able, capable;
— լինել, գտանիլ, to be capable, able, clever, endowed with ability, cf. Կարեմ;
to be within reach of, in the way to.
Յորժամ ձեռնհաս իցես օգնել նմա։ Չիցէ ձեռնհաս բաւական լինել ոչխարաւ։ Ձեռնհաս էի առնել քեզ չար։ Ոչ ինչ էր ձեռնհաս առ նոսա եւ ոչ իւիք։ Օգնական լինել, որչափ ձեռնհաս լինէին։ Զի մի՛ այլ իշխան ձեռնհաս լիցի ի վերայ նոցա.եւ այլն։
lending a hand, helping, succouring, aiding, assisting;
contributing, favourable;
— լինել, to cooperate, to lend a help, to succour, to aid, to assist, to relieve, to contribute, to second, to favour.
Անչափ տրտմութեանցն կիրք՝ ծանրագոյն ինչ ախտի լինին ձեռնտու։ Ձեռնտու լինելով խաղաղութեան, կամ անտանելի հիքութեանց։ Կենցաղօգուտ ընծայից գոլ ձեռնտու. (Պիտ.։)
emancipate, set free;
major, of age;
— առնել, to set free, to emancipate.
form, shape, figure;
formula, form;
mould, model;
plan, design;
dress, costume, apparel, garb;
attitude, deportment, bearing, carriage;
countenance, look, demeanour;
figure;
ի — ժառանգաւորի, in the garb of a clergyman, in clerical attire;
ի — սոսկական, in private clothes;
պարզ or անպաճոյճ, ազնուական ունել —ս, to have simple, noble, gentlemanly or ladylike manners;
— տալ, to give a shape to;
առնուլ զ— կրօնաւորական, to become a monk;
զայս — օրինակի, in this way, thus, so;
գրեաց — բանից օրինակ զայս, he wrote a letter thus conceived, or in these terms;
ի — առակաց, allegorically.
σχῆμα habitus, figura ῤυθμός modulus ὐπόδειγμα , τύπος exemplum μορφή forma եւ այլն. Տեսիլ լրման քանակի. չափ եւ դիտակ մարմնոյ. յարդարուած. յօրինուած. զարդ. եղանակ. օրինակ. տարազ. տեսակ. կերպարան. կերպ. տիպ. նմանութիւն. համեմատութիւն. ունելութիւն.
Որ առ երկրաչափսն տեսանին ձեւք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 194։)
hippodrome;
races, horse-races.
ἰπποδρομία cursus equester, ludi circenses եւ στάδιον stadium. Ձիընթացք. եւ Ասպարէս. չափ արշաւելոյ ձիոյն ի մի նուագ.
riding;
stadium;
—ք, horse-races, races;
course.
ՁԻԸՆԹԱՑ. գ. cf. ՁԻԸՆԸԱՑՔ. Ընթացք ձիոց. եւ չափ ընթացից նորա. փարսախ. ասպարէս.
cf. Մածնում.
Որ այսչափ շուրջ զմեօք մածեալ ունիմք զբազմութիւն վկայից։ Իբրեւ զմարախ մածեալ զցանգով յաւուր ցրտոյ։ Մածեալ է ի տախտակս սրտից նոցա։ Մածանէր ահն ի վերայ. (Եբր. ՟Ժ՟Բ. 1։ Նաւ. ՟Գ. 17։ Երեմ. ՟Ժ՟Է. 1։ Իմ. ՟Ժ՟Է. 15։)
to be glued, to stick or cling to, to adhere;
to join, to unite;
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal.
Որ այսչափ շուրջ զմեօք մածեալ ունիմք զբազմութիւն վկայից։ Իբրեւ զմարախ մածեալ զցանգով յաւուր ցրտոյ։ Մածեալ է ի տախտակս սրտից նոցա։ Մածանէր ահն ի վերայ. (Եբր. ՟Ժ՟Բ. 1։ Նաւ. ՟Գ. 17։ Երեմ. ՟Ժ՟Է. 1։ Իմ. ՟Ժ՟Է. 15։)
to inscribe, to write upon, to entitle;
to ascribe;
to compose.
