եւ զցերեկ, I sleep neither night nor day, I am sleepless.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. swoрno-ձևից (ըստ Meillet, Rev. crit. թրգմ. Բազմ. 1898, 120, MSL 13, 373, Pedersen KZ 38, 350). սրա դէմ միւս հնդևրոպականներն ունին swonno-. swepno-կամ supno-նախաձևե-րը. հմմտ. սանս. svápna-, հինդուստ. [syriac word] supn, [arabic word] supna, գնչ. sunno, զնդ. [arabic word] ϰvafna, պհլ. xvāp. պրս. [arabic word] xuāb, քրդ. xeu, xev, xaun, զազա h'au, աֆղան. xub, xōb, բելուճ. vāb, սոգդ. γwβn-(xufn). ար-ևել. իրան. կամ տակ. hōna. hulne (MsI 18, 104), յն. ὅπνος, լտ. somnus. ֆոանս-songe, հիսլ. švefn, անգսք. swefn, հսլ. sunū, ռուս. cонъ, չեխ. sen, լիթ. sapnas, լեթթ. sapnis, հիռլ. suan, կիմր. կորն. բրըտ. hun, ալբան. gume ևն, բոլորն էլ «քուն կամ երազ» նշանակութեամբ։ Բառիս պարզ արմատն է հնխ. suep-, sup-«քնել», որ պահում են սանս. svápiti «քնել», suptá-«քնած», զնդ. xvap, լտ. soрio. հհիւս. sofa, անգսք. svefan, հտլ. sūipati, ռոա. cnaть, ներբ. spim ևն, բոլորն էլ «քնել» իմաստով, որ ջնջուած է հայերէնի մէջ, սակայն պա-հուած է, հյ. բոշ. սվել «ննջել» ձևի մէջ (Pokorny 2, 523, Walde 724, Trautmann 292, Horn § 495, Boisacq 1004, Ernout-Meillet 914, և յատկապէս իրանեան ձևերի համար՝ BSL N 89, էջ 75-79)։ Տե՛ս և քունք։-Հիբշ. 504։
• ԳՒՌ.-Ջղ. քրիստոնյա, Ննխ. քրիստօնյա, Պլ. Սեբ. Սչ. քրիսդօնյա, Մրղ. Սլմ. քիրիս-տօնյա, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Շմ. Տփ. քրիս-տօնա, Ղրբ. քիրիստօ՛նա, Ասլ. քրիսդընյա, Մկ. ք'ըրիստունյա, որոնք բոլոր նշանակում են «կրօնով քրիստոնեայ», և գործածւում են յատկապէս հայ բառի յարադրութեամբ՝ հայ-քրիստոնեայ. իսկ Անտ. քիստինէ, Սվեդ. քիսդինիգ նշանակում են «հայ», ո-րից և Անտ. քիստինիւօկ «հայերէն»։ Վեր-ջին առման համար հմմտ. նաև գւռ. իտալ. krištianu, գւռ. ֆրանս. chrétien «մարդ», ալբան. greštera «մարդիկ», ռուս. креcть-внинъ «ռիւղացի», հին ռուս. նաև «մարդ», տերբ. hrišcanin «սերբ» (Berneker 634-5),
cf. Քող.
• , ո հլ. «ծածկոյթ, երեսի ծածկոց» ՍԳր. Եփր. ա։ Կոր. 71. Եւս. պտմ։ որից քողարկել Ոսկ. յհ. ա. 33. Արծր. քո-ղաձիգ Գ. մկ. դ. 6. քողընկէց Ոսկ. մ. բ. 12. քողաւոր..Շնորհ. տաղ. ևն։ Ս տաստկակա-նով սքող կամ սքօղ «ծածկոյթ»Շնորճ. Բարձր. Մաշտ. որից սքողել Դան. ժգ. 32. Ա. Կոր. ժա. 6. Ոսկ. ես. սքողարկել Ոսկ. եբր. ժե. թևասքողել Գնձ. Շար. ևն, բոլորն էլ գրուած թէ՛ ո-ով և թէ օ-ով. ո՛րն է նախ-նականը՝ յայտնի չէ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Ննխ. Ղրբ. Շմ. քօղ. Զթ. քուղ, Սեբ. քէօղ,-յգ. քողք ձևից՝ Վն. ք'օղք, Խրբ. Կր. Ռ. Տիգ. քօխք, Ալշ. Մշ. Պլ. Սլմ. քօխկ, Հմշ. քուխգ,-ր յաւելուածով Երև. Ջղ. քօղր, Տփ. քօ՜ղրը, բոլորն էլ «հար-սի երեսի շղարշ»։-Նոր բառեր են քօղել, քօղքել, քօղքուկ։
he-goat, buck.
