Definitions containing the research սկաւ : 61 Results

Ել, ոյ, ով

See full entry →

cf. Եմ.

Etymologies (1)

, ի հլ. «ներսից դուրս գալը» ՍԳը, «վեր բարձրանալը» Փիլ. լին., «անցք, ընթացք. ճամբայ» ՍԳր, «վերջ, լրումն, աւարտ» ՍԳր, «մի գործի վախճանը» Եղիշ., «յաջող վախ-ճան» ՍԳր, «արևի ծագումը ևն» ՍԳր. Փարպ., «արևելեան կողմը» Խոր. աշխ., «ծորում, բխում» Նար., «կղկղանք» Մխ. ապար., «նստոյ տեղի, յետոյք» ՋԲ, «մորթի վրայի ծակտիքները» Վեցօր. էջ 175 (տպուած է խելք, ուղղելի ելք՝ ըստ Ս. Վ. Նազարէթեա-նի ձեռագրի. տե՛ս Պատկեր, 1893, էջ 284), «հեռանալ, հրաժարուիլը» Վրք. հց., «ծախը» Տոբ. ա. 23, որից՝ ելանել (կտ. ելի, հրմ. ե՛լ) «դուրս գալ. 2. ծագիլ, բղխիլ, յառաջ գալ. 3. վեր բարձրանալ. 4. հեծնել, նստիլ (ձի. նա--5. վիճակուիլ, յարմար գալ. 6. անունը տա-րածուիլ, հռչակուիլ. 7. այնպէս լինել, գըտ-նուիլ» ՍԳր, ելևել առնել «ջանալ իրար գե-րազանցել» ծն. իե. 23. Բուզ. կամ ելևելս առնել Փարպ., ելևէջ Ագաթ., ելևմուտ ՍԳր. ելամուտ «դուռ» Եզեկ. խը. 30. ելանելի «սանդուխ» Եզեկ. խ. 31, ելող Դ. թագ. ժա-Չ. Զքր. ը. 9, ելուստ «բոյսի աճում» Փիլ. քհ., անել Փիլ. Եղիշ., խաչելեալ ՍԳր, խաչելու-թիւն Եզն., յորդելակ Քեր. քերթ., դժուարե-լանելի Տօնակ. Մխ. առակ., վերելակ «ձի (կամ նաւ) հեծած անձը» Պիտ. Փիլ., վերելք Նար., ելուն «դուրս ցցուած» Ադամ. 125. ելակէտ, ելարան (նոր գրականի մէջ) ևն. Չանազան նախդիրներով ստանում է նորա-նոր ձևեր և նշանակութիւններ. այսպէս՝ 2. Զ նախդիրով կլինի զելաճել «չափից անց կե-նաւ» Ոսկ. յհ. ա. 12.-3. ընդ նախդիրով՝ ըճդել «հետը ելած-նստած, հետը մեծացած, ծանօթ, սովոր» Ագաթ., ընդելանիլ «հետը մեծանալով վարժուիլ, կրթուիլ» Եւս. ատմ Ոսկ., «ջանալ, փորձել» Գծ. թ. 26, ընդեւա-ցուցանել Սիր. իբ. 17. Եզն., ընդելուցանել Բ մաև. ժ. 15. Ոսկ. մ. ա. 17, ընդելնուլ Ոսկ. մ. ա. և բ., ընդելակից Կորիւն, անընդել Գ մակ. դ. 6. Կոչ., մարդընդել Ագաթ., ձեռնըն-դել Փիլ. այս բոլորը գրուած նաև ընտել ձե-ւով որ հիմայ միակ գործածականն էւ-4 ելանեւ բայի անցողականն է ելուզանել (փո-խանակ ասելու *ելուցանել. հմմտ. փլուզա-նել, ընկլուզանել) «դուրս հանել, մէջտեղ հանել» (արմատը ելոյզ)։ Ոսկեդարեան գրա-կանութեան մէջ պահուած չէ այս բառը, բայց կայ յետնաբար ելուզանել «արտաբե-րել (ձայնը)» Թր. քեր. (Չայնաւորք ասին, վասն զի ձայնս յինքեանց անպակաս ելու-զանեն)։ Նոյն ելոյզ «հանել» արմատից է կազմուած ծխնելոյզ Հին բռ. և նոր գրակա-նում շնչելոյզ «շնչահան, օդանցք»։-5. ե-ւուզաճել բայի երկրորդ նշանակութիւնն է «ընձիւղել, ծլիլ», ինչպէս գտնում ենք ելու-զումն «ընձիւղումն» Պիտ. բառի մէջ։-Բ նոյն բայի երրորդ նշանակութիւնն է «գողա-նալ, կողոպտել» (հմմտ. հանել և յինքն հա-նել «գրաւել, խլել, կորզել»). որից մարդելոյզ «մարդագող» Ա. տիմ. ա. 10, որ ապացուցա-նում է ելուզանել բայի ոսկեդարեան գոյու-թիւնը. սրանից է նաև ելուզակ (կամ եղու-զակ, յելո τսկ, յեղուզակ) «աւազակ» Խոր. Պիտ., յեկուզս կութիւն Վեցօր. 185, յելուզա-կաբար «աւազակի պէս» Խոր., նախելուզակ Շնորհ. վիպ.։-7. Նոյն ելուզանել բայից ընդ նախդիրով կազմուած է բճգելուզաճել՝ որի առաջին նշանակութիւնն է «խուզարկե-լով երևան հանել»։ Այս նշսնա ութեամբ գտնում ենք գործածուած Արծր. ք. 6 (հրտր. Պատկ. էջ 113) «Յերկիւղ կասկաւանաց և. ղեալ՝ թէ իցէ ընդելուզեալ Տաճկաց՝ գտեալ զպահեստ գանձին՝ ծախիցեն զզօրութեւն նո-րա»։ Յայտնի չէ ի՛նչ փոխաբերութեամբ այնուհետև ընդելուզանել ստացել է «իրար անց կացնել, յեռուլ, հիւսել» ՍԳր. Ոսկ. Մտթ. և ա. տիմ. «խօսքը զարդարել, պճնել» Ոսկ. ես. նշանակութիւնները, որից՝ ընդելուզուած Ել. իը. 17, ընդելուզումն Պիտ. փիւ.։


