Your research : 1 Results for տաշ

Տաշ exact entry

See full entry →

s.

rasping, scraping, smoothing, polishing.

Etymologies (4)

«տաշելը» Ոսկիփ. որից տաշել ՍԳր. Եւս. քր. տաշածոյ Կորիւն. տաշեղ ևամ տա-շիղ «տաշուք» Իմ. ժգ. 12. անտաշ ՍԳր. Ա-գաթ. անտաշելի Զքր. կթ. սրբատաշ Կիր. պտմ. մեծատաշ Ասող. վիմատաշ Խոր. Օր-բել. ծայրատաշ Վրք. հց. Բենիկ. կատարա-տաշ Փիլ. պողովատատաշ Ասող. ևն.

= Պհլ. tāšītan, պազ. tāšīdan «տաշելով շինել, ձևել», սոգդ. taš «տաշ, տաշելը», պրս. [arabic word] tas «կացին, ուրագ», զնդ. tas «կտրել, տաշել, կոփել, ձևել, շինել», taš̌a։ «կացին», սանս. takš «կտրել, արուեստով շինել, կոփել». այս բոլորը պատևանում ևն հնխ. tek'-(կամ tek'ϑ-ըստ Pokorny 1, 717) արմատին, որի բնիկ հայ ժառանգն է թեքել։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս այս բառի տակ.-Հիւբշ. 251։

ցել է պարսկերէնի։ Պատահական նմա-նութիւն ունի թրք. [arabic word] talas (գւռ. talasa) «տաշեղ», որ յառաջանում է պրս. ❇ [arabic word] tirāša հոմանիշից. բուն թրք. ձևն է [arabic word] yonγa «տաշեղ»։

ԳՒՌ (dialectal) ՒԻՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. տաշել, Ախց. Երև. Կր. Մրղ. տաշէլ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Մկ. Շմ. Տփ. տաշիլ, Սչ. դաշել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. դաշէլ, Ասլ. դաշէլ, Խրբ. դաշիլ, Հմշ. դաշուշ.-Մշ. Սլմ. Վն. տաշեղ, Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. տաշէղ, Սչ. դաշեղ, Տփ. տա՛շիղ, Մրղ. տաշշէղ, Ակն. Ասլ. Խրբ. դաշէխ, Ագլ. Ջղ. տաշուղ։ Նոր բառեր են տաշովի, ան-տաշած, տաշոտել, տաշտշել, տաշունք, տա-շուք, տաշտշոտել, տաշտշորել։

NBHL (2)

Արմատ Տաշելոյ. որպէս տաշումն, եւ տաշելի ինչ.

Արա՛ զարուեստ հիւսնութեան, զկոփ, եւ զտաշ նոցա։ Որ գիտեն առնել տաշ եւ կոփ. (Ոսկիփոր.։)


Entries' title containing տաշ : 42 Results

Արուեստաշէն

See full entry →

adj.

well made;
skilfully made


Արտաշէկ

See full entry →

cf. Ատրաշէկ.

NBHL (1)

Զոր ջեռուցեալ, եւ յոյժ արտաշէկ արարեալ՝ ասէ պսակեմ զքեզ մերուժան. (Խոր. ՟Գ. 37։)


Արտաշիկագոյն

See full entry →

adj.

very or more ardent, much inflamed.

NBHL (6)

Կարի արտաշէկ. ամենայնիւ հրագոյն, կամ շանթացեալ. կաս կարմիր՝ կրակ դարձած.

Իբրեւ արտաշիկագոյն լինէին (երկաթի) մահիճքն. (Ճ. ՟Ա.։)

Արտաշիկագոյն առու հրախառն սուրբ արեանն. (Անյաղթ բարձր.։)

Արտաշիկագոյն, այսինքն յոյժ հրացեալ. (Շ. անդ։)

Արտաշիկագոյն արիւն. (Նար. յովէդ.։) (Լմբ. պտրգ.։)

Արտաշիկագոյն արտաձգութեամբ. (Անան. եկեղ։)


Արտաշիկանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to become ardent or red, to catch fire, to inflame.

NBHL (4)

Արտաշէկ լինել. շանթանալ. հրագոյն կամ ջերմագին լինել.

Ի հրոյն արտաշիկանան, եւ զգոյն եւ զտիպ հրոյն առնուն։ Սեաւ եւ ցուրտ երկաթ, եւ ի քուրայ մտանէ, արտաշիկացեալ ջերմային հրովն. (Զքր. կթ.։)

Ոսկի եւ արծաթ ընդ միմեանս խառնեալ, եւ ի հրոյն արտաշիկանան. (Տօնակ.։)

Ջերմեռանդն եւ արտաշիկացեալ կամօք օրինացն։ Արիւն ոգւոյ կոչէ զջերմն սորա եւ զարտաշիկացեալն առաքինութիւն՝ կանգնութիւն։ Ջեռեալք եւ արտաշիկացեալք ոմանք աստուածային բանք։ ջերմ բանիւք եւ արտաշիկացելովք պատրաստեալք. (Փիլ.։)


Արտաշիկութիւն, ութեան

See full entry →

s.

ignition.


Արտաշնչանամ

See full entry →

vn.

to expire, to die.

NBHL (2)

Ի վերայ փայտին արտաշնչացեալ. (Թէոդոր. խչ.։)

Որ սերմանես զարտաշնչացեալ (այսինքն զմեռեալ կամ զանշունչ) մարմինս յերկրի. (Նար. ՟Կ՟Գ։)


Արտաշնչեմ, եցի

See full entry →

va.

to expire, to die;
to exhale;
to exude, to perspire, to transpire.

NBHL (3)

Զտնօրինեալն արտաշնչեաց հոգի. (Թէոդոր. խչ.։)

Ոչ ըստ մերումս արտաշնչէ, այլ արտաքոյ մերոյս գործէ. (Շ. խոստ.։)

Ղօղակք արտաշնչեն ի ջուրսն, որպէս ցամաքայինքն յօդսն. (Զքր. կթ.։)


Արտաշնչութիւն, ութեան

See full entry →

s.

perspiration, exudation, exhalation;
vapour.

NBHL (7)

Զայն՝ որ ընդ եթերն շնչեն շունչքն ի չորոյն հողմն կոչեմք, իսկ օդ (կամ սիւք) զառ ի գիջոյն բերեալ արտաշնչութիւքն. (Արիստ. աշխ.։)

Անյայտս վտառս կոչեն զարտաշնչութիւն ամենայն մարմնոյն, ըստ որում շոգիք իմն բազում ի ձեռն անգայտութեան մորթոյն թափանցիկ լինի. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Բ։)

Եւ այսմ իսկ սեռի՝ վերաշնչութիւն, եւ արտաշնչութիւն ասեմք. (Պղատ. տիմ.։)

Ղօղակք ոչ ունին հագագ արտաշնչեն ի ջուրսն. (Զքր. կթ.։)

Զընդունական դրունսն թիւրելով ... եւ փակելով, տրտմութիւն առտուիցէ, եւ արտաշնչութիւնս. (Պղատ. տիմ.) յն. ἅση fastidium

Կականումն, եւ արտաշնչութիւնք. (Մագ. ՟Զ։)

Ի վերայ քո մեռան արտաշնչութեամբն կենդանին. (Թէոդոր. խչ.։)


Անտաշ, ի, ից

See full entry →

adj.

rough, unpolished;
hard.

NBHL (4)

ἁπελέκητος. indolatus, non complatus. Որ չէ տաշեալ, կամ հարթեալ, կամ կոփեալ. եւ կամ անտաշելի, կարծր. եօնուլմամըշ.

Քարինս անտաշս։ Քարամբք անտաշիւք։ Շինեաց յանտաշից։ Եբեր փայտ անտաշ. (՟Գ. Թագ. ՟Ե. ՟Զ. ՟Է. ՟Ժ։)

Առեալ վէմս անտաշս. (Ագաթ.։)

Անտաշ ի մարդկային հնարից արձանօքն հոգւեոր վիմաց։ Միոյ տաճարին քարինք առ իւրաքանչիւր յօդ անտաշ դարձան. (Լմբ. ատ.։)


Խստաշունչ

See full entry →

adj.

boisterous, impetuous, high, violent (wind)

NBHL (5)

Հողմ խստաշունչ. (Վեցօր. ՟Զ։)

ըստ խստաշունչ օդոյ ձմերանոյն. (Խոր. ՟Գ. 30։)

Խստաշունչ օդոցն բռնութիւն։ Զհիւսիսայինն խստաշունչ սառնամանեացն վայրս. (Պիտ.։)

ի խստաշունչ սառնամանեաց։ Մեղանչելով յաճախ՝ արարի ինձ ձմեռն խստաշունչ. (Անան. զղջ.։)

Որդիք եղջերիկք խստասիրտք խստաշունչք. (Բուզ. ՟Գ. 13։)


Առատաշնորհ

See full entry →

cf. Առատաձիր.

NBHL (2)

Առատաշնորհ հօրն աստուծոյ կատարեալ տուրք։ Առատաշնոր պարգեւատուին. (Պիտ.։)

Պտղաբերեալ զմեծապարգեւ եւ զառատաշնորհ պտուղ մարգարէութեան. (Թէոփիլ. պհ.։)


Կեղտաշոր

See full entry →

s.

dirty cloths or rags;
soiled linen.


