compression, straining, pressing, squeezing;
— մարմնոյ, mortification, maceration.
truth of a discourse, veracity;
acribology.
cf. Ճշմարտապատում.
to resemble life itself, to depict faithfully, to cause to resemble;
ո՞ —եաց ղզաւակն յակոբայ, who can number the seed of Jacob ?
truth;
exactitude, punctuality;
correctness, precision;
likeness, naturalness.
exactness, punctuality, accuracy, precision, regularity;
rigour, austerity;
thrift, economy, parsimony, stinginess;
հատուցանել բազում ճշդութեամբ, to pay exactly, strictly, rigorously, to a farthing, with rigorous exactness.
truthfulness, veracity.
adoration, worship of the truth.
relating or narrating the truth;
faithfully and truly reporting or reported, veridical, true, veritable.
love of truth, veracity, sincerity, equity.
cf. Ճշմարտեմ.
verificator.
to aver, to verify, to certify, to justify, to assure, to show, to prove, to confirm.
truth;
veracity;
reality;
sincerity;
բուն —, plain truth;
— իրաց, the bottom or basis of things;
անպատրուակ ասել զ—, to tell the whole truth;
աղարտել զ—, to offend against truth;
ճշմարտութեամբ, cf. Ճշմարտիւ.
teaching truth.
haughtiness, arrogance;
amplification;
boasting, bragging;
elocution.
pomp, ostentation, show, parade.
to enrich, to make wealthy, to endow, to gift, to adorn;
— զոք պարգեւօք, to load with kindness, to heap up benefits, presents, honours upon one, to overwhelm with gifts.
power, authority, influence, sway, empire;
pride, haughtiness;
riches, opulence;
abundance, diffusion;
ճոխութեամբ, nobly, magnificently, authoritatively, imperiously, arrogantly, haughtily, ostentatiously, pompously;
քո —դ, Your Lordship.
love of power, ambition.
deliverance.
cf. Ճղփիւն.
magniloquence, pomposity, pompous nonsense, bombast, declamation.
cf. Կայռին.
• «առնանդամ». ունի միայն ԱԲ. իբր մհյ. բառ գիտէ Նորայր, Բառ. ֆր. 1268բ։
• Պատահական նմանութիւն ունին վը-րաց. ჩუჩა չուչա «առնանդամի մաշ-կը, prépuce» և կազիկումուկ չեչ «առն-անդամ»։
• ԳՒՌ.-Մկ. ճուճ, Ալշ. Մշ. ճուջ, Հճ. Պլ. Ռ. ջուջ, Սեբ. ջուջ, Տփ. ճուճու, Ախց. ճու-ճուլ, Շմ. ճիւիւլ, Ղրբ. ճի՛ւճիւլ, ճի՛մօղ. ընդհանրապես գործածական է միայն երա-խայի համար. բայց Մկ. Պլ. ընդհանուր է (նաև մեծերի համար է գործածւում)։ Որից ճուճլաթ «խանձարուրի այն մասը՝ որով մանկիկի առականքն են փաթաթում»։ Հմմտ. նաև ուտ. ճօճօլ, «մանկան առնի»։
cf. Կայռին.
cf. Ճուրակ.
merlin.
deceit, imposition, cheat, imposture.
fraud, knavery;
deceit, cheat, fallacy, trick, artifice, rogu-ishness, imposture, deception;
chicanery, dissimulation;
villainy, dishonesty;
— ի խաղու, cheat, a cheating trick.
cheating, deceitful, fallacious;
crafty, smirking, smooth-tongued.
cf. Խաբու.
cf. Խաբու.
deceitful;
deceiver.
must, new wine.
• , ո հլ. «քաղցու, դեռ չխմորուած նոր գինի, մաճառ, շիրա» Կոչ. 378. Եփր. գծ. էջ 13 (խզմուզ ձևով)։
• ՀՀԲ խազ «խակ» և մուզ «մզում» բառերից։ Սանտալճեան, L'idiome 1։ բևեռ. mutus, լտ. mustum. ռեոմ. Most «խազմուզ» բառերի հետ։
low, vulgar, plebeian;
— or — ամբոխ՝ մարդիկ, the mob, the rabble, the populace.
cowslip.
unstable, ill-built, weak, frail;
inconstant, mutable;
emigration;
— լինել, to emigrate, to quit one's country.
• «խարխուլ, անհաստատ» Իմ. դ. 3. Ոսկ. յհ. ա. 11. բ. 22. «գաղթ, փախուստ» Ոսկ. մ. ա. 8. որից անխախուտ Ագաթ. Եզն, խախտել ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. խախտումն «քակտումն» Պիտ. «տեղից հանելը» Ճառ-ընտ. այս վերջինները սղուած ձևեր են. բայց յետնաբար ենթադրուել է թէ արմատն է խախտ «խախուտ, քանդուած» Արձ. 1292 թ. (Վիմ. տար. 135), որից անխախտ Օրբել. Ոսկիփ. (նաև արդի գրականի մէջ)։
• Bugge IF 1, 447 իբր բնիկ հայ հա-մեմատում է հհիւս. skaka «ցնցել», անգսք. scacan «ուժգին ցնցել», հիռլ. scāich, srāig «անցնիլ», cumscugud «փոփոխմունք», cumscaigtha «շար-ժում» բառերի հետ։ Հիւնք. քակ-տել բայից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մշ. Սլմ. Վն. Տփ. խա-խուտ, Ալշ. Երև. Խրբ. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. խա-խուդ, Ննխ. խախութ (բայը՝ խախթէլ), Ոզմ. խախօւտ, Տիգ. խmխուդ, Ասլ. խախիւդ. խա-խիւ*, Ատն. խարխուդ։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կես. xaxəd «խախուտ», xaxədlamaq «խախտիլ, փլփլկիլ». օր. bu eν xaxədlaməš «այս տունը խախտուել հնացել է» (Բիւր. 1898, 712). թրք. գւռ. Եւղ. Տ. [arabic word] xaxəd «խախուտ» (Յու-շարձ. 330 և Բիւր. 1899, 798). գւռ. թրք. և յն. Ատն. xarxud «խախուտ» (Արևելք 1888 ն.. 8-9)։-Պատահական նմանութեւն ռ նի ուտ. խախա «կոտրած»։ Պատահական ծամել»= քրդ. xāin (Horn § 469), յն. χαχτω «ώϑω βιαίως ուժգին հրել», որ յիշում է Karolides, Γλωσσ. συγϰρ. 198, ըստ որում նոյն բառը ունի նաև σαχτω ձևը։-Ո՜չ թէ փոխառութիւն, այլ համամայր ծագում են ենթադրում վրաց. სახუტი խախուտի «փըխ-րուն», დახახუტება դախախուտեբա «փխրիլ», დახახფტებული դախախուտեբուլի «ծակ-ծըկած»։
rough, harsh, unpleasant;
barbarous.
destruction;
displacing, removal;
emigration;
— ոսկերաց, dislocation, luxation.
bite, biting;
sting.
act of biting.
sedition, revolt, rebellion.
immature judgment, puerility.
gathered prematurely, harsh, unripe;
new, fresh;
premature.
want of mature judgment, folly, youthful ignorance or inexperience.
unripeness, crudity;
sourness, harshness, cruelty;
sedition, rebellion.
cookery;
the dishes served up;
seasoning of dishes;
dainty meats.
cook;
cook-maid.
branch, bough;
knot, joint;
—ք մատանց ձեռին, the fingers;
—ովք վարակեալ, knotty, nodous, knobby, gnarly;
hill, height, hillock.
• , ո հլ. «բլուր, բլրակ» Խոր. (քանիցս). Վրդն. պտմ. էջ 135, Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 179։
• Եւրոպա, 1849, 200 հպրս. ուստա «բարձր տեռ»։
• , ո հլ. «ծառի ճիւղ» ՍԳր. որից ոս-տախիտ Սիր. ժդ. 19. Ոսկ. կողոս. ոստա-քանց Յհ. կթ. ոստակոտոր Մխ. առակ. նըրբ-ոստ Մխ. առակ. մանրոստ Եպիփ. բարոյ. բազմոստ Վեցօր. 96. Մծբ. վեցոստեան Եփր. ղևտ. Սեբեր. դառնոստեան Նար. եօթնոս-տեայ Եփր. ել. խստոստեայ Վեցօր. 96. նաև ոստանալ «ծաւալիլ, աճիլ» Եփր. բ. Ռես. 184.-ուղ. *ոստի ձևն է ենթադրում գրծ. ոստեօք Վեցօր. 84, բայց հաւանաբար ուղ-ղելու է ոստիւք կամ ոստովք։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ozdos ձևից, որից ծագում են նաև յն. ὄζος «ճիւղ, ոստղ, գա-ւազան», գոթ. asts, գերմ. Ast և հբգ. ast «ճիւղ», քուչ. atstse «ճիւղ». երկար ձայնա-ւոր են ներկայացնում անգսք. ost, մ. հիւս-գերմ. ōst «ոստղ», որոնք տալիս են հնխ. ozdos ձևը. հմմտ. նաև լեսբ. ὅσδος։-Հնխ. ozdos դրւում է o մասնիկով sed. «նստիլ» արմատից, իբր «ծառի բնի վրայ նստած» (Pokorny 1, 95, 18ə-6 և 2, 486, walas 549, Boisacq 686, Kluge 26)։-Հիւբշ. 482։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, As. pol. 1Ո7 համեմատելով գերմ. Ast ձևի հետ։ ՆՀԲ «յորմէ ոստնուլ, ոստիկան, աստի-ճան, աշտանակ ևն. լծ. թրք. ust «ի վեր, ի վերայ»։ Pictet 1, 199 գերմ. ast-Պատկ. JAs. 1870, 186 սանս. astis։ Ուղիղ են մեկնում նաև Հիւբշ. Arm. Stud. § 229, Bugge IF 1, 445։ Հիւնք. ստեղն բառից։
• ԳՒՌ.-Մշ. ոստ, Ալշ. տստ, Կր. օստ, Խրբ. ոսռ. Ախց. վօստ, Հճ. վոսդ, Զթ. իւսդ, Սեբ. վէսդ, Երև. վօստղ, կօստղ, որոնք նշանա-կում են «ճիւղը կտրելուց յետոյ ծառի վրա։ մնացած մասը, ծառի կամ տախտակի վրայի հանգոյց կամ երակ, այդ հանգոյցը ընկնե-լուց յետոյ մնացած ծակը», միայն Հճ. «շոճի ծառի մարխոտ ճիւղ»։ Հետաքրքրական է օստռուտ Սեբ. «ոստղերով լի (փայտ)»։ -ղ յաւելուածի մասին տես Ղափանցեան, Տե-ռեկ. ինստ. 2, 103։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სტო ստո կամ შტო շառ «ծա-ռի կամ գետի ճիւղ», შტოებიანი շտոեբիանի «ճիւղաւոր», թուշ. რტო րտո «ճիւղ». սրանք կարող են ծագած լինել հիւսիսային Հայաս-տանի գւռ. *ոշտ ձևից. հմմտ. անոստ, որ կ անոշտ «որ չի ոստնում»։ (Վրաց. բառի նը-մանութիւնը յիշում է նախ Brosset JAs, 1834, 369)։
• , «ցատկել, դուրս ցատկել». արմատ առանձեն անգործածական, որից կազմուած ևն ոստնոս «ղատկել» Իմ. ե. 22. Ոսկ. յհ. ոստչիլ Խոր. Վրդն. ծն. ոստանիլ «դուրս ցատկել, ձեռքից պրծնել», Ոսկ. մ. ա. 22. յհ. ա. 9. ոստել «դուրս ցատկեցնել» Լմբ. իմ. ոստուցանել Խոր. Փիլ. ոստոստել «ցատ-կըռտել» Ղևտ. ժա. 21. Փիլ. ընդոստ Ոսկ. մ. ա. 17, բ. 19. Փիլիպ. ժե. ընդոստչիլ Ոսկ. գղ. մտթ. բ. 24. ընդոստուցանել ՍԳր. ընդ-ոստնուլ Մաշկ. որոտընդոստ Եփր. աղ. Ա-գաթ. դիւրոստոյց, կայծոստ ԱԲ. ոստոստիւն (նոր բառ), անոստ Նար. կդ. 164, առաք. 428, որ և գրուած անոշտ Կոչ. 45 (անոշտ և անվազ)։
• ի դուրս ցցուիլ»)։-Տէրվ. Լեզու 1887, 150 արմատը ոս, նոյն ընդ վազ-ել։ Հիւնք. ոստ «ճիւղ» բառից։ Bugge IF I, 443 հնխ. g2ost-ձևից, որի հետ հմմա-հհիւս. kast «նետուածք», նորվ. kast «արագ շարժում, խայտալ», լտ. gestire «կայտռել, խայտալ», յուն. βαστάζω «բարձրացնել» ևն։ Scheftelovitz BВ 28, էջ 298 ոստ «ճիւղ» բառի հետ, ինչ. անգլ. spring «ցատկել» և «բուսնիլ»։ Patrubany ՀԱ 1908, 342 հնխ. o «վրայ» +sed «նստիլ»։
texture, tissue, web, weft;
— սարդի, cob-web, spider's web;
խզել զ— կենաց, to cut the thread of life.