Պղատոն առաջի իւրում համալսարանին մակագրեաց. աներկրաչափ ոք մի՛ մտցէ. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
imposition, superposition;
surname.
Վերահայեցօղք չափաբերապէս մակադրութեանց. իմա՛ յաւելուած կամ առաւելութիւն ուսման աստեղաբաշխութեան։
cf. Մակեռորդ.
ՄԱԿԵՌԱԿ ՄԱԿԵՌՈՐԴ. ἑπίτριτος sesquitertius. որ եւ ՎԵՐԵՌԱԿ. Վերյաւելեալ եռեակ. որպիսի է վեցն. եւ ինչ իմ աւելի քան զերրորդն. զոր օրինակ է տաղաչափութիւն յերից սուղ ոտից, եւ ի չորրորդէ՝ երկարէ.
sesquitertian;
triphthong.
ՄԱԿԵՌԱԿ ՄԱԿԵՌՈՐԴ. ἑπίτριτος sesquitertius. որ եւ ՎԵՐԵՌԱԿ. Վերյաւելեալ եռեակ. որպիսի է վեցն. եւ ինչ իմ աւելի քան զերրորդն. զոր օրինակ է տաղաչափութիւն յերից սուղ ոտից, եւ ի չորրորդէ՝ երկարէ.
mortiferous, death bringing, destructive, baleful, deleterious, deadly, fatal.
Ո՛րչափ այլ ոք այլում դեղիւք վնաս գործիցէ, մահաբերքն ի սոցուն յառաջագոյն ասացաւ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
condemnation.
Ո՞յր հրամանաւ իշխեցէք գործել զայդպիսի մահապարտութեան գործ։ Ի վերայ թշուառացեալ անձանց ձերոց զայդչափ բազում մահապարտութիւնն դիզեալ կուտեցէք. (Փարպ.։)
manna.
Անուանեցին որդիքն իսրայէլի զանուն նորա Ման։ Լցէ՛ք լի չափով զմանանայդ յաման մի։ Միայն ի մանանայն են աչք մեր։ Եւ մանանայն էր իբրեւ զսերմն գնձոյ սպիտակ, եւ տեսիլ նորա իբրեւ զտեսիլ սառին. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 51=53։ Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 6. եւ այլն։)
more, rather, better;
—, -զի, —թէ, above all, chiefly, principally, especially.
Թէ իցեն երկու կամ երեք ժողովեալ յանուն նորա, մեծամեծս կարասցեն, ապա ո՞րչափ մանաւանդ յոլովագոյնքն. (Բրսղ. մրկ.։)
hedging-bill, bill-hook;
pruning-hook.
Զայնչափ բանջարովք, զորովք պարտիզպանն արկանէր զմանգաղակն. (Կոչ. ՟Զ։)
infants, children, young people, youngsters, youth;
servants, domestics;
մանրիկ —, little children;
հայ —, the Armenian youth.
Նման է մանկտւոյ, որ նստիցին ի հրապարակս։ Թո՛յլ տուք մանկտւոյդ գալ առ իս։ Զմանկտին՝ որ աղաղակէին ի տաճարին։ Մանկտի մանրիկ ելին ի քաղաքէն։ Որչափ ինչ կերան մանկտիդ։ Պատուէր ետու մանկտւոյ իմում։ Եւ զմանկտին կոտորեցին սրով։ Յարիցեն մանկտիդ (ի զօրաց), եւ խաղասցեն առաջի մեր.եւ այլն։
offering, gift.
