Your research : 1 Results for ծանր

Ծանր, նու, նունք, նունց exact entry

See full entry →

adj. gr. adv.

heavy, weighty;
massive, voluminous, great;
difficult, bard, onerous, laborious;
disagreeable, troublesome, importunate;
grievous, serious, preponderating;
sluggish, tardy, dull;
hard (of hearing);
strong, rank;
grave;
— քուն, deep sleep;
— կերակուր, indigestible food;
— շունչ, bad breath;
— հարուած, violent blow;
— կին, woman with child;
ծանունս սխալել, to be greatly mistaken;
ծանունս լսել, to give no ear, to pretend not to hear;
— թուիլ, to take ill, to be displeased, angry, enraged;
մի ինչ — թուեսցի քեզ, do not take it ill, do not be displeased;
— է քեզ բանգ այդ, the thing is above your ability;
— է ինձ, that is a heavy sacrifice for me;
թողէք զ— օրինացն, yon have omitted the weightier matters of the law;
heavily;
grievously;
deeply;
vigorously;
seriously;
painfully.

Etymologies (3)

(-նու, -նունք, -նունց) «կշիռով ձանը», փոխաբերաբար նաև «սաստիկ, շատ, հաստ, թաւ (ձայն), ծանրաշարժ, դժուարին, թանկագին, ժանտ, դաժան» ՍԳր. Եփր. ել. Ոսկ. մ. բ. 13. «յղի» ԱԲ. ո-րից ծանրանալ ՍԳր. Մծբ. ծանրել Ել. ժէ, 12. Սեբեր. ծանրութիւն ՍԳր. Եզն. ծանրա-նաւել Գծ. իէ. 7. ծանրարթուն «ուշ արթ-նացող» Ոսկ. ա. տիմ. և ես. ծանրաբան Ոսկ. Բ կոր. ծանրաձայն Ես. լգ. 19. ծան-րախօս Ես. լե. 6. ծանրանդամ Վեցօր. ծան-րաբեկ Վեցօր. ծանրաբեռն Օր. լ. 11. Ոսկ. ձանրագին Մտթ. իզ. 7. Եզն. Վեցօր. գլխա-ծանրիլ Պիտ. նոր բառեր են ծանրաբարոյ, ծանրակշիռ, ծանրաչափ ևն։

= Փոխառեալ է կովկասեան լեզուներից. հմմտ. վրաց. წონა ծոնա «ծանրութիւն. կշռել», აწონა ածոնա «ծանր կշռել, ծանր լինել», საწონი սածոնի «ծանրութիւն, կշիռ, կշռելու գործիք», լազ. ծին «կշռել», ծիների «կշռուած»։-Աճ.

ԳՒՌ (dialectal) Պլ. ձանրը, ձանրը, ձարը, Զթ. ձօնրը, ձոնրը, Ալշ. Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Վն. Տփ. ծա՛նդըր, Գոր. ծա՛նդրը, Ախց. Կր. ծանտր, Սլմ. ծա՛նդըռ. Տիգ. ձանդր, Սչ. ձա՛նդրը, Ննխ. ձա՛ն-դըռ, Ագլ. ծո՛ւնդըր, Հմշ. ձօնդրը. Ռ. Սեբ. ձա՛նյը, Խրբ. ձայր, Պրտ. ձայրը, Ասլ. ձէօ՝րյը, Հճ. ձօր, ձօրը, Ակն. ձօլը։ Գաւա-ռականների մէջ գործածւում է նաև նոր ի-մաստներով. ինչպէս՝ «դժուար, լուրջ, խուլ, վիրաւորական, թանկ, յղի, մի քիչ նեխու-ած». որոնց համար հմմտ. արաբ. [arabic word] ϑaql «ծանր. 2. յղի. 3. ականջը խուլ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 154), թրք. [arabic word] aγer «ծանր, լուրջ, մի քիչ հոտած, խուլ» ևն։ Նոր բառեր են ծանրաբան «ծանր գործ», ծան-րագոգոթ, ծանրած, ծանրոց, ծանրանց, ծանրապար, ծանրկեկ, ծանրքաշ, ծանրոտք «յղի» (հմմտ. Առաք. պտմ. 356. Կանայք յղիք և ծանրոտք) ևն։

NBHL (10)

Ծանր է քար։ Որպէս բեռն ծանր։ Բեռինս ծանունս։ Ծանր ամբոխիւ։ Զօրու ծանու։ Ծանր անուր, կամ վնաս, գիշեր, գործ, բան, բարբառ։ Պատուիրանք կամ թուղթք ծանունք։ Ծանր է քեզ բանդ այդ։ Ծանր է յաչս ամոնի առնել ինչ նմա։ Ծանր թուեցաւ նմա։ Մի՛ ինչ ծանր թուեսցի քեզ։ Զծանր ծանր օրինացն. այսինքն զծանրագոյն իրս, եւ այլն։

Ծանր վիշտ տանջանք, աղէտ։ Ի ծանր ծանր աղէտից. եւ այլն։

Ըստ ծանր խոհականութեանն իւրոյ հայեցեալ նկատէր. (Փարպ.։)

Ի վերայ արկանեմք զկարծրագոյն զդեղն, եւ ծանր ըմպելին. (Ճ. ՟Ա.։)

Որ ծանրն է քան զամենայն չարիս՝ մարդասպանութիւնն։ Յոյժ դժուարաւ է ասելի եւ ծանր առ իմանալ բանս. (Մեկն. ղեւտ.։)

Ի նիկիական կանոնսն ընդէ՞ր չէ այդպէս ծանր գրեալ (յանցանքն այն). (Կանոն.։)

Βράδης. Tardus. Յամր. ծանրաշարժ. պադը.

Եղիցի ամենայն մարդ արագ առ ի լսել, եւ ծանր առ ի խօսել, եւ ծանր առ ի բարկանալ. (Յհ. ՟Ա. 19։)

Լիջիր դու հաւատարիմ յամենայնէ ի ծանր յափշտակելոյ անտի. (Ժող. ՟Ե. 8.) (որ չիք ի յն. լտ)։

Ականջօք իւրեանց ծանր. կամ ծանունս լուան. (Գծ. ՟Ի՟Ը. 28։ Ես. ՟Զ. 10։ Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 15։)


Entries' title containing ծանր : 56 Results

Գլխածանրութիւն, ութեան

See full entry →

s.

heaviness of the head.

NBHL (1)

Արբեցութեանց գլխածանրութիւնք. (Բրս. պհ. ՟Ա։)


Ծանրաբան

See full entry →

adj.

rigid, severe, biting, sharp, bitter, pungent.

NBHL (2)

ծանր բանիւ, խիստ, դժուարալուր.

Բանք նորա ծանրաբանք են սաստիկ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)


Ծանրաբարոյ

See full entry →

adj.

grave, serious;
authoritative, staid, reserved, proud, majestic.


Ծանրաբարոյութիւն, ութեան

See full entry →

s.

gravity, seriousness.

NBHL (2)

Մի՛ ծանրաբար եւ տարժանապէս բերիլ առ որս ընդ իշխանութեամբն. (Նիւս. բն. ՟Ա։)

Տե՛ս թէ որպէս ծանրաբար գրեն յաղագս նոցա, որ դաւաճանօղքն էին. (Ոսկ. գծ.։)


Ծանրաբեկ

See full entry →

adj.

oppressed, sinking.

NBHL (2)

Ի ծանրութենէ բեկեալ, կամ կորացեալ մօտ ի բեկումն.

Ի ծանրութենէ հասկոյն գլխարկեալ գտանիցի ծանրաբեկ ի յերկիր անկեալ. (Վեցօր. ՟Է։)


Ծանրաբեռն, ռինք, ռանց

See full entry →

adj.

heavy, onerous;
oppressive;
difficult.

NBHL (9)

ὐπέρογκος supra modum tumidus, gravis βαρύφορτος, πεφορτισμένος onustus, oneratus φορτικός onerosus. Ունօղ զբեռն ծանր, կամ զծանրութիւն բեռին, բառնալին, եւ բարձօղն.

Պատուիրանքս այս ո՛չ ծանրաբեռն ինչ է. (Օր. ՟Լ. 11։)

Հարկ ինչ. ծանրաբեռն։ Ծանրաբեռն բեռինք, կիրք, ծառայութիւն, աշխատութիւն. (Բրս. հց. ՟Ժ՟Դ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։ Նար. ՟Ձ՟Դ։ յհ. կթ։ Ոսկ.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։)

կրէին կիրս ծանրաբեռինս ի զէն եւ ի ճակատամարտ. (Արծր. ՟Բ. 2։)

Եկա՛յք առիս ամենայն աշխատեալք, կամ վաստակեալքդ եւ ծանրաբեռինքդ. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. յհ.։ Սարգ. յկ. ՟Թ։ Վրք. հց. ՟Ա. եւ ՟Ի՟Ա։)

ոչ զաշխատեալսն միայն ասէ, այլ եւ ծանրաբեռինսն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։)

Աշխատելոց եւ ծանրաբեռանց. (Շ. թղթ.։)

Բազումք ծանրաբեռինք մեղօք՝ ջերմեռանդ ապաշխարութեամբ թեթեւացան. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)

Նաւ մի ծանրաբեռն ի ծովեզերին եղեալ. (Սոկր.։)


Ծանրաբեռնի, նեաց

See full entry →

cf. Ծանրաբեռն.

NBHL (2)

Ամենայն ուրեք մխիթարէ զլսողսն, եւ չառնէ ծանրաբեռնի։ Զի մի՛ ծանրաբեռնի առնիցիմք զմիտս ձեր. (Ոսկ. եփես.։)

Չլլկիմք երբէք իբրեւ՝ ի ծանրաբեռնեաց ինչ, այլ բազում յամենայն կողմանց ինչ, այլ՝ բազում յամենայն կողմանց շահիցիմք հեշտականութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)


Ծանրաբեռնեմ, եցի

See full entry →

va.

to oppress, to overload.

NBHL (10)

φορτίζω, -ομαι onero, -or ծանրացուցանել բեռամբք (մանաւանդ զանձն). բեռնաւորել։ Առաւել՝ կ. հ. բեռնաւորիլ ծանր բեռամբք. եւ Ծանրաբեռն լինել.

Ի ծաղկաց ծանրաբեռնեալ գան ի մեղուանոցն. (Գր. սարկ. լուս.։)

Մի՛ ծանրաբեռնեսցուք առաւել քան զոր կարեմս բերել. (Ածաբ. մկրտ.։)

Ոչ ծանրաբեռնեցայց ձեզ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)

Եկայք առ իս ամենայն աշխատեալք եւ ծանրաբեռնեալք. (Եփր. աղ.։)

Կոչէ բանն տեառն զծանրաբեռնեալսն՝ խոստովանութեամբ յապաշխարութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)

Զծանրաբեռնեալքս եւ զտաժանեալքս մեղօք. (Ժմ.։)

Մեղաւորքն ծանրաբեռնեալք անօրէնութեամբ. (Զքր. կթ.։)

Բազմութեամբ յանցանօք ծանրաբեռնեալ է անձն իմ. (Շար.։)

Որ ծանրաբեռնեալս եմ յանցանօք. (Կաղանկտ.։)


Ծանրաբեռնութիւն, ութեան

See full entry →

s.

additional burden, surcharge.