• , ի հլ. «ջուլհակի բանուածք» ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 6. «ոստայնանկութեան գոր-ծիք կամ գործարան» Պրոկղ. ի կոյսն. որից ոստայն սարդի կամ սարդիոստայն (նոր գրականում կայ նաև սարդոստայն) ՍԳը. Վեցօր. 121. Ոսկ. մ. բ. 24. ոստայնանկ ՍԳր. Եփր. թգ. Սեբեր. Վեցօր. Ոսկ. ա. տիմ. թ. ոստայնանկել Ոսկ. մ. բ. 24. ոստայնանկու-թիւն Յոբ. լը. 36. ել. լե. 35. լը. 23. Վեցօր. միոստայնի Նար. խչ. ևն։
• = Կազմուած է -այն մասնիկով ոստ պարզ արմատից, որ հին մատենագրութեան մէջ չէ աւանռուած. բայց կայ նոր գաւառպևաննե-րում. հմմտ. ոստ Ղրբ. Ղզ. Շշ. «իլիկի վրայ փաթաթուելով հաւաքուած դիզուած թելը»։-Աճ.
• Böttich Rudim. 39 ասորերէն [syriac word] ջ ձևից ուղղագրեալ [syriac word] «ոստայնանկի գործարան» բառի հետ է համեմատում հյ. ոստայնարան. բայց Lag. Arm. Stud. § 1739 մերժում է. որովհետև նոյն բառի ուղիղ ձևն է ըստ ձեռ. [syriac word] <յն. ἰοτόποδες։ -Հիւնք. յն. ἰστός «ոստայն» բառից։ Bug-oe IF 1, էջ 444 ենթադրում է որ ոստ-նուլ նշանակում է նաև «գցել», և այս նշանակութիւնից է հանում ոստայն։ (Նոյնպէս է և Գաբրիէլեան ՀԱ 1911, 109)։ Patrubány ՀԱ 1908, 342 հնխ. o-sed «վրան նստիլ»։
• ԳՒՌ.-Գոր. վօ՜՛ստան, Ղրբ. վրէ՛ստան, վը՛ստան «գորգ գործելու փայտեայ կազ-մած». իսկ սարդի ոստայն բառի ձևերի վրայ տե՛ս սարդ։
governor, prefect;
inspector, surveyor, commissary;
minister.
• , ի-ա հլ. «վերակացու, հրա-մանատար, իշխան, կուսակալ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 17. Եւս. քր. «արաբների կողմից դրուած կուսակալ Հայաստանի վրայ» Սեբ. Յհ. կաթ. (նոր գրականում «կարգապահութեան հսկող հասարակ քաղաքապահ»). որից կապանք ոստիկանք «պահապաններով բանտ» Ա մակ. ժգ. 3 (որ Վարդանեան ՀԱ 1922, 583 սրբագրում է պարեկապանս ոստիկանս), ոս-տիկանութիւն ՍԳր. Եւս. քր. ոստիկանաբար ԱԲ. նոր բառեր են ոստիկանապետ, ոստիկա-նական, ոստիկանատուն։
• = Պհլ. [other alphabet] ostikān (ostigan) = պազ. ōstiyān բառն է, որ նշանակում է «հա-ւատարիմ, վստահելի»։ Հին Հալրր մոտ հա-ւատարիմ էին կոչւում թագաւորին մօտիկ բարձրագոյն պաշտօնեաները. օր. Անան հա-ւատարիմ արքայի (Լաբուբ. =Խոր. բ. 30). Ես Թէոդոս և Աբոս հաւատարիմք արքայի (Վրք. և վկ. ա. 500). Ասէ դահճապետն ցհա-ւատարիմ թագաւորին (Վրք. և վկ. բ. 113) -Աճ.
• ՆՀԲ լծ. թրք. իւսթէ՝ իւսթտէ տուրան, ուսթատ, ուստա։ Peterm. De ostikanii arabicis, Berolini 1840, հյ. թրգմ. Երե-ւակ 1859, էջ 15 մեկնում է հյ. ոստ «ճիւղ, բլուր» կամ ոստան «մայրաքա-ղաք» բառերով, բայց առաջինի իմաս-տը յարմար չէ. երկրորդը պիտի տար ոստանական, ուստի դնում է թռո. իւոտ «վերին, բարձր» արմատից, որից նաև
• ոստան ևն։ Պատկ. Maтep. 1, 12 պհլ. hūstīkān «բարի արարչութեան տէրը»։ Müiller WZKM 5, 69 դնում է պհյ. [syriac word] āstīkār, որ Haug, Pahlayi-Daz Gloss. 128 մեկնում է «արուեստա-գէտ՝ ճարտար մարդ»։ Նոյնը WZKM 6 (1892), 304 ուղղում է ostīkān «վըս-տահելի անձ, արուեստաւոր ևն»։ Հիւնք. ոստանիկ բառից կամ յն. ἀστυάνας «քա-ղաքի մէջ իշխող»։-Հիւբշ. 215 յիշում է պհլ. և պազ. վերի բառերը, բայց նը-շանակութեան կողմից անհամաձայն է գտնում։ Մեր տուած բացատրութեամք այս անհամաձայնութիւնը վերանում է։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ოხტინაჯი ոստինագի (շըր-ջուած *ոստիգանի ձևից) «ուտելեղէնի վե-րակացու, տնտես», საოხტიგანო սաոստիգանո «տնտեսական», საოხტივანე սաոստիգանե «մառան» (որ Մառ Teкст. VII, էջ xx հա-մարում է =ոստիկան)։ Նշանակութեան տարբերութիւնը և գ ձայնը աւելի կարծել են տալիս, որ բառը նոր պհլ. ostigān ձևից լինի։
lime-twig;
bird-lime, lime, viscum;
— ծովային, marine glue.
• «վրան մածուցիկ նիւթ քսած ոստ՝ որով թռչուն են բռնում. թրք. էօքսէ, ֆրանս. gluau». ունին միայն ՀՀԲ, ՋԲ (իբր նոր բառ) և ՓԲ. հնագոյն յիշատա-կութիւնը գտնում եմ Վարդան Յունանեանի Ձեռբածութեան մէջ, 1671, էջ 329 ոստղ ձևով։
• -Գաւառականներում ունինք ոստղ «փայտի վրայի հանգոյցները» իմաստով, իսկ թէ ի՛նչ է բառասկզբի կ յաւելուածը յայտնի չէ։
sea-monster.
• (սեռ. ովանայ) «ծովային մի գա-զան է» Եւս. քր. ա. 14, 20-22, 47 (ունի միայն ԱԲ. իսկ ԳԲ մեկնում է «մէջքէն վար ձկան մորթով մը ծածկուած՝ բաբելացւոց էա աստուածը»)։ Նոյնը գիտէ Մագ. թղ. էջ 213 և 215 ովամայ և ովանայ ձևերով, և «Կարմիր ծովից դուրս եկող մի մեծ ձուկ» իմաստով (տե՛ս Աճառ. Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 200). «Կէտք վեհ գոլով քան զփագրոս... և քան զդռակոնոռայն և կամ զովամայն, որ ի Կարմիր ծովէ արտաքս ելեալ.-Յիշատակեալ եմք զփագրոս և զովանայն և զդռակոնոռայն և զկէտն Յովնանու, ընդ նոսին և զլևիաթա-նայն»։ Նոյն է վերջապէս Մխ. այրիվ. էջ 43 «Ովան գազանն հրեշտակ էր, որ ուսուցանէր մարդկան զամենայն հնարս կենցաղավարու-թեան»։
• = Յն. βάννην, დαννον, 'βαννηձևերից տա-ռադարձուած՝ Եւսեբիոսի թարգմանութեան ժամանակ։-Աճ.
hosanna;
երգել —իւք, to sing hosannas.
