very hot, ardent, burning, boiling;
warm, foil of warmth, fervent, impassioned, affectionate, very tender;
all hot, piping hot;
quite fresh or new;
warmly, ardently, eagerly, fervently.
իբրեւ ջերմաջերմ հասեալ ի վերայ։ Ամենայն ուրեք ջերմաջերմ էր (պետրոս)։ Զի՞նչ ասէ պետրոս ջերմաջերմն։ Երկիւղածութեան մտաց էր գործն, եւ ջերմաջերմ հաւատոց։ Ի ջերմաջերմ խաղաւարտիցն. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. հերոդ.։)
warm victuals.
Արասցուք սակաւ ջերմիկ։ Ե՛կ զի ուտիցես զջերմիկս ընդ եղբարցս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
troop, band, company, flock, group;
—ս տալ, առնուլ, to enrol soldiers, to levy troops;
—ս տողել, to collect a multitude, to raise a troop;
—ս ջախջախս ջարդոցաց հասուցանել, to make a slaughter.
Բազում այլ ջոլիրս ի բազմապատիկ անասնաց։ Ըստ հօտից եւ անդէոց եւ այծերամակաց ընդ այլոց ջոլրաց։ Ի վայրենի ջոլիրս։ Ջոլիրք ընտանեաց՝ միանգամայն եւ վայրենեաց. (Փիլ.։)
Մի գայլ զբազում ջոլիրս հօտից հալածեաց։ Ի ջոլիրս անասուն կենդանեացն. (Պտմ. աղեքս.։ Պիտ.։)
cf. Ջոլիր.
Ետու եւ ջոլորիս եղանց, եւ ջոկս զուարակաց։ Գայլքն զջոլորս հօտիցն պահէին զգուշութեամբ, եւ զանգեայս արջառոցն. (Ուռպ.։)
cf. Ջոլիր.
Ետու եւ ջոլորիս եղանց, եւ ջոկս զուարակաց։ Գայլքն զջոլորս հօտիցն պահէին զգուշութեամբ, եւ զանգեայս արջառոցն. (Ուռպ.։)
rivulet.
Ի հարաւոյ կողմանէ հին ջրագնաց՝ ովդէ։ Շրջեցայց զպարսպաւն, եւ գտից արդեօք ջրագնաց. (Ուռ։ Վրք. հց. ձ։)
behind, hind part, back;
—կուսէ, behind, from behind;
—կուսէ կալ, to remain or stay behind;
— ձգել, to put in the last place.
Յետկոյս կորացան կրուկք ոտից նոցա. (Եղիշ. ՟Է։)
in the plural number;
often, many times;
cf. Յոգնական.
Եզակի ասէ, կե՛ր. յոգնակի ասէ, մի՛ ուտիցէ՛ք։ Իբրեւ զԱստուածսն՝ յոգնակի ասացեալ է։ Յոքնակի ասաց՝ մանկունս։ Բարւոք ասացեալ է յոքնակի (աչք). ոչ մի ակն բացեալ, այլ՝ զամենայն աչս, որ յոգւոջ են. (Փիլ.։)
very talented;
polymathic.
Որ այդքան յոգնահանճարս գտանին ժամանակիս առ խուզմունս իմաստիցն խորս. (Նանայ.։)
Յառաջեալ ի գիտութիւն յոգնահանճար իմաստիցն իրողութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
polyophtalmous;
polyopic;
polyommatic.
Յաճախք ի գիտութիւնս իմաստից ըստ յոգնաչեան (կամ յոգնաչեայն, կամ բազմաչեան) գոլոյ։
cf. Բազմատեսիլ.
Եւ յայլոց յոքնատեսիլ ներտից եւ արմատոց հերքեալ։ Յոքնատեսիլ ծաղկանցն սաղարթացեալ բրաբիոն. (Մագ. ՟Կ՟Բ։)
very wise, learned, erudite.
Նա ժողովօղ զյոքնիմաստին (կամ յոգն իմաստին՝) անուանեցաւ իսրայէլին (կամ յԻսրայէլին)։ Յունականին ներհուն եղեալ՝ յոգնիմաստիցն մակացեալ. (Շ. յիսուս որդի. եւ Շ. վիպ.։)
abounding in gold.
