dominical;
divine;
feudal;
lordly, predominant, prevailing, despotic, absolute, sovereign, supreme;
own, proper;
— պատկեր, God's image or likeness;
— իշխանութիւն, absolute power.
Յաստուածայնոցն գրոց, եւ ի տիրական գլստենէ։ Տիրական յաթոռ նստիս։ Ըստ տիրական անճառ խորհրդոյն։ Զտաղաւարն տիրական, եւ զխորան աստուածական։ Տիրական ծննդեանն սպասաւորք՝ դասք վերնոցն. (Աթ. ՟Բ։ Շար.։ Նար.։ Շ. հրեշտ.։)
Տիրականին ապաստան արար կամաց։ Որ տիրականս առ ի քէն կարգեալ տնտես։ Զտիրականգովութիւն յօրանաց բերել. (Շ. հրեշտ.։ Շար.։ Պիտ.։)
Մի՛ յաղագս այսր (կենաց) փութոյ զտիրական քո կեանսդ անխնամեսցես։ Տիրական կեանք նոցա հասարակաց մի՛ անխնամեսցի. (Բրս. հայեաց.։ Յհ. կթ.։)
Զտիրական բարիս այսր շնորհաց եւ խաղաղութեան։ Տիրական մարդոյս՝ որ է ի մեզ (հոգին)։ Կեանք տիրական մարդոյն. (եւ այլն. Սարգ. ստէպ։)
Ի տաճարին աստուծոյ՝ դաբիրայն անուանեալ՝ այլոցն սրբոց տիրական եւ բովանդակիչ ասիւր. (Շ. բարձր.։)
Պատմել հանդերձեալ զօրինակն զսկզբան զաստուածոցն. եւ զժամանակին զերկայնութիւն, որ հաստատէ զտիրականն. (Բրս. գոհ.։)
satirical.
Սատիրականս անուանելով, իբրու ասեն՝ նմանեն զայլակերպս. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
royal;
— ճանապարհ, great thourougkfare, high-road.
Զօրէնսն կատարիցէք զարքունականս ըստ գրոց. (Յկ. ՟Բ. 8. (իբր երկնաւոր թագաւորի. տիրական, աստուածային)։)
to raise, to raise up, to take up, to heighten, to lift up.
Ամբառնայր աջու ձեռամբն զտիրական գաւազանն։ Յերկինս փոխանակ աչացն զխորհուրդս համբարձեալ։ Ի խորհրդածութեան պաշտօնն ամբառնալ զմիտս իւրեանց։ Ամբառնալ զինքեանս յամբոկ գործոյն. (Պիտ.։)
to rise, to get up, to go up, to ascend.
Ամբառնայր աջու ձեռամբն զտիրական գաւազանն։ Յերկինս փոխանակ աչացն զխորհուրդս համբարձեալ։ Ի խորհրդածութեան պաշտօնն ամբառնալ զմիտս իւրեանց։ Ամբառնալ զինքեանս յամբոկ գործոյն. (Պիտ.։)
to justify, to declare innocent, to acquit, to excuse, to exculpate, to clear, to absolve, to save;
— զանձն, to make excuses;
—ն, justification.
Գրեալ ես ... եւ արդարացուցաք զքեզ (այսինքն զբան քո) յայսոսիկ. քանզի տիրական է հրամանն. (Շ. թղթ.։)
cf. Ապաստան լինել.
Տեսակ լրութեան մեծ լուսաւորացդ տարերականաց ի քոյդ ապաստանեալ տիրական ծագումն՝ միանան. (Նար. խչ.) իմա՛ համարձակեալ յանդիման երեւիլ։
incensing.
Զնոյն տաճար տիրական՝ խնկարկութեանհաստողին սահման. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
yoke;
pair, couple;
լուծք եզանց, yoke of oxen;
լուծ կշռոց, pair of scales;
beam of a balance;
բառնալ ինչ ի լուծ կշռոց, to weigh with scales;
—ք, a pair;
— —, in pairs;
լուծ իմ քաղցր է եւ բեռն իմ փոքրոգի, my yoke is easy and my burden light;
աունուլ զլուծ կրօնաւորական կարգի, to take the cowl (monk), to take the veil (nun), to pronounce the vows, to become a monk or nun;
մտանել ընդ լծով ամուսնութեան, to bear the yoke of matrimony;
ընդ լըծով արկանել, to place under the yoke;
to subject, to reduce to slavery;
խոնարհել ընդ լծով, to bend under the yoke;
to submit tamely to slavery;
ընդ լծով կալ, ընդ լծով ծառայութեան մտանել, to pass under the yoke, to become a vassal, or tributary;
լուծանել, բառնալ զլուծ, to unharness;
to take off the yoke;
ընկենուլ, թօթափել, նշկահել զլուծ, ի բաց ընկենուլ զլուծն, to throw off the yoke, to slip the collar;
զերծանիլ ի լծոյ, to be freed;
yoke, subjection, slavery, bondage;
yoke;
libra, the balance (sign of the zodiac).