• , ի հլ. «օրհնութիւն» ՍԳր. Եփր. արմաւ. 45, 48, 50, 57. Յայսմ. Պտրգ, 372, 544. ժմ. 581. որից ովսաննայաբեր Նար. տաղ. գրուած է ուսանա Տիմոթ. կուզ. էջ 299։
• = Եբր. [hebrew word] hōšī'ana «ազատի՛ր, օգնի՛ր» բառն է, որ երկրորդ դէմքի սաստ-կական հրամայականն է [hebrew word] ა iš' արմա-տից։ Հյ. բառը տառադարձուած է յն. ὥσαννά ձևից, որի հետ նոյն են նաև լտ. ֆրանս. hosanna ռոթ. osanna, գերմ. hosianna, վրաց. ოხანნა ոսաննա ևն։-Հիւբշ. 369։
• Հներից Սեբեր. 201 մեկնում է. «Ով-սաննա, այս է ըստ եբրայեցւոց բարբա-ռոյն՝ փառաբանութիւն իսկ նշանակեալ և մեծ գովութիւն»։-Բրս. մրկ. 136 «Ով-սաննայն եբրայեցի բառ է. սակայն այլևայլ լսի ըստ լեզուաց. զի ըստ յու-նացն ասէ՝ փառք ի բարձունս այնմ տեառն, որում վայելէ. իսկ ըստ ասոր-ւոցն՝ փրկութիւն ի բարձունս, և ըստ հայոց՝ փրկութիւն որդւոյ Դաւթի... Ով-սաննայն ըստ եբրայեցւոցն է յօդեալ յերկուց բանից. ի բոլոր բանէ և ի կի-սոյ. մին՝ որ է օսի, որ թարգմանի փըր-կեա՛ միշտ կամ փրկեա՛ զժողովուրդ քո. և միւսն՝ աննա, որ է աղաչական, որպէս ասեն եօթանասունքն, ո՛ տէր. փրկեա...»։ Երզն. մտթ. 446 «Ովսան-նալ բարձրելոյն. այսինքն փրկութիւն ի ռարձանց կամ կեցո՛ և ապրեցո՛. նոքա ձևացուցանէին զայս վասն Ղազարու յարութեանն՝ փրկիչ և ապրեցուցիչ ի բարձանց ասացեալ. իսկ սոքա ըստ խորհրդոյ հետևեալ՝ ստուգաբանութեամր
• բառիցն եղանակեն զսոյն մինչև ցայսօր։ Քանզի ովսաննայն ստուգի ո՞վ սա. հարցանեն, որոց պատասխանեն հաւա-տացեալք, նա՛ է սա՝ որ զերկինս երկ-նայնովքն կազմեաց... ո՞վ սա. նա՛ ա-ռեն՝ որ ի Քորեբ հրով փայլատակեցաւ -. ո՞վ է սա... սա է թագաւորն փա-ռաց»։-Տաթև. ձմ. ճզ. գրում է. «Ով-սաննայն յեբրայեցւոցն ի մերս օրհնու-թիւն թարգմանի կամ փառաբանութիւն կամ մեծութիւն և ըստ այլում առակի՝ սա նա է ասէին, որ ի սկզբանց յաւթ-տեանց արարիչ է...»։ Նոյնը՝ ճէ. «Ով-սաննայ, որ թարգմանի փրկեա՛ զմեզ»։ -Նորերից ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
sheaf, bundle;
—ս կապել, to lay corn in sheaves, to bind up into sheaves, to tie in bundles.
• , ո հլ. «ցորենի կամ գարու խուրձ» ՍԳր. որից որայիկ «կտրած ցորենի կապոց. ներից մի քանիսը» ԱԲ. որային «որայի ցօ-ղունը» ԱԲ։
• Տէրվ. Altarm. 72 յն. ληϊον, դոր. λαϊον λἀον (նախաձևը λαfιον) «արտորայ», սանս. lāvya «կտրել», lavaka «կտրող, հնձող» և հյ. օրան բառերի հետ։ Նոյն, Լեզու 120 յն. ἀρουρα, սանս. urvarā ւռ arvum, հյ. արտ բառերին է կցում։ Պա-տահական նմանութիւն ունին արևել. թրք. (Խիվայի գւռ.) ❇ ora «ցորենի հոր», [arabic word] oramaq «հնձել, քաղել» օսմ. ❇ oraq «մանգաղ», թիւրքմէն ❇ ormak «հնձել»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. օրա, յգ. օրէք «ոռռենև կապած խուրձ»։-Տե՛ս և օրան։
forum.
• (կամ որդոստա*) «վաճառա-նոզ». մէկ անգամ ունի Գծ. իր. 15. «Ելին ընդ առաջ մեր մինչև յորգոստայն Ապփեայ». յն. ἀχρις Ἀππίου φὄρου, որ է լտ. forum Ap. pii «Ապպիի վաճառանոցը, այն է փոքրիկ մի քաղաք Լատիումի մէջ». (ըստ Զոհրապի 5 հնագոյն օրինակ ունին յորդոստայն, մի օր. յորգոստեան, մնացեալը յորգոստայն. Բագրատունու հրատարակութեան մէջ դրուած է յորգոստայն, ինչպէս նաև Պօլսի 1895 թուի հրատ.)։-Բառ. երեմ. էջ 35 գրում է ար-գոստայք «ապարանք» և էջ 228 յարզոստեան ռոթևան կամ ապարան»։
orthodox.
• , ի-ա հլ. «ուղղափառ, ուղ-ղադաւան քրիստոնեայ» Բուզ. 83. 101. Սե. բեր. 129 (գրուած որթոյդօքս), Կնիք. հաւ. էջ 364 (գրուած որթոդոս). որից որթոդոք-սական Թէոդ. մայրագ.-Բառս այժմ յատ-կացուած է յոյն դաւանութեան և գրւում է ըստ հնչման՝ օրթորոքս։
• = Յն. ὄοϑόδοςος «ուղղափառ». կազմուած է ὄρϑός «ուղիղ» և δόὲος «փառք» բառե-րից։ Յոյնից են փոխառեալ նաև լտ. ortho-doxus, ֆրանս. orthodoxe ևն։-Հիւբշ. 369։
• Հներից ուղիղ է ստուգաբանում Ոսկ. եփես. 795. «Նոքա յորթոդոքսացն կրօ-նիցն իցեն, այսինքն յուղղակարծից կամ թէ որք ուղիղ փառաւորութիւն տայ-ցեն. քանզի յերկոսեան լսի որթոդոք-սըն»։ Նորերից ուղիղ մեկնեցին նաև ՀՀԲ և ՆՀԲ։
• Böttich. Wurzelforsch. § 10 բարու ձևի հետ։ Pictet բ. տպ. Ա. 573, 587 գոթ. ara, պրս. ālah «արծիւ» ևն բա-ռերի հետ։ Ադոնց REA VII, 1 (1927), 194 դնում է վրաց. or-bi «արծիւ» բառի հետ. տե՛ս և ուրուր։
cf. Որիզն.
• «բրինձ». մէկ անգամ միայն ունի Ագաթ. յետնաբար ունինք ըռիզ, ռուզ, ըռուզ Բժշ. (ՀԲուս. § 2412 և § 2672). սխալ գըր-ուած որևզին (Բառ. երեմ. յաւել. էջ 570)։
• = Յն. ὄοζα ὄρύζιον, նյն. ὸρυτι, ῥմζι հո-մանիշից։ Այս բառը տարածուած է ընդհա-նուր լեզուների մէջ, միմեանցից փոխառու-թեամբ. ինչ. լտ. oryza, risium, իտալ. risō, սպան. պորտ. arroz, ֆրանս. riz, ռում. orez, riškasu, բուլգար. oriz, ալբան. oris, urez, հունգ. riskása, լեհ. ryz, ռուս. pисъ, մբգ. rīs, գերմ. Reis (փոխառեալ իտալերէնից. Kluge 392), անգլ. rice, հոլլ. rijst, գնչ. ri-zоs. ասոր. [syriac word] ruzā, ն. ասոր. rəzza ա-րաբ. [arabic word] aruz, վրաց. ორიზა որիզա, բո-լորն էլ «բրինձ» նշանակութեամբ, իսկ լազ. oriza «ձաւար»։ Բառիս բուն ծագումը Քոչին-չինից է, ուր բրինձը աճում է մեծ առատու-թեամբ և վայրենի վիճակի մէջ (Boisacq 712). այստեղից բառը նիւթի հետ անցել է Հնդկաստան (հմմտ. վեդ. vrīhi-«բրինձ»). յետոյ Պարսկաստան (հմմտ. իրանեան նա-խաձևը *vrinǰi-, առանց ռնգականի աֆղան. vrizē), որից փոխառեալ է յունարէնը (ար-սէն ն. Ք. Ե դարից) և որից էլ տարածուել է ամբողջ Եւրոպա։ Հայերէնի մէջ պարսկական աղբիւրից փոխառեալ է բրինձ, յունականից որիզ, արաբականից էլ ռուզ, ըռուզ (Horn § 208)։-Հիւբշ. 369։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. նոյնո նաև Lag. Ges. Abhd. 224, Հիւբշ. KZ 23 402 ևն։
• ԳՒՌ.-Զթ. օրուզ, Հճ. mրուզ, Սվեդ. ըր-րօզ, բոլորն էլ արաբականից։ Նոր բառ է որիզապուր «փիլաւ»=Սվեդ. ըրրուզաբէօι «շիլա, լափա»։
• «այծքաղ կամ վիթ». մէկ ան-գամ ունի Փիլ. ել. 533։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ.
belch, eructation, rising of the stomach.
• , ո հլ. «ստամոքսից վեր եկած կե-րակուրը» Նար. յովէդ. Վստկ. 169. Բրս. մրկ. որից ործալ, կամ նաև ործկալ, որձկալ, որձ. կրալ «կերածը վեր գալ, սիրտը խառնուիլ. ասխել» Կանոն. Պտմ. աղէքս. Մխ. առակ, Բրս. վաշխ. Ասող. Վրդն. առկ. 16 (Արջն ի ձմեռն 40 օր ի յարգելանոցն մտանէ. յա-ռաջ կերթայ և խմէ շատ ջուր, որ կծտայ (sic) և որչափ որ կերակուր կայ ի փորն, զամէնն արտաքս ընկենու և սրբէ զփորն.-ուղղելի է ործկտայ). ործացուցանել Լմբ. առակ. ործացուցիչ Մագ. Սարգ. ործոց կամ ործանք «փսխունք» Կանոն. 49 (տե՛ս իմ Հլ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 166)։ Սրանից է կազմուած նաև ործկուտ «սիրտ խառնող» Մխ. այրիվ. էջ 43 (Մինչև հասին յօդն ործ-կուտ և մղծուտ.-օդի բարձրագոյն խաւի համար է ասում). նոյնը նաև Տաթև. հարց. 29z,
• Ուռիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. KZ 23, 395 և 405, Arm. Stud. § 233 նոյնը նաև Meillet MSL 7, 57։
• ԳՒՌ.-Մև. տրծկալ, Ջղ. վործկալ, Սյմ վործըկալ, Վն. վոռծկալ, վոռծկտալ, Մրղ. վըիրծըկալ, վըէրծկալ, Մշ. օրձ'ըգալ (ըստ Բենսէի՝ չօռձգալ), Ալշ. օռձըգալ, Կր. Տփ. օրցկալ, Երև. վօռցկալ, Շմ. հէօրծիգիլ, հէօր-ծիւգիլ, էօրձիւգիլ, Ննխ. օրձգալ, օձգալ, գօրձգալ, գօձգալ, Ագլ. ըռծըտէօլ, Սեբ. Եւդ. օզգալ, Ախց. կօծկալ, Հմշ. գօյձգալ, Սվեդ, ըրըզգըդիլ, Խրբ. գօձգ'ըլդալ, որոնք նշանա-կում են «զկռտալ, կամ սիրտը խառնուիլ, թափելու փսխելու մօտ լինել, կամ սիրտը թափել, փսխել»։
wall;
partition;
— զորմայն, from wall to wall;
in groping, groping along;
քանդել զ—, to unwall, to dismantle.