Չամիչ, մչոյ, մչի

See full entry →

s.

raisins;
cf. Շիւ.

Etymologies (1)

= Պրս. [arabic word] čumča «շերեփ. 2. փայտէ պնակ», որից նաև թրք. [arabic word] čemče «շերեփ». [arabic word] čamčaq «փայտէ խոր սկաւառակ», ն. ասոր. čamcá «գդալ»։-Աճ.


Սարկաւագ, ի, գունք, գաց

See full entry →

s.

deacon;
servant, minister;
աւագ —, archdeacon.

Etymologies (1)

Հներից Լմբ. մատ. էջ 263 ստուգա-բանելով բառս՝ ասում է. «Սարկաւագն պաշտօնեայ թարգմանի և սպասաւոր». այս բացատրութեամբ բառը օտար է համարում, բայց թէ ո՛ր լեզւով յայտ» նի չէ։ Ճիշտ նոյնը կրկնում է Յհ. ար-ճիշ. 41։ ՀՀԲ սար «գլուխ» և աւագ բա-ռերից։ Աւետիքեան, Մեկն. թղ. Պօղ. Գ. 455 յիշելուց յետոյ Լամբրոնացու մեկ. նութիւնը, աւելացնում է. «այլ մարթ է ևս ընթեռնուլ սա կայր աւագ, ոմանք զայլ ևս ստուգաբանութիւնս յարմա-րեն»։ ՆՀԲ լծ. լտ. sacr և սարկ-կամ որպէս թէ մատռուակօղ սառևա-րանի, սպասարկու կամ մատռուաև ա-ւագ. կայ և պրս. սէրտէ «մատռուակ և բաժակ», իսկ սէրքեար «աւագն ծառա-յից», սէրիքեար «վերակացու գործոյ»։ Նոյն, լաւել. էջ 1066 գւռ. սարգել կամ սարկել (իմա՛ սարքել, որի արմատն է սար) «կազմել, հանդերձել» ձևից է դնում։ Հիւնք. սկաւառակ բառից։ Յա-կոբեան (ո՞ւր) դրել է պրս. սէրխավան «դպրապետ» բառից, իսկ Կուրտիկեան, Արևելք 1899, л 4060 դնում է իբր պրս. սարխավակ «գլխաւոր պաշտօնէից» (իմա՛ [arabic word] šār «գլուխ» [arabic word] xa-vag «սպասաւոր», որի ծագումը չգիտէ Horn. բայց կայ արաբ. [arabic word] xaval «սպասաւոր», որ ունի ԳԴ, բայց չգիտէ Կամուս)։ Ընդունում է Յակոռեան. Մա-ղիկ 1899, նոյ. 4/16, մերժելով իր մեկ-նութիւնը։