NBHL (4)

Բեռն ծանր. ծանրութիւն. դժուարութիւն.

Իսկ ի տրտմականսն՝ ծանրաբեռնութեանն ի ներքոյ դնանիլ տկար բնութեանս. (Յհ. իմ. ատ.։)

Առանց զզուանաց ծանրաբեռնութեան. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)

Տրտմութիւն է մեզ ծանրաբեռնութիւն մեղաց. (Լմբ. սղ.։)


Ծանրաբերձ

See full entry →

adj.

heavy, ponderous, weighty, burdensome.

NBHL (2)

Իբր Ծանրաբարձ. բարձեալ բերօղ զծանր եւ զբազում իրս. յն. բիւրաբեր, կամ բիւրաբարձ.

Նաւ ծանրաբերձ. (տպ. ծանրաբեռն. Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)


Ծանրագին, գնի

See full entry →

adj. adv.

dear, costly, of great priee, precious;
very dear, very costly;
— գնի դնել, վաճառել, to buy or sell dear.

NBHL (6)

Շիշ իւղոյ ծանրագնի. (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 7։)

Եթէ զոսկւոյ ասիցես, եթէ զականց պատուականաց եւ ծանրագնից. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)

Մի ծանրագին լինիր. (Բրս. սղ.։)

Զմարգարիտ պատուական եւ ծանրագնի (կամ ծանրագին). (Եփր. աւետար.։)

Վաճառէր թեթեւագին, եւ գնէր ծանրագին. (Բրսղ. մրկ.։)

Ոչ գնեմ այդչափ ծանրագնոյ. (Ոսկ. ապաշխ.։)


Ծանրագնաց

See full entry →

adj.

slowly moving or pacing, sluggish.


Ծանրախաղաց

See full entry →

cf. Ծանրագնաց.

NBHL (1)

Եթէ պարանոց երկայն ունէր փիղն, ծանրագնաց եւ ծանրախաղաց առ ի պէտս իւրոյ դարմանոյն լինէր. (Վեցօր. ՟Թ.) յն. δυσμεταχείριστος , դժուարաձեռնարկելի։


Ծանրագործ

See full entry →

adj.

flagitious, villanous.

NBHL (1)

Որ գործէ ծանր յանցանս. ոճրագործ.


Ծանրաթախիծ

See full entry →

adj.

morose, melancholy, sombre;
— տրտմութիւն, deep grief or sadness.

NBHL (1)

Թախծագին. համակեալ ի ծանր թախիծ.


Ծանրալեզու

See full entry →

adj.

of a slow tongue or hard language;
lisping, stammering, stuttering;
— լինել, to have an impediment in speech.

NBHL (3)

βαρύγλωσσος, βραδύγλωσσος gravis vel tardus lingua, tardiloquus. Որոյ ծանր է լեզուն. յամրախօս. եւ Թանձրաբարբառ. լեզուն ծանտր.

Նրբաձայն եւ ծանրալեզու եմ ես. (Ել. ՟Դ. 10։ եւ Եպիփ. կուս.։)

Առ ժողովուրդ խորխօս ծանրալեզու. (Եզեկ. ՟Գ. 5։)


Ծանրախօս

See full entry →

adj.

cf. Ծանրալեզու.

NBHL (2)

Պարզ լիցի լեզու ծանրախօսաց. (Ես. ՟Լ՟Ե. 6։)

Այժմ պարզեսցին լեցուք ծանրախօսք. (Ճ. ՟Ը.։)


Ծանրալուծ

See full entry →

adj.

whose yoke is heavy;
burdeuous, hard.

NBHL (2)

Որ դնէ ի վերայ այլոց զլուծ ծանր.

Կամ վէմ (իմա՛) զբուռն ծանրալուծն սատանայ պահակն մեղաց. (Մամբր.։ Ճ. ՟Թ.։)


Ծանրալուր

See full entry →

adj.

rather deaf, hard of hearing;
grating, insupportable.

NBHL (5)

βαρυήκοος cui hebetes sunt aures, surdaster. Ծանր ի լսել. յամրալուր. անկաճը ծանր. եւ խօսք չհասկըցօղ.

Ի ծանրալուր ականջս բազում անգամ զնոյն հնչեցուցանել բան. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։ Ասող. ՟Գ. 21։)

Թանձրամիտ եւ ծանրալուր լինի առ ասացեալս։ Ծանրալուր լինի առ ասացեալս։ Ծանրալուր եղեալ՝ ոչ առնուն ի միտ. (Լմբ. սղ.։ Երզն. մտթ.։)

Ի ծանրալուր է աստուած ժողովրդեանս. (Լմբ. պտրգ.։)

Մի՛ զամենայն ծանրալուր եւ դժուարակիր բեռինս ի վերայ ամեհելոցն հոսեսցեն. (Մանդ. ՟Ը։) (կամ գուցէ՝ Ծանրանուր։)


Ծանրախօսութիւն, ութեան

See full entry →

s.

impediment in speech.

NBHL (1)

Օգնական նրբաձայնութեան եւ ծանրախօսութեան (մովսիսի՝) ահարոն. (Ճ. ՟Ը.։)


Ծանրակաց

See full entry →

adj.

serious, sedate, steady.


Ծանրակիր

See full entry →

adj.

heavy, onerous;
insupportable, intolerable.

NBHL (2)

Ծանր. ծանրակիր.

Թեթեւացուցանել զլուծ բռնութեան ծանրակի բեռանց. (Արծր. ՟Բ. 6։)


Ծանրակշիռ

See full entry →

adj.

heavy, weighty;
of great value.


Ծանրաձայն

See full entry →

adj.

of unknown speech, of a foreign tongue.

NBHL (4)

βαρύφωνος cui vox est gravis. Որոյ ձայնն է ծանր, իբր ծանրախօս. եւ իբր Դժուարաւ լսելի կամ տանելի. ըստ յն. եւ խորաձայն. βαθύφωνος profundum habens vocem.

Զիշէր տեղեակ ծանրաձայնին վասն չլսելոյ. (Ես. ՟Լ՟Գ. 19։)

Բանս հաւանականս առ նոսա խօսէր. Իսկ նոքա իբրեւ ի ծանրաձայնէ ի բաց դառնային, ասելով, զի՞ բնաւ լսէք դմա. (Գէ. ես.։)

Մինն նրբալեզու եւ ծանրաձայն. (Ճ. ՟Գ.։)


Ծանրամարմին

See full entry →

adj.

corpulent, fleshy, plump.

NBHL (1)

βαρύσωμος gravis corpore, et robustus. Մարմնով ծանր. հարստամարմին.


Ծանրամեղ

See full entry →

adj.

sinning much

NBHL (2)

Որոյ ծանր են մեղք. բազմամեղ.

Խոստովանելոցն եւ հաղորդելոցն, թէպէտեւ ծանրամեղք իցեն, զերծանիլ ասէ. (Սարկ. լս.։)


Ծանրամիտ

See full entry →

adj.

stupid;
peevish, obstinate.

NBHL (2)

Ուսուցիչ, որ զծանրամիտս վարժել կարասցէ. (Կլիմաք.։)

Ոչ իմացան ասէ ի դէմս ինքեանց ասել զառակն, զի այնպիսի իմն ծանրամիտք էին. (Նանայ.։)


Ծանրամտիմ, եցայ

See full entry →

vn.

to be angry;
to be obstinate.


Ծանրամտութիւն, ութեան

See full entry →

s.

stupidity;
peevishness, obstinacy;
cowardice.

NBHL (4)

Որք յաղագս ծերութեան, եւ կամ ծանրամտութեան ըստ բնութեան ուսանել ոչ զօրէին. (Փարպ.։)

Յոյժ ամաչեցուցանելով եւ ծանրամտութեամբ է բանս. (Ոսկ. գծ.։)

Ի վերայ այնքան ծանրամտութեան եւ տրտնջման ապերախտիցն։ Մերժումս ոչ ըստ աստուծոյ անտես առնելոյն, այլ ըստ մեր ծանրամտութեանն. (Լմբ. սղ.։)

Հետեւի անազատականութեանն՝ փոքրաբանութիւն, ծանրամտութիւն, փոքրահոգութիւն. (Արիստ. առաք.)


Ծանրանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to weigh, to be heavy, to grow dull;
to increase, to grow heavier;
to grow worse, to become more grievous;
to be angry, enraged;
— աչաց, to be oppressed by sleep;
to become purblind, to lose one's sight;
— ականջաց, to become hard of hearing;
— կնոջ, to be with child;
— ումեք, to be a burden or a charge to, to molest;
ծանրացեալ ի հոգոց, loaded with anxieties;
careworn;
ծանրացեալ ալեօք, bowed down by the weight of years;
ծանրացեալ էր հասավաւ, he was very old;
ծանրասցի գործ նոցա, let more work be laid on them;
ծանրացաւ պատերազմն ի վերայ նորա, the battle went sore against him.

NBHL (11)

βαρέω, βαρύνομαι gravor, ponderor, katabare/w, -ru/nomai, e)pibaru/nomai degravor, modestia afficio. Ծանր լինել. եւ Տալ այլոց ծանրութիւն, նեղութիւն. սաստկանալ. խստանալ.

Որպէս բեռն ծանր ծանրացան ի վերայ իմ։ Փոքրել զհերս իւր. զի կարի ծանրանայր ի վերայ նորա։ Ծանրացան ձեռն յովսեփայ ի վերայ ամուրհացւոցն, կամ պատերազմն ի վերայ սաւուղայ։ Ծանրասցի անձն իմ ի վերայ նոցա։ Իբրեւ ետես փարաւոն, ծանրացաւ սիրտ նորա։ Գուցէ ծանրանայցեն սիրտք ձեր շուայտութեամբ։ Ոչինչ ծանրացայ ձեզ։ Գործէաքվասն չծանրանալոյ ումեք։ Մի՛ ծանրասցի եկեղեցւոցն. եւ այլն։

մեղք որ խոստովանի, թեթեւանայ. եւ որ ոչն խօստովանի, եւս քան զեւս ծանրանայ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)

Իբրեւ զդառնահոտ ծծումբ ի քիմս քո ծանրանան. (Կլիմաք.։)

Կրկին ծանրանան ինձ ցաւք. (Նար. կ.։)

Հիւանդացաւ, եւ ծանրացաւ յոյժ. (Ճ. ՟Ա.։)

ԾԱՆՐԱՆԱԼ. որպէս Դժկամիլ. նեղիլ. զայրանալ. չժուարիլ. ծանր համարել, կամ ծանր թուիլ.