Բազմարծաթ եւ յոքնոսկի ի մէջ շատից էր (Աբրահամ). (Փիլ. իմաստն.։)
much, great, much of, a great deal of;
—ք, many, several;
—ք ի մարդկանէ, most men, most people, the generality of mankind;
— անգամ, many a time, often.
Զյոլով մասն աշխարհիս։ Եկեալ յոլովից կողմանց։ Մինչ յոլովից (կամ շատից՝) մկրտել յանհաւատից. (Խոր.։)
to cause to abound or increase, to augment, to multiply;
cf. Յոլովանամ.
Գիտիցեմք յարդարութիւն յոլովել։ Յոլովեսցէ յողորմութիւն։ ՅԵգիպտոս յոլովեաց աստուածպաշտութիւնն. (Խոսր.։ Յհ. գառն.։ Վրդն. աւետար.։)
to cause to abound or flow in abundance, to deluge with, to pour out abundantly;
to augment, to increase;
to be full of, to abound, to superabound, to stream or flow copiously;
to overflow, to run over;
to flood;
to be gorged with, to swim in abundance;
— զափամբք, to overflow, to rise above the banks.
Ահա ոմանք ի պահապանացն յորդեցան մտին ի քաղաքն՝ պատմել քահանայապետիցն. (Եղիշ. յար.։)
exhorted, encouraged;
prompt, ardent, diligent, eager, desirous;
copious, abundant;
andante;
exhortation;
— սրտիւ, կամաւորութեամբ, heartily, willingly, gladly;
— փութով, diligently, eagerly, promptly, readily;
— լինել, to exhort, to incite, to induce;
— երգել, to sing andante;
առ ի — վաստակոց, to inspire with the taste for labour, to incite to work.
Մայրն Մարիամ հառաչմամբ յորդոր, կայր գրկապատեալ ոտիցն ահաւոր։ Ցնծայր յորդոր գետն Յորդանան. (Գանձ.։)
when;
since, as;
— or յո՞րժամ, when ?
Յորժամ գլուխ էր ի կողմն արեւմտից, հարկ էր աջակողմեան լինել ընդ հարաւ. (Բրսղ. մրկ.։)
to seek, search or inquire after, to make search for, to ferret out, to hunt after;
to examine, to discuss;
to agitate, to move, to trouble;
to excite, to incite, to provoke, to stir up, to move sedition;
— զծով եւ զցամաք, to seek everywhere for, to ransack;
— խնդիրս, to breed disputes, to excite quarrels.
Յուզէր զջուրսն ... ջուրքն յուզիցին։ Յուզեցաւ խնամք իմ։ Աղաղակէին յուզեալք ի քահանայապետիցն։ Ծովն ի սաստիկ հողմոյ շնչելոյ յուզէր։ Յոյժ յուզեաց զսրտմտութիւն բարկութեան Անտիոքայ ի վերայ անօրէն Շիմոնի։ Յուզեն հանապազ զժողով նոցա։ Որ մանաւանդ խնդիրս յուզեն.եւ այլն։
cf. Յուլացուցանեմ.
Բանս խօսին յուղօղս ախտից. (Նեղոս. (այլ ձ. յուզօղս. բայց յն. մեղկացուցիչս)։)
jujube.
Յանմտից ոք եհար զյունապի, կարծելով զնա դժնիկ. (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Ը։)
jujube-tree.
Յանմտից ոք եհար զյունապի, կարծելով զնա դժնիկ. (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Ը։)
to join, to unite, to tie, to bind, to annex;
to articulate, to pronounce, to utter;
to feign, to contrive, to invent;
to compose, to form.
ՅՕԴԵԼ. Յարմարել զյօդաւոր բարբառ կամ զնշանակ իմաստիցն, կցկցել զբան. հայթհայթել, կարկատել. ձեւացուցանել, խոխոտել. հնարել պատճառանս.
cf. Յօժարագոյն.