• , ռ հլ. «պատ» ՍԳր. Վեցօր. որ և որմն Ա. թագ. ժը. 11. Վրք. հց. (յգ. որ-մունք). որից որմզորմայն «պատից պատ. զարնուելով» Կոչ. 11. որմած Բուզ. որմա-ծակ Ոսկ. ա. Թես. ա. որմածերպ Եփր. աւետ. որմալեց Ա. թագ. ի. 25. որմաշէն Բուզ. որմարգել Ես. լա. 9=Ոսկ. ես. 19։ միջնորմ Եփես. բ. 14. քաղաքորմ Երեմ. ժե. 12. Ագաթ. Բուզ. քարորմ Վրդն. պտմ. երեք. որմեայ Զքր. սարկ. Բ. 105 (չունի ԱԲ). որ-մանկար, որմնադիր, որմնադրութիւն, տախ-տակորմ (նոր բառեր)։
• Böttich. Arica 76, 259 պրս. bārū «պարիսպ» և dī-vār «որմ» բառերի հետ։ Նոյն, Wurzelforsch. § 10 var ար-մատից։ Lag. Urgesch. 229 նոյն է դը-նում սանս. *varman, *varma=հյ. գեղմն բառերի հետ՝ իբր «ծածկող»։ Տէով. Նախալ. 106, 128 մ մասնիկով yar «ծածկել» արմատից։ Bugge KZ. 32. 22 հնխ. *sormos ձևից. հմմտ. հսլ. chramu «տուն», յն. ὄρμος «փողպատ, նաւ կապելու ցից»։ Այս մեկնութիւնը բոլորովին անստոյգ է համարում Հիւբշ. 483, որովհետև հսլ. ch այստեղ չի ծա-գում հնխ. s-ից։ (Մերժում են նաև Ber. neker 397 և Pokorny 2, 500), Հիւնք. յն. ὄρμος «ամրութիւն» բառից։ Bittner WZKM 14 (1900), 161 լտ. murus «պատ»? Patrubány ՀԱ 1906, 56 հնխ. or «շարժիլ, վերանալ» արմատից. հմմտ. ւտ. orior «ամբառնալ, վերա-նալ»։ Karst, Յուշարձան 408 սումեր. ur «հիմ, պատ»։ Պատահական նմա-նութիւն ունին լտ. murus և գերմ. Mauer «պատ»։ Պատահական նմանու-թիւն ունի ասուր. arammu «պատ, պատնէշ», որ թերևս աւելի «բաբան» է նշանակում (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 102ա)։
• ԳՒՌ.-Մկ. տրմ (յատկապէս նշանակում է «պարտէզի պատ»), Ջղ. վորմ, Խտջ. վօրմ, Ագլ. ո՛ւրման։ Սրանից է կազմուած առորմի։
• ՓՈԽ.-Ըստ Patrubány SA 1, 312 հայե-րէնից է փոխառեալ հունգ. orom «շէնքի կա-տարը, լեռան գագաթ». ըստ իս մերժելի է նշանակութեան տարբերութեան պատճառաւ-այսպէս նաև վրաց. ორმო որմո «փոս», ինգ. որմոյ, սվան. որմո «ծակ»։
large hole, pit, ditch.
• , ո հլ. «խոռոչ կամ փոս, որի մէջ ջուր է հաւաքւում» Վեցօր. էջ 70. Վրք. Աբերկիո-սի ՀԱ 1910, 371, տող 25 (յն. λάϰϰος), Վա-նակ. (տե՛ս Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Ա 87). Վրդ. առկ. 36։-Սրանի՞ց է արդեօք խորոփ «խոռոչ» (բարդւած խոր բառով), որ ւեշում է ՆՀԲ ոփ բառի տակ, բայց չունի այբուբենական շարքում։
• ՆՀԲ լծ. յն. ὄπή «ծակ, բացուածք, պա-տուհան, օդանցք, շէնքի ճակատի կոլոր պատուհանը». (բայց այս բառի նմա-նութիւնը պատահական է, որովհետև իբր փոխառեալ պիտի տար հյ. գոնէ ոպ, իսկ իբր բնիկ համապատասխանում է հյ. ակն «ծակ» բառին (հնխ. oqu, ձևից. տե՛ս Boisacq 707)։
• ԳՒՌ.-Մշ. Շտ. ջն. օփ «փոքրիկ լճակ, լճացած ջուր» (նոյնը հուբ՝ Խիան). որից Մշ. օփռել «ջուրը լճանալով հոսիլ»։
slingers.
• «պարսաւոր զօրք». մի քանի անռամ գործածուած է քերեթին բառի հետ՝ ՍԳր. (այսպէս՝ Բ. թագ. ը. 18, ժե. 18, ի. 7, Գ. թագ. ա. 38, 44, իսկ Ա. մնաց. ժը. 17՝ սեռ. ոփելեթայն). սրանցից դուրս մի մի անգամ գտնում ենք Կիւրղ. թգ. (Քերեթին աղեղնաւորք են և ոփելեթին՝ պարսաւորք) և Մխ. դտ. էջ 267։ Նոյն բառը գրուած է Մագ. թղ. 62 ովթելիթ, որի մասին աւելի մանրամասն տես իմ Հայ. նոր բառեր հին ︎ Բ 2ეր,
• = Եբր. [hebrew word] pəleti բառն է, որ Ս. Գըր-քի յոյն թարգմանութեան ό Փελεϑι տառա-դարձութեան վրայից (այլ ձ. ό Փελετί, φελεϑ-ϑει, φαλλεϑϑι)անցել է հայերէնի՝ό որոշիչ ւ-դը սխալմամբ բառի մասը կարծելով և նը-րան միացնելով։ Եբրայեցի բառը մեկնւում է զանազան ձևերով. սովորաբար կարծւում է որ փղշտացի մի տոհմի անուն է (իբր [hebrew word] pəlēti փոխանակ [hebrew word] pə-Lišti), որ Դաւիթ թագաւորի թիկնապահու-թեան պաշտօնին կոչուեցաւ։ Ուրիշներ մեկ-նում են «դահիճ», «արքունի սուրհանդակ» ևն (տե՛ս Gesenius17, էջ 365բ, Բառ. Ս. Գը, րոց, էջ 554)։ Մեր մէջ ըստ Կիւրղի հասկաց-ւում է «աարսաւոր»։ Նոյնն է հասկանում նաև Մագ. թղ. 62, երբ գրում է. «Իբրու մեն-քանայիւ մրցեալ մակաւասար գագաթանն ռստուցեալ և յռեկացն մարնամասնից իբրու զովթելիթեացն ճահեցուցանէ հանդէպ ճա-կատուն»։-Աճ.
• (յգ. սեռ. -եաց) «անպտուղ մի ծառ՝ որի փայտը յարմար է շինութեան մէջ» Պիտ. (յիշուած է կաղամախի հետ). գրուած է նաև տփի, յուբի, հոփի և մեկնուած է զանազան ձևով. այսպէս՝ յուբի «կաղամախ» Բժշ. յո-փի «կապպար» Ռոշք. հոփի «կասլայ, դափ-նի» Հին բռ. ոփնի «կաղամախի, populus» Ղուկ. վրդ. Խարբերդցի (ՀԲուս. § 2430). «ազգ կաղամախի» ՆՀԲ և ՋԲ, իսկ ըստ Տի-րացուեան, Contributo § 77 fagus silvatica L, § 303 ucer campestre L (առաջինը ըստ ՀԲուս., երկրորդը ըստ Քաջունի)։-Տե՛ս և գւռ.։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. հո՛ւփուտ «սօսիների բազմու-թիւն» (Մուրճ 1897, էջ 245), որ գալիս է հոփի «սօսի» բառից։ Մղր. հուփփի և Կրճ. հուպպի նշանակում են «բարտի», որով նոյ-նանում են Բժշկարանի և վրաց. «կառամա-խի» և «բարտի» նշանակութեանց հետ։
ophite, serpentine marble.
• «օձախայտ բծերով պատուակաս մի քար է» Պտմ. աղէքս. էջ 5։
• = Յն. ὄφίτης նոյն նշ. ծագում է ὄφις «օձ» բառից. յոյնից է փոխառեալ նաև լտ. ophita։-Հիւբշ. 369։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
cumin.
• , ո հլ. «համեմիչ մի բոյս է» Ես իր. 25, 27, 28. Մտթ. իգ 23. որից չաման հալոց «cuminum armenicum, carvi» Բժշ. չամանուկ «վայրի չաման» Գաղիան. չաման-ջուր Վստկ. 223։
• = Իրան. čaman ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց ենթադրւում է արևել. թրք. և օսմ. [arabic word] čemen ձևից։ Իրանեան բառն էլ ծագած է սեմականից, ուր ունինք ասուր. [other alphabet] kamūnu (Delitzsch Assyr. Handwb. 336, Strassmaier, Ver zeich. 516), ասոր. արամ. [arabic word] kam-mūnā, եբր. [hebrew word] kammōn, արաբ. [arabic word] kammūn, եթովպ. kamūnu, նաև եգիպտ. gemnini? (Gesenius17, 350)։ Սրանցից են փոխառեալ նաև յն. ϰνμινον (Boisacq 534), լտ. cuminum, որոնց միջոցով էլ՝ իտալ. co-mino, գւռ. cimino, ֆրանս. cumin հբգ. chu-min, chumil, մբգ. kümel, նբգ. kummel (Kluge 285), հոլլ. komijn, ալբան. k'imino. հունգ. kōméng, ռում. chimin, հսլ. kuminū, լեհ. չեխ. kmin, ռուս. киминъ, тимонъ, լիթ. kmynai, kvynai (Berneker 681) ևն, որոնք բոլոր նշանակում են «չաման»։
• ՆՀԲ համեմատում է վերի զանազան ձևերի հետ։ Böttich. Arica 74, 197 պրս. šambaliϑ ձևի հետ։ Lag. Arm Stud § 1780 մերժելով այս՝ դնում է եբր.. Հիւբշ. 394 թրք. ձևերին անծանօթ լի-նելով՝ դնում է ծագումն անյայտ փեո-խւառութեանց շարքը, մինչդեռ ըստ իս աղբիւրը պէտք է դնել իրանական։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Ռ. չաման, Զթ. չամօն, չա-մոն, Ախց. Կր. Սեբ. Տիգ. չmմmն, Պլ. չէ-մէն (այս վերջին երկու խումբը նոր փոխա-ռութիւն թուրքերէնից). իսկ Մշ. չաման «կարմիր տաքդեղի փոշին». Սչ. չաման «գինձ»։-Կապ ունի՞ նաև չաման Ղրբ. «ի-գական անդամ»։
raisins;
cf. Շիւ.