Հեշտաշունչ

See full entry →

adj.

blowing gently;
— հողմ, zephyr.

NBHL (1)

Հեշտաշունչ հողմոյ շնչեալ. (Ճ. ՟Գ.։)


Հաստաշինած

See full entry →

adj.

stable, firm, well built.

NBHL (1)

Զգերեզման շիրմին սանատրկոյ արքային ոչ կարացին բանալ վասն անհեգեգ սկայագործ հաստաշինած ճարտարագործ արարածոցն. (Բուզ. ՟Դ. 24։)


Ստաշխն, խին

See full entry →

s.

storax;
essence or oil of myrrh.

Etymologies (2)

, ն հլ. (-խին,-խամբ) «զմուռսի ծառի խունկը, իւղը կամ խէժը» ՍԳր. որ և ստաշխ, կամ նախաձայն ս-ի անկումով՝ տաշխն Սիր. իդ. 21, Նար. կուս. 410, տաշխ Նար. երգ. 273. Սասն. 55. Գնձ. Շար. Պտրգ։ 636. Վստկ. 197. հմմտ. նաև ստատկէ և ստաքտիկէ։

= Պհլ. *staxša ձևից, որ չէ աւանդուած. այս բառը յետոյ անցնելով յունարէնի, տու-աւ *σταςη, որ ժողովրդական ստուգաբանու-թեամբ նմանեցուելով στσϰτός, σταxτή «կաթ կթող, կաթիլ կաթիլ դուրս ծորող» բառերին, դարձաւ եղաւ օταϰτή «ստաշխ»։ (Իրանա-կան ծագման համար հմմտ. Սուտ-Կալիսթ. էջ 126. «Մառքն արտօսր ունէին իբրև զպար-սիկ ստաքտիկէ»)։-Յն. σταϰτή ձևից փո-խառեալ են յետնաբար լտ. stacte, իտալ. statte և հյ. ստատկէ, ստաքտիկէ ձևերը։-Հիւբշ. 241։

NBHL (1)

Խնկովք, ստաշխամբ եւ ռետնիւ։ Խունկ, եւ ստաշխն, եւ բեւեկն։ Զմուռս եւ ստաշխն եւ կասիա.եւ այլն։


Սրբատաշ

See full entry →

adj.

well polished, bright.

NBHL (2)

Մաքուր տաշեալ՝ կոփեալ. ողորկ. փայլուն.

Շինեաց ի հողարծինն սեղանատուն երեւելի սրբատաշ վիմօք. (Կիր. պտմ.։)


Սրտաշարժ

See full entry →

adj.

pity-stirring or heart-stirring, pitiable, grievous, touching, moving, affecting.


Մշտաշարժ

See full entry →

adj.

perpetually in motion.

NBHL (13)

Հուր մշտաշարժ՝ ինքնաշարժ, շարժօղ այլոց. (Դիոն. երկն.։)

Ինքնաշարժ մշտաշարժ, ինքնիշխան, ինքնազօր, ամենազօր. (Ածաբ. ի պենտեկ։ եւ Շար.։)

Ըստ գերագունին ի հրեշտակս մշտաշարժ հաստատութեան. (Դիոն. երկն.։)

Հոգի՝ ինքնաշարժ. ինխնաշարժն՝ մշտաշարժ. մշտաշարժն անմահ է. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։)

Ո՛վ մշտաշարժ՝ երկնի բնութեան. (Պիսիդ.։)

Մշտաշարժ ասեմք զարեգակն. (Եղիշ. յես.։)

Զարեգակն ոչ ոք պարսաւէ ուղղապէս վասն մշտաշարժ իւրոյն շրջաբերութեան. (Մագ. ՟Թ։)

Զօդս յօրինեաց անուաձեւ բոլորել մշտաշարժ խաղացմամբ. (Ժող. շիրակ.։)

Ի մշտաշարժ յարձակմանն եւ ոչ մի ինչ ի բնութենէ կայան գտեալ. (Նիւս. կազմ.։)

Հող եւ ջուր վայրաբերք ծանրութեամբ՝ մշտաշարժ երկրասողութեամբ. (Եղիշ. հոգ.։)

Մշտաշարժս առ գիւտս սատանայական. (Նար. ՟Ղ։)

Մշտաշարժ պարտ է լինել յառաքինութիւն, եւ դիւրաշարժ։ Մշտաշարժ լիցուք յառաքինութիւնս. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։)

Մշտաշարժ իշխանութիւն. այսինքն անձնիշխանութիւն. (Ոսկիփոր.։)


Մշտաշարժութիւն, ութեան

See full entry →

s.

perpetual motion.

NBHL (4)

ἁεικινησία, τὸ ἁεικίνητον motus perpetuus, perennis motio. Մշտաշարժն գոլ (ըստ ամենայն առման). եւ Հանապազորդեան շարժումն. անդադար արծարծումն՝ խաղացումն՝ բերումն.

Մշտաշարժութիւնք նոցա յաստուածայինս։ Անթոյլ եւ անխոտոր մշտաշարժութեամբ։ Հրեշտակականին մշտաշարժութեան. (Դիոն. ստէպ։)

Մշտաշարժութիւն նոցա առ ի բարիս ըստ հրոյ բնութեան. (Շ. հրեշտ.։)

Արեգական եւ լուսնոյ մշտաշարժութիւնք դադարեն. (Սարկ. աղ.։)


Մարգարտաշար

See full entry →

adj.

strung with pearls.

NBHL (5)

Ոսկեհուռ եւե մարգարտաշար ընդելուզեալ հանդերձ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Մարգարտաշար (կամ մարգըրտաշար) ակամբք զարդարեալ. (Գանձ.։)

Կերպարանք նկարակերտք մարգրտաշարք ծաղկերանգ անկուածոց. (Անան. եկեղ։)

Պետրոս գանձ մարգարտաշար։ Շրջանակ մարգրտաշար. (Ճ. ՟Ա.։)

Յեռեալ ընդ ոսկւոյ ակամբք պատուական մարգարտաշար հիւսեմք. այսինքն իբրեւ զշարս մարգարտաց. (Շար.։)


Յանգուածատաշեալ

See full entry →

adj.

well-worked or made.

NBHL (1)

Ցծայրս անթերի տաշեալ կամ անկուածոյ նման տաշեալ. Նկարակերտ յանգուածատաշեալ կարմրերփեան փայտիւք. (Նար. խչ.։)


Շատաշուրջ

See full entry →

cf. Շատաշրջող.

NBHL (4)

Մի՛ շատաշուրջ լինիր, այլ աստ մնա՛։ Այծ շատաշուրջ։ Լինի շատաշուրջ։ Աներկիւղ եւ շատաշուրջ լինի. (Մարաթ.։ Վստկ.։ Ախտարք.։)

Շատաշուրջ վաճառական. (Ոսկիփոր.։)

Շատաշրջիկ մարդ եմ ճանապարհորդ. (Հ. մարտ. ՟Զ.։)

Պատասխանեն նոքա խրատտուաց իւրեանց, մի՛ լինել շատաշրջողս. (Շ. ընդհանր.։)


Շատաշրջիկ

See full entry →

cf. Շատաշրջող.

NBHL (4)

Մի՛ շատաշուրջ լինիր, այլ աստ մնա՛։ Այծ շատաշուրջ։ Լինի շատաշուրջ։ Աներկիւղ եւ շատաշուրջ լինի. (Մարաթ.։ Վստկ.։ Ախտարք.։)

Շատաշուրջ վաճառական. (Ոսկիփոր.։)

Շատաշրջիկ մարդ եմ ճանապարհորդ. (Հ. մարտ. ՟Զ.։)

Պատասխանեն նոքա խրատտուաց իւրեանց, մի՛ լինել շատաշրջողս. (Շ. ընդհանր.։)


Շատաշրջող

See full entry →

adj. s.

roving, rambling, wandering;
vagabond, vagrant, roamer, stroller, idler, lounger, loiterer;
— լինել, to stroll, to roam, to rove, to ramble, to wander.

NBHL (4)

Մի՛ շատաշուրջ լինիր, այլ աստ մնա՛։ Այծ շատաշուրջ։ Լինի շատաշուրջ։ Աներկիւղ եւ շատաշուրջ լինի. (Մարաթ.։ Վստկ.։ Ախտարք.։)

Շատաշուրջ վաճառական. (Ոսկիփոր.։)

Շատաշրջիկ մարդ եմ ճանապարհորդ. (Հ. մարտ. ՟Զ.։)

Պատասխանեն նոքա խրատտուաց իւրեանց, մի՛ լինել շատաշրջողս. (Շ. ընդհանր.։)


Շատաշրջութիւն, ութեան

See full entry →

s.

stroll, lounge, wandering.

NBHL (2)

περιδρομή circumcursio, -itio, vagatio. Շատաշուրջն լինել. բազմայածութիւն. թափառումն.

