to honour, to pay homage as to God, truly to revere.
Ի կեանս քո մի ինչ տիրապատուեսցես (զինչս), այլ չափաւորապէս ընկա՛լ. (Ոսկիփոր.։)
deformed, ugly, unshapely, ill made.
Անչափ եւ տձեւ պարարեալ։ Տեսին տձեւ պճնեալ զժառանգաւորս. (Բրս. հց.։ Լմբ. պտրգ.։)
infant, baby, child;
stripling, youth, lad;
simple-minded, innocent;
novice, ignorant;
— մանուկ, little child.
Իբր Պատանի, կամ երիտասարդ անչափահաս.
cf. Տղայաբարու.
Զտղայաբարոյսն՝ որք ոչ այնչափ ինչ յանցանս յանցեան, այնպիսի տանջեաց. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
cf. Տմարդիկ.
Որ զտմարդի դատաւոր ած յիրաւունս, ո՞րչափ եւս զկամեցող ողորմութեան եւ զփափագողն փրկութեան աստուած. (Մեկն. ղկ.։)
homely, sedentary, retired.
Արանց եւ կանանց, եւ ամենայն չափու հասակի. մինչեւ նոցունց իսկ անարգել աղջկանց. (Կիւրղ. թղթ. առ կոստանդ.։)
persistence, resistance, patience;
duration;
resisting, persisting, durable, lasting;
ի — or —ս, long, a long time;
ի — անկանել, ձգել, to be prolonged, protracted, to last;
— ունել, to have duration;
ի — կտտել or տանջել, to subject to lingering torture.
Չթուիցի այնուհետեւ վաստակն վաստակ, այլ ո՛րչափ եւ ի տոկ անկանիցի (յն. ձգտեսցի), եւս քան զեւս քաղցր եւ հեշտական թուի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Խնայեա՛ ի մանկահաս աղջիկդ, եւ ի տոկ հրամայեա՛ տանջել. (այսինքն չափով զթեթեւ տանջանս). (Ճ. ՟Ա. վրք. փեբրոն.։)
to resist, to persist, to support, to endure, to bear, to maintain, to suffer.
Որ զայդչափ ժուժկալութիւն պահոց տոկացեր. (Լմբ. ստիպ.։)
cf. Տոհմաթիւք.
cf. ՏՈՀՄԱԹԻՒՔ. γενεαλογία . Ժամանակօք չափի եւ շօշափի, եւ ընդ տոհմագիրս մտանէ (այսինքն անցանէ ի գիր ազգաբանութեան). Կոչ. ՟Ժ՟Ա. (ուր թարգմանի, ընդ մատենագիրս մտանել)։
genealogy, pedigree.
Չհայել յառասպելս, եւ ի տոհմաթիւս անչափս։ Զտոհմաթիւս, եւ զհեռ, եւ զօրինական կռիւս. (՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 4։ Տիտ. ՟Գ. 9։)
of good family, high-born, illustrious, noble, patrician;
national;
relation, kindred;
—ք, produce, fruit, revenue, harvest.
Իբրեւ զերկիր ինչ պարարտ ընկալեալ զսերմանիս՝ պտղաբեր լիջիք եւ ձեզոյն լայնեալ տոհմականս բազմացուսջիք։ Ու սերմ է, արդ եւ բազում տոհմականք։ Որչափ ինչ վնաս արմտեացն լինիցի, թէպէտեւ տոհմական ոչ, սակայն զգլուխն տայ։ Անդն ոչ զցանեալն եւեթ պարտի բերել, այլ առաւել եւս տոհմականս. (Կոչ. ՟Ժ՟Ը։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. թես.։)
to strut, to flaunt.
Իսկ զոտիցն տոհորակելոյ՝ ո՞վ իցէ որ զչափ առնուլ կարիցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
to relate, to tell, to recount, to recite, to narrate.
Զոր եւ յոյնք վիպեն հաւաստեաւ։ Որք վիպեն հաւաստեաւ։ Որպէս վիպէ մեծ քարտուղարն ագաթանգեղոս։ Որչափ հնար էր տկար բնութեան մարդկան յաղագս աստուծոյ վիպել բանիւք. (Եւս. քր. ՟Ա։ Յհ. կթ.։ Ի գիրս խոսր.։)
wounded, ulcerated.
sentence, award, judgment, decree, decision, act, ordinance;
sentence, maxim;
decisive, peremptory;
— բանիւք, with a peremptory voice;
— հատանել, առնել, բերել, ի վերայ ածել, դնել, տալ, to issue a warrant or writ, to sentence, to adjudge, to judge, to declare, to pronounce, to ordain, to condemn;
to deliberate, to decide, to resolve, to decree;
to enact, to order;
— մահու հատանել, ի վերայ դնել, to sentence to death, to sign a deathwarrant.