Մեծացաւ բարկութեամբ՝ լի նախանձու՝ ծանրացեալ տրտմէր ի վերայ գործոցն եղելոց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 1։)

զոր անուանել յայսմ հետէ խուժիկ ծանրանամ. (Փարպ.։)

Բժիշկն հոգւոց եւ մարմնոց առանց ծանրանալոյ չոքաւ զկնի. (Երզն. մտթ.։)

Ծանրանայր սահեցելոցն յերկիր՝ նայել ընդ երկիրս։ Որ հանապազ ի դրունս դեգերի, ծանրանան ի նմանէ, եւ ոչ գթան. (Լմբ. ստեպ. եւ Լմբ. առակ.։)


Ծանրանաւեմ, եցի

See full entry →

vn.

to sail slowly.

NBHL (1)

Ի բազում աւուրս ծանրանաւեալք հասին ի հռովմ. (Վրք. ոսկ.։)


Ծանրանդամ

See full entry →

adj.

heavy limbed.

NBHL (1)

Արջ ծանրանդամ է մարմնով. (Վեցօր. ՟Թ։)


Ծանրաշարժ

See full entry →

adj.

slow, heavy, difficult of motion.

NBHL (4)

βραδυκίνητος tarde incedens, tardus. Որ ծանր շարժի. յամր. դժուարաշարժ.

Հանդարան եւ ծանրաշարժ։ Ծանրաշարժ լինել առ բարկութիւն։ Ծանրաշարժ ոտամբ, գնացիւք։ Բնութիւն կամ բան կամ լեզու ծանրաշարժ. (Շ. մտթ.։ Սարգ. Պիտ.։ Արշ.։ Վրդն.։)

Կամ Զոր դժուարին է շարժել. ծանր յոյժ.

Ո՛չ երկաթ, ո՛չ այլ ինչ ծանրաշարժ. (Անան. զղջ.։)


Ծանրաշնչութիւն, ութեան

See full entry →

s.

asthma, shortness of breath.

NBHL (1)

Յայտնի լինի այսպիսիս ի ձեռն ախտիցն ըռնգանցն ծանրաշնչութեան. (Նիւս. բն.) յն. մի բառ. κόρυζα gravedo.


Ծանրաշունչ

See full entry →

adj.

asthmatic.


Ծանրաչափ, ի

See full entry →

s.

barometer.


Ծանրաչափական, ի, աց

See full entry →

adj.

barometrical.


Ծանրաչափութիւն, ութեան

See full entry →

s.

gravimetry;
cf. Էջ.


Ծանրապտուղ

See full entry →

adj.

heavily laden with fruit.

NBHL (2)

Որոյ պտուղն է ծանր, եւ վայրաբերիչ ոստոց.

(Նռնենիս) նրբոստ եւ ծանրապտուղ՝ հոսեմ (զծաղիկս), զի մի՛ բեկայց. (Մխ. առակ.։)


Ծանրասիրտ

See full entry →

adj.

hard-hearted, flinty-hearted, obdurate, callous, unfeeling, insensible.

NBHL (6)

Դժուարաւ լսէ ծանրասիրտն. (Լծ. ածաբ.։)

Մինչեւ յե՞րբ էք ծանրասիրտք. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։ Խոր. ՟Բ. 89։)

Մատնեցաք ի ձեռս ծանրասրտի երկրորդն փարաւոնի. (Յհ. կթ.։)

Նման փարիսեցւոյն այն ծանրասրտի. (Մաշկ.։)

Մերթ՝ որպէս ծանրամիտ, կամ յոյլ.

Զի մի՛ ծանրասիրտ լիցուք՝ ըմբռնեալք շուայտութեամբ. (Իգն.։)


Ծանրաստամոք

See full entry →

adj.

overloaded with food

NBHL (2)

որ կրէ զծանրութիւն կամ զցաւ ստամոքսաց.

Ոմանք ծանրաստամոքք (այլ ձ. (ծանրաստամոկիք) ի մարդկանէ յորժամ կամիցին ըմպել զդառնադեղսն. Ոսկ. ապաշխ.։)


Ծանրասրտութիւն, ութեան

See full entry →

s.

cf. Խստասրտութիւն.

NBHL (2)

Զփարաւոնին ախտացաք զծանրասրտութիւն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)

Այս է ծանրասրտութիւնն, ցանկութիւնք իբրեւ զբեռն ծանրանան ի վերայ մտացն, եւ ոչ թողուն զնա ընթանալ յաստուածայինսն։


Ծանրատաղտուկ

See full entry →

adj.

burdensome, tiresome, wearisome, tedious, importunate, vexatious, insupportable.

NBHL (5)

իրաց ընկեցին զծանրատաղտուկ լուծն հեթանոսաց. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)

Ընկէց ամենեւին զծանրատաղտուկն լուծն մեղաց։ Ծանրատաղտուկ բեռինք են հոգք աշխարհիս. (Վեցօր. ՟Ե։)

Զի մի՛ ծանրատաղտուկ աշխարհասիրացն թուեսցին օրէնքն։ Զի մի՛ ծանրատաղտուկ զմեղադրութիւնն առնիցէ. (Շ. մտթ.։)

Ծանրատաղտուկ լինի ճառս բազմաբանութեամբն։ Ոչ ցուրտ է եւ ոչ ջերմն, այլ ծանրատաղտուկ եւ գարշելի. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. յայտն.։)

լսեն զծանրատաղտուկսն եւ զհակառակ սովորութեան բազմաց։ Ոչ միայն զծանրատաղտուկ (գոլն) առաքինութեանցն ածիցեմք զմտաւ, այլեւ զպսակէն եւ այլն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15. 16։)


Ծանրարթուն

See full entry →

adj.

sleepy, drowsy, somnolent;
ի — քուն տալ զանձն, to sleep profoundly.

NBHL (5)

Ծանր ի զարթնուլ. ոյր կամ ուր քունն է ծանր. յարթնութեան անգամ ծանրացեալ ի քոյ. քնէած.

Մի՛ լեցուք բաւին ծանրարթունք. (Ճ. ՟Գ.։)

(Արբեցողք) այգուցն յարուցեալք ծանրարթունք իբրեւ զխելագարս դանդաչիցեն. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)

Ամենեքին նման մեռելոց կան ծանրութիւնք. յն. ննջեալ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)

Ի ծանրարթուն քուն տացեն զանձինս. (Ոսկ. ես.։)


Ծանրացասումն, ման

See full entry →

adj.

full of anger, wrathful, out of all patience, furious, foaming with passion;
— լինել, to be enraged, to fume with passion, to become excited, provoked, quite exasperated, to fret fume, to give oneself up to bursts or fits of rage, to storm with passion;
— եմ, I am out of all patience.


Ծանրացուցանեմ, ուցի

See full entry →

va.

to increase in weight, to enhance, to weigh down, to load, to render heavy, onerous or grievous, to overload, to oppress, to aggrieve, to aggravate;
— զունկն, զականջս, to blunt the hearing, to stop the ears;
— զանձն կերակրովք, to stuff, to cram, to gorge oneself.

NBHL (1)

βαρύνω gravo, aggravo. Ծանր կամ ծանրագոյն առնել. սաստկացուցանել. խստացուցանել. պնդել. ի վայր հակել. ճնշել.


Ծանրացուցիչ, չի, չաց

See full entry →

adj.

aggravating;
— հանգամանք, — circumstances.


Ծանրաքայլ

See full entry →

cf. Ծանրագնաց.


Ծանրաքուն

See full entry →

adj.

sleeping soundly.


Ծանրեմ, եցի

See full entry →

vn.

to grow heavy or dull.

NBHL (4)

Ծանրէին ձեռքն մովսէսի. յն. ծանր էին. (Ել. ՟Ժ՟Է. 12։)

Մի՛ դու գործովք ծանրեալ զնաւս ընկղմեսցես. իբր ծանրացուցեալ. (Փիլ. յովն.։)

իբր աւելի քան զչափն ծանրէ, ընկղմի (նաւն). (Սեբեր. ՟Ժ։)

Մի՛ ումեք ծանրել. (Վրք. հց. ձ։)


Definitions containing the research ծանր : 463 Results

Կշիռ, կշռոց

See full entry →

s. adj. adv. ast.

balance;
steel-yard, weighing machine;
weight, heaviness, ponder-ousness;
equilibrium, poise;
equivalent, equal value, counterpoise;
proportion;
parallel, comparison, likening;
trial examination, ponderation, judgment;
equal, just, tantamount, equivalent, proportional;
equally, justly, exactly, proportionately;
perpendicularly, directly over, vertically;
ծանրոցք կշռոյ, counterpoise, the weights of a steel-yard or beam;
— դահեկանաց, money-scales;
— անօթոց, tare, tare & tret;
— հաւասարութեան, equilibrium, counterpoise;
— տեսակարար, յարաբերական, բացարձակ, specific, relative, absolute weight;
— քաղաքական, balance of power;
— տաղաչափական, the scan or measure of verses, prosody;
— գտակաւ, exactly, precisely;
— վերուստ ի վայր, in equilibrium;
perpendicularly, vertically;
կշռով, by weight;
զնոյն կշռով, as much, equally, of like measure or weight;
պաշտօնեայ կարգեալ յուղղութիւն կշռոց, officer appointed to mark weights & measures;
սահմանել զ—ս, to stamp with the public mark;
— արդար, correct balance, scales;
just weight;
— նենգութեան, false weight;
— ստութեան առնել, to falsify weights or scales;
զմէտ կշռոյն անայլայլակ ունել, to hold the balance evenly;
to counter-balance, to counter-poise, to counter-vail, to equipoise, to equilibrate;
դնել ինչ ի — ոսկւոյ, to pay exceedingly dear for, or at an extravagant rate;
դնել զգլուխ իւր ի կշիռս, to risk oneself, to incur danger, to run into jeopardy, to expose oneself to death, to carry one's life in ones hand, to encounter danger or death;
ի — մտանել, to be weighed, carefully pondered or considered;
ի — դնել զոք ընդ ումեք, ի — ընդ միմեանս արկանել, to compare with;
ի — բերեալ համեմատել, ի — համեմատութեան բերել ընդ ումե, to be compared with, to compare oneself with;
զ—ն ընդունել, առնուլ անդրէն զ—ն, to receive the equivalent, or in exchange;
կորուսանել զ— կայից, to lose the balance or equilibrium;
— հաշուի, balance, balance-sheet;
առնել զ— հաշիւ, to strike the balance;
— առնել զհաշիւ, to balance or settle an account;
Libra, the Balance.