(Իսկ ռմկ. ըստ իտ. մաննա՝ է մաքրողական դեղ անոյշ աւելի քան զչափն՝ վիժեալ ի ծառոյ՝ մանաւանդ ի սիկիլիա։)
mandrake, mandragorous.
յն. մանրաղօ՛րաս, եբր. տուտայիմ. μανδραγόρας mandragoras, -ra. իտ. mandragola. Բոյս կամ թուփ, որ բերէ պտուղ իբր մանր խնձոր ի չափ սիսռան, կամ ողկուզակս՝ որոց հատքն են իբրեւ արքայկաղնոյ, եւ ծաղիկն անուշահոտ. զորմէ բազում են կարծիք առ զանազանս. այլ առաւել կարծի բանջար ինչ, որոյ արմատն իցէ որպէս բողկ՝ ուրուական նմանութեամբ մարմնոյ մարդոյ, եւ լինիցի դեղ թմբրեցուցիչ եւ քնաբեր. վասն որոյ ասացեալ ի լտ. նաեւ Circaeum, իբր գործի կիրկեայ դեղատու վհկի. եւ Semihomo, կիսամարդ. եւ Vesanum gramen, բոյս՝ որ յայլոյ խելս առնէ զմարդ ի սիրոյ. մանրագոր, մարմնատակ.
to putrefy, to corrupt, to rot.
(Անձրեւ) յորդն եւ անչափն նեխէ եւ ապականէ եւ կորուսանէ. (Ագաթ.։)
drawing a bow;
serving to launch an arrow;
cf. Նետընկէց;
— առնել, լինել, to shoot, to let fly an arrow, to draw a bow, cf. Նետահարեմ.
ՆԵՏԱՁԻԳ. գ. որպէս Նետընկէց մի. չափ ձգման նետի.
bow-shot.
to enter, to introduce oneself.
Աներկրաչափական ոք մի՛ ներամտեսցէ։ Աներկրաչափ ոք մի՛ ներամտեսցէ. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
Պղատոն ի վերայ իւրոյ համալսարանին մակագրեաց, աներկրաչափ ոք մի՛ ներքսամտեսցէ։ Աներկրաչափ ոք մի՛ ներսամտցէ. (Սահմ. ՟Ա. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Ներանձնաւոր.
Յերկուց ներանձինց (հօր եւ որդւոյ)։ Այս երիցս ներանձիցս (երրորդութեան) լծորդութիւն՝ չափեալ միակամութեամբ. (Քեր. քերթ.։)
slim, slender, lean, thin, weak;
languid, faint;
tribrachys.
Ներգեւն ն՝երից աղօտաց եռամանակ. որպիսի իսահակ. Թր. քեր. ուր Երզն. եւ Նչ. կարծելով, թէ բանն իցէ զհաւասարութենէ երից ամանակաց, ասեն. ներգեւն տուկատ կամ միաչափ ասի։
harmony, accord;
symphony;
concert.
ἑμμέλεια apta modulatio, concinnitas. Բարեյարմար յօդաւորութիւն. չափակցութիւն. համեմատութիւն ձայնից եւ շարժմանց.
pardon;
— խնդրել, to beg pardon or forgiveness, to apologize.
Ոչ կարողութեան չափով, այլ փրկչաբար ներմամբ տանջէր աստուած զեգիպտոս. (Նախ. իմ.։)
interior, internal, inner;
intestine;
intrinsic;
intimate, cordial;
underground, subterranean;
— անկիւն, internal angle.
ՆԵՐՔԻՆ. οἰ κάτω (լծ. ընդ Ըստ, որ է κατά ), κατώτερος, κατώτατος, ὐποκάτω qui vel quod est subter, intra, infra, inferior, -ius, infimus. Ի կարգի չափման ի բարձուէ ի վայր, որպէս Ստորին. վայրագոյն. խոնարհագոյն. խորին. վարի, վարինը.
introduction.
Ներքսածութիւնք սոցունց, եւ կոչմունք, եւ որչափ ինչ այսպիսիք. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
cf. Նիրհ.