• , ո հլ. «չորացրած խաղող» ՍԳր. որից չամչեայ Ա. թգ. լ. 12. Բ. թգ. ժզ. 1. չամչեղէն Ովս. գ. 1. չամչախունկ «չոր զու կի, մարեմայ խունկ» Բժշ. չամչռել «չամիչի նման չորանալ, չամչիլ» (նորագիւտ բառ) Վստկ. 187. չամչարակ «compote, խօշաֆ» (նորակերտ բառ)։
• ՆՀԲ յիշում է եբր. ձիմիւք կամ զիմ-մուք (իմա՛ [hebrew word] sīmmuqā) «չա-միչ»։ Հիւնք. ջամբ կամ շամբ բառից
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Մկ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Վն. Տփ. չամիչ, Հճ. Մրղ. Սլմ. Տիգ. չmմիչ, Սվեդ. չmմէչ, Ալշ. չամիճ, Ղրբ. չm՛մինչ, չա՛մէնչ, չա՛մըէչ, Զթ. չամը՛չ, Ագլ. չա՛մուչ, Մղր. չօ՜ մէնչ։-Նոր բառեր են չամչապուր, չամիչխաղող, չամ-չենի կամ չամչի, չամչկենի, չամչիլ, չամ-չմիլ ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჩამიჩი չամիչի, ուտ. չա-միչ, թրք. գւռ. Ակն. Եւդ. č̌emiēε (տե՛ս Բիւր. 1899, 314, Հնութ. Ակնայ 352, Յուշարձան 329). հմմտ. էնկիւրիի թրքախօս հայոց բար-բառով čemič «չամիչ», čemičlemek «չամիչ դառնալ, խաղողը չորանալ, չամչիլ» (Բեւռ. 1898, 865). նոյնպէս նաև գնչ. čamik «չա-միչ», čamikengoro «չամչավաճառ». (Pas-pati ծանօթ չլինելով մեր բառին՝ այս ձևերը կցում է նյն. τζαμπί «չանչ», τζαμπόϰράσον «չանչի գինի» բառերին, որոնք կապ չունին սոանց հետ). ն. ասոր. cməlca cmaêt'z «թառամած, ցամքած», caməč, čmaçt'a «թառամիլ, թօշնիլ, խամրիլ», տճկ. [arabic word] čamič բառը ունի նաև Կարապետեան, Օսմ. ռռ. 281 «մանր չամիչ. 2. մանր, մանրուկ, 3. չամիչ, աչքի սև» նշանակութեամբ, որից էլ č̌amic gozlü «սևաչուի»։
long-necked wooden water-pot;
large spoon, ladle.
• (կամ յարմարեալ ձևով՝ չամչեայ շերեփ) «մեծ շերեփ, խոշոր գդալ» Յայսմ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• ՆՀԲ վերիվերոյ մեկնում է «անօթ ջը-րոյ կամ ըմպանակ երկայնավիզ և դըր-գալ մեծ» և կցում է հյ. չամիշ բառին։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Արրտ. 1910, 9ç8,
potent, powerful, sublime;
moveable sheep-cote.
• «ցանկապատ». մէկ անգամ ունի Թղթ. դաշ. 21. «Ետես աչօք բացօք սուրբն Գրիգորիոս զիջումն Միածնին ի չափար պա-լատն (իմա՛ պալատան) արքունի»։
• = Պրս. [arabic word] capar «որմ կազմեալ ի ցախից և ի մացառաց՝ որ է ցանկ, զոր առ-նեն շուրջանակի տան, պարտիզի և բակի». նոյնից նաև թրք. čeper՝ որ նշանակում է «տունը շրջապատող ցանկապատը. 2. կռուի համար պատրաստուած ցանկապատ. 3. մարդկանց շղթայ» (Будaгoвъ 1, 469)։-Աճ.
• ՆՀԲ մեկնում է «որպէս բառ արաբ. և եբր. ճապպիր, ճէպպար, չիպօր, է «հը-զօր, մեծազօր, ահաւոր» և որպէս բառ ռմկ. է «վայր ցանկապատ»։
• ԳՒՌ.-Մև. չափար «որսորդի կամ զինւո-իի դիրք», Մշ. չափառ և Ախց. չmփmռ «ցան-կապատ». շատ գործածական է Կովկասի հայ բարբառներում «ցանկապատ» իմաս-տով. նոր բառեր են չափարտակ, չափար-ծակի «մի տեսակ թռչուն», յատկապէս չա-փըռնել «շրջապատել, պաշարել» Ապ. Բլ. Նբ. որի հետ նոյն է թրք. [arabic word] če-perlemek «պարսպել, շուրջ պատել»։
bat.
• (գրուած նաև չեղջ) ի հլ. «սեկե-մուկ, մաշկաթև» Ղևտ. ժա. 19. Օր. ժդ. 17. Ոսկ. ես. Եփր. համաբ. 225. որից չղջիկան, ի-ա հլ. (գրուած նաև չիղջիկան Եփր. հա-մաբ. 225, ջղջիկան Վեցօր. 162, 172-3, չղջկան, սխալմամբ՝ յղջկան Յայսմ.) նոյն նշ. Ես. բ. 20. Բարուք զ. 21. Ոսկ. ես. կայ և ճղճիկայ Դրնղ. 551. արդի գրականում գոր-ծածւում է միայն չղջիկ ձևը։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 չ բնաձայ-նից։ Հիւնք. աղջամուղջ բառից։ Schefte-lowitz BВ 28, էջ 306 սանս. kila, kilikā «սեպ, ցից»!
celestial, divine, superhuman, supernatural;
excellent, extraordinary, matchless, rare, singular;
phoenix.
• Գ. Տ. Մկրտչեան (անձնական) մեկ-նում է «Չին աշխարհից», իբրև արտա-սովոր բան։ (Բայց այդ դէպքում պիտի ունենայինք *ճենաշխարհիկ)։
cf. Երթամ.
• տե՛ս ՉՈՒ։
• Peterm. 237 չու և գալ. բառերից կազմուած։ Lag. Urgesch. 91 ga ար-մատից կրկնուած։-Տէրվ. Altarm. 12 չու բառի հետ, իբր սանս. čučyuvē, հին կատարեալի մնացորդ։ Հիւբշ. ZD. MG 36 (1882), էջ 118 նոյն ընդ չու= սանս. ōyavāmi=յն. σεύω =զնդ. šu, ինչպէս դրել էր Justi, Zendsp. 309, որ մերժել է Lagarde և որ վերստին հաս-տատում է Հիւբշման։ Հիւնք. գուճ բա-ռից։ Bugge IF 1, 439 չու ձևի հետ՝ իբր հնխ. qloua։
dry;
dried, arid, parched, dead;
— հաց, dry bread;
— ճաշակել, to fast on lenten diet.
• (ո, ի հլ. յետնաբար) «չոր, ոչ-թաց» ՍԳր. Եւս. քր. փխբ. «լոկ, միայն» Մաշտ. ջահկ. (չոր պատարագ), «կարծր։ կոշտ» Գր. սքանչ. ծն. քս. (Ո՛չ մահիճ և ո՛չ անկողին, այլ ի չոր մսուր եդեալ. ՀԱ 1912, 475. հմմտ. Ղրբ. անկողինը չոր է՝ կարծր տիմ. ժդ. չորակեաց Յայսմ. չորակեր Կա-նոն. Տօնակ. չորաճաշակ Ուռհ. դիւրաչոր Ոսկ. սղ. խորշակաչոր Վրդն. սղ. շքաչոր Վստկ. չորուտ «անբեր (երկիր, հող)» Եփր. տուղի չոր, չորացրած պտուղ», որի վրայ տե՛ս առանձին։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k2soros ձևից, որի k2sēros ձևից էլ ենթադրւում է հյ. չիր։ Սը-րանց ցեղակիցներն են սանս. kš̌ā̄rá «կիզիչ, հրավառ», յն. šηρός, ἔερόა «չոր», ἐερόν «ռա-մաք երկիր», լատ. seresco «չորանալ», se-renus «պայծառ, չոր», հբգ. serawen «չո-րանալ, ծիւրիլ», գերմ. serben «չորանալ, թառամիլ» (տե՛ս Boisacq 678, Walde 701, Ernout-Meillet 887, Pokorny 1, 500 և 503). Հնխ. kser-«չոր» աճած պիտի լինի հնխ. k'sē կամ k'sā «այրել, վառել» պարզ ար-մատից։-Հիւբշ. 485։
• ՆՀԲ լծ. թրք. quru, յն. ἔηρός Տէրվ. Altarm. 87 սանս. kšara, յն. ἔηρός նոյն. Նախալ. 112 հնխ. skar «այրել» արմա-տից. հմմտ. խարել, խարշել, սանս. kš̌āra «կծու», kšāma «չոր, ցամաք» ևն։ Հիւնք. ջուր բառից։ Scheftelovitz BВ 28, 293 սանս. ǰvar «տաքանալ, այրել» աոմատի հետ։-Karst, Յուշարձան 429 թթր. kar, kor, kur, չաղաթ. koruk, ku-ruk, եաքութ. kurun, kūr «չոր», օսմ. qavurmaq «խորովել»։ Էսգէթ, Արրտ. 1915, 784 արաբ. [arabic word] šarr «չորա-ցում, չոր» բառից։ Pokorny 1, էջ 500 և 503 իրարից բաժանում է 1) սանս. kšā-ra «կիզիչ», kšāma «չորացած, չոր» և 2) յն. ζερόν «ցամաք», ἔηρός «չոր», լտ. seresco «չորանալ», գերմ. serben ևն. առաջին խմբի մէջ դնում է հյ. ցաւ, ցա-մաք, ցասնուլ. երկրորդը հայերէն ներ-կայացուցիչ չունի. հյ. չոր խաբուսիկ կերպով նման է վերինների և յատկա-պէս յն. ἔηρός բառի հետ, բայց իսկա-պէս երկու խմբի հետ էլ ո՛չ մի կապ չունի։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. დამრობა դաշրոբա, დავამრობ դավաշրոբ «չորացնել» (արմատը მრ շր-)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. չոր, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. չօր, Սլմ. չուէր, Մրղ. չուր, Մկ. Տիգ. Տփ. չուր, Հմշ. Սեբ. չէօր, Ասլ. չէօ՝ր, Սվեդ. չիւր Զթ. չիւյ, չիւր, Հճ. չոյ (բայց չիյնօլ «չորա-նալ»).-Ագլ. չունի այս բառը և գործա-ծում է խէշկ ձևը, որ պրս. [arabic word] xušk հո-մանիշից է փոխառեալ։ (Սակայն կայ չիր «չոր պտուղ»)։ Նոր բառեր են չորագլուխ, չորաթան կամ չորթան, չորթանագող, չորա-կապ, չորամահակ, չորային, չորապուր, չո-րել, չորացնել, չորեղէն, չորեփոց, չորոտ, չորուկ, չորուտ, չորչրուկ, չորչորատիլ, չոր-խըրտիլ ևն։
• ՓՈԽ.-Նոր փոխառութիւններ են քրդ. [arabic word] čortan «կակուղ պանիր» (ըստ Justi, Dict. Kurde 133) կամ «չորթան» (ըստ Հայաստան 1917, л 90).-Սղերդի արաբա-խօս քրիստոնէից բարբառով էլ šərtan «չոր-թան» (հմմտ. էնկիւրիի հայոց բարբառով čörten հոմանիշը. Բիւր. 1898, 865), čortətu «չորթթու, շողգամի կամ կաղամբի թթու» (Բիւր. 1899, էջ 116)։-Patrubány SA 1, 222 հայ. չորենի ձևից է դնում հունգ. Surá-ny տեղանունը (1)։
cf. Նողկտալի.
• «ռարշելի, զզուելի, պիղծ» Ոսկ. ես. 14 (գարշելի ա՛յն ինչ կոչի՝ որ կարի աղտե-ղին իցէ, պիղծ ինչ, նողկ, անսուրբ). որից նողկալ «զզուիլ, գանիլ». Կանոն. Մանդ. նող-կոտալ Ոսկ. մ. գ. էջ 108. Աթան. ե» 5sa նողկացեալ Եւագր. նողկտացուցանել Առակ. իգ. 8. նողկութիւն Նար. էջ 262. նողկալի, նողկանք (նոր բառեր).-իսկ Բառ. երեմ. էջ 239 ունի նողկտալ «դողդողալ», որ անշուշտ պէտք է կապել Ոսկ. մ. գ. 108 հետևեալ հատուածի հետ, որ սխալ է հասկացել. Եւ արդ մի ոք նողկտալով մերձեսցի, մի՛ ոթ մեղկութեամբ (ի սուրբ խորհուրդն)։
• ՆՀԲ լծ. յն. ναυτίαω և լտ. nauseo «սիրտը խառնել» (երկուսն էլ ծառում ևն «նաւ» բառից)։ Հիւնք. տողուկ բա-ռից։
made of cypress-wood.