Etymologies (1)

, ո հլ. «կշռելու գործիք» ՍԳր. «կշռի թաթ կամ նժար» Պղատ. տիմ. «քաշ, ծան-րութիւն» ՍԳր. «քննութիւն, համեմատու-թիւն, դատաստան» Սեբեր. Ոսկ. յհ. «ոտա-նաւորի չափ» Երզն. քեր. «կենդանակերպի անուն» Վեցօր. Շիր. «հաւասար, համեմատ, զուգակշիռ, ուղիղ» Ղկ. զ. 34. Վեցօր. Ոսկ. ա. տիմ. ժե. Եւս. քր. «հաւասարապէս» Եւս քր. Եզն. Վեցօր. «հաւասարութիւն, համե-մատութիւն» Ոսկ. փիլիպ. և յհ. ա. 9. Սե-բեր. որից կշռել ՍԳր. Կոչ. Եւս. պտմ. և քը Եզն. կշռիչ Ագաթ. կշռարար «իրաւարար» Սեբեր. կշռաւոր Եփր. ել. կշռորդ ՍԳր. Սե-բեր. կշռոց Մծբ. կշռուած Ագաթ. կշռութիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 1. հասարակակշիռ Վեցօր. հաւասարակշիռ Վեցօր. միակշիռ Ագաթ Վեցօր. պայծառակշիռ Ագաթ. զուգակշռել Փարպ. բարեկշիռ Պիսիդ. դրամակշիռ Ճառ-ընտ. Շիր. դատակշիռ Լմբ. առակ. դիւրա-կշիռ Լաստ. ծանրակշիռ, կշռադատութիւն (նոր բառեր) ևն ևն։ Գրուած է նաև կշեռ Սեբեր. Մանդ. Եփր. կարկտ. Զքր. կթ. մի-ջին հյ. կշիւռ Անսիզք 79, կշեռք REA 1, 243։ + եբր. [hebrew word] ︎ gšr արմատին+innս. բայց այսպիսի բառ չունի Gesenius17։

NBHL (2)

ζυγός, στάθμιον, σταθμός statera, bilanx, libra. որ եւ ԿՇԵՌ. (ռմկ. կշեռ, կշառք. արմատն երեւի քաշ, քաշել) Գործի չափելոյ զծանրութիւն իրաց, է՛ որ լծակաձեւ՝ հակաքարշ գիտով, եւ է՛ որ երկթաթ նժարօք. որ եւ ԶՈՅԳՔ կամ ԼՈՒԾՔ ԿՇՌՈՑ. եբր. մօզանիմ (երկական) եւ էպան.

ԿՇԻՌ. σταθμός pondus ὀλκή (լծ. թ. եօլչիւ ). Չափ ծանրութեան կշռելոյ. ծանրութիւն. կշռութիւն. cf. ԿՇՌՈՐԴ, եւ ձոյլ. ... եբր. միզփալ ՝ յորմէ մըսգալ.


Ստուար, աց

See full entry →

adj. gr.

large, great, voluminous;
thick, dense;
strong, lusty;
harsh, close;
— գունդ, բանակ, numerous, powerful army;
— ծանրութիւն, great weight.

Etymologies (1)

(ի-ա հլ. յետնաբար) «հաստ, թանձր, հոծ, ծանր» Գ. թգ. ժբ. 10. Ա. մև դ. 30. «թաւ (ձայն)» Թր. և Երզն. քեր. որից ստուարանալ Օր. լբ. 15. Երեմ. ե. 27. Ոսև բ. կոր. ստուարացուցանել Կիւրղ. թգ. ստու-արագոյն Բ. մնաց. ժ. 10. Փարպ. ըստու-րութիւն Փարպ. ևն։

NBHL (2)

որ եւ յն. սդիվառօ՛ս, սդէռէօ՛ս. στιβαρός, στερεός solidus, firmus. պ. սիդէպր, իւսդիւվար. սանս. սթա՛վառա. կամ ըստ սուրբ գրոց ՝ παχύς, παχύτερος crassus, crassior ἱσχυρός fortis. Հաստ. հաստատուն. պինդ. թանձր. հոծ. հարուստ. լայնանիստ. տոկուն. զօրեղ. բուռն. ծանր. գէր. ...

Հարկանել զնա բրօք ստուարօք։ Բասան ստուարս եւ երկայնս ունի կաղնիս։ Ստուար ծանրութիւն բեռանցս մեղաց։ Ստուար տէգ զինու մխելոյն ի կող ստեղծչին ադամայ. (Ճ. ՟Բ.։ Գէ. ես.։ Նար. ՟Ծ՟Ը. ՟Կ՟Զ։)


Խարբուխ, բխի

See full entry →

s.

catarrh, cold;
ծանր՝ թեթեւ —, severe, slight cold;
— գլխոյ, cold in the head;
— լինել, to catch a cold.


Կրեմ, եցի

See full entry →

va. fig.

to bear, to carry;
to convey, to transport;
to carry, to wear, to have on;
to hear, to sustain, to support, to endure, to suffer, to undergo;
— դժնդակս, to be pained, grieved, to suffer cruelly, to support ill treatment, to be very ill used, to be treated severely;
— զպատուհաս յանցանաց, to pay dear for, to smart for, to bear the consequences, to suffer the punishment of one's crime;
— զծանրութիւն գործոց, to bear the burden of affairs;
— անուն գեղեցիկ, to hear a distinguished name, to be renowned;
զամօթ —, to remain confused;
ընդ կրելոյն, in name only.

NBHL (1)

φέρω, φορέω, αἵρω, βαστάζω gero, gesto, porto, tollo, fero. (ի բառէս Կիր, զոյգ ընդ կուռն. կռնակ. Լծ. եւ լտ. ճէ՛ռօ, եւ արաբ. Ճէրր) Ըստանձնել. բարձեալ ունել զծանրութիւն ինչ ի վերայ թիկանց եւ ի ձեռին, կամ զիրս ինչ յինքեան. բառնալ. տանել. բերել. վարել. պարունակել. ունել. յանձին ընդունել կամ ստանալ.


Մեծաբեռն

See full entry →

cf. Ծանրաբեռն.

NBHL (2)

Ունօղ զմեծ բեռն. ծանրաբեռն. ծանրակշիռ.

(Ոտք փղի յարմարեալ են) բառնալ զեծաբեռն ծանրութիւնն բազմադէզն մարմնոյն. (Վեցօր. ՟Թ։)


Յամրալեզու

See full entry →

cf. Ծանրալեզու.

NBHL (1)

βραδύγλωσσος qui tardioris est linquae. Յամր լեզուաւ. ծանրալեզու. ծանտր կամ կամկար լեզու.


Յամրախօս

See full entry →

adj.

cf. Ծանրալեզու.

NBHL (1)

Յամր ի խօսս. ծանրախօս.


Շուք, շքոյ, շքի, շքով

See full entry →

s. fig. adv.

shadow, shade;
veil, head-cover;
honour, respect, consideration;
splendour, brilliancy, lustre, glory, magnificence;
pomp, parade;
protection;
— եւ ձեւք, ceremonial, etiquette;
— դնել, to honour, to pay honour, to respect, to consider, to compliment, to pay court to, to court;
զամենայն — եւ զպատիւ ունել, to give all the respect and honour due;
ի շքի եւ ի պատուի ունել, to hold in respect;
զանձն ծանր եւ ի շքի ունել, to be rave or serious;
— առնուլ, to be honoured or glorified;
շքով, with honour, gloriously, magnificently, pompously.

NBHL (1)

Զանձինո ծանր եւ ի շքի ունել. (Եփր. ՟ա. թես.։)


Բութ, բթի

See full entry →

adj. gr.

blunt, dull, whose edge is worn;
stupid, heavy;
— անկիւն, obtuse angle;
—, — շեշտ, ոլորակ, grave accent.

Etymologies (1)

«հաստ, գուլ, անհասկացող. 2. գուլ, ո՛չ-սուր. 3. ծանր, թաւ» Փիլ. Նիւս. ծն. Շնորհ. այբուբ. Երզն. քեր. «կէտառրու-թեան մէջ՝ նշանը» Թր. քեր. «90 աստիճա-նից մեծ անկիւն» Եւկղիդ. որից բթել Սիր. լ. 10. Վրք. և վկ. Ա. 370. բթիլ Ագաթ. Եղիշ. բթագոյն Փիլ. Պղատ. տիմ. բթահայեաց «ո՛չ-սրատես» Առաք. մոլ. բթացուցանել Շնորհ. ընդհ. Ոսկ. աւագ բշ. բթութիւն Նիւս. բն. Մագ. քեր. առանց սղումի՝ բութանկիւն Եւ-կըղիդ. նոր բառեր են՝ բթանալ, բթամիտ ևն։

NBHL (2)

ἁμβλύς obtusus, hebes Գուլ. պակասեալ ի սրութենէ կամ ի սայրից. նմանութեամբ՝ Թանձրամիտ. դանդաղ. ծանր, եւ մեղկ. վատ. գուլ. գիւնտ.

βαρύς (որ եւ Վառ ձայն, այսինքն ծանր). βαρεία ravis Ըստ քերականաց է մասն առոգանութեան, այսինքն ոլորակ հակադրեալ շեշտի՝ վայրաբերիչ ձայնի ծանրութեամբ. եւ նշան նորա՝ որ նոյնպէս կոչի բութ, է այս (՝).


*Խիպիլիկ, լկաց

See full entry →

s.

night-mare, incubus;
phantom;
bug-bear.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «մի տեսակ գիշե-րային երևակայական ոգի, մղձաւանջ, cau-chemar» Գառն. էջ 49 (Պահպանեա՛ զիս ի ևարծեաց ցնորից... ի բռնութենէն Բելիա-րայ, ի սաստից սատանայի, ի ծանրութենէ խիպիլկաց). որ և խպլիկ Բժշ. (Վասն խպլիկ ցաւոյն. կան ոմանք որ երբ ի քուն լինին, հանց թվի թէ իրք մի ի վերան նստաւ, և թէ ճիչէ՝ ձայնն ի դուրս չգայ և խօսիլ չկարէ, և ահաւոր թվի և երկնչի.-Քապոսն. խպլիկ ցաւն է)։

NBHL (1)

Պահպանեա՛ զիս ի կարծաց ցնորից. ի սաստից սատանայի, ի ծանրութենէխիպիլկաց. (Յհ. գառն. աղ.։)


Խիստ, խստաց, խստից

See full entry →

adj.

hard, stiff, harsh, tough;
sharp, strict, severe, rigorous, rigid, austere;
rough, rude;
cruel, merciless;
haughty, arrogant, supercilious, overhearing;
inflexible, obstinate, untoward, stubborn, untamable;
difficult, inaccessible;
—, խստիւ, harshly;
roughly, cruelly;
severely;
— բանք, harsh words;
— կեանք, austere, hard life;
խստիւ գնալ, to be blunt with;
to treat with brutality or severity, to maltreat;
—ս բարբառել՝ խօսել ընդ ումեք, to speak bluntly or harshly to, to say unpalatable things;
— է քեզ, it is hard forthee.