Ո՞րչափ եւս առաւել յայսմ վայրի վճիռ հատուցման եդեալ լինէր ի վերայ. (Եփր. համաբ.։)
sufferance, patience;
maceration, mortification.
Պահովք, եւ այլովք նոյնպիսի վշտամբերութեամբք։ Յայնչափ վշտամբերութիւնս ետուն զանձինս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ եւ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
to suffer, to endure, to bear;
to be sad, afflicted, to sorrow, to mourn, to be deeply grieved, to have one's heart full of affliction, to fret for;
to be offended, vexed, irritated.
Վշտացաւ, որչափ ինչ պարտ է վշտանալ առնն։ Վշտասցուք ասա մտօք, զի մի՛ վշտանայցեմք անդ տանջանօք։ Որով նա ուրախացաւ, նոքա վշտացան. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. յհ. Ոսկ. եբր.։)
to cause displeasure, to sadden, to offend, to afflict, to grief, to plague, to discompose, to vex, to torment.
Ձմեռն անչափ բռնութեամբ օդոցն եւ բերմանց վշտացուցանէ զամենայն։ Յամառնայինսն տաքմամբ աւազին ժռիցն վշտացուցանեն. (Պիտ.։)
cf. Վէս;
cf. Հէք;
boldness, effrontery;
cf. Վզանութիւն;
ի — գալ, to grow bold, to withstand, to oppugn, to impugn, to contend, to dispute.
Մեծատունքն վասն ընչիցն միայն ի վսեր եկեալ յանդգնին։ Եթէ այնչափ ի վսեր ինչ գայաք, եւ զանձինս ի մահ դնէաք։ Աւաղակք եւ գերեզմանակրկիտք, եւ ի վսեր եկեալքն (յն. մենամարտիկք). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 8։ Ոսկ. փիլիպ. ՟է։)
multitude, band, flock, herd;
—ք ձկանց, shoal of fish;
— —, in herds, in troops or flocks;
pore.
Ո՞վ իցէ, որ զայնչափ բիւրազգի զվտառս ձկանց շարժեսցէ հանցէ չուել խաղալ միանգամայն։ Վտառ վտառ երամ երամ շրջին. (Վեցօր. ՟Է։)
stadium;
իբրեւ —աւ, as it were a bow-shot.
Ի բացեայ իբրեւ վտաւանաւ։ Անտի անդր վտաւանք իբրեւ նձ։ Իբրեւ քսան վտաւանաւ։ Որչափ քան զերկուս վտաւանս. (Իբրեւ վեց հարիւր վտաւանաւ. Ծն. ՟Ի՟Ա. 16։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 9. 10. 16. 29։)
to cause to fail or miss, to turn aside, to mislead, to deceive, to delude, to pervert;
to deprive of, to take away;
cf. Մազ.
Սատանայ վրիպեցուցանէ զմարդիկ յաստուծոյ ճշմարտութենէն։ Առաջին կերակրովն վրիպեցոյց զմարդն ի պատուիրանէն։ Կարծիք անչափութեան գիտեն վրիպեցուցանել եւ ի չափաւորէն։ Այսու պատճառաւ վրիպեցուցանողաւ. (Եզնիկ.։ Արշ.։ Սարկ. աղ.։ Նար. մծբ.։)
cf. Տաժանք.
Տաժանմամբ կրից։ Մեծաւ տաժանմամբ։ Տեսի զտաժանմունսն։ Այնչափ տաժանումն եւ քրտունս կրեցին։ Ի բաց հատանելով զխորամանկացն տաժանմունս. (Նար. ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Ածաբ. ժղ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14. 37։)
cf. Տաժանք.
Տաժանմամբ կրից։ Մեծաւ տաժանմամբ։ Տեսի զտաժանմունսն։ Այնչափ տաժանումն եւ քրտունս կրեցին։ Ի բաց հատանելով զխորամանկացն տաժանմունս. (Նար. ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Ածաբ. ժղ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14. 37։)
cf. Տաժանք.
Տաժանմամբ կրից։ Մեծաւ տաժանմամբ։ Տեսի զտաժանմունսն։ Այնչափ տաժանումն եւ քրտունս կրեցին։ Ի բաց հատանելով զխորամանկացն տաժանմունս. (Նար. ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Ածաբ. ժղ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14. 37։)
cf. Տաժանք;
great fatigue, much labour, trouble, toil, weariness, pain, hard work, drudgery.
