to roll;
to wheel;
to surpass, to excel;
to bend, to incline;
— զձեռն, to extend or stretch out the hand;
— զոք զինքեամբ, to win over, to attract, to gain one's favour;
զյունովք — խորհրգովն, to be on the Greeks side, to be a partisan of the greeks;
— զփայլումն արեգական, to din, offuscate, darken or eclipse the splendour of the sun.
Ի հակառակամարտ ախտիցն գլեալք տապալին. (Փիլ. իմաստն.։)
the head uncovered.
Գլխիբացք նստիցին. (Վեցօր. ՟Զ։)
roll, downfall.
Գեղեցկութիւն երեսաց քոց գլորումն է անհաստատից. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
gait, step, pace, course;
passage;
walk;
departure;
circuit;
way, journey;
current;
conduct, behaviour, demeanour, manners, custom;
գնացին եբից աւուրց գնաց ճանապարհի՝ յերկիր անապատ, they walked three days through the desert;
դառնալ ի գնացից չարաց, to reform, to lead a better life.
Այս են բանակետղք գնացից նոցա։ Կարճեա՛ զգնացս ոտից։ Ոչ գտանին նշմարանք գնացից (հաւու)։ Ի գնացս իւրեանց քարշէին զստորոտս իւրեանց։ Գնացք գետոց։ Ի գնացս ջուրց։ Աւուր գնաց աստի, աւուր գնաց անտի.եւ այլն։
Գնացն ի ձեռն երկոցուն (ոտից) շարժմանն կատարի։ Գնաց ջրոց. (Փիլ.։)
globule, globe, bowl, spherical or round body;
pincushion;
apple;
— խաղու or խաղալիկ, ball, bowl;
ball (at tennis);
— մեղուաց, swarm of bees;
— հրացանից, ball;
bullet, large ball;
— ձեռնածուաց, juggler's cork-ball;
— որթոյ, bud, button.
ԳՆԴԱԿՔ. Կոշտ մասունք մարմնոյ մեծամեծ կետից եւ այլոց կենդանեաց.
to be, to exist, to subsist.
ԳՈՄ, ոյ, ոց μάνδρα, τρυμαλιά, ἕπαυλις caula, ovile, stabulum Փարախ. դադարք հօտից. բակ. գաւիթ ախոռ. եւս եւ Գիւղ, որ ըստ յն. ասի գօմի՛ ... մանտրա. (որ է բառ յն.)
Գոմս ի լերինս։ Յայրս եւ ի գոմս։ Գոմս հօտից կամ խաշանց. (Դտ. Զ. 2։ Ա. Թագ. ԺԳ. 6։ Բ. Մնաց. ԼԲ. 28։ Յուդթ. Բ. 16։ Սոփոն. Բ. 6։)
creator, that gives existence or being.
Զօրութեամբ է մարդս գոյացուցիչ ամենայն արուեստից եւ խօսից. (Երզն. քեր.)
Մեծ է առաքինութիւն հաւատոցն եւ ակեւոր, եւ գոյացուցիչ անյայտից իրաց. իբր յանդիման կացուցիչ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
existence;
substance;
creature.
Առէ՛ք ինձ պտուղ ըստ յօժարութեան սրտից, եւ գոյաւորութեան. (Վրդն. ել.։)
lamentation, complaint accompanied with groans and cries;
sad news;
— առնուլ, — ի բերան առնուլ, — դնել, to lament, to deplore;
— արկանել, առնել, տալ, to bring bad news, cf. Գուժեմ.
ԳՈՅԺ գրի եւ ԳՈՒԺ. ἁγγελία, ἁκοή եւ այլն. nuncium (molestum), rumor, auditus եւ այլն. Բօթ. լուր աղէտից. համբաւ չար. բան տխուր հասեալ. սեւ խապար.
that has trouble in conceiving or understanding;
difficult to understand, ohscure.
Յայնժամ անյայտ էր, եւ անհաւատիցն դժուարընկալ. (Ոսկ. ես.։)
to be angry, enraged, vexed, offended;
to have trouble or difficulty.