Սեղան, ոց

See full entry →

s. s. geom.

table, board;
meal, food, table;
altar;
banker's counter;
աւագ —, grand, high altar;
— գրելոյ, writing-table;
— խոհակերոցի, kitchen-table;
dresser;
— մարմարեայ, marble-table;
— գործոյ, work-table;
սփռոց —ոյ, table-cloth;
անօթք, սպասք —ոյ, plates and dishes;
պատառաքաղ, դանակ, դրգալ —ոյ, table-fork, table-knife, table-spoon;
զրոյցք ի —ի, table-talk;
— յարդարել, ուղղել, դնել, to lay out a table, to spread the table;
— ուղղել, to erect or place an altar or Communion-table;
բեզմել ի —, to sit down to table;
ծառայել —ոյ, to wait at table;
ի —ի լինել, to be at table;
ելանել ի —ոյ, to rise from table;
բառնալ զ—, to take away, to clear the table;
ծախք —ոյ, table-expenses;
cf. Կողապտեմ;
cf. Ճաշ;
cf. Պատիւ;
trapezium.

Etymologies (1)

ՓՈԽ (borrowing) Գնչ. salan կամ selan «սեղան»։ Տառադարձութեամբ մտած է Ս. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ. Սեղան քի ժի մը տի (Գտի բագին մի). Գծ. ժէ. 23.-Սէղանան թալան տրքի՞ (Զսեղա՞ն կողոպտես). Հռովմ. բ. 22։-Պատահակսն նմանութիւն ունին աբազ. sexan, կաբ. sexan, սվան. sayn, շապս. saxane «պնակ», որոնք ծագում են արաբ. [arabic word] šahn «սան» բառի թրքացած sahan «սկաւառակ» ձևից։


Ջովլի

See full entry →

s.

besom, broom.

Etymologies (1)

= Պրս. [arabic word] čavlī «սկաւառակ որ իցէ հիւսեալ յոճից ցորենոյ» ԳԴ. Ատրպատա-կանի թուրքական արտասանութեամբ բառս պիտի դառնար čovli (հմմտ. օսմ. av «որս», avjə «որսորդ»> ատրպ. ov, ovči), որից և մեր բառը։ Անշուշտ այժմ սալակ կոչուաձ ծղօտեայ ամանն է, որի վրայ ձուկ կամ կա-նաչի են լուանում, լաւաշ հաց թրջում ևն։


Յիսուն, սնից

See full entry →

adj.

fifty.

Etymologies (1)

, ի հլ. (յետնաբար կայ նաև յի-սունց, յիսանց) «յիսուն» ՍԳր. Եփր. թգ. 442 (գրծ. յսնիւք). որից յիսնամեան ՍԳր. Եփր. ծն. յիսնապետ ՍԳր. յիսներորդ ՍԳր. յիսնակ նանայ. Տոմար. յիսնեակ Փիլ. Կանոն. յիս-ներեակ Փիլ. Յհ. իմ. ատ. յիսնաւոր Երգ. վջ, 5. (տպ. Պոլիս 1895 յսնաւորք. իմաստը ան-յայտ է. բնագրում և միւս թարգմանութեանց մէջ ամբողջ այս կտորը չկայ. տե՛ս ՀԱ 1924, 231 և 418. թերևս ա՛յս է վերի յիսկաւոլ բառը). նոր բառեր են յիսնամեայ, յիսն-ամեակ.-գրուած կայ նաև յսուն Եփր. թգ. 447, Եղիշ. ե, էջ 84, որից յսնապետ Եփր, թգ. 447 ևն, որոնց վրայ տե՛ս Meillet JAs. 19032, 498։


Մոդ

See full entry →

cf. Մոթ.