Խոնարհեցուցանել ընդ տիրականաւն լծաւ. (Կիւրղ. գանձ.։)
absolute, sovereign, independent, free, uncontrolled;
despotic
sovoreign, imperial;
seigneurial, of or belonging to a baron;
magisterial;
absolute;
lordly;
noble;
ruling, in power, in authority;
—ն տունջեան, — գիշերոյ, the sun;
the moon, the stars.
essence, reality, substance, truth;
essential, real, effective, true;
besides, moreover;
but, still, yet;
in fact, really;
even;
as for, as to;
զիսկն գիտել, զիսկն ասել, to be thorougly acquainted with;
to tell the simple truth;
to exhaust a subject;
մեզէն — լուաք, we ourselves have heard;
ինձ — գլխովին, to me;
to myself;
բնաւ — ոչ, not at all;
բնաւ — զի՞ լսէք նմա, why do you listen to him ? չէ եւ չէ —, by no means, in no way whatever;
յայտ —է, it is palpable, evident, clear;
— ես, for me, as for me;
— վասն, as for;
— եւ —, in a moment, soon, speedily, immediately, instantly, directly, forthwith;
truly, in effect, really.
Ո ր ինչ հանդերձ իմաստութեամբ է, ամենայն ինչ իսկ եւ բուն եւ տիրական է. (Փիլ. լին. Գ. 22։)
Եւ ըստ քերականաց՝ ԻՍԿ ասի Յատուկ անունն, ըստ յն. κύριον , այսինքն տիրական. լտ. proprium, այսինքն Սեպհական. զի եւ յայտարար եզական կամ անհատ անձին որ կոչի առաջին գոյացութիւն. որպէս եւ հասարակ անունն յայտաբար տեսակի գոյացութեանց՝ Առասական կոչի.
dwelling with;
neighbouring, familiar;
playfellow, comrade.
Իբր զմի սիրելի ի միում սենեկի, եւ զմի ընդակից ի միում վերարկուի։ Իբրեւ զընդակից դաստիարակարան տուեալ մեզ զսուրբդ (նշան) տիրական։ Ընդակից կայից կանոնաց օրինաւորին. (Նար. խչ. եւ ՟Կ՟Ա։)
girdle;
twist;
belt;
zone;
— ածել, — ընդ մէջ ածել, to gird, to tie or to draw close round the body;
to be prompt;
այրեցած՝ բարեխառն՝ սառուցեալ —, torrid, temperate, glacial zone;
— լերանց, chain of mountains.
cf. Դէմք;
— դնել, to propose, to purpose, to design;
զ— ունել, to oppose, to resist, to face, to endure, to thwart, to cross;
ի դիմի հարկանել, to encounter, to assail, to attack;
to strike, to oppose;
— ընդդէմ, opposite;
directly, diametrically;
— յանդիման, before, opposite, in presence;
publicly, openly, in face;
— ի —, — առ —, face to face, man to man;
ի դիմի, before, opposite to.
Ի դէմս ածելով զիրին կերպարան։ Զփայլականն առակ տիրական ի դէմս բերեալ մեզ վարդապետէ։ Զօրինակին նմանութիւն ի դէմս բերելով։ Զանիմանալին ի դէմս բերեալ կերպաւորեցեր. (Նար.։)
to be created, to exist, to be;
to be formed, produced.
Ոգի տիրական, յորմէ գոյացան (այսինքն ստեղծան) եղեալքս ամենայն. (Նար. գանձ հոգ.։)
goods, possessions;
fireside, family, house.
Տնտեսք տիրական, որ զքոյդ գերդաստան կերակրեն ի ժման. (Գանձ.։)
to be careless.