• , ի, ո հլ. «մշտադալար վայրի մի ծառ է. լտ. cupressus, կիպարիս, տճկ. սէր-վի, ռմկ. սէլվի, սէվլի. 2. այս ծառի փայ-տից» ՍԳր. նոճեայ Նար. նոճեայօճառ Նար. խչ. 373. նոճիաճահ կամ նոճիաճաղճախ «նոճաշատ, շատ նոճիներով» (ճաղճախիք կամ ճապաղիք բառով բարդուած է) Նար. խչ. 394. նոճաստան (նոր բառ)։
• = Պհլ. *nōč ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] nōǰ, [arabic word] aōž, [arabic word] nōz, [arabic word] nazō, [arabic word] naǰō, [arabic word] nāžō, [arabic word] nōžan «շոճի, չամ, pinus». սրանցից են փոխառեալ նաև արևել. թրք. [arabic word] naǰu «շոճի», վրաց. ნაძვი նաձվի «eль, кедръ մայրի, եղևին», ნაჟვი նաժվի «nиxта, cocнa եղևին», անդ. nuži, չեչէն. naž, ինգ. nazi «կաղնի», թուշ. նաձ «եղևին», մինգ. nuzu «եղևին, շոճի»։ Երևան եկաւ բա-ռիս հնագոյն իրանեան ձևը, որ է հպրս. naucaina «cêdra եղևին» (տե՛ս Meillet, BSL ❇ 103, էջ 44)։-Հիւբշ. 207։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Որից յետո։ Pictet 1, 236 պրս. ձևերի հետ նաև օսս. naezi, naeǰi, սանս. nāga «լեռ»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 21 և Հիւնք. պրս. ձևե-րի հետ։ Սանտալճեան, L'idiome 13 բևեռ. luese։ Նոճի ծառի բացատրու-թիւնը տե՛ս մանրամասն Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը, էջ 111-116։ Մառ. Яз. и Лит.I. 236 իրար է կցում հյ. նուշ, ընկոյզ, վրաց. նաձվի, մինգր. նեձի «ընկոյզ» և այն։
lawyer, jurisconsult;
president.
• «դիւանադպիր, նօտար» Ոսկ մտթ. դ. (հրտր. Բազմ. 1913, 16 ա). Երզն. մտթ. 478. Ասոր. դատ. 41. Մխ. դտ. Վրք. հց. բ. 226. 227. «դատաւոր կամ կուսակալ» (Պիղատոսի համար է ասուած) Մագ. մեծ են. էջ 53։
• = Յն. νομιϰός «օրէնսգէտ, իրաւաբան», որ ծագում է νόμος «օրէնք» բառից. (տե՛ս տա-կը)։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ,
coin.
• «դրամ, ստակ, փող» Շիր. էջ 28. ուրիշ վկայութիւն չկայ (տե՛ս և նումիզ-մադայ)։
• = Յն. νόμισμα, որից էլ լտ. nomisma «դը-ռամ». ծառում է νομίζω «գործածուիլ» բա-յից և բուն նշ. «գործածական՝ ընթացիկ դը-րամ». պարզ արմատն է νεμω «բաժանել», որից նաև νόμος «սովորութիւն, օրէնք». νομιϰός «օրինական, օրէնսգէտ» ևն։-Հիւբշ. 368։
• Հներից Շիր. մեկնում է «Նոմիսմայ ըստ Հռովմայեցւոցն դահեկան անուա-նի. վասն զի Նոմիսմայ անուն էր թա-գաւորի և ըստ իւրում անուան անուա-նեաց»։ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 140 յունարէնից։ ՆՀԲ դնում է յն. և լտ-ձևերըս
himself, herself, itself;
he, she, it;
even, equal, identical;
ditto, do, idem or id;
the same, of the same kind, after the same manner, equally, conformably, identically;
մի եւ —, the same;
ի —, ի նմին, together, all at once;
ի —, — ընդ —, ընդ —ս իսկ, ի մի եւ ի —, ի նմին ժամանակի, -ժամայն, —հետայն, soon, very soon, quickly, in the same moment, immediately, directly;
— գործել, to identify.
• (հոլովւում է նորին, նմին, նովին կամ նովիմբ, նոքին, նոցին, նոցուն կամ նո-ցունց, նոքիմբք, նոքումբք կամ նովիմբք. յետնաբար կայ հոլովուած բց. ի նունոյն Ոսկ. յհ. Բ. 27, 30. էջ 799, 822) «նոյնը., միևնոյնը, էլի էն, նորէն ան, ինքը» ՍԳը Ոսկ. Եւս. քր. Եզն. Բուզ. զանազան դարձ-ուածներով ասւում է նոյն ինքն, ի նոյն, միե-նոյն, ի միև ի նոյն, ի նմին ժամանակի, նոյն նման, նոյն և մի, նոյն օրին, նոյն օրինակ, նոյն ժամայն, նոյն հետայն. ածանոնեռևս ւիշենք մի քանի հնագոյնները, ինչ. նոյնազ-գի Բուզ. նոյնաձև Գ. թագ. է. 23. նոյնանուն Ոսկ. մտթ. նոյնգունակ Իմ. է. 3. Եզն. Ոսկ. փիլիպ. Սեբեր. նոյնպէս ՍԳր. յետնաբար նոյնչափ, նոյնպիսի, նոյնքան ևն։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -ին մաս-նիկով՝ նա դերանունից, որ այստեղ երևան է գալիս իր նախնական *նո<հնխ. no-ձևով. կազմութեան և գործածութեան մասին տե՛ս ինչ որ ասուած է դոյն բառի տակ։ (Յեղակից ձևերի ընդարձակ թւումը տե՛ս Pokorny 1 101 և 2, 336)։
• Բառիս վրայ ընդարձակ մի քննութիւն տե՛ս Meillet MSL հտ. 10, էջ 241-271
• յատկապէս էջ 258. հմմտ. նաև Peder. šen, Հայ. ցուց. դեր. մենագրութիւնը։
cf. Նօտար.
• , ի-ա հլ. «գրագիր» Մարթին. Տօնաց. Յայսմ. որից նոտարացի Կիր. պտմ. նօտարել կամ նօտրել «արագ գրել» Յիշատ. Մեծոփ. բառիս հարազատ ձևն է նոտար, որ յետոյ սխալ գրչութեամբ դար-ձաւ նօտար. ինչպէս ընդունուած է այժմ մեր գրականում. և սրանից էլ կրճատմամբ նօտր «մի տեսակ ընթացիկ գիր» Յիշատ. պտմ. Վրդն. նօտրագիր (նոր բառ)։
• = Ան. νοτάοιος, որ փոխառեալ է լտ. no tarius «քարտուղար, նօտար, գրագիր» բա-ռից. սրանից են նաև վրաց. ნოტარი նոտարի, ֆրանս. notaire ևն։ Լատին բառի հին ի-մաստն է «սղագրող» և ծագում է noto «նշա-նակել», nota «նշան» բառից, որ կապ չունի լտ. nōsco «ճանաչել» բառի հետ (վերջինս տես ծան, ճան-աչել), այլ ծագում է հնխ. ono-«նշանակել» արմատից (Walde 524)։-Հիւբշ. 368։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ դնում են լատինից։ (ՆՀԲ նօտր հանում է նօսր կամ նօտար բա-ռից)։ Հիւնք. արաբ. Ութարիտ «Հերմէս» բառից։
poor and proud.
• «հպարտ. ամբարտաւան». մէկ ան-գամ ունի Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 217. «Անձ-նահաճ կամօք ըստ նպերտ բարուց Հայաս-տանեացն». (սրա դէմ հրտր. Շահն, Ա. 41n ունի բիրտ, որ նպերտ բառի մեկնութիւնն է) սրանից է առնում նաև Ոսկիփ., որից նպեր-տական՝ նոյն. նշ. Ոսկիփ.։-Երկրորդ անգամ գտնում եմ այս բառը Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 142. «Ըստ նպերտ բարուց ոմանց, որպէս թէ ճգնազգեաց և անապատասէր գոլով, կուսու-թիւն աչաց և ականջաց խոկացեալ՝ պատշաճ համարեցան բնակել ի վանս». այստեղ բառս «խոնարհ, պարկեշտ» նշանակութիւնն ունի։ -Ո՞րն է ստոյգ։
tribulation, difficulty, labour.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ գոր-ծածում է Յհ. իմ. ատ. էջ 15. «Յորմէ ռ։ փոփոխեսցի նախահարցն հաստատեալ սահ-մանք. այս ինքն՝ ոչ տէրունականն աւուր զապաշխարութեանն ի վերայ ածել զնսիր, և ոչ նմանօրէն սմա զծոմականսն դատարկա-ցուցանել և փափկացուցանել զաւուրս»։-Ըստ Հին բռ. նշանակում է «գործ», որով-հետև ունի սրանից նսիրել «գործել»։ ՆՀԲ մեկնում է «գործ ծանր, աշխատութիւն», ՋԲ «աշխատութիւն, տառապանք, ծանրութիւն ևամ սուգ», ԱԲ «ծանր աշխատանք կամ մը-թութիւն, տրտմութիւն».
• Ըստ ՆՀԲ «Թուի որպէս պրս. նէսէր, սալէ «ստուեր, հովանի» կամ հյ. նժար, որպէս ծանրութիւն»։-Այվազեան, Ուղ-ղագր. էջ 44 լծ. նսիհ (ինչպէս ունի և Peterm. 260)։
sabre, scimitar, cutlass.
• (ի-ա հլ?) «սուր, թուր» Բուզ. ե. 6, 32, 35. Յհ. կթ. 446 (գըծ. նրանաւ), Անյ. ևեռեարմ. Թր. քեր. 19. էլ. արիստ. 51, 55. որից նրանակոտոր Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 178, 191. (հին բռ. գրում է նրեան «դաշնակ կամ թուր»)։
• Հիւնք. պրս. nārīn «նուրբ» բառից։
• (ևամ նարան, նորան) «արաբական մի բոյս և նրա իւղը» Խոր. աշխ. 612. ունին միայն ԱԲ և ՀԲուս. § 3375։
lake, small lake.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Ոսկ. ղկ. (տպ. Ոսկ. պօղ. Բ. էջ 627). «Ե՛լ յինէն, տե՛ր, զի մի՛ արքս հանդերձ նաւաւս ընկղմեսցուք. քանզի նոյն ինքն և նքողակ։ մտանել ի նաւս բռնադատի (ամենայն ձը-կամբք)»։ ՆՀԲ մեկնում է «ծովակ, լճակ, եթէ չկայցէ սխալ գրչի», ԱԲ «ծովակ, լճակ. 2 ձկները»։ Առաջին իմաստը աւելի է յարմար։
south wind, bleak wind, sirocco.