Քաջապէս մտին յօժար ի կապանս բանտիցն. (Տաղ.։)
natural bent, disposition, inclination, propension, proneness, tendency, taste;
յօժարութեամբ, willingly, voluntarily.
Յօժարութիւն ոգւոյ։ Գնացին այր ըստ յօժարութեան սրտից իւրեանց ի չարիս։ Կատարեսցէ զյօժարութիւն սրտի իւրոյ.եւ այլն։
cf. Յօշեմ.
Կապարանք զըստին հաստուածոյ յօշատեցաւ։ Սո՛ւր սուսերաւ սաստից զգայութիւնս բնութեանս յօշատի. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Զ։)
fitting up, adjustment;
formation, fashion;
composition, organization, structure;
construction;
furniture;
embellishment, ornament, decoration;
disposition;
harmony.
Յօրինուածովք եղեւնափայտից։ Պատեալ ոսկւով իջելով ի վերայ յօրինուածոյն (կամ յօրինուածին)։ Զձեւ եւ զյօրինուած. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 9. 35։ Եզեկ. ՟Խ՟Գ. 10։)
cf. Կանխագիտութիւն.
Նախագիտութիւն. որ է իմաստ եւ վարդապետութիւն բժշկական արուեստից. (Մխ. բժիշկ.։)
Providence;
foresight, prevision, care.
Ի ձեռն ծնողացն նախախնամութեան իմաստից. (Պիտ.։)
known before;
prescient, knowing beforehand.
Սիւնհոդոսական հրամանաւ առաքելոցն՝ նախածանօթս հատուցելոցն հեթանոսաց զթեթեւագոյնսն աւանդել. (իբր նորա հաւատից. Ագաթ.։)
created, born or produced first;
bearing young for the first time;
first-born;
նախածինք, cf. Նախնիք.
Ծնունդ գոլով նախածնին, եւ բնաւորապէս նորին ախտից հետեւեալ. (Սկեւռ. աղ.։)
cf. Նախասացիկ.
Եկեալ ի վախճան ժամանակի բացակատարեաց տէրն զնախասաց բարբառն աստուածազգեստից։ Եկեալ կատարեաց զնախասաց բարբառ մարգարէիցն. (Զքր. կթ.։)
predicted, foretold.
Եկեալ ի վախճան ժամանակի բացակատարեաց տէրն զնախասաց բարբառն աստուածազգեստից։ Եկեալ կատարեաց զնախասաց բարբառ մարգարէիցն. (Զքր. կթ.։)
cf. Նախածին.
Նուիրել ասէ յԵրուսաղէմ զնախծինս հօտից. (Նախ. օրին.։)
to get humid, moist.
Նամիլ երաշտից, զովանալ ջերից, ջերանալ ցրտից. (Գանձ.։)
incredulous, unbelieving;
superstitious.
(Միտէ) ի խաւարային կողմն մոլորութեան բանսարկուին, եւ հետեւի նանրահաւատիցն. (Լմբ. ժղ.։)
dyeing.
Ի նարօտաներկութիւնս, յոստայնանկութիւնս, այլեւ յամենայն օրինակ արուեստից. (Կանոն.։)
the first month of the ancient Armenian calendar, (August).
Նաւասարդի՝ նոր ասի, այսինքն սկիզբն տարւոյ, կամ ա՛րդ է ժամանակ նաւելոյ։ Հայոցս է ի վերայ որդւոց Հայկինն, եօթն արու, նաւասարդ, հոռի, եւ այլն. եւ երեք դուստր, մարերի, եւ այլն. եւ երկու ի վերայ եղանակացդ, մարգաց, եւ հոտից։ Իսկ աղուան ամիս նաւասարդուլ, որ է նաւասարդեցի. այսինքն ի թոռանց է, ի յուստերաց կամ ի դստերաց. (Վանակ. տարեմտ.։)
cf. Նգեմ.
Թոքին ի ձեռն հանապազորդ շարժման ձգելով առ ինքն զաղին՝ ընդարձակէ առ ի ձգումն օդոյն զանցս մտիցն, եւ նգելով դարձեալ ի դուրս փչել զ՝ի ներքս արգելեալն պատրաստէ. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
to demolish with levers or crow-bars, to dismantle, to throw down, to raze.