Ընդ անպատրաստիցն թերութեանց դժուարի։ Եւ ոչ յապտակելն դժուարեցար. (Նար.։)
vexatious, difficult.
Թէ դժուարոտիցէ եպիսկոպոսն, համարձակեալ լիցի երիցանց. յն. արտուղի կամ հեռագնաց. (Կանոն.։)
cf. Դիակապուտ.
Սպանողացն եւ դիակողոպտիցն. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 6։)
Յաղագս դիակողոպտից։ Զդիակողոպուտ՝ եթէ ըմբռնեսցի եւ այլն. (Մխ. դտ.։)
that exposes himself, that ventures, adventurous, hazardous;
adventurer;
hold, insolent;
boldly;
— լինել, to expose one's self, to venture
Տեսանէր զկամս սրտից նոցա դիմագրաւս. (Աթ. ի ստեփ.։)
facet;
face, visage, presence;
sort, manner, fashion;
mask;
—ս արկանել, to mask, to put a mask on the face;
բառնալ զ—, to unmask;
— —, several, in several ways or manners.
Ծառ կենաց, դիմակ մահառիթ։ Զէն երկիւղածաց՝ դիմակնետից գաղտնեաց. (Շ. տաղ.։)
opponent, contrary, enemy, adversary.
Մի՛ իբր զքո դիմամարտ։ Իբր զլեառն դիմամարտ։ Անհարուածելի ի դիմամարտից։ Պահպանութիւն ի դիմամարտից։ Յարձակմունք դիմամարտին. (Նար.։)
to run, to fall upon one, to run to, to rush, to dart;
to have recourse, to apply.
Ի կարգն երկրորդ դիմեցից։ Դիմելով ի յաղն բուժիչ։ Ի խնդիր իմաստից դիմեալ. (Նար.։)
the art of drawing the bow.
Դիպաձգութեամբ նետից կորովի. (Խոր. ՟Ա. 11։)
observation;
remark;
speculation;
episcopacy;
— առնել, to observe.
Այցելութեանց՝ բարեզգեստից դիտողութեան։ Զընտրեալն այցելութիւն մաքուր դիտողութեան։ Զքահանայապետն մեր դիտողութեան. (Նար.։)
idolatrous, idolator
Ի ձէնջ դիցապաշտից ապստամբել կամի. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Դիւահար.
Զհարուածեալսն ի դիւաբախ սաստիցն. (Շար.։)
ebullition, hubbling;
three;
boiling;
third.
Եռն՝ երիս ասի, որ է ըստ թուական արհեստից կատարեալ թիւ. (Շ. բարձր.։)
tripod, trivet.
Յորժամ քերթողն առ եռոտանովն երաժշտիցն նստիցի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
cf. Արագալուր.
Թեթեւամիտ ազգն անհամեստիցն կանանց՝ երագալուր եւ դիւրահաւան. (Ճ. ՟Դ.։)
dream;
fancy;
vision;
— տեսանել, to dream, to have a dream, to dream a dream, cf. Երազիմ;
եւ ոչ յերագի անգամ տեսանել, not even to dream of;
գեղեցիկ —ս տեսանել, to have pleasant, or bright dreams;
ցնորք զահանգելի խօլական —ոց, spectres or monstruous visions, dreadful, ghastly, frightful dreams;
յերազս լինել, յերազի անցք անցանել, to have a nocturnal pollution, a lascivious dream;
— է կեանք մարդոյ, life is but a dream.
Որպէս որք յերազի քաղցեալ իցեն, եւ ուտիցեն. (Ես. ՟Ի՟Թ. 8։)
musician, composer;
music;
—քն, the Muses.