Etymologies (1)

, ի, ի-ա հլ. «կարծր, ամուր, պինդ, դժուարին, ծանր, դաժան, բուռն» ՍԳր. Եւս. պտմ. Սեբեր. Եզն. Մծբ. Եփր. ել. Կոչ. յետ-նաբար և արդի գրականի ու գաւառական-ների մէջ «յոյժ, շատ» նշանակութեամբ. հնագոյն օրինակն ունի Մամիկ. էջ 48 «Խիստ վաստակեցաւ Սմբատ յաւուրն յայն-միկ». աշխ. և գւռ. խիստ բարի, խիստ գե։ ղեցիկ, խիստ ճերմակ։ Նշանակութեան զար-սացման համար հմմտ. պրս. [arabic word] saxt և թրք. [arabic word] pek, որոնք նշանակում են «խիստ, կարծր, պինդ», բայց ածականների վրայ դրուելով նշանակում են «յոյժ, շատ». ինչ. պրս. saxt suxt «խիստ թոյլ», թրք. pek eyi «շատ լաւ», pek guzel «շատ գեղե-ցիկ»։ (Այս համեմատութիւնը տե՛ս նաև Մասեաց աղաւնի 1863, էջ 202)։ Գաւառա-կաններում էլ ունինք պինդ իբր գերադրա-կան մասնիկ. ինչ. պինդ աղէկ «ամենալաւ», պինդ մեծը «ամենամեծը» (այսպէս Բզ. Հմշ. Սլզ. Սվ.)։-Խիստ արմատից ծագած ձևեր են խստութիւն Սգր. Ագաթ. Վեցօր. Եզն. Ոսկ. խստանալ ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Բուզ. խստագոյն ՍԳր. Բուզ. Կոչ. խստաձայն Վե-ցօր. խստաբերութիւն Ագաթ. խստաշունչ Վեցօր. Բուզ. խստասիրտ ՍԳը. խստերախ Ագաթ. խստիւ Ա. թագ. ի. 7, 10. Խստաքար «որձաքար» Մծբ. ռամկաբար խստել «զօ-րանալ, սաստկանալ» (չունի ԱԲ). ինչ. «Այն-չափ խստեց սովն» Սմբ. պտմ. 88. խստա-պահանջ, անխստապահանջ (նոր բառեր)։

NBHL (1)

ԽԻՍՏ. Դժուարին. ծանր. անհարթ. դժնդակ. սաստիկ. բուռն.


Լորտ

See full entry →

adj.

inert, idle, lazy, sluggish.

Etymologies (1)

ՆՀԲ լծ. հյ. լորտու «օձ», յն. λορδός «ծռած, դէպի առջև հակուած, λορδόω «ծռիլ» Հիւնք. լտ. lurdus «ծանր, դան-դաղ». (բայց այսպիսի լտ. բառ չկայ, կայ ֆրանս. lourd «ծանր», որ յառաջա-նում է լտ. luridus «դժգոյն, դեղին» բառից)։

NBHL (1)

ἁργός piger. Ծոյլ. հեղգ. պղերգ. ծանրադանդաղ. անգործ. (գուցէորպէս Լորտու՝ այսինքն օձ պաղ). լըղքած. (իսկ յն. լօրտօ՛ս՝ է կոր, կքեալ, կարկամեալ).


Թանկ

See full entry →

adj.

dear, high priced;
precious;
— է, it is dear;
փոքր մի —, rather dear;
— մարմնով, corpulent.

Etymologies (1)

ևամ ԹԱՆԳ «մեծագին, սուղ» Տա-Ռև. ձմ. ճը. ամ. 109, Ուռհ. (առ Ստ. Լեհ.︎ «ծանրաշարժ» Բռ. ստեփ. լեհ. որից թանկու-թիւն «թանկ լինելը» Շիր. հացաթանգութիւն Մխ. այրիվ. 84. թանգարան «գանձարան» Յհ. կթ.-նոր գրականում արևելեան բառ-բառը միայն գործածում է թանկ կամ թանգ «մեծարժէք», որից թանկանալ, թանկազնել, բանկութիւն, թանկարժէք, թանկնոց կամ թանկանոց, բայց արևմտեան բարբառն էլ ունի թանգարան, թանգարանապետ, թանգա-րանական (միշտ գրուած գ-ով, թէև թանևա-գին գրւում է կ-ով)։

NBHL (1)

ԹԱՆԿ կամ ԹԱՆԳ. պ. թէնկ. Մեծագին, ծանրագին. եւ Ծանրակշիռ. ծանր. սուղ, ծանտր.


Թեթեւ, աց, ոց

See full entry →

adj. s. adv.

light;
active, nimble;
slender;
venial;
frivolous;
ease, leisure;
— ոտիւք, light-foot;
light-footed, nimble;
— ձեռն՝ վէրք՝ քուն, light hand;
slight wound;
light sleep;
— սուրճ՝ չայ՝ գինի, կերակուր, light wine;
weak tea;
slight repast;
weak coffee;
—ս յանցանել, to commit slight faults;
—ս կացուցանել, to lighten, to facilitate;
— լինել առ երդումն, to take an oath lightly or inconsiderately;
— ինչ թուիցի ձեզ ? — ինչ իցէ յաչս ձեր ? does that seem to you a light thing ? — եղեւ նմա յաշխատութենէ, he rested from his labours;
—, —ս, —ով, quickly, lightly, easily

Etymologies (2)

, ի-ա հլ. (յետնաբար ո հլ.) «թե-թև, ոչ ծանր. փխբ. նաև՝ դիւրին, թեթևա-միտ, արագ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 12 և տիտ. Կիւրղ. թգ. որից թեթևանալ Ողբ. դ. 19. թե-թևացուցանել ՍԳր. Եփր. թգ. թեթևութիւն Բ. կոր. ա. 17. Կոչ. թեթևագին Սեբեր. թեթևա-գոյն ՍԳր. Ագաթ. թեթևահաւատ Ուխտ. Ա. 14 (նորագիւտ բառ). թեթևանդամ Վեցօր. թեթևամիտ Ոսկ. ես. թեթևաթև Ոսկ. յհ. ա. 22. թեթևախելք Պղնձ. 35 (չունի ՆՀԲ). թե-թևսօլիկ, թեթևօրէն (նոր գրականի մէջ)։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. թէթեվ, Ախց. Գոր. Երև. Խրք. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. թեթէվ, Ասլ. թէթէվ, Սչ. թէթեֆ, Հմշ. Տփ. թէթիվ, Հճ. Ջղ. թիթեվ, Ղրբ. Շմ. թիթէվ, Ագլ. Զթ. թիթիվ. Մկ. Ոզմ, Տիգ. թի՛թըվ, Ալշ. թե՛տըվ.-թրքախօս հա-յոց մէջ՝ Ատն. թըթէվ (Արևելք 1888 նոյ. 8-9), էնկ. թէթէվ «թեթևաբարոյ» (Բիւր. 1898, 789)։-Նոր բառեր են՝ թեթևահոգի, թեթևլիկ, թեթևուկ, թեթևքաշ։-Նոյն բա՞ռն է արդեօք Սլմ. թեֆտըր «թեթև», որ է թևթր Վն. «թեթևամիտ, անխելք», որից թևթրա-խելք, թևթրահոգի, թևթրիկ, թևթրաոտ։ Չևափոխութիւնը կատարուած պիտի լինի ծանր-ծանտր բառի նմանութեամր.

NBHL (3)

κοῦφος levis ἑλαφρός levis et celer, velox (ի կրկնութենէ արդեօք բառիս Թեւ). Նուազ ծանրութեամբ կամ կշռով. ուստի եւ դիւրաթռիչ. արագընթաց.

Զոմն ծանր, եւ զոմն թեթեւ։ Ի թեւս թեթեւս մտաց։ Թեւոց թեթեւոց հողմոց։ Հոգիք թեթեւք ի ծանր մարմնի։ Թեթեւ պարզութիւն. (Նար.։)

Հաներ զերկաթն, թեթեւովն զծանրագոյնն. (Եպիփ. խչ.։)


Դաժան, աց

See full entry →

adj.

hard, harsh, rough, sharp, sour, atrocious, austere, morose, blunt, cross, fro ward, difficult, inaccessible, cruel, merciless.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. (գրուած նաև դարժան) «լեղի, դառնահամ» Եզն. Ոսկ. ես., «ծանր, գէշ, ժանտ (հոտ)» Ոսկ. լս. Վրք. հց., «տա-ժանելի, յոգնեցնող» Ոսկ. յհ. ա. 33, «դժըն-դակ, անողորմ, անգութ» Սեբեր. Բրս. պհ., որից՝ դաժանութիւն Օր. իթ. 18. Վեցօր. Ե-ղիշ., դաժանիլ «դժկամակիլ» Ոսկ. լհ. ա. 31, դաժանագոյն Ոսկ. մ. ա. և ես., դաժանաբա-բոյ Աթ. անտ., դաժանու «դաժան» ԱԲ, չա-րադաժան Մանդ., փշադաժան Թէոդ. խչ.-դարժան ձևն ունին Զքր. կթ. Մխ. երեմ. Լմբ. սղ. Ճառընտ.։


Դանդաղ, աց

See full entry →

adj.

slow, tardy, idle, heavy.

Etymologies (2)

«ծանրաշարժ, թուլամորթ» Նար. Լմբ. պտրգ., որից դանդաղիլ ՍԳր, դանդա-դագին Կոչ. 240. Եւագր., դանդաղագոյն Ոսկ յհ. ա. 3. և մ. ա. 2, դանդաղական Ոսկ. ես., դանդաղամած «թանձրամած» Բ. մկ. ա. 20. դանդաղկոտ Ոսկ. յհ. Պղատ. օրին. Խոսր.. անդանդաղ Առակ. զ. 11. Ագաթ.։ Նոր բառեր են՝ դանդաղաշարժ, դանդաղաքայլ, դան-ղաղկոտութիւն ևն։

ՓՈԽ (borrowing) Աղայեան, Աղբիւր, 1889, էջ 6 մև. զանից փոխառեալ է դնում վրաց. დანდალი դանդալի, որ ըստ Չուբինով, էջ 396 նշանա-կում է «աստիճան» և փոխառեալ է հայերէ, նից'-կայ նաև վրաց. դատանտալեբա «կըմ. կըմալ, տնտնալ, ասդին անդին սլքտալ», մո-տանտալե «սլքտացող, ծանրաշարժ», բայց նախաձայնը անհամապատասխան է։

NBHL (1)

ὁκνηρός tardus, segnis Տարտամ. ծանրաշարժ. յամր. յոյլ. պղերգ. վատ. թոյլ. տնտընացօղ, կամկար, ծոյլ, թուլամորթ.


Դժուար, աց

See full entry →

adj.

difficult, vexatious, incommodious;
rough, rugged;
—ք լերանց, rock, cragged or steep place;
ի — լինել, to be in agony;
ի — անկանել, to run the risk, to be in danger;
—օք բերել, to be afflicted.