• , ի-ա հլ. (գրուած նաև նաւտաւս. նաւտոս) «հարաւային քամե» Ա. րիստ. աշխ. 611. Առաք. պտմ. 435. Առաք. կենդ. էջ 70. Տաթև. հարց. էջ 205, 206.
• = Յն. νότος «հարաւային քամի», որից փոխառեալ են նաև լտ. notus, թրք. ❇ lodos «հարաւային տաք քամի» (=ռմկ. լօ-տօս)։ Ըստ այսմ մեր բառի ուրիո տառա-դարձութիւնն է նոտոս։-Յոյն բառը բուն նշանակում է «խոնաւ». բուն ծագումը տե՛ս նայ «թաց» բառի տակ։-Հիւբշ. 368։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
vice-roy;
governor;
prefect;
mayor;
chamberlain;
guardian;
— դաշտաց, dryad;
— անտառաց, sylvan, satyr.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «պետ, իշխան, պահա-պան». այսպէս ունինք՝ շահապետ արքայի Ոսկ. բ. կոր. Գէ. ես., շահապետ այգեաց (ձի-թենեաց և ամենայն ծառոց) Ոսկ. ես. 274 շահապետ գերեզմանաց Ագաթ., լահապետ վայրաց Եզն. (վերջին երկուսը յատկապէս նշանակում են «մի ոգի, պարիկ»). յետնա-բար շահապետ քաղաքի «քաղաքապետ» Վրդ. առ. 50։
• -Պհլ. šahrpat ձևից. հմմտ. զնդ. šoiϑra-naiti-«գաւառապետ», šōiϑrapānā (յգ. ուղ.) «դաշտաբնակ, բուն՝ դաշտապահ», սանս. kšetrapati-«դաշտապետ, հողապետ», kšā. trapa-«դաշտերը պահպանող մի աստուա-ծութիւն», kšetrapala՝ նոյն նշ.։-Հիւբշ. 208։
• ՆՀԲ իբր նահապետ և նոյն ընդ շա-հապ։ Lag. Urgesch. 1118 զնդ. xšaϑra-paiti և Ges. Abhd. 68 սանս. kšatrapati sōiϑranaiti, xšaϑropaiti։ Բազմ. 1895, 148 զնդ. xšaϑrapaiti ձևից, հինը շահ-րապետ։ Հիւբշ. 208 դժուար կարող է լի-նել հպրս. *xšaϑrapati-, սանս. kšatrá-nati,-որ է «երկրապետ»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 10 պհլ. շատուրիար, պրս. šahriyār բառերի հետ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի արաբ. ❇ šahām «խոխ, բոբոխ, մանուկներին վախեցնելու էակ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 493)։
• (կամ շահսպրամ) «ռեհան, basilic» Բժշ. յետնագոյն ձևեր են շահսաֆ-րամ, շահասֆարամ, լահսիֆրամ, շահի ֆա-րում, շահմիսպրամ։
• = Պհլ. sāhspram, որից պրս. ❇ *ahisparam (կազմուած է šah «թագաւոռ» և spram բառերից, որի վրայ տե՛ս համասպ-րամ). ասւում է նաև պրս. sahisparγam, sā-hisfaram, šahsarm, sāhsiparham, sāhsipar-vam, sāhsiparm, sāhsifarham, šasparm, šāhisparm, sāhisfarm ևն, որոնք բոլոր նշա-նակում են «ռեհան»։ Իրանեանից փոխառու-թեւն է նաև ասոր. [syriac word] sahaspram (?) «ocimum basilicum»։ Հյ. շահասարամ բառը թէև շատ յետին, բայց ձևով այնպէ՛ս համապատասխան է պհլ. բառին, որ ան-շուշտ պէտք է հին համարել. հմմտ. հա-մասպրամ Ագաթ.-Հիւբշ. 209։
• ՆՀԲ յիշում է պրս. ձևերը։ Lag. Ges. Abhd. 83 պհլ. sāhsprem։
seat of Government, capital, metropolis.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «մեծ կամ թագաւորական քաղաք, նահանգի կամ գա-ւառի կենտրոնական քաղաքը» Եղիշ. գ. էջ 59, Փարպ. Արծր. Լաստ. Մամիկ.։
• = Պհլ. šahrastān (գրուած է šatrustan), պազ. šahrastān, պրս. [arabic word] sah. ristān կամ ❇ ❇ šāristān «քաղաք». սրանցից են փոխառեալ նաև ասոր. šahres-tān, քրդ. šahrestān, šehrestān «քաղաք»։-Հիւբշ. 209։
• ՀՀԲ «տեղի կամ բնակարան շահաց»։ ՆՀԲ պրս. շահիսթան։ Այսպէս նաև էմին, Ист. Bарданa, էջ 50։ Lag. Arm. Stud. § 1670 և Պատկ. Aрм. гeorp. 75 միա-ժամանաև մերժում են դնել պրս. šahis-tān և ընդունում են վերի ձևով։ Ուղիղ է նաև Բազմ. 1895, 148։
cf. Նահատակ.
• «ախոյեան, առաջին յարձակո-ղը, յառաջամարտիկ». առանձին չէ գործած-ուած. բայց սրանից են շահատակել «հա-մարձակ արշաւել, յարձակիլ» Գ. մակ. դ. Չ։ Խոր. շահատակիւն Նաւում. գ. 2. շահա-տակարար Թէոդ. կուս. շահատակութիւն Խոր. շահատակումն Մագ.։
• ՆՀԲ «որպէս նահատակ կամ նախա-գրաւ արշաւօղ... կամ (արաբ.) šāhid «վկայ, նահատակ»։ Նոյն արաբ. ձևի հետ է դնում Պատկ. Maтep. I. 11։ Մառ ЗВО 11, 172 կցելով շահապետ բառին՝ արմատը դնում է շահ<իրան. šahr։ Աճառ. Արրտ. 1910, 179 իբր պհլ. *šah-ratak=պրս. šahrtak «քաղաքի վրայ ւարձակող», կազմուած šahr «քաղաք» և tak «արշաւել, վրան վազել» բառերից. հմմտ. նահատակ, ասպատակ։
woody, wild forest.
• «անտառ», որից շահարազի «ան-տառաբնակ», մէկ անգամ ունի Մարթին. ἐԿոչեցաւ սիլուանոս, որ է շահարացի, վասն զի ի շահար և ի մայրիս սնաւ»։
• . ՆՀԲ յիշում է պրս. սայէ, սայվան «հո-վանի», սայէտար «հովանաւոր», շախ շ. «ոստ, շառաւիղ»։ Նորայր, Բառ. ֆր. 1186 ր արաբ. sahra «դաշտ»։
• «մեխակ ծաղիկը, լտ. dian-thus fimbriatus M. B.» (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 130) Բժշ. (ըստ ՆՀԲ գործած-ուած է Բժշկարանում, իսկ ըստ ՀԲուս. § 2253 «ի գիրս յիշուած չէ»). սովորական բառ է արդի գրական լեզուի մէջ։
• = Բառիս առաջին մասը կարող է լինե պրս. šāh «թագաւոր» բառը, որով բարռուած են շատ բուսանուններ. ինչ. լահպալուտ, շահպրակ, շահպանաճ ևն. իսկ երկրորդը ան-յայտ է. ամբողջը պարսկական փոխառու-թիւն պէտք է լինի, որ իրանեանում կորել էր Հիւբշ. 272։
cf. Ցօղ;
night-damp, evening-dew.
• , ի հլ. «ցօղ, խոնաւութիւն, շիթ, կա-թիլ» Երգ. ե. 2. Յոբ. լը. 28. Վստկ. 215. որից շաղալից «ցօղալից» ԱԲ. շաղել «ջրով թրջել, թրմել, շաղախել» Մաշտ. Կիլիկ. Զքր. կթ. (իմաստի զարգացման համար տե՛ս և հմմտ. թրել). արմատի երկրորդ ձևն է *շող, որից շողիք «լորձունք, թուք» Վստկ, ընդ-հանուր իմաստն է «թացութիւն»։ Հմմտ. նաև ջաղախ։
• ԳԴ պրս. žal, žāla «ցօղ»։ ՆՀԲ պրս. ժալ, ժալէ, որպէս և թրք. չըղ, չըյ «ցօղ»։ Տէրվ. Նախալ. 72 հյ. սառ, ցուրտ, պրս. žāla. sard, զնդ. sarəda, լիթ. szalti «սառեւ». szalna, szarma «շաղ, եղեամ, ձևերի հետ՝ հնխ. çar «սառիլ» արմա-տից։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 215 կպդովկ, šavi, սանս. savam «ջուր», sunomi «քամել», ումբր. savitu «անձրև» ևն։ Հիւնք. պրս. žāl։ Justi, Dict. Kurde 261 և Kurd. Gram. 251 հալ. շաղել ռա-ռի հետ դնում է քրդ. šelen «շաղուել, հեղուկի մէջ թաթախել ևն», որ բայի անորոշ ձևն է. արմատը šel։ Սագրզեան
• ՀԱ 1909, 334 սումեր. seq «անձրև», suk «աղբիւր», suk «ճահիճ», šagar «ցեխ». թրք. yaγmur «անձրև», č̌aγmur «ցեխ», sel «հեղեղ», saγanaq «տարափ», հյ. շաղախ, շողիք ևն։ Lidén IF 44, 191 շաղել, շողիք և շաղախ իբր բնիկ հայ՝ կցում է հանգլ. hwelian «թարախոտիլ» և լիթ. szvelnus «կակուղ» բառերի հետ։ Նոյնը Pokorny 1, 473 հնխ. k'uel-ար-մատի տաև։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ասլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ռ. Սլմ. Վն. Տփ. շաղ, Զթ. շօղ, շող, Ագլ. շէհ «ցօղ».-2. Երև. Պլ. շաղէլ, Գոր. Ղրբ. Տփ. լա՛ղիլ «անձրևը բարակ ցօղել», Ալշ. Հճ. Ջղ. Մղ. շաղել, Զթ. Խրբ. շաղիլ, Տիգ. շmղէլ «ալիւր կամ ցեխ շաղախել, շաղուել». որ և Ակն. շէղիլ.-այս երկու իմաստները զանազանելու համար կազմուած է յետոյ, շաղվել «խմորը շաղախել», որից ունինք Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Սեբ. շաղվէլ, Հմշ. շաղ-վուշ, Ռ. շաղվէլ, շավղէլ, Ակն. շէղվիլ. (հին գործածութիւնը ունի Քուչ. 63).-ցօղի պատ-կերով է շաղ տալ Ախց. Երև. Տփ. «ցանել ցրուել»։-Նոր բառեր են շաղիկ, շաղաթա-թախ, ըաղակալել, շաղակոլոլ, շաղամէջ, շաղայրեց, շաղատար, շաղափուք, շաղոտիլ, շաղուիլ։
• ՓՈԽ.-Կապադովկ. յն. šaγi, šāvi «ցօղ, շաղ»։ (Չուր է աշխատում Karolides, Iλ ουγϰρ. 62, 98, 215 կցել սանս. savam «ջուր» և մինչև անգամ փռիւգ. Ջαβαζιος «Աստուած» բառին1)։
• «կապ, զօդ, կցում, կապակցութիւն». այս նշանակութեամբ առանձին գործածուած գտնում եմ մէկ անգամ Այրիվ. 8ա. վկայու-թիւնը տե՛ս տարփ (Յաւելուածում), որից կազմուած են շաղել «պատատել, փաթա-թուել, կապուել» ՍԳր. Սեբեր. 209. Արծր. Բրս. հց. Նիւս. բն. շաղապատիլ «պատիլ, փաթաթուիլ, միանալ» Կոչ. Ոսկ. ա. կոր. Լաբուբ. 42. Փիլ. «թակարթի մէջ բռնուիլ» Յոբ. ժը. 8. շաղաշարիլ «կապուիլ, միանալ» Ճառոնտ. «խառնակիլ, զուգաւորիլ» ։ Նոնն. Երզն. մտթ. 118. շաղամանութիւն «յարակ. ցութիւն» Փիլ. լին. շաղկապ Նար. Նիւս. բն Արշ. կամ շաղակապ Սանահն. շաղկապական Ոսկ. յհ. բ. 36. այստեղ է պատկանում նաև շաղիպատուկ «բաղեղ, պատատուկ» Գա-ղիան. (ունի միայն ՀԲուս. § 2263)։
• Հիւնք. յն. συν-ձևից։ Pedersen, Հայ դր. լեզ. 102 անապահով է գտնում կցել հաղ «կից» բառին։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 28 սանս. çulba-«կապ» և հյ. շեղ, շղթայ բառերի հետ հնխ. kul--արմատիռ։
cement, mortar;
lute;
slime, mire, mud;
caltrop;
star-thistle;
soiled, sullied;
foul, dirty.