Առ երաժշտիցն ականջսն հուպ են տեսութիւնքն. (անդ. ՟Ժ՟Բ։)
Տեսարանքն յանձայնից եղեն ձայնաւորք՝ իբրու երաժշտիւք ի վերայ ածելով զգեղեցիկն եւ զոչն։ Յորժամ քերդօղն առ եռոտանովն երաժշտիցն նստիցի (յն. մուսայի, այսինքն չաստուծոյն երաժշտութեան)։ Որչափ քերդողութիւն իսկ, եւ երաժիշտ բաւականապէս ստացեալ իցեն յանձինս իւրեանց, ոչ համարձակել ումեմն երգել երաժիշտ ինչ առանց ընտրութեան. (Պղատ. օրին. ՟Գ. ՟Դ. ՟Ը։)
chief, keeper of a flock, or herd, shepherd.
Ծովածին կենասերք ... լսելով երամապետիցն. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Թեւաբուսիկ եղեալ արդարոցն երամք՝ թռչին լուսափայլեալք, նոցին (հրեշտակաց) համակարգելով երամապետիցն խմբից. (Շ. հրեշտ.։)
happy, blessed.
Երգեա՛ կոյս անբիծ՝ երգ հօտապետից երանաշնորհից. (Գանձ.։)
happy, blessed;
— առնել, to make happy;
— լինել, to be happy.
μακάριος beatus, -a, -um Արժանի երանելոյ, եւ Երանեալ. երջանիկ. երանաւոր, եւ Երանական. ասի զաստուծոյ, զսրբոց, զբարեբախտից, եւ զիրաց՝ որք առիթ են երանութեան կամ երջանկութեան.
to violate, to force, to oblige, to necessitate, to compel, to convince, to subject, to constrain, to exact, to persecute.
Բռնադատիցէ զայն բան յայլ միտս (խեղաթիւրելով). (Կիւրղ. ծն.։)
Բռնադատիցէ զայն բան յայլ միտս (խեղաթիւրելով). (Կիւրղ. ծն.։)
violence, force, concussion, constraint;
usurpation, tyranny;
push, assault, vehemence, vivacity, transport;
fury, phrensy, impetuosity.
Ի բռնութենէ հողմոյ արմատաքի խլեսցի։ Զբռնութիւնս հողմոց։ Հրոյ եւ ոչ մի բռնութիւն։ Յորդութիւն ջրոց հոսելոց բռնութեամբ։ Կամ զջրոց բռնութիւնս։ Բռնութեամբ հրացան բարկութեանցն։ Լերինք խորտակեցան բռնութեամբ։ Ի պտուտից բռնութեանն։ Յետին կողմն քակէր ի բռնութենէն.եւ այլն։
potter.
Իբրեւ զկաւ բրտի, զոր բրուտն կոխէ։ Է՛ջ ի տուն բրտին։ Իբրեւ զբրուտդ զայդ։ Իբրեւ զկաւդ ի ձեռս բրտիդ։ Ձեռագործք որդւոց բրտի (կամ բրտից)։ Անօթ բրտի։ Ագարակ բրտի.եւ այլն։
supreme, highest, greatest;
preterpluperfect.
Գերակատար գոյիցս։ Գերակատարդ իմաստից (կամ իմաստնոց)։ Սրբազանդ եւ գերակատար բոլոր ճեմարանի։ Երկնային դասու եւ զօրութեանց գերակատար գտեալք. (Մագ.։)
cf. Հանճարեղ.
Գերիմաստիցն բանաւորաց. (Շ. հրեշտ.։)
to ravage, to ruin, to pillage, to sack.
Ողորեալ գերփեցաւ թանձրութիւն իմաստից հողոյ. (Իգն.։)
skilful, learned man;
magician, sorcerer, astrologer, prophetic.
ի գիտից փիլիսոփայութեան ճշմարտութեան. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 13։)
juniper-tree.
Ի փայտից գիոյ, կամ գիոց. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 31. 33։)
cf. Դիցամոլ.