Etymologies (1)

ԳՒՌ (dialectal) դժուար ձևը պահում են՝ Ախց. Կր. դ'ժվար, Ոզմ. դ'ժվmր, Մկ. տժվmր.-դժար ձևն ունին՝ Տփ. դժար, Երև. Ջղ. դ'ժար, Գոր. տժmր, Ակն. Խրբ. Սեբ. Ալշ. դ'իժար, Ննխ. դժար, դիժար, Մրղ. տիժար, Հւր. դիժmր Շմ. տիժար, Ղրբ. տժէր, Զթ. դ'իժոյ, դ'իժոր, Ագլ. դժէօր։ -Երկու ձևերը միասին ունին՝ Մշ. դ'ժվար, դ'ժար, Սլմ. դժվmր, տժmր, իսկ Տիգ. միայն թժվmր ձևը. -Սուչավայում բառս ջըն-ջուելով՝ գերմաներէնի ազդեցութեամբ փո-խանակուած է ծանր բառով։-Նոր բառեր են՝ դժուարահամբոյր, դժուարատամ. ոժուառա-տեղ, դժուարնալ, դժրուկ։

NBHL (2)

δυσχερής, δύσκολος, χαλεπός difficilis, arduus գրի եւ իբր ռմկ. ԴԺԱՐ. պ. տիւզվար, տիւզխար, որ եւ ԴԺՈՒԱՐԻՆ. Աշխատալի. ծանր. դժնդակ. խիստ. անհաճոյ. անհնար. անհնարին.

Մի՛ թուեսցի քեզ դժուար, այսինքն ծանր. (Խոր. ՟Բ. 78։)


Անուր, անրոց

See full entry →

s.

iron collar (of a pillory);
collar;
ring.

Etymologies (1)

, ո հլ. «օղակ» ՍԳը. որեռ անրա-պատ, անրափակեալ «անուրով պատած՝ փակած» Բենիկ. ծանրանուր Տօնակ. ան-րակ «վզի առաջի օղականման ոսկորները» Յոբ. լա. 22 (գրուած նաև անդրակ, ուր նր>նդր ձայնափոխութեան համար հմմա ծանր> ծանդը, մանը>մանդը ևն), կազ-մուած թարգմանաբար յն. ϰλείς բառից. որ նշանակում է «նիգ, սողնակ, կեռ, ձար-մանդ, վզի անրակ»։

NBHL (2)

κλοιός, κρίκος. vinculum, collare. Մանեակ կամ օղ ի փայտէ եւ յերկաթոյ՝ ի նուաճել զպարանոց մարդոյ կամ անասնոյ, որպէս եւ անցուցեալն ընդ քիթս. եւ Գործի տանջանաց. աղխ. եւ Ճարմանդ։ Իսկ նմանութեամբ՝ Լուծ ծառայութեան, ծանրութիւն, եւ այլն. հալգա. թասմա.

Անուր՝ ծանրօղ վզին, որ ոչ կարէ ի վեր հայել. (Լծ. նար.։)


Կապար, աց

See full entry →

s. bot.

lead;
caper;
caper-bush.

Etymologies (1)

, ո հլ. (յետնաբա՞ր նաև ի-ա հլ.) «արճիճ» ՍԳր. Ագաթ. «մատիտ, կապարեայ գրիչ» Շնորհ. մտթ. որից կապարեայ Զաք. ե. 7, 8. Ոսկ յհ. բ. 34 և ես. կաաարահատ Բուզ. գ. 10. կապարայօդ Արծր. կապարա-կիր Թեոփ. կապարանման Վրք. ոսկ. կա-պարագոյն (նոր բառ). սրանից է և կապա-րեալ «կապարի պէս ծանր» նորագիւտ բա-ռը, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Սոկր. 279 «Բան կապարեալ և հատեալ ոգւով» (բնագրում λόγος ἰστάμενος ϰαὶ ϰοπ-τόυενς πνεύματι. ուր կապարեալ բառի համապատասխանն է ἴστάμενος «կան-դուն, կանգնած», տե՛ս Զωϰρατους σχολ. ἐϰϰ. [arabic word] Oxford 1893, էջ 166)։

NBHL (2)

ԿԱՊԱՐ 2 (ոյ, ով, ովք, եւ ի, աւ, աց, օք.) գ. μόλιβδος plumbum. Արճիճ, հրահալելի թխագոյն՝ ծանր եւ կակուղ. եբր. օֆրէթ, կամ ափէրէթ. (իսկ պ. ապար ՝ է կապար հալեալ)։

Խիստ են մեղք, եւ ծանր քան զկապար։ Զըմռովք թաղեցաւ, որ առաւել քան զկապար մածուցանէր ընդ մարմնոյն զկտաւսն. (Ոսկ. յհ.։)


Կերատ, ի, աց

See full entry →

s.

carob-seed;
carat.

Etymologies (1)

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ մի-այն սեռ.-ի) «փոքր մի կշիռ է. չորս գարե-հատ, իբր այծեղջիւրի մէկ կորիզի ծանրու-թիւն» Շիր. էջ 27. նոյնը յետինների մօտ դարձել է ղերատ։ Աշխարհագրական առու-մով բառս յետոյ ստացել է «գօտի, երկրա-զնտի 1/2։ մասը» նշանակութիւնը. այս նո-ռագիւտ առումով գտնում եմ գործածուած կրկին գրչութեամբ էլ հետևեալ վկայու-թեանց մէջ. «Քսան և չորս կերատ է աշ-խարհս և չորեքտասաներորդն Լիբիա է». Մխ. այրիվ. էջ 42 «Քսան և չորս ղերատ է աշխարհս և զվեշտասանն Քուշանքն ունին և Հնդիկք. Քսանևչորս ղերատ է աշխարհս և 16 ղերատն նոքա են». Միխ. աս. էջ 248, sz3,

NBHL (1)

Բառ յն. κέρας, κεράτιον siliqua, carattus. Պտուղ եղջերենւոյ, եւ կորիզ նորա. ասի եւ ՂԵՐԱՏ. արաբ. պրս. գըրրադ, գըյրադ, ղըրադ, քէչի պօյնուզու չէքիրտէկի, չէքիրտէկ. Վարի ի չափս կշռոց. իբր ծանրութիւն չորից հատից ցորենոյ կամ գարւոյ։


Կիր, կրոյ, ով

See full entry →

s. chem.

lime;
calx.

Etymologies (1)

, ի հլ. «մի ներգործութեան ենթար-կուիլը» Պղատ. օրին. և տիմ. «գործածու-թիւն» Փիլ. այլաբ. «մարմնի կարիք, բնա-կան զգածմունք, որակութիւն, բնաւորու-թիւն» (անեզաբար գործածուած) Պիտ. Յճխ. Յհ. իմ. եկեղ. «զատիկ, պասեք» Իրեն. ցոյցք, էջ 20 (յն. πϰσγα բառը πά́σχειν «չարչարել, կրել» բայից հանելով, ըստ Վարդանեանի բացատրութեան՝ ՀԱ 1910, 303), որից ի կիր ածել, ի կիր աո-նուլ, ի կիր արկանել «գործածել, գործա-դրութեան դնել» Ագաթ. Եւս. քր. կրել «բառ-նալով տանիլ» ՍԳր. Ագաթ. «չարչարանքի ենթարկուիլ, տանջուիլ, տոկալ» ՍԳր. «ու-նենալւ, վրան կրել» ՍԳր. Եւս. քր. բարեկիր Բ. մակ. գ. 31. Բուզ. բարեկրիլ Պիտ. զի-նակիր ՍԳր. Եւս. քր. դժուարակիր Մտթ. իգ 4. դիակիր Փիլ. Յհ. կթ. դիւրակրելի Պիտ. իմաստակիր Ագաթ. խաչակիր Ագաթ. Կո-րիւն. խորհրդակիր Եւագր. ծանրակիր Ագաթ. ծիրանակիր Մծբ. կիրառութիւն «գործածու-թիւն» Թէոդ. մայրագ. կիրընդունակ Խոսրո-վիկ. կրաւորական Նար. Երզն. քեր. հրեշ-տակակիր Ագաթ. բեռնակիր Գ. թագ. բ. 35, 4ա 28. րեռնակրութիւն Ոսկ. ես. յհ. ա 4 ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև կրօն, որի վրայ տե՛ս առանձին։ Նոր բառեր են կիրառել, կիրարկել, անհամակիր, անհամա-կրելի, կրքոտ ևն։-Բոլորի հիմնական ի. մաստն է «բառնալով տանիլ»։

NBHL (1)

Բայ է բառ, որ ներգործութիւն է, գանեմ. եւ կիր, գանիմ. թրակ. քեր։ Թեթեւ, վերին. եւ ներհական սոցունց՝ կիր, ծանր, եւ ի խոնարհ ... զողորկ դարձեալ, եւ զխոշոր՝ կրի պատճառն ամենայն ոք տեսեալ. (Պղատ. տիմ.։)


Կիր, կրի

See full entry →

s. med.

wooden bowl, vat, trongh;
albura, morphew (a malignant itch). the suffering, passion, any exterior influence;
—, ի — արկումն, use, usage, common practice;
ի — ածել՝ առնուլ՝ արկանել, to put to use, to make use of, to employ, to use;
to practise, to put into practice;
to exercise;
չարաչաբ ի — արկանել, to abuse, to misuse.

Etymologies (1)

, ի հլ. «մի ներգործութեան ենթար-կուիլը» Պղատ. օրին. և տիմ. «գործածու-թիւն» Փիլ. այլաբ. «մարմնի կարիք, բնա-կան զգածմունք, որակութիւն, բնաւորու-թիւն» (անեզաբար գործածուած) Պիտ. Յճխ. Յհ. իմ. եկեղ. «զատիկ, պասեք» Իրեն. ցոյցք, էջ 20 (յն. πϰσγα բառը πά́σχειν «չարչարել, կրել» բայից հանելով, ըստ Վարդանեանի բացատրութեան՝ ՀԱ 1910, 303), որից ի կիր ածել, ի կիր աո-նուլ, ի կիր արկանել «գործածել, գործա-դրութեան դնել» Ագաթ. Եւս. քր. կրել «բառ-նալով տանիլ» ՍԳր. Ագաթ. «չարչարանքի ենթարկուիլ, տանջուիլ, տոկալ» ՍԳր. «ու-նենալւ, վրան կրել» ՍԳր. Եւս. քր. բարեկիր Բ. մակ. գ. 31. Բուզ. բարեկրիլ Պիտ. զի-նակիր ՍԳր. Եւս. քր. դժուարակիր Մտթ. իգ 4. դիակիր Փիլ. Յհ. կթ. դիւրակրելի Պիտ. իմաստակիր Ագաթ. խաչակիր Ագաթ. Կո-րիւն. խորհրդակիր Եւագր. ծանրակիր Ագաթ. ծիրանակիր Մծբ. կիրառութիւն «գործածու-թիւն» Թէոդ. մայրագ. կիրընդունակ Խոսրո-վիկ. կրաւորական Նար. Երզն. քեր. հրեշ-տակակիր Ագաթ. բեռնակիր Գ. թագ. բ. 35, 4ա 28. րեռնակրութիւն Ոսկ. ես. յհ. ա 4 ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև կրօն, որի վրայ տե՛ս առանձին։ Նոր բառեր են կիրառել, կիրարկել, անհամակիր, անհամա-կրելի, կրքոտ ևն։-Բոլորի հիմնական ի. մաստն է «բառնալով տանիլ»։

NBHL (1)

Բայ է բառ, որ ներգործութիւն է, գանեմ. եւ կիր, գանիմ. թրակ. քեր։ Թեթեւ, վերին. եւ ներհական սոցունց՝ կիր, ծանր, եւ ի խոնարհ ... զողորկ դարձեալ, եւ զխոշոր՝ կրի պատճառն ամենայն ոք տեսեալ. (Պղատ. տիմ.։)


Հեղգ, աց

See full entry →

adj.

idle, lazy, slothful, sluggish, tardy, dull, slow, lukewarm, cowardly;
listless, careless.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «ծոյլ, անհոգ, ծանրա-շարժ, դանդաղ» Ոսկ. յհ. Փիլ. Խոր. որից հեղգալ «ծուլանալ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 7, 17. հեղգացուցանել Ոսկ. յհ. բ. 5. հեղգութիւն Երեմ. խը. 10. Ոսկ. լհ, ա. 44. հեղգասիրա Ղկ. իդ. 25. հեղգանք Սեբեր. հեղգական Ոսկ. ես. հեղգագնաց Վեցօր. 184. հեղգագոյն Ո.և. մ. ա. 25 ևն։

NBHL (2)

βραδύς, ῤᾴθυμος tardus, segnis, lentus ὁκνηρός piger. (լծ. եղկ, եւ մեղկ) Պղերգ. ծոյլ. վատ. գործատեաց. յոյլ. անհոգ. անփոյթ. դանդաղ. յամր. ծանր.