Շատաշրջութիւն, վաճառականութիւն, եւ կրպակաց շահք փախչելի՛ է եղբայրութեանն. (Բրս. հց.։)


Վիմատաշ

See full entry →

adj. va.

in free-stone, in polished stone;
— տառեմ, to change into stone, to petrify, to harden.

NBHL (3)

Ի վիմէ տաշեալ կոփեալ. վիմահատ. տաշածոյ. կոփածոյ. կռածոյ. վիմափոր.

Յարկս ի վիմատաշ քարանց շինեաց։ Շինեաց զվկայարանսն վիմատաշ կոփածոյ քարամբք։ Վիմատաշ կոփածու քարամբք. (Խոր. ՟Գ. 59։ Եզնիկ երէց.։ Ուռպ.։)

Եդին ի վիմատաշ նոր գերեզմանի. (Իգն.։)


Սերտաշէն

See full entry →

adj.

very solid, stable.

NBHL (1)

Հիմն լայնամիջոց՝ սերտաշէն՝ աստիճանաձեւ ելանելօք. (Վրդն. ծն.։)


Տաշածոյ, ից

See full entry →

adj.

planed, cut, polished, smoothened.

NBHL (1)

Տաշեալ. տաշած. կոփածոյ. կոկած.


Տաշեղ

See full entry →

cf. Տաշիղ.

NBHL (3)

ՏԱՇԵՂ կամ ՏԱՇԻՂ. ἁπόβλημα rejiculum, quod abjicitur. Մասն նիւթոյ փայտի եւ քարի՝ արտաքսեալ եւ ի բաց անկեալ ի տաշելն. կոտորակ տախտակի. տաշուք.

Զտաշեղ (կամ զտաշիղ) գործոյն ի պատրաստութիւն կերակրոյ ծախեալ. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 12։)

Եգիտ ի փոքր տաշեղի գրեալ. եւ դնելով եղբօրն զօրն ամենայն զտաշիղն առաջի աչաց իւրոց. (Վրք. հց. ձ։)


Տաշիղ, աց

See full entry →

s.

chip, shaving.


Տաշեմ, եցի

See full entry →

va.

to rough-hew, to roughen down, to chip, to square, to plane, to smooth, to polish.

NBHL (2)

Եկա՛յք վէմս տաշեսցուք։ Տաշեցեր զլայնութիւն։ Պղինձ հանգոյն քարի տաշի։ Քարինս անտաշս, եւ տաշեցին որդիքն սողոմոնի։ Զջրհորն՝ զոր իշխանք փորեցին, եւ տաշեցին զնա թագաւորք ազգաց.եւ այլն։

Ի տաշել զփայտն։ Վէմք սրով տաշին։ Հիպատոսն զորդի իւր տաշեաց տապարաւ, թէ ընդէ՞ր առանց նորա կամաց ճակատս ետ, եւ յաղթեաց. (Զքր. կթ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Եւս. քր. ՟Բ։)


Տաշխ

See full entry →

cf. Ստաշխն.

Etymologies (1)

տե՛ս Ստաշխն։

NBHL (2)

Խունկ խորհրդաւոր՝ տաշխ, եւ տենչալի։ Անուշահոտ խնկոց, տաշխից, եւ կինամոնաց. (Գանձ.։ Շար.։)

Խառնութիւն խնկոց, կնդրկի եւ զմռսի ընդ տաշխին։ Զանկէտն ի տաշխին ծրար թագուցեր. (Նար. կուս.։)


Տաշխն

See full entry →

cf. Ստաշխն.

NBHL (2)

Խունկ խորհրդաւոր՝ տաշխ, եւ տենչալի։ Անուշահոտ խնկոց, տաշխից, եւ կինամոնաց. (Գանձ.։ Շար.։)

Խառնութիւն խնկոց, կնդրկի եւ զմռսի ընդ տաշխին։ Զանկէտն ի տաշխին ծրար թագուցեր. (Նար. կուս.։)


Տաշտ, ից

See full entry →

s. bot.

cup, mug;
bowl, basin;
vat, trough;
tub, bucket, wash-tub or lye-tub;
basket;
— խմորոյ, kneading-trough, hutch;
— խնկոց, bed of spices;
cf. Խնկանոց;
— որմածուաց, hod, tray;
layer, slip, offset;
vine-branch, vine-shoot.

Etymologies (5)

. *ի հյ. «բաժակ, գաւաթ, թաս» ՍԳր. Բուզ. Ոսկ. ա. կոր. «խնկաման» Երգ. ե. 13, զ. 1. «կոնք» Վրք. հց. «կթոց, կողով» Ճառընտ. «ձիու գասակը պաշտպանող մի տեսակ զրահ» Արծր. 132 (տե՛ս իմ Հլ. նոր բառեր հին մատեն. Ա. 208), «մի տեսակ երաժշտական խազ» (գրուած է դաշտ Վստկ., թաշտ ՀՀԲ. հմմտ. պրս. [arabic word] tastgar «անուն երաժշտի միոջ», որ ծագում է tašt «կոնք» բառից)։ Արդի գրականում և գաւառականներում տաշտ նշանակում է մի-այն «փայտէ կոնք»։

= Պհլ. [other alphabet] tast «աւազան, կոնք. տաշտ, թաս, բաժակ», պրս. [arabic word] tast ևկոնք, մեծ լական», աֆղան. tast, քրդ. tešt «լուացքի տաշտ», զնդ. [other alphabet] tasla-«ռաժակ, գաւաթ, թաս»։ Այս բոլորը ծագում են tas «տաշելով շինել» արմատից, որի անցեալ դերբայն է. աւելի ընդարձակ տե՛ս տաշ (Pokorny 1, 717, Horn § 389)։ Իրան-եանից փոխառեալ է նաև արաբ. [arabic word] tast«տաշտ, կոնք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 314). սրա համառօտուածն է [arabic word] tās որ տարածուած է նաև շատ լեզուների մէջ, մանրամասն տես թաս։-Հիւբշ. 251։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Սլմ. Վն. Տփ. տաշտ, Սչ. դաշդ, Խրբ. դ'աշդ, Հմշ. Ռ. Սեբ. դաշդ, Ասլ. դաշդ, դաշ*, Ագլ. տօշտ, Զթ. դmյդ՝, դmրդ՝։-Հա-նազան բարբառներում տարբերւում են փայ-տէ տաշտը (խմորի համար) և պղնձէ տաշ-տը (լուացքի համար). այսպէս. Լ. Ախց. Ղրբ. տաշտ «փայտէ տաշտ» և Ախց. թmշտ, Ղրբ. թէշտ և Լ. տաշտակ «պղնձէ տաշտ»։ (Առա-ջին երկուսը նոր փոխառութիւն են. այսպէս նաև Ջղ. թաշտ, Տիգ. թաշդ, Շմ. թէշտ)։-Նոր բառեր են տաշտագլուխ, տաշտադրէք, տաշտադրօնք, տաշտածհան, տաշտաքանդ, տաոտաքեր, տաշտաքերանք։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ვაϑტი տաշտի, թուշ. ❇ამვ տաշտ «լուացքի տաշտ», թրք. գւռ. Տ. dasd «տաշտ» (Բիւր. 1899, 799)։

«խաղողի որթի տնկուած ճիւղ» Բուռ. 99. Գր. սքանչ. ծն. քս. (ՀԱ 1912, 473), որից տաշտաւոր «ուռճացեալ, ճիւղա-լից» Ովս. ժ. 1. (սխալմամբ գրուած է նաև դաշտաւոր), տաշտագեղ Սեբեր. տաշտախիլ Եղիշ. ը, էջ 156. տաշտաթաղ Վստկ.։

NBHL (7)

Զսանսն, եւ զտաշտսն։ Զտաշտսն, եւ զմսահանսն։ Իբրեւ զտաշտս առաջի սեղանոյն։ Տաշտ մի արծաթի յեօթանասուն սկեղէ։ Ապա թէ ի տաշտս եւ ի բաժակս արձակիցես զաչս քո։ Արբցեն զարիւն նոցա իբրեւ զգինի, եւ լցցեն զտաշտս իբրեւ զսեղանն.եւ այլն։

Նմա տաշտ՝ ձեռին իւրոյ ափ հանդիպեալ էր, եւ գինի ուրախութեան՝ քարաբուղխ յստակ ջուրն. (Բաբիղ. ի յհ. մկ.։)

Յետ զենլոյն՝ ի բաժակս եւ ի տաշտս ընդունէին զարիւնն։ Տաշտիւն, որ է աման գինւոյն։ Ետ նկարել զտաշտի պատկեր զմուշեղ ճերմակաւն (ձիով), եւ ի ժամ ուրախութեանն դնէր զտաշտն առաջի իւր, ասելով՝ թէ ճերմակաձին գինի արբցէ։ Ունէր տաշտ ոսկի ի մատունս իւր. տապալէր թագաւորն պապ, եւ գինին տաշտիւն անկանէր. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։ Վրդն. եծգ։ Բուզ. ՟Ե. 2. 32։)

Իբրեւ զտաշտս խնկոց բուրեն։ Էջ ի պարտէզ իւր ի տաշտս խնկոց. (Երգ. ՟Ե. 13։ ՟Զ. 1։)

Առեալ զտաշտ եւ զսափոր։ Ելից զտաշտն ջերմ ջրով, եւ անուշահոտ ծաղկովք, եւ լուաց զոտս ծերոյն. (Վրք. հց. ՟Թ։)

Զտաշտսն պտղովքն. (Ճ. ՟Ա.։)

Խողք ապականէին զայգին եւ բրէին. պատառէին բազում ունջս որթոյ, արմատաքի խլէին եւ զտաշտն գլխովին. (Բուզ. ՟Դ. 8։)


Տաշտագեղ

See full entry →

adj.

putting forth fine shoots.