Թոքին ի ձեռն հանապազորդ շարժման ձգելով առ ինքն զաղին՝ ընդարձակէ առ ի ձգումն օդոյն զանցս մտիցն, եւ նգելով դարձեալ ի դուրս փչել զ՝ի ներքս արգելեալն պատրաստէ. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
idolatrous sacrifice or oblation.
Յաշտից տեղիք թագաւորացն Հայոց Մեծաց (յԱշտիշատ կամ Աշտիշատ Տարոնոյ). (Ագաթ.։)
Կերան զյազեալն ի յաշտիցն։ Զոհեցին, եւ կերան յաշտիցն։ Ընդ յաշտ ամենեւին մի՛ մերձենալ. (Կանոն.։)
succession;
inheritance;
continuation, order, series;
— իրաց, series of affairs;
— աղետից, եղեռնութեանց, succession, concatenation, series of misfortunes, of crimes.
skirmish, brush.
Ի յառաջամարտիցն ի ճակատն եթէ ոք հարու զթշնամին։ Յառաջամարտ եղեալ (ընդդէմ) սատանայի. (Մխ. դտ.։ Ճ. ՟Բ.։)
cf. Յառաջամարտիչ.
Ի յառաջամարտիցն ի ճակատն եթէ ոք հարու զթշնամին։ Յառաջամարտ եղեալ (ընդդէմ) սատանայի. (Մխ. դտ.։ Ճ. ՟Բ.։)
skirmisher;
champion;
— զօրք, the flower of the army.
Ի յառաջամարտիցն ի ճակատն եթէ ոք հարու զթշնամին։ Յառաջամարտ եղեալ (ընդդէմ) սատանայի. (Մխ. դտ.։ Ճ. ՟Բ.։)
cf. Յառաջասացեալ.
Հեռանալ յառաջասացեալ հայհոյութենէ։ Խոստովանեա՛ յառաջասացելոցն զքեզ մի ոք գոլ ի չարապաշտից. (Յհ. իմ. երեւ.։)
predicted, foretold, prophesied.
Հեռանալ յառաջասացեալ հայհոյութենէ։ Խոստովանեա՛ յառաջասացելոցն զքեզ մի ոք գոլ ի չարապաշտից. (Յհ. իմ. երեւ.։)
foresight, prevision.
Տեսեալ օրըստօրէ զօրավարին Հայոց զիմաստից զառաջատեսութիւն (կամ զառաջատութիւն). (Փարպ.։)
advancement;
artistic progress.
Պատճառք կենդանութեանս մերոյ, եւ յառաջխաղացութեանս (կամ յառաջախաղացութեանս)։ Ըստ անցնիւրն արհեստից յառաջխաղացութեան հանդերձ կրթութեամբ։ Պատճառ զանազան արհեստիցն յառաջխաղացութեան. (Պիտ.։)
bottom;
pavement;
floor;
ground, earth;
the buttocks;
— հայրենի or հայրենեաց, native land or country, birth-place, home;
— գետոց, canal, bed of a river;
— աղիւսակերտ, brick pavement;
— սալայատակ, stone pavement;
— նաւու, keel of a ship;
առ —աւ կործանել, քանդել մինչեւ ց— or —ս, to raze to the ground, to level or lay even with the ground, to demolish, to raze or pull down;
to sap, to undermine;
լի լինել գետոյն յամ —ս իւր, to be swelled very high, to rise, to swell beyond, to overflow.
(որ յոչն ունել զնախդիր ի, կամ յունելն զնախդիր զ, կարծի գրեալ ի բնէ Ատակ. լծ. ռմկ. տակ. մանաւանդ ոտից տակ. զի յա, է որպէս այագ. այսինքն ոտն, որ եւ աք ասի. նոյն է վր. իատա՛կի. լծ. եւ հյ. գետին. եւ յն. է՛տաֆօս) ἕδαφος solum, pavimentum. Ոտնատեղի. երես երկրի. հողն կոխեալ. ստորին կողմն ամենայն խորութեան. ներքոյք. խարիսխ ստորին. եւ Խորք.