Տեղի զոհարանաց դիւցամոլ կռապաշտիցն. (Կաղանկտ.։)
to lay, to set, to put, to place;
to constitute, to found, to establish;
to apply;
— ի վերայ, to impose;
to put on;
— ընդ մէջ, to interpose;
վերստին —, to reinstate;
անուն —, to give a name, to name;
մարտ —, to make war;
պատիւ —, to honour, to show honour and respeet;
— զունկն, to obey;
— արծաթ ի շահ, to place money, to invest;
— գիրս, to compose books;
— ի սրտի, to think;
— առաջի, to propose;
— զանձն ի ձեռին, — զոգի ի բռին, to expose one's life;
to dedicate one's self;
— յապականութիւն, to to destroy;
մեզս —, վնաս ինչ or բազայս ի վերայ —, to blame;
to accuse, to impute;
— բանս, բան — ընդ ումեք, to agree, to come to an understanding;
to promise, to make an appointment;
վէրս —, վէրս ի վերայ —, to wound;
— ի դպրոց, to send to a hoarding-school;
— զոք ի նախատինս աղգաց, to make one the shame or laughing-stock of nations;
ի պահ —, to reserve, to put by;
խորհուրդ յանձին —, to take a resolution or decision;
պատուէր —, to give orders, to command;
— առ մինեանս, ընդդէմ մինեանց, to compare, to confront;
ընդդէմ բանս —, to speak against, to contradict, to oppose;
ձայն զկնի — ուրուք, to cry after some one, to call;
կեանս եւ մահ — ընդ ումեք, to agree to live or die together;
զգիշեր տիւ գնալ, to turn night into day;
քայլս —ի գնալ, to begin to walk;
եդից զքեզ յազգս, I will make thoe a father to nations;
եդից զքեզ յանապատ, I will turn thee into a desert;
սուր ի վերայ եդեալ կոտորել, to condemn to be shot (to put to the sword);
հանդստեան եւ գիւր կենաց — զանձն, to abandon ones self to dissipation;
դսրովանս թշնամանս, to outrage, to offend, to insult;
ասպատակ —, to ravage with troops;
արշաւանս —, to make inroads, to plunder;
երկիւղ մահու — ի վերայ, to threaten with death;
աղաղակ —, to cry;
աշխար —, to weep;
— առ իմիք, to add, to subjoin;
— զանձն ուրուք, to kill some one, to slay.
Եդ զերեսս իւր ի փախչել։ Ջուր ասէ ոտից իմոց ոչ եդիր. (Եփր.։)
to totter, to stagger;
to tremble;
to start;
to shudder;
to quake, to shiver.
Զոգիդ անտես առնես, եւ վասն օդոց ոտից այդչափ սարսռես եւ դողաս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
liberator, saver, deliverer.
Յայդքան չարեաց ձեզ ազատարար։ Խնկով աղօթիցն անուշահոտից՝ պարտաւորացն ազատարարաւ. (Երզն. լուս.։)
to liberate, to deliver, to save;
to enfranchise, to emancipate;
to free, to exempt, to disentangle, to disengage.
Ո՞րպէս ազատիցիմ ի մեղացս. (Վրք. հց.։)
liberty, freedom;
exemption;
privilege;
emancipation, deliverance, enfranchisement;
nobleness;
generosity;
frankness.
Իսկ ընդէ՞ր բնաւ ազատութիւնս իմ դատիցի յայլոյ խղճէ մտաց. ՟(Ա. Կոր. ՟Ժ. 29։)
Ազատութիւն յերկուց ախտից շնորհեաց. (Խոսր.։)
Այնպիսին է ազատութիւն, որ ոչ յանչափս եւ յանօգուտս ծախիցէ, եւ ոչ ի հարկաւորսն ժլատիցի. (Նիւս. կուս.։)
many nations, many people;
various, different, manifold.
Բոտոտք ազգի ազգիք։ Տնկեաց ծառս ազգի ազգիս։ Զփորձ առնուլ զհեշտութեանց ազգի ազգեաց։ Վասն արուեստից ազգի ազգեաց։ (Նար. ՟Կ՟Թ։ Եւս. քր. ՟Ա։ Ածաբ. ժղ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Ազդեցութիւն;
ազդմամբ, cf. Իրաւ, cf. Իրօք, cf. Արդարև, cf. Իսկապէս;
— առնուլ, cf. Զգամ.