NBHL (2)

Գեղեցիկ տաշտիւք կամ փնջիւք, արմատովք եւ շառաւիղօք. յն. քաջաճիւղ. εὑκληματοῦσα . cf. ՏԱՇՏԱՒՈՐ.

Եղեւ որթ տաշտագեղ իսրայէլ. (Սեբեր. ՟Բ։)


Տաշտաթաղ

See full entry →

s.

layer, slip, provine, shoot, sprig or a vine, etc;
— առնել, to lay vines, to provine, to propagate the vine by layers, to plant with slips.


Տաշտախիլ լինիմ

See full entry →

sv.

to have branches torn away;
to be rooted up or out;
— առնել, to root out, to pull up, to pluck up.

NBHL (1)

ՏԱՇՏԱԽԻԼ ԼԻՆԵԼ. Խլիլ որթոյ տաշտիւք հանդերձ.


Տաշտակ

See full entry →

s.

chalice for offering libations;
libatorium.

Etymologies (3)

= Պհլ. *taštak ձևից, որ աւանդւած չէ, ռաւո նոյնն են հաստատում պրս. [arabic word] tas-ta «փոքրիկ տաշտ, բաժակ» և իրանէանից փոխառեալ արևել. թրք. (Kašgārī) [arabic word] taštak «մի տեսակ աման հողէ»։-Հիւբշ, 252։

ՆՀԲ դրաւ տաշտ բառից։-Lag. Arm. Stud. § 2188 պրս. taš̌ta ձևի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. Լ. Ղրբ. տա՛շտակ «փոքր տաշտ» (բայց տե՛ս տաշտ բառի տակ)։

NBHL (2)

Փոքրիկ կամ ճարտարագործ տաշտ (ըստ ՟ա. նշ).

Բաժակ էր եւ արեան անասնոցն, զոր յետ զենլոյն առնուին ի տաշտակս եւ ի բաժակս. (Տօնակ.։)


Տաշտաւոր

See full entry →

adj. mech.

full of, or loaded with vine-branches;
— անիւ, overshot mill-wheel.

NBHL (3)

Մակդիր ընտիր այգւոյ՝ կամ որթոյ իբր ունօղ տաշտից. տաշտագեղ. ուռճացեալ. սաղարթազուարճ. յն. քաջաճիւղ, կամ բարեբարունակ. εὑκληματοῦσα palmitibus frondescens, frondosa.

Այգի տաշտաւոր պտղալից իսրայէլ. (Ովս. ՟Ժ. 1։)

Այգի տաշտաւոր ողկուզաբեր որթոյն. (Աթ. ի կոյսն.։)


Վատաշնորհ

See full entry →

cf. Ապաշնորհ.

NBHL (3)

Վատատոհմիկ եւ վատաշնորհ զկինն համարելով. (Երզն. մտթ.։)

Վա՛յ քեզ եղկելի եւ վատաշնորհ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)

Դեմոսթենէս ասէ. խրատ՝ բարեշնորհիցն զարդ է. իսկ վատաշնորհիցն (կամ վատաշնորհացն) ապաւէն. (Ոսկիփոր.։)


Ցրտաշունչ

See full entry →

adj.

blowing cold, frosty, sharp, biting.

NBHL (1)

Զաւուրս ցրտաշունչ հողմաշունչ սառնամանեացն անցուցանէին։ Կատարեալ զաւուրս ձմերային ցրտաշունչ օդոցն։ Ցրտաշունչ սառնամանիք ձմերանոյն։ Աւուրք ցրտաշունչ սառնամանեաց. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Յհ. կթ.։ Ղեւոնդ.։)


Փայտաշատ

See full entry →

cf. Փայտաւէտ.


Definitions containing the research տաշ : 396 Results

Ստաքտիկէ

See full entry →

cf. Ստաշխն.

Etymologies (3)

«ստաշխ» Պտմ. աղէքս. 126 (մէկ անգամ). սրանք գիտական ձևեր էին և ժողովրդի մէջ անգործածական. ժողովուր-դը գիտէր միայն ստաշխ. հմմտ. Ոսկ. ես. 243. «Ջոսկոյ և զարծաթոյ և զստակտէից, որ է ստաշխն»։

-Յն, σταϰτιϰή նոյն նշ. (Raabe, *lστορία *Aλες. 71), որ հազուագիւտ ձև է, փխ. στaxτή բառի. ընդարձակ տե՛ս ստաշխն։-Հիւբշ. 381։

ՆՀԲ յն. σταϰτή, հյ. ստաշխն բառերի հետ է միացնում։

NBHL (1)

cf. Ստաշխն.


Վեհ, ից

See full entry →

adj. s.

sublime, majestic, imposing, high, elevated, superior, grand, noble, generous;
divine, godlike, supernatural, celestial, heavenly;
the Supreme Being;
— կերպարան, imposing aspect;
— ինձ արտաշէս պարթեւ քան զմակեդոնացին աղեքսանդր, Artaxerxes the Parthian seems to me to be superior to Alexander the Macedonian.

Etymologies (1)

, ի հլ. «բարձր, վերին, վսեմ, պատ-ուականագոյն» Փիլ. Խոր. Պիտ. Եղիշ. «երկ-նային էակներ» Պիտ. Եղիշ. «Աստուած» Պիտ. Նար. որից վեհագոյն Յհ. իմ. երև. Խոր. Պիտ. Պղատ. օրին. Նիւս. բն. վեհաց-գի Կղնկտ. վեհափառ Նար. վեհանձն Կղնկտ. վեհապետ Երզն. քեր. վեհավայր Պիտ. ևն. յգ. վեհունք Տաղ. բոլորն էլ յետին։ Ոսկեդարեան հեղինակների մօտ պատահած վեհ, վեհագոյն հազուագիւտ բառերը պէտք է ուղղել՝ վեր, վերագոյն (Վարդանեան Հ1 1921, 609)։ Սրանից են կազմուած նաև մի խումբ իրանեան յատուկ անուններ. ինչ. Վեհմիհրշապուհ, Վեհշապուհ, Վեհարտաշիր, Վեհիկ, Վեհդենշապուհ, Վեհ-Անջատոք-խոս-րով, Վենկաւատ, Վեհռոտ, Վեհսաճան, Վեհ-վեհնամ։ Նոր բառեր են վեհաժողով, վեհա-շուք, վեհանձնութիւն, վեհապետական, վե-հարան, վեհափառութիւն, վեհութիւն ևն։

NBHL (1)

Վեհ ինձ արտաշէս պարթեւ քան զմակեդոնացին աղեքսանդր։ Յիմա՛ր է՝ որ ընդ վեհս քան զինքն հակառակէ։ Ո՛վ վեհք դատաւորաց։ Երկոցունցն վեհից՝ խաչին եւ աստուածածնի։ Ըստ վեհին դաւթի։ Որպէս գրէ ոմն ի վեհից (հարց սրբոց). (Խոր. ՟Բ. 13։ Պիտ.։ Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։ Լծ. կոչ.։)


Ուշեղ, աց

See full entry →

adj.

of good memory;
intelligent;
արտաշէս —, Artaxerxes Mnemon.

NBHL (1)

Արտաշէս ուշեղ (որ եւ մնեմոն). (Եւս. քր.։)


Տեղ, ոյ, աց

See full entry →

s.

shower, abundant rain;
յամենայն —, every where;
always;
տեղի, տեղային ի ձեզ զ— երկնաւոր շնորհիցն, heavenly graces rained thick upon you;
— ոսկի տեղայր ի փեսայութեանն արտաշիսի, gold fell in showers at the nuptials of Artaxerxes;
spot, place;
post;
ի —, instead, in substitution for, in the place of;
անցանել ի — ուրուք, to stand instead of, to supply the place of, to substitute, to replace.

NBHL (1)

Տեղացին ի ձեզ զտեղ երկնաւոր շնորհիցն։ Տեղ ոսկի տեղայր ի փեսայութեանն արտաշեսի. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 47։)


Ափսէ, էից

See full entry →

cf. Ափսեայ.

Etymologies (1)

Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բա-ցատր. չփ. և կշռ. էջ 58։ ՆՀԲ աւելաց-նում է նաև լծ. պրս. թէփսի։ Յակո-բեան, Բիւզանդիոն թ. 743 եբր. սաֆ, -ասոր. սաֆա «կոնք, տաշտ» բառերի հէլր։


Թաս, ի

See full entry →

s.

cup, mug.