Տաժանմամբ կրից։ Մեծաւ տաժանմամբ։ Տեսի զտաժանմունսն։ Այնչափ տաժանումն եւ քրտունս կրեցին։ Ի բաց հատանելով զխորամանկացն տաժանմունս. (Նար. ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Ածաբ. ժղ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14. 37։)
donable;
giver, donor;
—ք, liabilities, debts.
Ոչ եթէ ի չափ տրոցն հայի աստուած, այլ ի կամս տալեացն. (Մանդ. ՟Է։)
dwelling together;
cf. Վրանակից.
Զիա՞րդ աղքատ օթեւանքն իմ տաղաւարակից ընկալցի՝ որ թզաւ զերկինս չափես. (Մեկն. ղկ.։)
to carry, to carry away or off, to bear off, to take or convey away, to lead, to bring, to fetch away, to transport;
to drive at, to tend or lead to;
to hold, to contain, to comprise, to include, to comprehend;
to bear, to suffer, to endure;
to carry to an end, to accomplish, to crown;
to be brought, conducted, led;
յինքն —, to appropriate to oneself, to assume wrongfully, to arrogate, to lay claim to;
ընդ միտ —, to take exception or offence at, to find fault with;
— եւ ածել ինչ, to publish, to celebrate, to make public.
Ծովն պղնձի տանէր իբրեւ երկուս հազարս մարս։ Տանէր երիս հազարս չափ։ Տանէին մի մի ի նոցանէ մարս երկուս կամ երիս։ Եւ ոչ աշխարհս բաւական էր տանել զգիրսն։ Տարայք մեզ, զի ոչ ումեք մեղաք.եւ այլն։
master of a house, head of a family;
landlord, house-holder;
patriarch, chief of a tribe or race;
— տարւոյ, the Sun's house.
Եթէ զտանուտէրն բէեղզեբուղ կոչեցին, ո՛րչափ եւս առաւել զընտանիս նորա։ Ծառայք զտանուտեառնն։ Առն զտանուտեառնն։ Տրանջէին զզտանուտեռնէն (կամ զզտանուտեառնէն)։ Ասասջի՛ք զտանուտէր տանն.եւ այլն։
sight, vision, look, view;
theory, plan, speculation;
visit;
contemplation, consideration;
idea, conception, knowledge, notion;
vision, dream;
prophecy;
ecstasy;
տեսութեան or դիտական ասպարէզ, field of view or vision;
համառօտ —, cursory view, short notice, sketch;
հասարակաբար տեսութիւն, at or with a single glance, in a summary way.
ՏԵՍՈՒԹԻՒՆ. Ցոյց. ապացոյց. Որ այնչափ տեսութիւն էին առեալ ի նորա զօրութենէն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։)
inspector, director, overseer, intendant, guardian;
bishop.
Եւ երկրորդն՝ աչօք ճշմարտապէս տեսուչ, որչափ առ երաժշտիցն ականջսն հուպ են տեսութիւնքն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
to last, to persevere, to continue;
to endure, to support, to bear;
— ի մարմնի, to live, to subsist;
ժուժկալեալ տեւէր չարչարանաց, he patiently suffered the tortures.
Ամենկայն՝ որչափ ի փոքրագունիցն բաղկանայ, մեծագունիցն, տեւէ. իսկ այն՝ որ ի մեծագունիցն, փոքրագունիցն տեւել ոչ կարէ. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Տեւական.
Առաջի տեւողական նշխարաց ճգնաւորին քրիստոսի. (Շար.) այսինքն որ տոկաց այնչափ ճգնութեանց, եւ կայ ցարդ անփուտ։
to lose colour, to fade, to become wan, to grow pale.
Ըստ որում զարծաթոյ է տեսանել զնիւթ, որ այնքան զնշոյլս արեգականն ոչ կարէ տանել, որչափ աղտովն է տժգունեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Տիք;
come now! come on! courage!
— նա, rather, it is better;
moreover;
տի՜նա, cf. Տի՛.
մանաւանդ, ՏԻՔ, տիոց, կամ տից - ՏԻ մանաւանդ, ՏԻՔ. ἕτος, ἕτη, ἠλικία aetas. Հասակ. որպէս ամ հասակի. չափ եւ ժամանակ կենաց. եւ Դար. տարիքը.
the universe, the whole world, the earth, macrocosm;
ընդ —րս, ընդ ամենայն or բնաւ —ս, ընդ ոլորտս —րաց, throughout the world, every where;
առնել —րս անապատ, to reduce the earth to a waste.