Etymologies (1)

ԳՒՌ (dialectal) Ղրբ. մօթ «մեծ ու խոր փայտեայ պնակ» (որի հետ հմմտ. ն. ասոր. moϑā «սկաւառակ»)։


Մոթ, ոց

See full entry →

s.

bushel, muid.

Etymologies (1)

ԳՒՌ (dialectal) Ղրբ. մօթ «մեծ ու խոր փայտեայ պնակ» (որի հետ հմմտ. ն. ասոր. moϑā «սկաւառակ»)։


Սլաք, աց

See full entry →

s.

shaft, arrow, dart;
stiletto;
style, needle;
— ժամացուցի, hand;
— ժամուց, hour-hand;
— վայրկենից, minute-hand.

Etymologies (1)

ՆՀԲ լծ. թրք. սիլահ «զէնք» և հյ. սլանալ։ Ուղիղ մեկնութիւնը մտածեց նախ Տէրվ. Altarm. 4, որ համեմատում է սանս. çvla «տէգ» բառի հետ։ Karoli-des, Γ︎. συγϰρ. 211 կապադվկ. σιλευτερ «խաղի սկաւառակ», սանս. çila «քար», լտ. silex «կայծքար» ևն բառերի հետ։ Հիւնք. սլանալ բայից։ Վերի ձևով մեկ-նեց Lidén, Arm. Stud. 78, որ համո-զիչ է գտնում նաև Meillet (նամակ 1931 թ. դեկտ. 18-ից)։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 332 պհլ. çulāk «սլաք, տէգ», որ շատ լաւ պիտի յարմարի, եթէ գոյութիւնը հաստատուի։ Պատահական նմանութիւն ունի եբր. [hebrew word] šelax «ձեռքի նիզակ»։


Սաղաւարտ, ից

See full entry →

s.

casque, helm, helmet, head-piece, morion;
Armenian mitre.

Etymologies (1)

իրան. sarabara (ըստ Իսիդորի), իբր çiras և var բառերից։ Justi Zendsn էջ 294 զնդ. sā̄rā̄vāra ձևի տակ։ Տէրվ. Նախալ. 74, 106 սար «գլուխ»+var «ծածկել»։-Հիւնք. սկաւառակ բառից։ Վերի ձևով մեկնեց Meillet, Յուշարձան 2։


Քիմք, քմաց

See full entry →

s. fig.

palate;
liking, caprice, fancy;
ընդ քմաց, by whim, humorously, capriciously, fantastically;
ի քմաց, according to one's fancy, liking;
ընդ քիմս ժպտիլ, to laugh constrainedly, from the teeth outward;
լեզու նորա ի քիմս իւր կցեցաւ, his tongue clove to his palate.

Etymologies (1)

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. kxm-«ներս քա-շելով կուլ տալ» արմատից, որի այլ ժա-ռանգորդներն են սանս. cāmati, čámati «կուլ տալ», čamasá-«բաժակ», camu «սկաւառակ», պրս. čam «ուտելիք», čami-dan «խմել», kām (*kšom-) «քիմք», աֆ-ղան. kūmai «քիմք», օսս. cumun «կուլ տալ», յն. τέμνοντα «քամել, ծծել»? ն. իսլ» hvoma (*k'ēmō) «կուլ տալ», hvama «որ-կոր, կոկորդ» (Pokorny 1, 514, Boisacq 954)։ Հյ. քիմք-քմաց ենթադրում է հնխ. ktēma-։