• . ո հլ. «ցեխ, շաղուած հող և կիր» Ծն. ժա. 3. «պիղծ, կեղտոտ» Կոչ. 31. 118 (նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ռուս. гpязныи «ցեխոտ. 2. կեղ-տոտ»). որից լաղախել «ծեփել, ցեխի մէջ թաթախել, կեղտոտել, պղծել» ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. եփես. շաղախանալ «պղծուիլ, ապա-կանուիլ» Բրս. ծն. շաղախուտ «տղմուտ» Վստկ. կրաշաղախ Օրբել. կպրաշաղախ Ա. գաթ. շաղախաբեր (գրուած շաղաղաբեր) Ուռհ. խառնաշաղախ «անկանոն զօրք» Ուրհ, 344 (չունի ԱԲ). ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 762բ կայ նաև մհյ. շոխ, շողախ «աման-ների բերանը ցեխելու ծեփ»։
• = Ծագում է շաղ «թրջել, թացութիւն» ար-մատից, որից շաղել «շաղախել». այս եր-կուսը երբեմն իրար հետ այնքան են միա-նում, որ անկարելի է լինում զանազանել. հմմտ. հներից՝ «Մոխիր հնոցի քացախով շաղախեալ արկին ընդ քիթս նորա» (Ճա-ռընտ.) միջին հյ. շաղղել (իմա՛ շաղաղել) «շաղուել» Վստկ. 157, որ յայտնի չէ թէ շա-ղել բայի՞ց է կազմուած -աղ մասնիկով, թէ շաղախել բայից՝ խ>ղ ձայնափոխութեամբ. նոյնը նաև յաջորդ գաւառականներում։
• ՆՀԲ «նոյն ընդ ցեխ, ցիխ, որպէս թէ կաւ շաղեալ», իսկ թրք. շէլէգ «տիղմ կպչուն» և սելսալ «տիղմ կամ կաւ աւա-զախառն»։ Հիւնք. շաղիղ բառից։ Pat-rubány SA 1, 189 յն. ϰηλίς «արատ-կեղտ», հսլ. kalu «ցեխ, տիղմ», սանս-kāla «սև» բառերին ցեղակից։ Նոյն ՀԱ 1908, 213 հնխ. kéuo «ուռիլ» արմա-տից։-Սագրզեան ՀԱ 1909, 334 հյ. շաղ, տաղախ, շողիք, թրք. čaγmur «ցեխ» saγanak «տարափ», սումեր. šagar «ցեխ», suk «ճահիճ» ևն բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Գոր. Կր. Ղրբ. Մկ. շաղախ, Մրղ. շաղախէլ, Մկ. շmղmխիլ, Խրբ. շխախ «շա-ղախ, ծեփ, ցեխ», շխիլ «շաղախել, ծեփել», Երև. շա՛ղաղ «ալիւրի, ցեխի շաղախ», Ջղ. Վն. շաղաղել «շաղուել», Սլմ. շաղըղել «ցեխ կամ խմոր շաղուել», Ագլ. շղա՛ղիլ և Տփ. շաղըղիլ «խմորը շաղուել» (նաև Տփ. լաղխիլ «ցեխը շաղախել»), Շմ. շղաղիլ «ապականել, բնական պէտքը հոգալ», Ատն. շավախ «խը-մորի համար ջրով զանգուած ալիւր», Մշ, շաղ «շաղախ»։
• «փուշ, տատասկ». մէկ անգամ ունի Վրդն. սղ. լգ։
• ՆՀԲ յիշում է արաբ. պրս. šulūhak šulūhaǰ «փշոտ բոյս ինչ»։
thread;
string, packthread, twine.
• Հիւնք. պրս. շէլմ, շէմէլ «կօշիկ, տը-րեխ, մուճակ» բառից՝ -աթ մասնիկով։
nose-ring or ear-ring.
• (սեռ. -ի) «վզնոց, մանեակ». մէկ անգամ ունի Կիւրղ. ծն.։
• = Յն. ὄρμίσϰος «փոքր մանեակ». ծագում է ὄρμος «կապ, մանեակ» բառից, որից էլ փոխառեալ է հյ. հորմայ։-Հիւբշ. 369.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
distinct, separate, different;
decisive, precise, clear;
evident, certain;
—ք, step, stair, round.
• «զատուած, սահմանուած» Սարկ. քհ. «հեռու, բաժանուած» Իսիւք. «սանդուխի աստիճան կամ ոտք» Սեբեր. 68. Ոսկ. կող. 582. որից որոշել «զատել, ջոկել, բաժանել, ոնտրել» ՍԳր. որոշումն Բ. մն. ը. 14, լե. 5. Եբր. դ. 12. Սեբեր. Ագաթ. որոշտել «բաժա-նել, անջատել, քանդել» Եւս. քր. անորո-շական Ագաթ. հաստորոշ «հաստատուն աս-տիճաններով» Եփր. վկ. արև. 48 (սանդուխք հաստորոշք). բացորոշել Յհ. իմ. պաւլ. հակ-որոշել Պերիարմ. դիւրորոշելի Բրս. գորդ. դժուարորոշ Նիւս. բն.։ Նոյն արմատը երե-ւում է նաև որիշ, որուշ, ուրիշ, ուրուշ ձևե-րով. այսպէս՝ որիշ «ջոկ, տարբեր, որոշ» Ոսկ. յհ. ա. 18, 38. Նխ. ա. թգ. Եղիշ. բազ-մորիշ Նիւս. երգ. Տօնակ. որուշել «մօտիցը բաժանուիլ, հեռանալ» Մագ. թղ. 37 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 201). ուրիշ «ջոկ, բաժանուած» Պղատ. օրին. Յայսմ. (նոր գրականում գործածւում է «միւս, մէ-կէլ» նշանակութեամբ). ուրուշեալ «որոշեալ» վկ. հմզ. (Սոփերք ԺԲ. էջ 73). «Ոչ ոք զինուոր ի ճգունս աշխատասիրեալ և ի կարզս զինու-որականս ուրուշեալ, պատաղմունս բաջաղ-մանց զինքեամբ շուրջ դիցէ», որտեղ ուրո.-շեալ պիտի հասկանալ որոշեալ. հմմտ. Սի-սիան, էջ 24 ի մեռանելս մի՛ որոշեսցուք, այլ ձձ. ուրուշեսցուք։
• ՆՀԲ «յն. ὄρίζω, ἀροριζω, γφρίω և ὅρς որ է սահման»։ Հիւնք. յն. δρος «սահ. ման». ὄρίζω «բաժանել, անջրպետել». Bugge IF 1, 452 բուն բառը դնում է որիշ, որից ձայնաւորների նմանութեամբ կազմուած է որոշ։ Մսերեան, Tpуды KI apx. II. II բևեռ. u-li-še, u-li-e-še հո-մանիշից։ Pedersen,. Յուց. դեր. 36 որոշ, որոյն և ուրիշ, ուրոյն բառերի հա-մեմատութիւնից հետևցնում է թէ բոլո-րի ընդհանուր արմատն է որ (ուր), որ կցում է իւր բառին. հմմտ. դան. sae։ «ուռոյն», saerlig «առանձին»= գոթ. sis «իրեն»։ Karst, Յուշարձան 403 սումեր. bar, bur «կտրել, բաժանել, ուրիշ, կէս». 427 ույգուր. öluš, ulüš, չաղաթ. ules «բաժին, բաժանմունք»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Հմշ. Մշ. Սեբ. Տիգ. Տփ. ուրիշ, Ջղ. չուրիշ, Ննխ. ուրիշ, ուրուշ, Խրբ. Հւր. ուրուշ, Ղրդ. ո՛ւրէջ, Մկ. հիւրիշ, Մրղ. Շմ. Վն. իւրիւշ, Գոր. օ՜րիշ, Ղրբ. էօ՜րիշ, բոլորն էլ «ուրիշ, միւս, այլ» նշանակութեամբ. որից Հմշ. ուրիշէլ (ուրի-շուլ) «հատեղէնները հընտրել, քարերը ջո-կել, ձկան փորը մաքրել ևն»։
lamb.
• , ի-ա հլ. «գառնուկ» ՍԳր. Եփր. Ծն. էջ 18, 93. վկ. արև. Նխ. ծն. որից որոջակ Եփր. թգ. 396. Ոսկ. սղ. Կիւրղ. թգ. որոջիկ Ոսկ. ապաշխ. Բրս. ապաշխ. գրուած է նաև օրւջ Բրս. սղ. (ստէպ), արոջ Սոկր. 786։
• ՆՀԲ «իբր որոճող»։ Հիւնք. որդի բա-ռից։ Patrubány SA 2, 212 յն. πόρις, πὄρτις «հորթ», հբգ. farro «ցուլ», սանս. orthuka «ձագ» ևն բառերի հետ, ռռռն» սակայն հյ. համապատասխանն է որթ= որդի։ Scheftelovitz BВ 28, 298 հսլ. prazu «խոյ», ռուս. порозъ «ցուլ» ևն բառերի հետ։ Lidén, Arm. Stud. 24 իբր բնիկ հայ կցում է լիթ. êras, erytis, érukas, erytukas, լեթթ. jers, հպրուս. eristian «գառնուկ», լտ. ariēs «խոյ», յն. ἔ́ριφος «ուլ», հիռլ. heirp «այծ» բառերին, ջ համարելով մասնիկ. հյ. որոջ<*երո-ջ։ Նոյն մեկնութիւնը կըրև-նում են Walde 60, Boisacq 281, Pe, tersson KZ 47, 258, Pokorny 1, 136 (հնխ. er-արմատի տակ)։
structure, form, ornament;
ի — եւ ի զարդ գալ, to be formed;
ի զարդ եւ ի — եւ ի կերպարանս ածել, to shape or form and embellish.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხარგა խարգա «թաղիքից շինուած խրճիթ»։