Զամենայն տիեզերս առ երկինս։ Երկիրս ամենայն տիեզերօք առ երկինզս այնչափ համեմատութիւն ունի. (Կոչ. ՟Զ։)
cf. Վաղվաղուն.
πέρπερος, σπουδάζων perperus, praeceps, festinns, arrogans. Որ վաղվաղէ. վաղվաղուկ. շութափ. խուճապեալ, շտապօղ՝ փութացօղ քան զչափն. արտսրացօղ, չուստ.
market, bazaar;
mercery.
Գնել ինչ՝ որ ի վաճառանոցն ծախին։ Զամենայն կշիռս եւ զչափս վաճառանոցին ուղղեաց։ Շրջէր ի քաղաքն, եկն ի վաճառանոցն։ Ի վաճառանոցէ աստի գնասցուք։ Անկաւ ի փողոց վաճառանոցին։ Բոցն զփողոց վաճառանոցին կիզեալ ապականէր. (Մխ. դտ.։ Տէր Իսրայէլ. նոյ. ՟Ժ՟Ա.։ Ոսկիփոր.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. եւ է։ Վրք. ոսկ.։)
cf. Վայելք;
վայել է, վայել են, վայելէ, վայելեն, to befit, to become, to be beseeming or seemly, to be proper;
ոչ — են, it is not fit, it is unbecoming.
Ոչ գիտէին զվայելն միանգամայն ընդ օգտիւ ոգւոցն կազմեալ պատրաստեալ։ Ե՛կ եւ վայելեսցուք. ո՛ վայել, որ զերկունս ցաւոց նիւթէ։ Զարարածոցս վայելն ի չափ ձգէ օրէնքն. (Փիլ. իմաստն.։ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. իմ.։)
place, spot, space, extent, part, ground;
field, plain, camp, country;
անհուն —ք, immense, vast spaces;
յայսմ —ի, here, in this place;
now;
յայնմ —ի, there, in that same or very place;
then;
մինչեւ ցայս —, thus far, to this place;
until now;
յոր —, in which place, wherever;
— մի, առ — մի, a short time, a moment, an instant, a little;
ընդ —, in vain, vainly;
ի —, below, under, beneath;
cf. Զէն;
cf. Վեր;
յայլում —ի, somewhere else, in another place;
ի վերուստ մինչեւ ի —, from top to bottom;
from head to foot;
գազանք —ի, wild beasts;
մեղր ի —է, wild honey;
ի —ի բնակել, to live in the open air, in camp;
—ս հատանել, to go along way;
զ—օք գալ, to go around, round about, to go here and there;
զ—օք ածել զաչս, to look round about;
ի մի — գալ, to assemble, to resort to one place;
ընդ — հարկանել, to abandon, to forsake, to cast off, to desert;
ի — հարկանել, արկանել, to disparage, to sneer at, to defame, to slander;
ի — շարժել, to beat down, to overthrow;
զաչս ի — արկեալ, looking down, with one's eyes cast or bent down;
ցո՞ր — նեղութեանց հասի ես, to what trouble have I brought myself!
ընդ վայր, in vain, uselessly;
ցայդ վայր, so far, as far as that, to that place, there;
ցոր վայր, where, whither;
ցո՞ր վայր, how far ?.
ՑՈ՛Ր ՎԱՅՐ. Մինչեւ ցո՛ր վայր, կամ սահման կամ չափ տեղւոյ եւ ժամանակի եւ իրաց. եւ ե՞րբ.
in vain, uselessly, vainly, to no purpose;
vain, useless, futile, insignificant, common.
Վայրապար եւ անչափ նիրհումն։ Վայրապար յետոյ եւ ընդունայն աղօթքն գտանիցին. (Բրս. հց.։)
minute, moment, instant, point;
—, — մի, a moment, a little time;
ի — ժամանակի, ի միում վայրկենի, in a moment, at that moment, instantly;
directly, incontinently, instantaneously;
cf. Ժամ.
Կալ ի վերայ արագախաղաց վարկենաց (կամ վայրկենեաց) իւրեանց։ Որչափ ժամս վայրկենից (կամ վայրկենեաց) եւ րոպէից համարիցի անցեալ աստեղագէտն. (Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)
cf. Վատիմ.