Etymologies (2)

= Արաբ. [arabic word] tas, ❇ tass (կամ [arabic word] lassa) «թաս» բառից, որ ծագում է պրս. [arabic word] tašt կամ [arabic word] tašt «տաշտ» բառից։ Արաբ բառը փոխառու-թեամբ անցել է ուրիշ շատ լեզուների. ինչ-պէս՝ թրք. [arabic word] tas, քրդ. jas, բելուճ. tas, գնչ. tas, tasi, նյն. τάσι, τἀσσα, սերբ tas, ռում. tas, teas, ռուս. тазъ, գերմ. Tassc, ֆրանս. tasse, իտալ. tazza, սպան. taza, պորտ. taça ևն։-Հիւբշ. 266։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՋԲ, որից յետոյ Հիւբշ. ZDMG 36(1882), էջ 129։ Սան-տալճեան, Բազմ. 1904, էջ 499 լծ, տաշտ։


Գումարտակ, աց

See full entry →

s. adj.

assembly, assemblage, mob, band, corps, forces;
assembled, gathered together;
— նաւուց, squadron;
— առնել՝ դնել՝ կազմել՝ կարգել՝ սփռել, to assemble, to gather together;
to levy troops, to send a body of troops;
ի —ի, in war.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «խումբ, բազմու-թիւն (զանազան բաների. ինչ. երամի, հօ-տի, պարգևների ևն)» Նար. յատկապէս «զօրքի բազմութիւն, բանակ, ճակատ» Խոր, Փարպ. Կղնկտ. Յհ. կթ., «բազմախումբ, բազմագումար» Խոր. Թեոդոր. խչ., «վիզը կախելու մարգարտաշարք» Եղիշ. է. էջ 106. Կղնկտ. Նար. մծբ. 440. Թղ. դաշ., որից գու-մարտակ առնել «զօրք հաւաքել, վրան զօրք ուռարկել, կռուիլ» Ա. մակ. գ. 35, 39, գու-մարտակել Յհ. կթ. սրանց մէջ ակ-ը մասնիկ կարծուելով՝ կազմուած են գումարտ «ժողո-վուած» ԱԲ, գումարտական «համախումբ» Թէոդ. խչ., գումարտ լինել «ճամբորդու-թեամբ մի տեղ երթալ» Անան. գիտ. 20 սխալ ձևերը։

NBHL (1)

ԳՈՒՄԱՐՏԱԿ. Գումար կամ փունջ պատուական իրաց. շար. զարդ ոսկեշար կամ մարգարտաշար.


Դաշխուրան, ի, աւ

See full entry →

s.

drinking vessel, cup or pot.

Etymologies (2)

, ի-ա հլ. «տաշտ, կոնք, լա-կան» Դատ. ե. 25. Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 183. գրուած է տաշտագուրան Նիւս. (ոստ Հա-ցունի, Ճաշեր, էջ 84) և ԱԲ։

Հիւնք. պրս. [arabic word] ︎ dōša «կաթ կթեւռւ աման» և խուրան, խուրնա (իմա՛ թըռ qurna) «աւազան ջրոյ» բառերից կազ-մուած. Kорщъ, թրգմ. Մշակ 1914. ж 122 հպրս. *daxšava «այրուող նիւթ, կիցա-նուտ» + dhāna-«պահեստարան. -րան»։ Հացունի, Ճաշեր 72 դաշխուրան <աոս. տաշտ խուրան «ուտելոյ տաշտ»-իսկ էջ 85 տաշտագուրան<պրս. տաշտ+ քիւրէ «գունդ» կամ քիւրազ «ևուժ»։


Դաշտ, աց

See full entry →

s.

field, country, soil, heath, fallow ground, plain;
Եղիսեան —ք, Elysian fields;
Արիսեան —ք, field of Mars.

Etymologies (1)

= Հյ. տաշտ<պրս. [arabic word] lašt «տաշտ» բառն է. ձևի ἰմանութիւնից առել է այ անա-նը։ Վաստակոց գրքում յաճախ դաշտ գոր-ծածւում է իբր տաշտ. հմմտ. նաև պրս. [arabic word] taštgar «է անուն երաժշտի միոջ»։ -Աճ.


Գուշ

See full entry →

cf. Գոյշ.

Etymologies (2)

«միակտուր փայտեայ տաշտ» Նչ. խնդ. Դրնղ. 483-4. յիշում է նաև Բառ. ե-րեմ. էջ 138՝ խան բառի բացատրութեան մէջ. գրուած է գոշ Մագ. թղ. 88, որ անշուշտ պէտք չէ գրչագրական սխալ համարել, քանի որ նոր գաւառականների մէջ էլ ունինք գոշ ձևը։

ՓՈԽ (borrowing) Կապադովկ. լն. kuši «δογεῖον, μέ-γα σϰάφη, աման, մեծ տաշտ» Karolides, Γλωσσ. συγϰρ. էջ 39, որ համեմատում է սանս. koša «ամէն տեսակի աման» բառի հետ։ Վրաց. ვუმი գուշի «111/, ֆնտանոս չափ». այլ է վրաց. კომი կոշի «փայտէ կամ դդումէ աման», որ կապւում է գւռ. სoი հո-մանիշի հետ։

NBHL (1)

Անօթ տաշտաձեւ ի միապաղաղ փայտէ.


Կուր, կրի, կրաւ

See full entry →

s.

skiff;
boat, barge, bark;
hod, tray;
cf. Կեր.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «տաշտ» Դան. ժդ. 32. Եփր. դտ. 336. Եղիշ. դտ. 180. 181. «նա-ւակ, մակոյկ» Գծ. իէ. 30, 32, Ոսկ. ի մե-չիտ. Ագապ. 161. որից մանրակուր «մանր մակոյկ» Ոսկ. եփես. 780.-կուրը այն փոք-րիկ նաւն է, որ մեծ նաւերը ունենում են իրենց հետ. հմմտ. «Եւ կուր նաւին առա-ջի նոցա. և նստեալ ի կուր՝ գնացին ի նա-ւոն». Վրք. հց. Ա. 144։


Կոփ

See full entry →

cf. Կուռ.

Etymologies (2)

«տաշելով բան շինելու արհեստը. 2. բուռն հարուած» Ոսկիփ. Անկ. գիրք նոր կտ. 187, 190. որից կոփել «կռանով՝ մուրճով ղարնել, ծեծել, փայտի՝ քարի՝ մետաղի վրայ աշխատիլ, կռել» ՍԳր. Ոսկ. ես. «ըմբշա-մարտութեան մէջ իրար զարնելը» Վրք. հց. «սրով զարնել» Վրք. հց. Բ. 461. «սպանել» Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 137. կոփած Եփր. ել. կոփածոյ ՍԳր. Կոչ. կոփիչ «թակ, ու-րագ» Մագ. Անկ. գիրք նոր կտ. 96. 213. անկոփ Ոսկ. կող. էջ 530. կոփիւն «զարնե-լու ձայն» Ոսկ. յհ. ա. 1. կոփուածոյ Յհ. կթ. կոփոն Մագ. թղ. 132. քարակոփ Սգր. Եզն. կամ քարկոփ Կոչ. 161. կռանակոփ Միխ. աս. փայտակոփ Եփր. թագ. 423. դրամա-կոփ Մխ. դտ. թակակոփ Վրդն. ծն. կարծ-րակոփ Նար. Մագ. կոկորդակոփ Մագ. թղ. 132. մայրակոփ, մայրակոփեայ «մայր փալ-տից շինուած» նորագիւտ Ա. մնաց. ժէ. 1 Z.-նոյն արմատից է նաև կուփուկ «բարակ տաշեղ», նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գործածել է Ճառընտ. «Զկուփուկս տաշե-ոաց ուր և գտանէր կարկատունս գործէր մազեղինին» (Նորայր, Բառ. ֆր. 296բ, co-peau բառի տակ)։

ԳՒՌ (dialectal) Շմ. կօփիլ «զարնել, ընդհարկա-նել» (օր. տափին կոփել «գետին զարնել»). նոյն են նա կոփել Խն. «տաշել», կոփեցնել «բռունցքով զարնել», ձայնաւորի փոփոխու-թեամբ ունինք Զթ. Սվեդ. գիփիլ և Հճ. գի-փել (ևս Կիւր.) «տաշել», որից կեփիչ Զթ. «լուացքը ծեծելու տոփան», կուպել Մրղ. «ծեծել», կուփի կուփի անել Ղրբ. «հրել, ցնցել, շարժել», կուփի տալ Ղրբ. «մի հար-ուած տալով տեղից հանել, հրել», կո՛ւփէճ Ղրբ. «ոստայնի թելերը նստեցնելու գոր-ծիք», կուփկուփել Ղրբ. «կոփիչով զառնե-լով ոստայնի թելերը նստեցնել», կիփին Հճ. «լուացքը ծեծելու փայտ» (Թէրսեան. Ամէն. տարեց. 1924, էջ 197)։

NBHL (1)

Արա՛ զարուեստ հիւսնութեան, զկոփ, զտաշ, զձեւ։ Զկոփ եւ զտաշ նորա արասցես։ Որ գիտեն առնել տաշ եւ կոփ. (Ոսկիփոր.։)


Նաւ, ուց, աց

See full entry →

s.

ship, vessel, boat;
cf. Նաւակ;
cf. Լաստ;
water-vessel, pitcher, urn, jar, earthen-vessel;
— քարեղէն, basin or vase of stone;
cf. Քարենաւ;
— պատերազմիկ, three benched galley, trireme;
— մեծ, line of battle-ship, man of war;
— հրձիգ, fire-ship;
— հինից, privateer, corsair;
— զօրագլխական, admiral's ship, flagship;
— զրահեալ, armoured ship, armour-plated ship;
— վաճառական, merchant-man, merchant-ship, trading-vessel;
— շոգեմուղ, steam-ship, steamer;
— առագաստաւոր, sailing-boat;
— թեւճակաւոր, row-boat;
գումարտակ —ուց, fleet;
վարձ —ու, freight;
վարձել զ—, to freight or charter a vessel;
կպրով օծանել or կպրաձիւթել զ—, to tar, to careen, to caulk a ship;
կպրաձիւթող —ուց, caulker;
մտանել or ելանել, երթալ ի —, to embark, to go on shipboard, to go on board a ship, to take a shipping;
ելանել ի —է, to land, to go a-shore, to disembark;
դնել ի —, to embark, to ship, to export;
հանել ի —է, to disembark, to put a-shore, to unload goods.