Բարբառք արագք եւ հեղգք, սուրք եւ ծանրագոյնք. (Պղատ. տիմ.։)


Կակազ, աց

See full entry →

adj.

stammering, stuttering, lisping.

Etymologies (1)

(ի կամ ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «լեզուն ծանր, ծան-րախօս, դժուարախօս» Սրճ. տապան. 392 Վրդն՝ ել. Մարթին. որից կակազել Խոր. Վրդն. ել. կակազոտ Եփր. ել. էջ 139, 156. Իրեն. հերձ. 114. Վրդն. ել. և Թուոց։


Սարկարան, աց

See full entry →

s.

crater, cup, large goblet;
քամել զ—, to drink off, to quaff.

Etymologies (1)

Բառս գործածուած է մէկ անգամ Սեբեր. թ. էջ 164. «Եւ այն իսկ են զարմանալիք, զի մատսուակք արբեալ առաւեւութեամբ սպասաւորութեանն ծանրանան, և դուք որ այդչափ զսար-կարանս աստուածեղէն բանիւն քամեցէք և յետ արբեցութեանն ծարաւի էք»։ Բառարանները նշանակած են սարկա-ռան վաոռանեան ՀԱ 1911, էջ 19 ուղ-ղում է արկարան՝ կազմւած արկանել բայից, իբր թրգմ. յն. ϰρατήρ «գինու աման» ռառիզ։ (Յն. ϰρατήρ գալիս է ϰεράσω «խառնել» բայից և բուն նշա-նակում է «խառնարան». այսպէս է կոչուած գինին ու ջուրը միասին խառ-նելու պատճառաւ։ Յն. ϰεράσω թարαა մանւում է հյ. խառնել կամ արկանել (ջուր, գինի). ուստի ϰρατήρ ձևն էլ պիտի թարգմանուէր խառնարան կամ արկարան)։-Հացունի, Ճաշեր 78 պրս. սէրկիրան «գլխագարութիւն ի գինւոյ». որով ենթադրում է «մեծ ըմպանակ, ռռով կարելի էր արբենալ»։-Հմմտ. նաև սակարան։

NBHL (1)

Մատռուակքս արբեալ առաւելութիւն սպասաւորութեան ծանրանան, եւ դուք՝ որ այդ չափ զսարկարանս աստուածեղէն բանիւ քամեցէք, եւ՛ յետ արբեցութեանն ծարաւի էք. (Սեբեր. ՟Թ։ 1)


Յոյլ, յուլից

See full entry →

adj.

slow, tardy, slothful, lazy;
cowardly.

Etymologies (1)

(յետնաբար ի հլ.) «ծոյլ, դանդաղ. ծանրաշարժ» Դատ. գ. 17. Կանոն, էջ 87. Կանոն առաք. 320. Բրս. հց. որից յուլանալ կամ յուղանալ «ծուլանալ, պարապ սարապ այս ու այնտեղ նայելով ման գալ» ՍԳր. «անհոգ՝ անփոյթ գտնուիլ» Եւս. քր. յուլա-ցուցանել «արհամարհոտ դարձնել» Ոսկ. յհ. ա. 2. որ և յուղացուցանել «մեղկացնել, կակ-ղել» Ոսկ. ես. 57. Բուզ. յուլութիւն կամ յու-ղութիւն «ծոյլ ու պարապ նստիլը» Սիր. իէ. 1. Ոսկ. ես. Եւագր. Եւս. քր. յուղող «մեղ-կացուցիչ» Նեղոս. յուղալ «ծոյլ ծոյլ սլքտալ» Մանռ. արմատի երկրորդ ձևն է յող-, որից յողալ «ծուլանալ, պարապ նստիլ, այս ու այնտեղ նայիլ» Ոսկ. մ. ա. 17, բ. 3, 24. «դիտել, նկատել, հսկել, սպասել» Պիտ. փիլ. յողանալ «հպարտանալ» Եփր. ծն. էջ 66. յողացուցանել «անհոգացնել, հպարտացնել» ԱԲ. երկու ձևերի ձայնական առնչութեան ամար հմմտ. թոյլ և թող, նշոյլ և նշող։

NBHL (1)

Յոյր, եւ ծոյլ, թոյլ. յողն եկեալ. դանդաղ. ծանրամարմին. յօրացեալ. գէր. հեղգ. պղերգ.


Նիգ, նգաց

See full entry →

s.

bolt, lock, padlock;
lever, bar;
traverse, cross piece of timber;
trabs, trabeculae (a meteor);
— փայտեղէն, mortar;
փակել նգօք, to bar, to bolt, to fasten with a padlock.

Etymologies (2)

, ի-ա հլ. «դռան ետևր ձգուած սող-նակը. 2. գերանները կամ սիւները իրար կա-պելու համար խոտորնակի ձգուած գերան կամ ձող» ՍԳր. Եփր. դտ. 343. «մեծ և ծանր բաներ շարժելու լծակ, լոմ» Յայսմ. փետ՛ 14. Նիւս. կազմ. Երզն. մտթ. «ձողաձև կամ գերանաձև լոյս՝ որ երևում է ամպերում» Արիստ. աշխ. «իբրև բանտ ծառայող քարա-հանք. latomia» Փիլ. նխ. բ. 48. «սանդի. տոռ, հաւանգդաստա» Նոնն. 31. որից նգա-բեկել «փայտով կամ երկաթով մխտել, ցըն-ցել, խախտել» Ոսկ. հերոդ. նգել «տեղից խախտել» Նիւս. կազմ. Վրդն. ծն. «ճխտել, թխմել» (օր. բարձը բերանը թխմել) Մամիկ 45. նգախարխար Պտմ. աղէքս. Խոր. կարծ-րանիգ Եղիշ. թղմ. 297. երկաթանիգ Ճառ-ընտ. պղնձանիգ Գ. թգ. դ. 13։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. նիք «դուռը փակելու համար յետևից գցուած ձողը», Խրբ. նիք՝, Ագլ. նագ՝ նոյն նշ։-Հին Ջղ. նիկը «ծանր բաներ շար-ժելու երկաթ ձող, լինգ» (գրուած է նինգ Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788. էջ 90, 119), Սիփ. նիգ (ըստ Ամատ Հայոց բառ ու բան, էջ 248), Երև. Բլ. Շիր. լինգ. (ըստ այսմ վերջինիս ծագման ըն-թացքն է եղել՝ նիգ-ն յաւելուածով՝ նինգ -առաջին ռնգականի տարանմանութեամբ էլ՝ լինգ, ինչպէս բացատրեց Արշակ Տօնեան դասախօս մեր համալսարանում)։-Թերևս նոյն է նաև Կր. Ննխ. Պլ. նիք «մի տեսակ փորկապութիւն, epreinte», նիք տալ Ակն. Կր. Մշ. Շիր. Պլ. «սեղմուիլ (կղկղանքը դուրս տալու կամ ծննդկանի՝ երախան արգանդից դուրս քշելու համար), որից Տփ. լքէցնիլ «փորը քիչ քիչ և ցաւով դուրս գալ»։

NBHL (1)

Որով բարձրութեամբ մտաց ծանրն եւ հողեղէնն իբրեւ նգաւ յարուցեալ լինի. (Նիւս. կազմ.։)


Նսիր

See full entry →

s.

tribulation, difficulty, labour.

Etymologies (2)

. անստոյգ բառ. մէկ անգամ գոր-ծածում է Յհ. իմ. ատ. էջ 15. «Յորմէ ռ։ փոփոխեսցի նախահարցն հաստատեալ սահ-մանք. այս ինքն՝ ոչ տէրունականն աւուր զապաշխարութեանն ի վերայ ածել զնսիր, և ոչ նմանօրէն սմա զծոմականսն դատարկա-ցուցանել և փափկացուցանել զաւուրս»։-Ըստ Հին բռ. նշանակում է «գործ», որով-հետև ունի սրանից նսիրել «գործել»։ ՆՀԲ մեկնում է «գործ ծանր, աշխատութիւն», ՋԲ «աշխատութիւն, տառապանք, ծանրութիւն ևամ սուգ», ԱԲ «ծանր աշխատանք կամ մը-թութիւն, տրտմութիւն».

Ըստ ՆՀԲ «Թուի որպէս պրս. նէսէր, սալէ «ստուեր, հովանի» կամ հյ. նժար, որպէս ծանրութիւն»։-Այվազեան, Ուղ-ղագր. էջ 44 լծ. նսիհ (ինչպէս ունի և Peterm. 260)։

NBHL (1)

Թուի որպէս պրս. նէսէր, սայէ. Ստուեր, հովանի. կամ հյ. Նժար. որպէս ծանրութիւն. զի նշանակէ՝ Գործ ծանր. աշխատութիւն.


Ուպան, ի

See full entry →

s.

galbanum;
benzoin, gum-benzoin.

Etymologies (1)

(որ և ոպան) «քաղբան, չարհոտ ծանրահոտ մի խէժ և նրա տունկը. լտ. gal-banum (ըստ ՆՀԲ), oрорonax (ըստ Արթին-եան, Տունկերը էջ 52)» Գաղիան. բժշ. որից ուտանի խիժ, ուպանի տակ, ուպանատակ։

NBHL (1)

ՈՒՊԱՆ որ եւ ՈՒՊԱՆԻ ԽԻԺ, ՈՒՊԱՆԻ ՏԱԿ, ՈՒՊԱՆԱՏԱԿ. χαλβάνη galbanum, -us . Խիժ հոտաւէտ, կամ ծանրահոտ, եւ տունկ նորա. որպէս քաղբան կամ գաղբան. անկուտան, էնկտար, ... ըստ ոմանց՝ եւ կնդրուկ. ասըլպէնտ. տ. որպէս յն. σίλφιον laserpitium. իտ. belzuino. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)


Շանթ, ից

See full entry →

cf. Շանդ.