Են եւ ազդմունք ինչ բնականք։ Թափուր յազդմանէ բարեաց իմաստից։ Ի չորից բնութեանց (տարերց), որ անկանին ըստ ազդմամբ։ Ձայնի բնութիւն ի հեռաստանէ տայ զազդումն։ Ի գործելն միայն ունին զազդումնն (հեշտութիւնք). (Եզնիկ.։ Նար.։ Վեցօր. ՟Գ։ Շ. բարձր.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
civil, genteel, noble, generous;
gentleman.
Եթէ զճշմարիտն Աստուած ոք պաշտիցէ, գործ ազնուական գործէ։ Ազնուական եւ նոր օրինօքն։ Եւ այս յայտնագոյն է յազնուական գրոց. (Եզնիկ.։ Ոսկ. մտթ.։ Եւս. քր. ՟Ա։)
sour grapes.
Ազոխ ատամանց վնասակար է։ Բովանդակեսցի ծաղիկն եւ ազոխն։ Որ ուտիցէ զազոխն, նորին ատամունքն առցին. եւ այլն. (Առակ.։ Ես.։ Եր։ Եզեկ.։)
pleasing, agreeable, sweet, amiable, delightful.
Ո՛չ ի հարկէ էր, այլ ի զեղխ եւ յախորժական կամաց։ Վասն մարմնասիրութեան եւ ախորժական ցանկութեանն։ Չար գոլն՝ ախորժական կենցաղավարութիւն (է) ... Ոչ զբնաւորական մահն, այլ զախորժականն. որով մեռելութիւն գործէ ախտից. (Գէ. ես.։ Եզնիկ.։ Սահմ. ՟Ը։)
illness, disease, indisposition;
affection, passion;
vice, bad habit;
menses;
seed of man;
— ցաւոց՝ դառնութեան, calamity, plague, disaster, any thing troublesome;
— արտասուաց, tears;
— քնոյ, sleep;
— մահու՝ մահացու, mortal malady;
զ—ս մահու ջերանիլ, to be seriously, mortally ill;
— մարդահաճութեան, adulation, flattery;
ապաս ունել ախտի, մեծարել զախտ, to give one's self up to vice, pleasure.
Ո՞րպէս զախտս (աղետից) հանդուրժեցից բերել։ Ախտս ինչ սրբանուէրս կաթուածոց աչաց։ Զախտ արտասուացդ տարժանութեան։ Ոչ ես գրաւեալ ընդ մասամբք ախտից սրտմտութեան. (Նար.։)
Ճշմարտապէս ծառայեաց Քրիստոս ծննդեան եւ ախտից մերոց. (Կամրջ.։)
Նոյն է սպաս տանել ձուլեալ պատկերի, եւ մեղաց ախտի։ Որովայնապարար բուռն հեշտութեան ախտից մոլութեան. (Նար.։)
Արբեալ եւ յիմարեալ փառամոլ ախտիւ։ Մարդահաճութեան ախտիւ։ Առաջին սուրբ այն է, որ մաքուրն է յամենայն ախտից։ Արուսեկին է այդ ախտ։ Դու ինքնահալած լինիս բարուց քոց ախտիւք. (Շ.։)
Զամենայն զախտն՝ զոր ածի ի վերայ եգիպտացւոցն։ Հիւանդացեալ՝ անկցի ախտիւ։ Ախտիւ որովայնի հիշեսցիս։ Զախտս մահու ջերանէր։ Բժշկէր զամենայն ախտս։ Բժշկեաց զբազում հիւանդս ի պէսպէս ախտից. եւ այլն։
Անկեալ կամ չարեօք ի մահիճս ախտից։ Բժշկեա՛ ի հիւանդութեանցս ախտից։ Ախտից եւ մահու յաղթականք. (Նար.։)
physician;
that cures diseases, restorative.
Բուժիչ ախտից. ապաքինիչ ցաւոց. ըռընտցնօղ. սաղալտըճը.