Etymologies (3)

, ու, ի-ա հլ. «մեծ կամ փոքր նաւ, լաստ, կուր, մակոյկ, պատերազմական ցըռ-ևանաւ» ՍԳր. «աւազան, տաշտ (գինու հա-մար)» Կանոն. որից նաւել «նաւով ճամ-բորդել» ՍԳր. Ագաթ. նաւորդ Գ. թգ. թ. 27. Եւս. օր. նաւակ «փոքր նաւ» Մրկ. գ. 9 «բաժակ» Փիլ. նաւակիկ Ոսկ. մ. գ. 4. նա-ւագնացք Վեցօր. նաւագործ Կոչ. նաւակալ «մի տեսակ ձուկ» Վեցօր. նաւահանգիստ ՍԳղ. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 1, 16. նաւապետ ՍԳր. Եւս. քր. նաւաստի Փիլ. Պիտ. նատւղիղ Առակ. իգ. 34. ծանրանաւել Գծ. իէ. 7. գե-րանաւել Անան. եկեղ. բացանաւել Ճառընտ. նոր գրականի մէջ՝ առագաստանաւ, բեռնա-նաւ, ականանաւ, հակա-ականանաւ, ցռկա-նաւ, փոխադրանաւ, ռազմանաւ, շոգենաւ, օոգենաւակ, մարտանաւ, յածանաւ, սուզա-նաւ, օդանաւորդ, նաւախումբ, նաւամատոյց, նաւային, նաւաշինութիւն, նաւաշինարան, նաւապաշարում, նաւավարձ, նաւարան, նաւ-արշաւ ևն։

Schrō̈der, Thesaur. 58 հայերէնից է դնում յն. և լտ. ձևերը։ Klaproth, Asia pol. 104 տալիս է ուղիղ մեկնութիւնը։ ԳԴ պրս. nāv բառից։ ՆՀԲ յն. լտ. վրաց. և սանս. ձևերը. նաւ «տաշտ» բառի հեա համեմատում է պրս. նավէ «կոնք», նավիյտէն «փորել զմէջն», իսկ նաւա-բաշխ համարում է նայաբաշխ։ Ուղիղ համեմատութիւններ են անում Peterm 30, 33, Windisch. 23, 25, Եւրոպա 1849, ann Böttich. ZDMG 1850, 359, 180, Arica 80, 340, Müller SWAW 38, 572, 589, Pictet 2, 180, Տէրվ. Նախալ. 37, 9։ ևն։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 216 բնիկ է համարում բառս և փոխառութիւնը կաս-կածական է գտնում. իսկ Arm. Gram. 201 դնելով իրանական փոխառութեանց շարքում՝ էջ 17 յայտնում է որ կարող է նաև բնիկ լինել։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մրղ. Ննխ. Ռ. Սչ. Ջղ. Տփ. նավ «նաւ» հնից են.-իսկ նոր գաւառա-կաններում Տփ. նավ «ցեխ կրելու տաշտակ». Երև. Կր. Մշ. Շմ. Սլմ. նավ, Ագլ. Ղրբ. նօվ «ջաղացքի խողովակ» փոխառեալ են պրս. [arabic word] nav «ջաղացքի խողովակ, ջրանցք» բա-ռից, ինչպէս են նաև թրք. nav, քրդ. nāv հոմանիշները։-Վերջին նշանակութիւնից ձե-ւացած նոր բառեր են նաւագլուխ, նաւահիլ, նաւքաշ։

NBHL (2)

νᾶυς, νηύς navis. յն. նա՛ւս, նիիւս. լտ. նա՛ւիս . վր. նա՛վի. սանս. նավ. իսկ պրս. նավ, ամենայն ինչ տաշտաձեւ. եւ πλοῖον navigium, navis oneraria եւ πλόας , πλοῦς (որ եւ նաւարկութիւն). navigatio. Լաստափայտ. տապան. կոնքաձեւ մեքենայ մեծ տախտակամած, որ գնայ ի վերայ նա՛յ տարեր ջուրց. ... եբր. անի.

ՆԱՒ ՔԱՐԵՂԷՆ. որ եւ ՔԱՐԷՆԱՒ. λιθινή νᾶυς vas cavum et oblongum եւ այլն. Աման ի ձեւ նաւակին կամ կոնքաձեւ, մանաւանդ ընդունարան գինւոյ, եւ քաղցուոյ. որպէս տակառ. թակոյկ. տաշտ. հնձան. (իսկ պրս. նավէ՛, է կոնք. եւ նավիյտէն, փորել զմէջն).


Շերտ, ից

See full entry →

s.

splinter of wood, chip, lath, strip, slip, part, morsel;
— պտղոց, slice, bit, piece;
— տակառաց, barrel-stave;
— կերպասու, strip of fine linen;
— ընդ — ստեղանցն, through the balustrade.

Etymologies (2)

Kiggs, Քերակ. էջ 61 անգլ. shred «մանրել, կտրտել» բառի հետ։-Տէրվ. նախալ. 112 հնխ. skard «ճեղքել» ար. մատից. հմմտ. գոթ. skreitan։ Հիւնք. շուրթն բառից։ Bugge KZ 32, 57 հա-մարում է շրջուած *շետր ձևից և կցում է յն. *σχέδη (որից լատ. scheda) σγεδαριον «գրքոյկ, թերթ, տախտակ». σϰεδάννυμι «ցրուել, ցանցնել» բառերին։ թէ շերտ ձևին նման ուրիշ մի խումբ բառերի համեմատութիւնը։ Այլսպէց՝ ❇) յն. σχέδη «տախտակ, թերթ», որ ա-ւանդուած է յետնաբար, փոխառեալ է ընդհակառակը լտ. scheda բառից. այս էլ յառաջանում է յն. σγίδη բառից, որ պատկանում է σχίζω բային (Pokornv 2, 558, Walde 684), որի համա-պատասխանն է հյ. զտել։ 2) յն. οϰεδάννυμι «ցրուել, σϰί́δναμαι «ցրուել, տարածել» նշանակութեամբ յարմար չեն շերտ բառին։ 2) Աւելի յարմար ևն նշանակութեամբ յն. σγίζω «ճեղ-քել», σγίζα «փայտի կտոր», šσγίδας «ճեղքուած փայտ», գերմ. Scheit «փալ-տի մեծ կտոր» ևն, բայց ձայնապէս ան. յարմար են (ծագում են հնխ. sk'hid ձևից, որ է հյ. ցտել)։ 4) Եթե ընդունինք թէ հյ. շ տաշեղ», բայց սրանք էլ պիտի տային հլ, շէրտ կամ շիրտ։ *) Վերջապէս յն. σνάζω գհևռձեւ», զնդ. sčind (իրանեան առմա-տո skand, sčand, skad), պրս. sikastan «կոտրել» չեն յարմարւում հայերէնին՝ նշանակութեամբ և ձայնապէս։ Հայերէն շերտ պահանջում է հնխ. sked-r-ձևը։ Միջին ճանապարհն է բռնում Pedersen,