• . ի հլ. «արու այծ» Մն. ժե. 9. Թուոց իթ. 22. Դան. ը. 5, 8, 21. Ոսկ. մտթ. Ա. էջ 192 (բց. ի քօշից). գրուած է նաև գօշ Եւս. քր. Բ. որից քօշանման «այծանման» Գնձ. քօշամօրուք «այծի մօրուք կռչուաձ բոյսը, tragopogon» (ըստ։ Տիրացուեան, Contributo §. 570 tragopogon coloratum C A. Mey) Բժշ. գրուած նաև զանազան ձևերով. ինչ. քօշմօրու, քոշմօրուք, գոճա-մօրուք, գոճմօրու, գոճմորուք, կոճամիրուս, կոճամիրու, գոճմօրէք, գուճամուրու, գուճի-մօրու (տե՛ս ՀԲուս. § 3233 և Seidel § 191), բայց այս բոլորից ուղղագոյնն է քօշամօ-րուք, ըստ որում լտ. բառն էլ է =յն. τρα-γοπωγων, որ կազմուած է τράγος «այծի ձագ, բուծ»+πώγων «միրուք» բառերից։ Տե՛ս և քօշել։
cob-web, spider's web.
• ՀՀԲ մեկնում է «մամուլ (իբր ւա. torcula «մամուլ») և ոստայն, ծուղակ»։ ՆՀԲ հանում է տոռն կամ դուրգն բա-ռից (իբրև զտոռն ձգեալ կամ իբրև ըզ-ռուռոն ճախարակեալ)։ Scheftelovitz BВ 29, 51 տոռն բառի հետ։ Պատա-հական նմանութիւն ունի լտ. torqueo «ոլորել, դարձնել, չարչարել ևն»։
rake;
hay-rake.
• = Բրք. [arabic word] ︎ tərməq «տրմուխ», որի գւռ. և ռմկ. ձևն է tərməx-բնիկ ալթայա-կան բառ է. հմմտ. Կազանի թթր. [arabic word] tərmn «տափան, ցաքան», [arabic word] qol tərmasə «տրմուխ», [arabic word] ︎ tərmalamaq «տափա-նել», Սիբիրի թթր. [arabic word] ︎ tərnavuè «փո-ցըխ». բոլորի արմատն է թրք. [arabic word] tərnaq, չաղաթ. [arabic word] tərnaγ, ույգուր. [arabic word] tən-graq «եղունգ». [arabic word] tərnamaq, [arabic word] ︎︎ tarmaman «քերել, ճանկռել» (Будaговъ 1, 735)։-Աճ.
duration;
*oak or elm leaves for fodder;
ի —, durably, lastingly, for ever;
ի — երթալ or — պահիլ, cf. Տեւեմ.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dewə-արմատից, որի միւս ժառանգներն են լտ. dū-r-o «տևել, դիմանալ, տոկալ», dū-dum «ի վաղուց հե-տէ», յն. δήν (<δքήν), δαρίν «երկար ժամա-նաև, ի վաղուց հետէ», հսլ. davē «էր եր-ռեմն», davinū «հին, հնուց», ռուս. давнo «վաղուց» ևն (Pokorny 1, 778-780)։ Այս բոլորի ծագումը մանրամասն տե՛ս երկայն բառի տակ։-Հիւբշ. 497։
cf. Տի;
— օ՛ն անդր, — օ՛ն ի բաց տար, oh ! shocking ! fye ! fye upon you ! God forbid !.
• «խիստ, պինդ». ունի միայն Ներ-սէսովիչ, Բառ. լտ. հյ. 465 ա և 559 բ. ա-ւելի յետոյ Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 65 կարի կամ տիր (тиръ) «крайнīи»։ Նոյն բառը իբր «բոլորո-վին, ամենա-» նշանակութեամբ ունի էֆիմ. էջ 10, 63 (Ի տի՛ր վերջին գլուխն. Տի՛ր նուազ), իսկ «յոյժ, շատ» իմաստով՝ անդ. էջ 65 (Տի՛ր նեղանան «շատ են նեղւում»)։
marriage-portion, dowry, endowment;
gift, present.