Վայրապար եւ անչափ նիրհումն ուստի՞ գայցէ։ Այսպիսի նիրհումն լինի, յորժամ դանդաղկոտ ոգին լինիցի ի պատուիրանս տեառն. (Բրս. հց.։)
matter, body;
element;
substance;
subject, matter;
cause, reason, grounds;
—ք, materials;
— հրոյ, matches, incentive, tinder;
— ցրիւ, diffuse matter;
— եւ տեսակ, form and matter;
խօսեսցուք զայսր —ոյ, let us discourse on this subject.
Որպէս կաւն նիւթ է բրտին, եւ թուղթն՝ գրագրին։ Երկրաչափին է նիւթ երկիրս, եւ աստղաչափին է նիւթ երկինքն, եւ երաժշտին է նիւթ ձայնքն. (Յկ. ղթրիմ։ Հին քեր.։)
hearth-cake or griddle-cake;
loaf.
Փութա եւ արա՛ երիս չափս նկանի. (Փիլ. իմաստն.։)
Խորհրդական նկանօք երից չափոց. (Արշ.։)
roll, manchet;
քանի՞ —աց ունիք, how many loaves have you?.
Փութա եւ արա՛ երիս չափս նկանի. (Փիլ. իմաստն.։)
Խորհրդական նկանօք երից չափոց. (Արշ.։)
to paint, to represent;
to portray, to depict, to paint, to describe, to give a description of;
to characterize.
Զերկու չափս մի դնելով՝ նկարագրեսցուք. (Խոր. աշխարհ.։)
painting, representation, portrait, image, figure, delineation, sketch;
description;
hypotyposis, imagery.
Ի նկարագրութիւնսն ո՛չ որ զպայծառութիւն դեղոցն ունի, այլ որ զչափաբերութիւն յօդաչափութեանն, նա է գովելի. (Արշ.։)
meanness, baseness, lowness, smallness, shabbiness.
Մարդ զքար քանդակեալ՝ առ աստուածացոյց. եւ յանչափ մեծութենէ յայսչափ նկնութիւն իջուցեալ պաշտէ. (Կոչ. ՟Զ։)
vanquished, conquered, humbled, lowered, abased, depressed;
base, abject, vile, low, contemptible, mean, poor, little, ignoble;
— առնել, to conquer, to subdue, to bear or break down, to humble, to depress, to abase, to weaken, to harass, to mortify, to humiliate;
— լինել, to be conquered, overcome, humbled, abased, worsted, to succumb, to yield to.
Յայնչափ մեծութենէ յայսչափ նկուն նմանութիւն իջուցեալ. (Կոչ. ՟Զ։)
sign, mark;
signal, indication, character, expression, proof;
symbol;
emblem;
label, ticket;
sign, miracle, prodigy;
scepter;
sign-post;
flag, colours, ensign;
— հրոյ, smoke;
flame;
փողք —աց, signal trumpet, bugle;
— դատապարտութեան, judgment, sentence, condemnation;
սուրբ —ք, Sacred Elements;
— հաւատոյ, symbol or formula of faith, Creed;
—ք ախտից, symptoms;
կանգնել յաղթութեան —, to raise a trophy, a monument of victory.
Երկիւղ՝ թերահաւատութեան է նշանակ։ Պաշտաման է նշանակ, եւ զծառայական մեզ ցուցանէ չափ. (Եղիշ. ՟Ե։ Պրպմ. ՟Լ։)
cf. Հրաշակերտ.
Նշանակերտ յօրինուածով յարդարէ։ Այնչափ նշանակերտ ահագին մեծութիւն գազանացն։ Եւ այսու փոքր զեռնով եւ նշանակերտ գործովն ո՞չ ահա զմեծ զօրութիւն արարչին ուսանիմք. (Վեցօր. ՟Զ. ՟Է։)
showing a sign, signal-giving;
formula.