Նպաստ 18 և համեմատում է յն. σγίտ «ճեղքել» և σϰεδαννυμι «ցրւել» բառերի հետ, ենթադրելով թէ հնխ. sqheid-և sqhed-միևնոյն արմատի ձևափոխու-թիւններն են։ Patrubány SA 1, 195 լիթ. kertù «կտրել», յն. ϰρότος լտ. curtus ևն (որոնք սակայն կցւում են հյ. քերել ար.. մատին), Թիրեաքեան, Արիահաւ բռ. 3ՈՈ հյ. ըրտնում և սարտնում բայերին է միացնում։ Pokorny 2, 558 նորից է կր-ցում սանս. skhadatē «ճեղքել», պրս. škastan «կոտրել», յն. σϰεδάννυμι «ցրը-ուել», σxίδνημι «ցրուիլ», ալբան. tšan' tšai «ճեղքել, պատռել, հերկել», անգսք. scaterian «ցրուել», անգլ. shatter «ջար-դել, փշրել», լեթթ. škedens «ջարդած փոքր փայտ», լիթ. kedéti «ճաքիլ, ճաք-ճըքիլ», ռուս. шедрьи «առատաձեռն» ևն բառերին և բոլորը միասին հանում է հնխ. sq (h)ed-«ճեղքել, ցրուել» արմա-տից։-Այս բոլոր ձևերից ամենայար-մարն է Հիւբշմանի մատնանշած լիթ. škèdrá «տաշեղ», որ թէև պիտի տար հյ. 'ըէրտ, բայց այս էլ համաձայն հայերէնի ներքին ձայնական օրէնքներին՝ իսկոյն պիտի դառնար շերտ։ Անպատեհ է մի-այն այն հանգամանքը, որ լիթ. skêdra դրւում է հնխ. sqeid-արմատի տակ, որ տալիս է հյ. ցտել։ Ներկայ ենք թերևս ձայնաբանական մի առանձին օրէնքի, որի պայմանները անծանօթ են մեզ։-Petersson. Ar. u. Arm. Stud. 89 հսաքս. hvat, հբգ. hwaz «սուր, հատու», հհիւս. hváta «ծակել», հիռլ. cuit «մաս», կիմր. peth «իր, մաս», կորն. peth, բրըտ. pez «կտոր» բառերի հետ հնխ. k'ued-«ճեղ-քել» արմատից, որ աճել է -r-աճակա-նով։ Մառ, Яфeт. cбoр. 1, 124 յաբեթ. skor-«կտրել» արմատից։ -Պատահա-կան նմանութիւն ունին ասոր. [other alphabet] ։ šərat «պատառոտել» և արաբ. [arabic word] šart «մարմինը շառտել»։

NBHL (1)

Կռփիչ հանապազորդեան՝ գլխոյ գագաթան հպարտացեալ չարագործին՝ շերտս այս տաշեցեալ (խաչափայտն)։ Ի կշտամբանս յանդիմանութեան թերահաւատիցն կացուցանէր զշնորհեալ շերտին զգոյի հատուածս (մասն նոյեան տապանին). (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. մծբ.։)


Տապար, աց

See full entry →

s.

hatchet, axe;
դնել զ— առ արմին, to lay the axe to the tree.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «կացին, փայտատ» ՍԳռ. «սակուր, պատերազմական կամ զին-ւորի կացին» Եզեկ. թ. 2. Երեմ. իբ. 7. Եւս. քր. 643. որից տապարաւոր «սակրաւոր զին-ւոր» Երեմ. խզ. 42. Նխ. եզեկ. և Երեմ. տա-պարահատ Օրբել. ողբ. տապարատաշ Նար. խչ.։

NBHL (1)

Հիւպատոսն զորդի իւր տաշեաց տապարաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)


Աւան, աց

See full entry →

s.

small market town, borough, village.

NBHL (1)

Ի վերայ բերդից եւ աւանաց։ Զմեծն արտաշատ աւանօքն իւրովք։ Զվանն աւանն, եւ զաւանսն իւր. (Եղիշ. եւ այն։)


Ափսեայ

See full entry →

s.

plate, dish;
bowl;
tray.


Ամ, աց

See full entry →

s. adv.

year;
ամի ամի, ամ յամէ, ամ ըստ ամէ, yearly, annually, a year, every year;
յամէ եւս, the following year, the year after;
յառաջիկայ ամի, next year;
յանցելումամի, last year;
զայս —, յայսմ ամի, this year;
զամն ողջոյն, all the year;
ի վերջ կոյս ամին, towards the end of the year.

NBHL (1)

Սկիզբն արարեալ յամացն Արշակայ մինչեւ յամն վեցերորդ Արտաշիսի. (Եղիշ.։)


Ամուսին, սնի, սնոյ, աց

See full entry →

s.

consort, husband;
wife, spouse.

NBHL (2)

(որպէս թէ համասին, ի միասին. լծ. եւ յն. ղամէ՛տիս, ղամէտի՛). γαμέτης, ἠ γαμετή, γαμέτις maritus (այրն) uxor (կինն) ὀ, καὶ ἠ συζυγή , σύζυγεις, -εῖσα conjugatus, conjux, κοινωνός, συνών particeps, conversans, qui sunt simul այր կանամբի, եւ կին արամբի. լծակից. փեսայ եւ հարսն. էրիկ կնիկ, էրիկը՝ կամ կնիկը, հարսուփեսայ, պսակուած կամ նշանած, կարգուած. էհլ. եօլտաշ. էշ. զէվճ. հէմսէր.

Անսովոր ոճով՝ իբր զուգահասակ սննդակից, հասակակից, ժամանակակից. պօյտաշ. ἱσήλαξ aetate par, aequalis


Աստուածանման

See full entry →

adj.

that resembles God, godlike.

NBHL (1)

Չափաւորութեամբ աստուածանմանիցն ներգործութեանց՝ անդադար եւ բարձրաթռիչ մշտաշարժութեանն. (Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Գ։)


Արարած, ոց

See full entry →

s.

creature, created being;
creation;
generation;
work, deed, action.

NBHL (1)

Զգերեզման շիրմին սանատրկոյ արքային ոչ կարացին բանալ վասն հաստաշինած արարածոցն. (Բուզ. ՟Դ 24։)


Արդար, ոց

See full entry →

adj. adv.

just, upright, faithful, honest, loyal, well disposed, worthy, equitable, reasonable, legitimate;
justly, equitably, truly.

NBHL (1)

Եւ զիրաց եւ զբանից ասի որպէս իրաւացի. պարտուպտաշաճ. օրնաւոր. ուղիղ. ճշմարիտ, զոյգ եւ կշիռ. անարատ.


Արեւ, ու

See full entry →

s.

sun;
light;
life, day;
յ—ու գալ, to come in broad, day-light, to come before the sun sets;
յ—ն երգնուլ, to swear by one's days or life;
զքաղցր —ն յաչաց հանել, ղրկել յ—է, to deprive of light, to blind;
յ—է արկանել, զ— հատանել, to murder, to kill;
to lose one's life;
ի մտանել —ու, the setting of the sun;
յելանել, ի ծագել —ու, the rising of the sun;
ըմպել յ— ուրուք, to drink to the health of some one, to toast;
մուտք, ելք —ու, sun set or – down, sun rise.

NBHL (1)

Երդնու յարեւն արտաշէզի եւ տիգրանայ. (Խոր. ՟Բ 18։)


Արիւն, րեանց

See full entry →

s.

blood, kin;
— խաղողոյ, unpressed wine, must, wine;
արեամբ ներկել՝ շաղախել, to imbrue with blood, to spot with blood;
— հեղուլ, to shed blood, to kill, to wound;
— հանել, to bleed;
հոսումն արեան, hemorrhage;
կցորդ արեան, who sheds blood with another, consanguineous, of the same blood, related;
cf. Ապաժոյժ.

NBHL (1)

Արիւն եւ հարազատութիւն արտաշիսի։ Արիւն վաղարշակայ են, այսինքն զարմ արշակայ մեծի։ Որպէս մտերմաց եւ արեանց կցորդաց. (Խոր. ՟Բ 26. 27. 35. 39։)


Արծաթի, թեաց

See full entry →

adj. s.

silvery, made of silver;
silver-coin.

NBHL (1)

Զսկիհն իմ արծաթի։ Որ ոսկի՝ ոսկի, եւ որ արծաթի՝ արծաթի։ Խարիսխ արծաթի։ Կոնք արծաթիք. տաշտք արծաթիք։ Փողս կռածոյս արծաթիս։ Ջահիւք, եւ լապտերօք արծաթեօք. եւ այլն։


Բարեշնորհ

See full entry →

adj.

agreeable, charming.

NBHL (1)

Խրատն՝ բարեշնորհիցն (կամ բարեշնորհացն) զա՛րդ է, իսկ վատաշնորհիցն՝ ապաւէն. (Ոսկիփոր.։)


Բարձրաթռիչ

See full entry →

adj.

that flies above.

NBHL (1)

Անդադար եւ բարձրաթռիչ մշտաշարժութեանն (սերովբէից). (Դիոն. երկն.։)


Բաւիղ, աւղի, ղաց

See full entry →

s.

maze, labyrinth.

NBHL (1)

λαβύρινθος labyrinthus գրի եւ ԲԱՒԻԼ, ԲԱՒԵՂ, իբր ղաբիւրինթոս. ռմկ. լապիրինթոս. եանղըլթմաճ, տօլապ. Տեղի ոլորտաշաւիղ, դիւրամուտ, եւ իբր անել.


Բեւեկն, ի

See full entry →

s.

turpentine.

NBHL (1)

Տարա՛յք ... ստաշխն, եւ բեւեկն, եւ ընկոյզ. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 11։)


Բորբոքումն, ման

See full entry →

s.

cf. Բորբոք.

NBHL (1)

Բորբոքումն ախտաշարժութեան. (Գր. հր.։)


Բուժեմ, եցի

See full entry →

va.

to cure, to heal, to physic;
to deliver;
— զծարաւ, to quench or slake thirst.