Մի՛ յաղագս այսր (կենաց) փութոյ զտիրական քո կեանսդ անխնամեսցես։ Հայել յինքեանս, եւ մի՛ ինչ՝ որ ի բժշկութիւնս երթան՝ անխնամել. (Բրս. հայեաց.։)
Զի տիրական կեանք նոցա հասարակաց մի՛ անխնամեսցի. (Յհ. կթ.։)
nothingness.
Յորժամ յանէութենէ ես տիրական ձեռօքն կենդանաստեղծեալ լինէի. (Պիտ.։)
freewill, choice, free agency, independence.
Եւ ինքնագլխութիւն. հաճոյք անձին. յանձնապաստանութիւն. եւ տիրական իշխանութիւն կամ ճոխութիւն. քէֆ, սէրպէսթիյէթ, հիւքմ.
lopping off;
rooting up;
extirpation.
Զտիրական պատահումն մրցանաց կոճոպման Մագ. (՟Լ՟Բ։)
cf. Բնակից.
Կենդանարար հոգւոյդ տիրական՝ համաբնակից անսկզբնական. (Գանձ.։)
equal, even, alike, similar.
Համազոյգ լինել տիրականիս. (Պիտ.։)
to render illustrious, to exalt, to raise, to glorify.
Զստորնային ծնունդս մահկանացուաց տիրական եւ աստուածական պաշտելի անուամբդ պերճացուցեր. (Նար. ՟Լ՟Է։)
cf. Պիտանամ.
Վասն որոյ եւ տիրական գալստեան պիտոյանամբք ի փրկութիւն. (Ճ. ՟Բ.։)
to cause to possess or acquire;
cf. Սըտացուցանեմ.
Զմարդոյս տիրական իշխանութիւն զուգահաւասար ստացուցանէ ի ծովու եւ ի ցամաքի. (Պիտ.։)
separately, apart, aside, privately, severally;
without, except, excepting, save;
separate, different, distinct;
peculiar, particular, private, own, special, individual, proper;
— —, separately, distinctly.
Մինդ յիսկութենէ՝ տեսակ առանձին, ոգի տիրական, ուրոյն կերպարան՝ կատարելութեան». այսինքն յատուկ եւ զանազանեալ դիմաւ կամ անձամբ. (Նար. գանձ հոգ.։)
table, board;
meal, food, table;
altar;
banker's counter;
աւագ —, grand, high altar;
— գրելոյ, writing-table;
— խոհակերոցի, kitchen-table;
dresser;
— մարմարեայ, marble-table;
— գործոյ, work-table;
սփռոց —ոյ, table-cloth;
անօթք, սպասք —ոյ, plates and dishes;
պատառաքաղ, դանակ, դրգալ —ոյ, table-fork, table-knife, table-spoon;
զրոյցք ի —ի, table-talk;
— յարդարել, ուղղել, դնել, to lay out a table, to spread the table;
— ուղղել, to erect or place an altar or Communion-table;
բեզմել ի —, to sit down to table;
ծառայել —ոյ, to wait at table;
ի —ի լինել, to be at table;
ելանել ի —ոյ, to rise from table;
բառնալ զ—, to take away, to clear the table;
ծախք —ոյ, table-expenses;
cf. Կողապտեմ;
cf. Ճաշ;
cf. Պատիւ;
trapezium.
պարտ է աղօթել առ նա առաջին տիրական բեմբի սեղանոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
sacred asylum, sanctuary;
temple, church;
sanctifying, expiatory.
Զնոյն տաճար տիրական, զսարսափելին ազանց սրբարան. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
to hope together, to mutually encourage with hope.
Զուարճ եւ զուարթ խրախութեամբ յուսակցէին առ տիրական նախախնամող հոգաբարձութիւն շինութեան աշխարհիս. (Արծր. ՟Դ. 4։)
the seventeenth letter of the alphabet, and the twelfth of the consonants;
eighty, eightieth.
Ձա՛յն տիրական ասէ եհաս, առ ի ստորին հողանիւթեայս։ Ձայնէ առ քեզ մանուկ ուշիմ, թէ ականջօք լո՛ւր ըզբանս իմ. (Շ. այբուբ.։)
to raise one's voice, to cry out, to exclaim, to vociferate;
to call, to invite, to convoke;
to pronounce, to utter, to address, to tell, to express;
to name;
ի խրախոյս —, to encourage, to inspirit, to give heart to.
cf. Նմանեցուցանեմ;
cf. Նմանիմ.