Etymologies (1)

. ի հլ. (գրուած նաև շանդ) «կայ-ծակ» Յոբ. լը. 35. Եւս. քր. «երկնառաք կը-րակ» Նար. յովէդ. «կրակի կայծ և ատրաշէկ երկաթ» Յոբ. խա. 10. Զքր. կթ. «մետաղի ձոյլ և սրանից 3/︎ քանքարի ծանրութիւն» Եփր. թգ. 425. Սիրաք. խբ. 18. «հրավառ տաք» Վստկ. 186. որից շանթի կամ շանդի «կայծակ» Շիր. էջ 44, 47, Փիլ. Նիւս. բն. շանթահար Խոր. շանթընկէց Ոսկ. հռ. շանթե-ոանդն Մծբ. էջ 296, շանթիք Կոչ. էջ 98 (այս երկուսի մասին տե՛ս ՀԱ 1913, 345-6). շանթակեաց (ուղղելի շանթընկէց կամ շան-թակէզ) Ոսկ. ա. տիմ. ժե.-նոր բառեր են շանթառաք, շանթարգել, շանթահարել։

NBHL (1)

ԹԱՆԹ. βῶλος gleba, massa. որպէս ռմկ. գանթար, եւ քիալաչէ. Կշիռ եւ չափ երեւելի ձուլոյ ծանրութեան. ձոյլ, գուղձ. զանգուած.


Քիրտն, քրտան, քրտունք, քրտինք

See full entry →

s. fig.

perspiration, sweat;
fatigue, labour, hard work, toil, hardship;
— մահու, death-sweat, perspiration preceding death;
առատ, կծու, գարշահոտ, թթու —, copious, acrid, fetid, sour or unpleasant perspiration;
ընդ — մտանել or հարկանել ի քրտան լինել, to sweat, to perspire, to transpire, to be all in a perspiration;
ի քրտունս համակիլ, ողողիլ յաւի, քրտան, to be all over in a sweat, to be bathed in perspiration;
քրտամբք երեսաց հայթայթել զկեանս, to earn one's bread or livelihood by the sweat of one's brow;
հարայ ընդ — ցուրտ, I fell into a cold sweat;
— ցուրտ ընդ անդամսն իջանէր, a cold sweat ran from all his members;
cf. Ապաժոյժ;
cf. Թաթաւիմ.

Etymologies (1)

, ն հլ. (քրտան, -տունք, -տինք, -տանց) «քրտինք. փխբ. ծանր աշխատու-թիւն, մեծ գործ» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. որից քրտնիլ (նաև քրտնել, քրտանել, քրտնալ, քրտնուլ) Եփր. ծն. էջ 26, Փարպ. Նար. քրտնութիւն Ոսկ. եփես. ժէ. քրտնալից Ագաթ. §. 6 (կրկնագիրն ունի քրտալից՝ Յու-շարձան էջ 74), քրտնացուցանել Ագաթ. թշուառաքիրտն Նար. վիժաքրտնիլ Թէոդ. մայր. ևն։ (Փիլ. նխ. բ. 90 քրտուանս ըստ Աւգեր. լտ. թրգմ. համարւում է քրտունս)։

NBHL (1)

ἰδρώς sudor. Խոնաւութիւն կայլակեալ ընդ ծակտիս մարմնոյ ջերմացելոյ կամ խոնջելոյ. քրտինք. թէր. եւ նմանութեամբ՝ Ճիգն քրտնեցուցիչ. ծանր աշխատութիւն. երկք.


Արհամարհանք, անաց

See full entry →

s. pl. adv.

contempt, disdain;
outrage, offence, injury;
արհամարհանօք, disdainfally, contemptuously.

NBHL (1)

Ծառայել օրինաց, որ եւ մտաց մերոց ծանր թուի, եւ արհամարհանք. (Փարպ.։)


Արճիճ

See full entry →

cf. Կապար.

NBHL (1)

Զրպարտութիւն ծանր է քան զարճիճ եւ քան զերկաթ։ Շալկեցի արճիճ եւ երկեթ. չէր ծանր քան զպարտքն. (Ոսկիփոր.։)


Աղի, աղւոյ

See full entry →

adj.

salt, saline, brackish;
cf. Աղիք.

NBHL (1)

Քուն առողջութեան ի վերայ չափաւոր աղւոյ. իմա՛, որոյ աղիքն կամ փորն չիցէ ծանրացեալ կերակրովք։


Աղցաւոր

See full entry →

adj.

miserable, wretched, sorrowful;
raging, violent.

NBHL (1)

Աղցաւոր ծանրութիւնք հարկահանաց. (Եղիշ. ՟Ե։)


Աղօտանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to grow dim, to become obscure, to grow dark;
to grow tarnished, to lose its lustre or polish;
to grow feeble, to be diminished.

NBHL (1)

Ոգիքն ճնշին (ի գինւոյ), զգայութեանց աղօտացելոց, եւ մարմին ծանրանայ. (Փիլ. քհ.։)


Ամբարձումն, ման

See full entry →

s.

elevation, exaltation;
advancement, promotion.

NBHL (1)

Ամբարձմամբ բազկացս։ Յամբարձումն գլխոյ՝ ընկճի։ Հանդէպ տեսութեան աչացս ամբարձման։ Ի կէտ ամբարձման նժարի։ Որպէս ի վհէ ամբարձմամբ հանեալ զծանրութիւն մարդոյս. (Նար.։)


Ամբոխ, ի, ոյ, ից

See full entry →

s. adj.

mob, riotous assembly, bear-garden;
crowd, multitude;
rabble, populace, the vulgar;
riot, tumult;
tumultuous.

NBHL (1)

Ամբոխն սաստեաց նոցա։ Ել ամբոխն ի բաց։ Ոչ կարէին մերձենալ առ նա յամբոխէ անտի։ Կամեցաւ մտանել յամբոխն։ Յամբոխին բազմութենէ։ Ել եդոմ ընդդէմ նոցա ծանր ամբոխիւ. եւ այլն։


Ամեհեմ, եցի

See full entry →

va.

to become wild, to be unruly;
to make ferocious, ungovernable.

NBHL (1)

Մի՛ ի սկզբան միանգամայն զամենայն ծանրալուր եւ դժուարակիր բեռինս վարուց ի վերայ ամեհելոցն հոսեսցեն. (Մանդ. ՟Ը։)


Ամենադժոխ

See full entry →

adj.

very difficult, grievous, rigid.

NBHL (1)

ԱՄԵՆԱԴԺՈԽ ԱՄԵՆԱԴԺՈՒԱՐ. παγχάλεπος. perdifficilis, gravissimus Դժոխըմբեր յոյժ յոյժ. դժուարին եւ ծանր ամենայն իրօք. անբերելի. անտանելի, շատ դժար. փէք. կիւճ. թէհամմիւլ օլունմազ.


Ամենադժուար

See full entry →

adj.

cf. Ամենադժոխ.

NBHL (1)

ԱՄԵՆԱԴԺՈԽ ԱՄԵՆԱԴԺՈՒԱՐ. Դժոխըմբեր յոյժ յոյժ. դժուարին եւ ծանր ամենայն իրօք. անբերելի. անտանելի, շատ դժար. փէք կիւճ. թէհամմիւլ օլունմազ.


Ամենաթշուառ

See full entry →

adj.

very unfortunate, most miserable, most calamitous.

NBHL (1)

Ոչ ազատեալ ամենաթշուառն ի ծանրութենէ սրտին. (Լմբ.։)


Արժան, ից

See full entry →

adj. s.

worthy, proper, suitable, fit;
cheap;
dignity;
right, equity, justice;
—է, it suits, it befits, it is necessary;
ոչ է —, it is not just, necessary, convenient;
— համարել, to judge worthy;
to deign;
ոչ — համարիլ, to disdain, to judge unworthy;
— ինչ էր, was it necessary ? — եւ իրաւ է, it is just to, fit;
յարժանս ou — տալ կաճառել՝ գնել, to give, to sell, to buy cheap or cheaply.


Արժէք, էից, ժեօք

See full entry →

s.

value, price.

NBHL (1)

Լիցի դրօշս ծանր արժեքօք յաղթող եւ ահարկու. (Մաշտ. ջահկ.։)


Բարկ

See full entry →

adj.

sharp, pungent, acrid;
acid, sour, rough.


Բարկացուցանեմ, ուցի

See full entry →

va.

to exasperate, to irritate, to anger, to displease, to offend, to enrage.


Բարձրաթռիչ

See full entry →

adj.

that flies above.

NBHL (1)

Ո՞րպիսի բարձրաթռիչ արար զհողեղէն եւ զծանր բնութիւնս։ (Սարգ. յկ. ՟Ե։)


Բարձք, ձից

See full entry →

s.

leg;
cf. Բարձ.

NBHL (1)

Մասունք մարմնոյ ի միջոյ եւ ի վայր իբրու կրկին բարձք կամ բարձօղ զծանրութիւն մարմնոյն. որ եւ Ազդերք. Երանք. եւ ստորին կողմանք նոցա մինչեւ ի ծունկս եւ յոլոգս կամ ի սրունս. ... որպէս յն. σκέλος, μηρός femur, femen


Բեռն, ռին, ռանց

See full entry →

s.

burden, load, weight;
cargo;
duty;
bale.

NBHL (5)

Կոտորեաց բեռն մի փայտի, եւ եդ զայն ի վերայ ուսոց իւրոց։ Որպէս բեռն ծանր ծանրացան ի վերայ իմ։ Ի բացարար ի բեռանց զթիկունս նորա։ Տեսանիցես զգրաստ ընկերի քոյ անկեալ ընդ բեռամբ։ Կախէին բեռն գրաստուց։ Անդ էր նաւն թափելոց զբեռինսն։ Մի՛ ոք իշխեսցէ մտանել բեռամբ յաւուր շաբաթու ընդ դրունսն Երուսաղէմի.եւ այլն։

Որք զծանրութիւն բեռանց ոչ կարեն բերել, ի մասունս զբեռնն բաժանեն. (Արշ.։)

Թեթեւացեալք ի ծանր բեռանց՝ անձա՛մբ անձին առէք զբեռն ծանրութեան. (Եղիշ. ՟Գ։)

Նաւ ի բեռանէն ծանրացեալ խորտակի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)

բեռն. Նմանութեամբ, զիա՛րդ եւ իցէ աշխատութիւն, ծանրութիւն կամ վիշտ.


Բեռնաբարձ, ից

See full entry →

s.

porter, bearer, labourer;
waggoner.

NBHL (1)

Աստուածային օրինացն բեռնաբարձ ողամբ կրեցեր զծանրութիւն աղին. (Շար.։)