NBHL (1)

Արդ՝ փախուցեալ ի Խոսրովայ Արտաշիր ... եւ նեղեալ յոյժ, բազում խոստմունս նախարարացն առնէր, թէ ոք բուժեսցէ զնա յայնմանէ. (Խոր. ՟Բ. 71։)


Բախեմ, եցի

See full entry →

va.

to strike, to beat;
to shock, to knock;
to touch;
to scourge;
—ի քարի զոտս, to strike one's foot in a stone;
— հողմոց զտուն, raging of the wind against the houses;
— զգուռն, ի գրան, to knock at the door;
— զկուրծս, to beat one's breast;
— զքնար, to touch a cithern, harp, lyre;
— ճառագայթից զաչս, to dazzle the eyes;
բախեալ արտասուօք, burst into toars.


Բախտ, ից

See full entry →

s.

fortune, prosperity, luck;
destiny, fate, fatality;
chance, hazard;
Fortune, Good Genius;
չեղեւ ինձ —, I have not had the happiness;
ըստ չար բախտին, by ill luck, unfortunately;
ըստ յաջաղելոյ —ի եղեւ ինձ հյրաժարել, by chance, fortunately his enemy dies.

NBHL (1)

Բայց ըստ բախտի եղեալ Արտաշէսի՝ մեռանի ի նմին ժամանակի դոմետիանոս. (Խոր. ՟Բ. 51։)


Բաղանիք, նեաց

See full entry →

s. pl.

baths, bathhouse;
bathing place;
տաշտ բաղանեաց, bathing-tub;
վերարկու բաղանեաց, bathing-gown;
եղանակ բաղանեաց, bathing season;
սրահ, սենեակ բաղանեաց, bath-room;
ի բաղանիս մտանել, բաղանիս առնուլ, to bathe, to take a bath;
ի բաղանիս երթալ, to go to the baths;
գետոյ, ծովու —, river-baths, sea-baths;
— գոլորշւոյ, բժշկական —, vapour, medicated bath;
նստական —, hip bath;
ցուրտ, ջերմ ջրոյ —, cold, hot or warm baths.


Բաղդատեմ, եցի

See full entry →

va.

cf. Համեմատեմ.

NBHL (1)

Փոքր՝ Աղէքսանդրի եւ Գարեհի պատերազմն առ Արտաշիսի բաղդատեալ. (Խոր. ՟Բ. 12։)


Բանաստեղծ, ից

See full entry →

s.

poet;
յոռի or զձուձ —, poetaster, rhymer.

NBHL (1)

Կարգէ Արտաշէս զվրոյր հազարապետ՝ զայր իմաստուն եւ բանաստեղծ. (Խոր. ՟Բ. 50։)


Անտղաբար

See full entry →

adv.

inseparably.

NBHL (1)

Յարահիւսեալ մեռանի ի վերայ քո անտղաբար արտաշնչութեամբն կենդանին. (Թէոդոր. խչ.։)


Աշխարհիկ

See full entry →

adj.

secular;
lay, vulgar, popular;
— լեզու, vulgar tongue.


Ապառաժ, ից

See full entry →

s. adj.

rock;
rocky, rugged, hilly, stony;
—ն Արաբիա, stony Arabia.

NBHL (1)

Հարկանէր զապառաժ եւ զանտաշելի զկարծրութիւն վիմին. (Զքր. կթ.։)


Խրթին

See full entry →

adj. fig.

obscure, dark;
hidden, enigmatical.

NBHL (1)

եկեղեցի խրթին անտաշ վիմօք. (Ուռպ.։)


Խեղկատակ, աց

See full entry →

s. adj.

buffoon, jester, banterer, wag, mimic, merry-Andrew, fool;
scurrilous, waggish, jocular, given to buffoonery or raillery.

NBHL (1)

Զծաղրածու խեղկատակին, եւ զախտաշարժ բանըս նոցին. (Յիսուս որդի.։)


Խնկենի, նւոյ, նեաց

See full entry →

s. bot.

incense-tree, oliban, frankincense;
incense, perfume.

NBHL (1)

Ի խնկենի տաշտէ։ Ի տաշտն խնկենի. (Վրդն. երգ.) (որ եւ ՏԱՇՏ ԽՆԿՈՑ. Երգ. ՟Ե. 13։)


Խոհամանամ

See full entry →

vn.

to precipitate one's self, to fling, to cast or throw one's self headlong.

NBHL (1)

Ուր արտաւազդն արտաշիսեան քարավիժեալ խոհամանայր ի կոշտն (կամ ի կուշտն) կոհակին. (Արծր. ՟Դ. 11։)


Իմաստագործ

See full entry →

adj.

intelligent, skilful, clever;
well made, well constructed, skilfully made.

NBHL (1)

Ո՛վ մշտաշարժ երկնի բնութեան, գնդաձեւ իմաստագործ ձեռուանցն բարձրութեամբ լայնացեալ. (Պիսիդ.։)


Իւր, ոց

See full entry →

pron.

his, her;
his own;
—ով անձամբ, personally, in person;
իբրեւ —ոյ հայէր մեծութեանն, he considered riches as belonging to himself;
— առնել, to be appropriated;
cf. Իւրացուցանեմ;
յ— վերայ or ի վերայ —, on him;
—քն, his relations, friends, dependents.

NBHL (1)

Նշան տեսողաց զնա իւրում քաջութեան (այսինքն իւրոյ)։ Թողու զթագաւորութիւնն արտաշրի որդւոյ իւրոյ (այսինքն իւրում). (Յհ. կթ.։)


Իւր, եանց, եամբք

See full entry →

s.

himself.

NBHL (1)

Նշան տեսողաց զնա իւրում քաջութեան (այսինքն իւրոյ)։ Թողու զթագաւորութիւնն արտաշրի որդւոյ իւրոյ (այսինքն իւրում). (Յհ. կթ.։)


Լայնութիւն, ութեան

See full entry →

s. geog. ast.

width, breadth, extent, space, size;
enlargement;
latitude;
amplitude.

NBHL (1)

Ո՞չ դու այն ես, որ տաշեցեր զլայնութիւնն, վանեցեր զվիշապն. (Ես. ՟Ծ՟Ա. 9։ Այսինքն զստուարութիւն հպարտութեան։)


Թոռն, ռին, ռանց

See full entry →

s.

grandson;
granddaughter, grandchild;
թոռունք or թոռանց թոռունք, descendants, children's children, progeny, race, lineage, family.

NBHL (1)

Կադմեայ թոռին իւրոյ։ Ի Գառնկայ թոռանէ նորա։ Առ Արտաշիսիւ թոռամբ Վաղարշակայ. (եւ այլն. Խոր.։)


Թուղթ, թղթի, թղթոց

See full entry →

s. com.

letter, epistle, missive;
թուղթ գրել, to write a letter;
թուղթ առաքել, to send a letter;
թուղթ ընդունել, to receive a letter;
թուղթ աղաչանաց, written entreaty, petition;
paper;
պատառ մի թուղթ, կոտորոկ թղթոյ, a bit of paper;
շրջշրջել զթուղթս գրոց, to turn over the leaves of a book;
ծրարել ի թուղթ, to put in paper;
տոգորել, արատել զթուղթ, to blot, to waste paper;
դանակ, հատիչ թղթոյ, paper-cutter or paper-knife;
թուղթ գրութեան, writing paper;
թուղթ նամակի, letter-paper;
թուղթ տոմսակի, note-paper;
թուղթ ուրուագրութեան, drawing-paper;
ծծուն թուղթ, blotting or bibulous paper;
թաւ թուղթ, pasteboard;
թուղթ ծրարի, wrapping or packing paper;
թուղթ յոռի, անպիտան, waste, paper, old papers;
մածուցիկ թուղթ, sized paper;
թուղթ տպագրութեան, printing paper;
թուղթ մագաղաթեայ, parchment, vellum;
թուղթ ճենաց, India paper;
թուղթ ծրահանելոյ, tracing paper;
թուղթ ապիկեալ, զմռնիտեալ, emery-paper, glass-paper, sand-paper;
թուղթ մզելոյ, filtering-paper;
թուղթ գունաւոր, coloured paper;
թուղթ կճեայ, marbled or stained paper;
թուղթ սեկանման, morocco paper;
թուղթ դրոշմեալ, stamped paper;
թուղթ արծնելոյ, smoothing paper;
թուղթ ձիւթեղէն, brown paper, tar paper;
թուղթ մեքենական, machine paper;
թուղթ տաշտական՝կազմ, vat-paper, handmade paper;
թուղթ գաղափարեալ, laid paper;
bills.


Խարեմ, եցի

See full entry →

va. fig.

to cauterize;
to brand;
to blind with hot irons;
to stigmatize, to afflict, to distress, to cut to the heart.

NBHL (1)

(յորմէ Խարակել, որպէս թէ այրելով խորել. լծ. եւ յն. քէ՛օ) καίω, καυτηριάζω uro, aduro եւ ἑκκόπτω effodio. Խորովել. կիզուլ չանթացեալ երկաթով. տոչորել. եւ Բրել (զաչս). տաշել.