Սատիրականս անուանելով, իբրու ասեն՝ նմանեն զամենայն այլակերպս. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
place where one makes a vow or convention.
Առ տիրական բանին ուխտարան. (Նար. մծբ.։)
cf. Խայթոց.
Զտիրական դէմս երեսաց շիթոցօքն հարեալ կուրացուցանէր. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
plant, shrub, tree;
planting;
տնկել —, to set plants, to plant trees;
լու տնկոց, podura.
cf. Տրամաչափ.
Այս հրամանք աստուածայինք եւ տիրականք՝ տրամագիծ եւ ճշմարիտ տուեալ եղեւ. (Սամ. երէց.։)
masterly, doctoral.
Պետական. վարդապետական. տիրական. աստուածապետական.
painful, doleful, afflicted, sorrowful, dismal, mournful;
dolefully, dolesomely, painfully, sadly;
— ձայնիւ, in a monrnful tone;
— սիրտ, sorrowful heart;
— անէծք, atrocious curse;
— կեանք, tiresome life.
Ցաւագին հեծութեամբ։ Ցաւագին ողբովք։ Ցօղէր արտօսր ցաւագին։ Բժշկութիւն ցաւագին ախտից տիրականն մարդոյ։ Յորժամ հնչէ փողն ահագին՝ ազդել յոսկերս իմ ցաւագին. (Յճխ.։ Շար. Մանդ.։ Սարգ.։ Յիսուս որդի.։)
sublime, majestic, imposing, high, elevated, superior, grand, noble, generous;
divine, godlike, supernatural, celestial, heavenly;
the Supreme Being;
— կերպարան, imposing aspect;
— ինձ արտաշէս պարթեւ քան զմակեդոնացին աղեքսանդր, Artaxerxes the Parthian seems to me to be superior to Alexander the Macedonian.
Կորուսանելով զտիրական պատիւն քո եւ զվեհ իմաստութիւն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
cf. Վերնագիր.
Միթէ ո՞չ բերես ի քեզ զտիրական պետն, եւ կամ զիշխանական վերագիրն. (Ոսկիփոր.։)
to raise again, to restore, to set up again.
Վերականգնեցեր ի փրկութիւն կենաց։ Որ զտիրական քո պատկեր լուսով ճրագի քո գտեալ վերականգնեցեր. (Մաշտ.։ Շար.։)
proscribed, removed, driven away, expatriated, banished, exiled;
— առնել, լինել, cf. Տարագրեմ, cf. Տարագրիմ;
— ելանել ի կենաց, to pass from this world;
ի հայրենի ընչից — գտանիլ, to be disinherited.
Տիրեցին ինձ չարք, տարագիր հանին (ի) տիրական գրկացդ։ Տարագիր ելցէ ի կենացս. (Ժմ.։ Ճ. ՟Ա.։)
cf. Սիրալիր.
Սակս ծառայական միջնորմ օրինին, եւ տիրական համակցորդ եւ սիրապատար աւետարանին. (Նար. մծբ.) (կայ եւ ձ. տիրապատար)։
to slide, to slip down.
Թուղացան յաստուածամէտ սահմանադասութէանն՝ սահարկեալ տիրականն երկրահոլով պարապմամբ. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Բուն.
κυριότερος, κυριότατος proprior, praecipuus αὑθεντικώτερος magis authenticus. Առաւել տիրական. գլխաւորագոյն. յատակագոյն. իսկագոյն. լաւագոյն. եւ Նախկնագոյն, կամ ճոխագոյն.
pronoun.
Ունօղ զանուն տիրական։ Իսկ ըստ քերականաց՝ դերանուն տիրապէս լցօղ զտեղի անուան՝ հանդերձ որոշմամբ դիմաց.
domination;
despotism, absolute authority.
Lord-like, divine.
Ուր կայցէ տիպ նմանութեան տիրական, կամ օրինակ տէրունի.
according to our Lord's will.
Սեպհական տիրական քարոզութեան. որ ինչ հայի յառաքումն աշակերտաց ի տեառնէ ի քարոզութիւն.
planter, gardener;
Creator.
tabernacle, tent, booth;
hut, lodging, cabin, vine-arbour;
scene, stage;
— մրգապահաց, fruit-house.
զտաղաւարն տիրական, եւ զխորանն աստուածական։ Տաղաւար աբրահամեան աստուածընկալ. (Նար. կուս.։ Շար.։)