• (յետնաբար ի հլ.) «հարսի բաժինք» Ծն. լդ. 12. Ոսկ. Բ. կոր. Մծբ. «ընծայ, պարգև» Մծբ. Մխ. դտ. Կանոն. Երզն. քեր. գրուած է նաև ուժիտ, ոժիտ, որից օժտա-բեր Ագաթ. օժտել «նուիրել» Յայսմ. Ան-սիզք 63 (մհյ. օճտել «պարգևել» Կոստ. երզն. 177), օժտութիւն Յհ. կթ.-բոլորովին այլ բառ է ռյժտել Սիր. իթ. 2 (Որ ոյժտեաց ձեռամբ իւրով, պահեսցէ զպատուիրանս. յն. ό ἐπ ι σχύων τη χειρί αύτοῦ զօրանալ զօրացնել)։
serpent, adder, snake;
— or — աւազակ, the devil;
— խարամանի, dipsas or dipsade;
— շչէ, the serpent hisses;
cf. Քաղցրութիւն.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ang*hi-ձևից ցեղակիցներից հմմտ. յն. άβεις (Հեսիք.), լտ. anguis, հպրուս. angis, լիթ. angis, լեթթ. uodze, հբգ. unc, հսլ. *9ži, ռուս. ужъ, լեհ. waž, իռլ. -ung (գտնւում է esc-ung «օձաձուկ» բառի մէջ, որ բարդուած է esր «լիճ» բառով և բուն նշանակում է «լճի օձ»)։ Այս բառերը նշանակում են «օձ կամ իժ» և կամ երկուսն էլ։ Նախալեզւում կար երկու իրար նման ձև՝ eg*hi-և ang*hi-. հայե-րէնում առաջինից ստացուել է իժ (
strong drink, spirit, brandy.
• ՆՀԲ լծ. ոգի։ Հիւնք. ոգի բառից։ Ա-ճառ. ՀԱ 1908, 121 յիշում է թէ սլաւ-գերմանական լեզուները գարեջուրի հա-մատր ունին մեր բառին համահնչիւն մի ձև. այսպէս՝ լիթ. alus, լեթթ. alus, հպրուս. alu, հռուս. олъ, պլով. δi, հին սլ. 9l անգլսք. eala, alodh, անգլ. ale, հիւս. գերմ. Ale, որոնց կարելի է միաց-նել թերևս լտ. alicə «ցորենից շինուած մի տեսակ խմիչք» (Ernout-Meillet 32, Trautmann 7)։ Սրանց նախաձևը դըր-ւում է alu-. Ըստ A. Ahlquist, Die Kul-turwörter d. Westfinnischen spr. Hel-singfors 1875, էջ 50 գերմանականից են փոխառեալ գարեջուրի ֆիննական անունները. ինչ. ֆինն. olu, olut, olus, վեպս. olus, էստն. olut, ólut, վոտյ. бlut, լիվ. voll, լապ. vuol։ Սլաւ-գեր-մանական լեզուների հետ յիշած իմ համեմատութիւնս դրել է նախ Pictet, բ տպ. Բ. 410, որ նրանց բոլորի մայրն է համարում սանս. ali «ոգելից ըմպե-լիք»։
halo.
• (գրուած նաև աւրաս) «աստղերի բոլորտիքը երևցած կալ, բակ» Արիստ. աշխ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
likeness, resemblance, conformity, form, proportion.
• ՆՀԲ լծ. թրք. քէզա, քէտա (իմա՛ ա-րաբ. [arabic word] kaδā), յն. ϰατά «ըստ»։ Lag, Btrg. bktr. Lex. 37 պրս. xwada «իս-կութիմն», որ մերժում է ինքը Arm. Stud։ § 2344։ Տէրվ. Altarm. 63 զնդ. xvaeti «յատուկ», hva «ինքն, ինքեան», հսլ. svatú «ազգական»։ Նոյն, Նա-խալ. 122 կցելով նոյն բառերին՝ ար-մատը դնում է քա «իւր», նոյն ընդ ին-+-ն, որով քատակել բուն «իւր առնել»։ Հիսնք. կատակ բառից, Թիրեաքեան, Հայ-երան. ուսումն. էջ 44 պհլ. kadak, որ բոլորովին ուրիշ բառ է։
bird's crop, maw, craw.
• ԳՒՌ.-Ախց. քարաճիկ, Մշ. քարաջիդ, Խրբ. քարաջուգ, Ննխ. գառաջիգ, Ապ. քար-ջիգ, քարջիյ, Երև. քառջիգ, Մկ. ք'առճիկ, Շմ. կառճիկ, Ռ. գառջիգ, Ջղ. քառճիք, Սը-վեդ. քիրջօգ, Սլմ. քարկիճ. բոլորն էլ նոյն նշ.-իսկ Բլ. քարաճիկ «երիկամունք», ո-րով և յգ. քարաճիկներ։
cf. Քարշումն;
ի —, ընդ —, trailingly, creepingly;
ըստ or ի — ածել, արկանել, ձգել, to train, to trail, to draggle, to drag or draw along;
ի — գնալ, to crawl, to creep in the belly.