Լինել լուսաւորացդ՝ ճառագայթաձիգք, աշխարհագունդք, նշանացոյցք, ժամանակաչափք. (Ագաթ.։)
telegonus.
Իսկ ի բառս Գաղիանոսի այսչափ միայն ասի.
coin.
Նոմիսմայ ըստ հռովմայեցւոցն դահեկան անուանի. վասն զի նոմիսմայ անուն էր թագաւորի, եւ ըստ իւրում անուան անուանեաց. (Շիր. կշռ. չափ.։)
isomorphous;
uniform.
Կամեցաւ նոյնաձեւ չափով եւ յօրինուածով յարդարել. (Ասող. ՟Գ. 47։)
as much.
ՆՈՅՆՔԱՆԻ կամ ՆՈՅՆՔԱՆ. Այնքան. համաչափ, համաթիւ.
new-fangled, newly invented or discovered, new, recent, modern.
Նորագիւտ ինչ տանջանօք չափել հատուցումն. (Պիտ.։)
music, song, air, tune, melody, strain;
sonnet;
cup, goblet, bowl, mug;
fashion, manner;
bout, time;
երեքսրբեան —, trisagium, agiology;
յօրինել —ս, to modulate, to sing;
հեշտացուցանել զ—ս, to make a sweet concert or harmony;
զյաղթութեան —ս երգել, to sing an epinicion, a triumphal song;
fashion, manner;
bout, time;
զառաջին —ն, յառաջնում —ի, the first time;
ի բազում —ս, ի —ս բազումս, յայլ եւ այլ —ս, more than once, several or many times, over and over again;
ի միումն —ի, once, at once;
all at once;
զմի — եւս, once more;
վասն միոյ —ի, առ մի —, for once;
զայս մի եւս —, more, once again;
յերկարագոյն —օք զբանիւք անկանել, to be prolix, to prolong the discourse;
յերկարագոյն —օք, long, a great while or time;
զվեց օրն մի մի —, once a day for six days;
լուր զայս վերջին —, hear for the last time;
cup, goblet, bowl, mug;
— ոսկի, golden cup or goblet.
Զխորհրդական նուագոն նուագեն։ Զհովուականն հնչեցուցանեն նուագս։ Նուագք ձայնից, եւ չափք, եւ ամենայն որ ինչ միանգամ ըստ երաժշտականութեան։ Ծափս եւ նուագս տաղից։ Զլոյս եւ զճշմարտութիւն միով նուագաւ նուագեալ հնչէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։ Ածաբ. նոր կիր.։ Փիլ. քհ. եւ տեսական։ Սեբեր. ՟Բ։)
musical, harmonious, cadencer, melodious.
ἑμμελής, μελῳδουμένος modulatus, concinnus. Ուր գոյ նուագ եւ չափ համեմատական. եղանակաւոր. բարեյարմար. երաժշտական. եւ բարեկարգ. կանոնաւոր.
of little consequence, inconsiderable, few in number;
lesser, smaller, very slight, weak, little;
thin, slender;
base, low, vile;
not so much, less but little, not over;
ոչ ինչ —, not less, not fewer;
յաւէտ կամ —, more or less;
ոչ յաւէտ եւ ոչ —, neither more nor less;
— առնել, cf. Նուազեցուցանեմ.
Որքան առաւել ես ընչեղութեամբ, այնչափ նուազ ես սիրով։ Փոքր ինչ նուազն հաւասար է ոչ միոյ (կամ ոչնչի). (Բրս. ընչեղ. եւ Բրս. յուդիտ.։ Եւ քան գայս ոչինչ նուազս խորհի կաթողիկէ եկեղեցի.)
short-witted.
Նուազ մտօք. տկարամիտ. չափաւոր մտօք. խելքը քիչ՝ կարճ, քիչ մը խելք ունեցօղ.