Որչափ վատի մարմին, այնչափ գիրանայ հոգին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
laziness, idleness;
cowardice, dastardliness, poltroonery, pusillanimity;
vileness, meanness, cringing;
worthlessness;
ingratitude;
wickedness;
վատութեամբ, cowardly, unmanly, basely, meanly;
անուն վատութեան, ignominy, shame, dishonour, stain, slur, stigma, opprobrium;
ի — հատանիլ, to give oneself up to idleness or sloth;
— յանձն առնուլ, ի — խոնարհիլ, to bow and cringe, to be guilty of meanness, to behave meanly.
Առանձինն կեայ անպիտան վասն վատութեան։ Ո՛րչափ չար է վատութիւն։ Տէրն զվատութիւն ընդ չարութեան լծեաց, ասելով. չա՛ր ծառայ եւ վատ։ Ոչ եթէ ի պատճառս վատութեան, եւ ո՛չ փախչելով յաշխատութենէն. (Բրս. հց.։)
Այսչափ ի վատութիւն հատեալ եմք. սակայն չասէ աստուած, եթէ վասն զի ի վատութիւն հատեալ էք, չծագեմ զարեգակն։ Եթէ յընչից ազատ իցես, եւ ի վատութիւնս հատանիցիս, զի՞նչ օգուտ իցէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10. 19։)
cf. Վարանք.
Իբրեւ այնչափ ի վարան տագնապի մտանէր այրն։ Ի վարանի եւ ի տարակուսի կային։ Եւ էին ի վարանս եւ ի մեծ տարակուսանս։ Լի եղեալ յիմարութեամբ՝ ի վարանս մտանէր։ Ու՞մ դժնդակութիւնք եւ վարանք.եւ այլն։
to labour, to cultivate, to plough, to till;
to sow;
to lead, to conduct, to guide;
to lead away, to drive, to cause to go;
to chase away, to drive out, to expel, to dispossess;
to draw or carry along, to drag along;
to direct, to guide, to govern, to rule, to manage;
to use, to employ, to make use of, to handle, to wield;
to thrust in, to drive into, to fix in;
cf. Վարիմ;
— ամենազօր իշխանութիւն, to wield absolute authority;
գերի or ի գերութիւն —, to catch, to make captive, prisoner, to reduce to slavery;
— զկեանս, կենցաղ, to live;
դատ —, to act against, to pursue to justice;
to be concerned in a law-suit;
— ի խաղաղութիւն, to make peace, to pacify, to appease, to accommodate;
— զճանապարհ, to travel;
to go, to walk, to march;
— զնաւ, to navigate, to steer a ship;
յառաջ —, to drive forward;
to urge or push on.
Օրինակաւ վարի առ բանն։ Օրինակաւ վարեալ՝ այդչափ դատեալ եղեւ։ Ընդդէմ վարի մարդկան մտածութեանց. (Իգն.։)
exercised, practised, versed, erudite, skilful, accustomed, inured, trained;
exercise, instruction, study, science;
— երիվար, a broken or trained horse;
—ք չափականք, study of mathematics;
— լինել, to be practised or well versed in;
լինել ի —ս ուսման, to be studying, learning;
to be at school or at college;
ի — կացուցանեմ, cf. Վարժեմ;
անցուցանէր —իւք զբազում գիտնովք, his erudition surpassed that of very many learned men;
կատարեցի զ—ս իմաստասիրականին, I have passed in philosophy.
opinion, advice;
esteem, consideration, reputation, high value;
account, sum;
judgment, sentence;
tribute, tax;
տեարք —ի, arbiters of strife, judges;
զարդարակ հատուցէք —, pronounce a sentence worthy of.
բայիւ. τίμησις, κρίσις aestimatio, judicium ψῆφος calculus, sententia. բայիւ καταρίθμω enumero. (լծ. հյ. Փառք, Յարգ. եւ թ. ֆարգ. եւ վէրկի ). Համարումն. կարծիք. որոշումն. զննութիւն. համար. հաշիւ. չափ որոշեալ. փոխարէն նովին չափով. սահման. սակ. դատակնիք. վճիռ. քուեայ, որպէս խիճ եւ վիրգ այլաբանեալ.
to conjecture, to judge, to presume, to think, to deem, to find, to esteem, to look upon as, to repute or regard as;
արժանի —, to think, deem or find worthy.
οἵμαι, ἠγέομαι existimo, puto, duro, sentio, mihi videtur. Ի վարկ առնուլ մտաց. վարկիւ դնել ի մտի. համարել. հաշուել. կարծել. դատել. գրել. թուի ինձ. սեպել, խելքը կտրել, խելօքը չափել.