• = Իրան. karš ձևից փոխառեալ, հմմտ. ոնդ. karš, սանս. krš, karš, պհլ. kasrtan, առ [arabic word] kaš̌īdan. քրդ. kišan, kišandin, աֆղան. kx'al, բելուճ. kašag, բոլորն էլ «քաղել» նշանակութեամբ։-Հիւբշ. 257։
line;
row, file, rank;
series.
• «մարմնի մէջ արտադրուած հե-ղուկները. sécrétion» Մագ. թղ. 135 (Միայն ջերմինս և կծուինս տայ կերակրել տկարա-ցելումն, զի զտողսն հատցէ ի խոնարհ և օգնականութիւն ահեկին կողման և փայծ-ղան.-այս խօսքերը ջերմի բուժման հա-մար է ասում, երբ իրօք որ փայծաղը՝ ոռ մարմնի ձախ կողմն է, ուռչում է և ցա-ւում), նաև էջ 6 (Հիւանդն խնդրէ զանախոր-ժըս ախորժակս, մթերեալ յինքեան զհամա-քամուածս և զտողս և զափռոդիտականս-ըստ ՆՀԲ զտղղս, որ սխալ ընթերցուած է. տե՛ս տղղ). որից տողի «թուք» Իսիւք. յոբ. 112, տողուկ (որ և տողու, տողուն) «թուք. լորձունք» Յոբ. է. 19, Փիլ. այլաբ. 1Ս8. Պտմ. աղէքս. 25, բոլորն էլ միայն յոգնակի գործածութեամբ։
• ՒԻՌ.-Ջղ. խորուրդ՝, Ալշ. Մշ. խօրուրդ՝, Ախց. Երև. Կր. Ննխ. խօրուրթ, Տփ. խօրուրթ, խօխուրթ, Մրղ. խօրխուրդ, Սլմ. խորխուրթ, Ոզմ. խորխութ «գաղտնի խորհրդակցութիւն»։ Արևմտեան գրեթէ բոլոր Հայոց բարբառների մէջ կայ բառս՝ թաղական և այլ խորհուրդ-ների համար. բայց բոլորն էլ գրականից փո-խառեալ։ Հմմտ. նաև Սեբ. անխօրուրթ «չմը-տածող»։ Բայական ձևով կայ միայն Ակն. խօյհրիլ. խօյհիլ։
• . անստոյգ նշանակութեամբ բառ. գոր-ծածուած է երեք անգամ հետևեալ ձևով. Զգեցեալ հիրս և կարմիրս. Եզեկ. իգ. 6 (յոյ-նը երկու բառի տեղ միայն ὅαxίνϑινω «յակնթագոյն»). Հիր և կարմիր և կապու-տակ և երփն երփն նարօտուց. Եզեկ. իէ. 24 (յն. այս բոլորի դէմ միայն ύάϰινϑον «ա-կինթ». բայց այլ ձձ. աւեւառնում են ϰαι πορρυραν «և պորփիւր»). Ագուցի զքեզ հիր և կարմիր. Եփր. աւետ. 305 (առնուած է Եզեկ. ժզ. 10 համարից, որ մեր թարգմա-նութեան մէջ այսպէս է. Ագուցի քեզ զերկ-նագոյնն. =յն. ὸάϰινϑον «յակինթ»)։-Որովհետև գործածուած է կարմիր և կապոյտ բառերի հետ, ուստի և գոյնի անուն է, և յատկապէս կարմրից ու կապոյտից տարբեր մի գոյն։ Եւ որովհետև յունարէնում համա-պատասխան ձևն է միշտ «յակնթագոյն», որ և վերջին օրինակում թարգմանուած է նաև երկնագոյն, ուստի պէտք է ընդունիլ, թէ հիր նշանակում է «յակնթագոյն, որ է երկնա-գոյն կապուտակ»։ Հնագոյն հայերէնում զա-նազանում էին ուրեմն կապոյտի երկու որոշ տեսակները, այն է՝ կապոյտ «cинiи, լեղա-կի գոյն», հիր «րοлуσoй, երկնագոյն»։
• ՆՀԲ նոյն ընդ բոյլք, լծ. և բոլոր, յն. δλος, ὅγλος, թրք. ուլու, քիւլլիւ, հալգ, հալխ, գօլ։ Böttich. Arica 79. 312 սանս. bhuri։ Justi, Dict. Kurde 371 քրդ. guluk «պար մեղուաց»։ Fick I4 82 յն. πὸλις, լիթ. pilis=լեթթ. pils «ամ-րոց» ևն բառերի հետ յիշում է նաև լիթ. pilti «թափել» և հյ. հոլել «դիզել»։ (Նոյնը կրկնում են Endzelin, Latviešu valodas, իդ-լա, Riga և Pokorny 2, 51, որոնց դէմ է խօսում և մերժում Meillet BSL ж 87, էջ 229)։ Հիւնք. յոյլ