cf. Ուղեղ.
• , ո հլ. «շիտակ, լաւ, արդար, ճըշ-մարիտ» ՍԳր. որից ուղղել ՍԳր. Բուզ. Եւս. պտմ. Կիւրղ. ծն. ուղղաբերձ Մծբ. ուղղորդ ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ուղղակի Սիր. դ. 20. ուղ-ղագիր Վեցօր. ուղղագործ Ոսկ. մ. բ. 9, 10 13. Սեբեր. ուղղական Ագաթ. ուղղահաւատ Բուզ. անուղղայ Իմ. բ. 1. Ոսկ. եբր. ես. մ. բ. 9, գ. 5. ուղղածել կամ ուղղապետել «ա-ռաջնորդել» Տիմոթ. կուզ, էջ 174. ուղղոտնիլ «կաղի ոտքը բժշկուիլ՝ շիտկուիլ» Տիմոթ. կուզ, էջ 135. նաւուղիղ Առակ. իգ. 34. Ոսկ յհ. ա. 9. թերուղիղ Խոր. դժուարուղիղ Պրպմ. -գրուած է նաև ուղիւղ, ուղևղ, ուղեղ։-Նոր բառեր են ուղղահայեաց, ուղղալար, հակ-ուղիղ, անուղղակի։
• Ինճիճեան, Եղան. բիւզ. 1819, 147 ուղեղ «խելք» բառից։ ՆՀԲ լծ. հյ. ուղի և թրք. ulu «մեծ»։ Bugge, Btrg. 39 սանս. saralá «ուղիղ» բառի հետ։ Հիւնք. ուղի բառից։ Աճառ. ՀԱ 1899, էջ 20Բ համարում է կրկնուած *ուղ արմատից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 196 ղ մաս-նիկով ուղի բառից. նախապէս նշանա-կում էր «խողովակաձև»։ Meillet, Al-tarm. Elementarb. 20 նոյն է դնում ուղեղ «խելք» բառի հետ, որի հին ձևը համարում է ուղիղ։
• ՓՈԽ.-Մեր գւռ. խորդ ձևից են բոհեմ. (գնչ.) horto «ճիշտ, ուղիղ», horta «ճշմառ-տութիւն, ճշտութիւն, արդարութիւն» (տե՛ս Vaillant, Gram. des Bohémiens paris 1868, էջ 108). բոհեմերէնի մէջ խ տալիս է ճ հմմտ. han «իջևան» <պրս. xān բառից։-Հայերէնից է դարձեալ վրաց. უღაუარიուղա-փարի «ուղղափառ (հաւատքով)»։
right, straight, direct, vertical, upright;
correct, accurate;
right, just, honest, loyal, equitable;
directly, straightly, vertically;
uprightly, rightly, justly, well;
— գիծ, right line;
— անկիւն, right angle;
— սիրտ, honest, loyal heart;
— միտք, upright mind, just judgment;
— առնել, to smooth, to prepare;
to make ready the way;
cf. Ուղղեմ;
— գնալ ի նպատակն, to come to the point, to aim at;
— վարդապետել, to indoctrinate, to instruct in sound principles;
— դատեցար, thou hast rightly judged.
bracelet.
• Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ. յե-տոյ ՆՀԲ ևն։ Եվրոպացիներից ուղիղ մեկնեց նախ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881) 657։
• ՆՀԲ յն. ὄργανον, պրս. էրղանուն, էրղուն, թրք. գանուն (ուղիղ է միայն վերջինը)։ Ուղիղ մեկնեց նաև Broc-kelm. Ուս. փոխ. բառից։
chorepiscopus, rural bishop, suffragan.
• Հներից ուղիղ է մեկնում Կանոն. «Քորեպիսկոպոսդ տեսուչ գաւառաց և գիւղից ասի ըստ հոռոմոց»։ Նորերից ուղիղ են մեկնում ՀՀԲ և ՆՀԲ։
lobster.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
cf. Օր;
bile;
dysentery.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
mathematician.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
sheet-iron.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
Nemaean games.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
muraena, sea-eel.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
scepter.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
prevaricator, apostate, renegade.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
cf. Վասիլիսկոս.
• Ուղիղ մեկնեց ՀՀԲ։
softness, luxury.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
portico, porch.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
stoical;
stoic;
— աղանդ, stoicism.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
cf. Սահման.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
General commanding the cavalry.
• Ուղիղ մեկնեղ ՆՀԲ.
elm-tree.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
cf. Սարդիոստայն.
• Ուղիղ մեկնեց ՀԲուս.։
cf. Համետ.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
popular.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
ophite, serpentine marble.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
consecration.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
member of a curia.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
fire-fly;
— անթեւ, glow-worm.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
chimera.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
heathen or pagan priest.
• Ուղիղ մեկնեց ՀԲոստ.։
tartar, dregs, sediment.
• Ուղիղ մեկնեց Հիւնք.։
Charybdis.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
vein;
string, filament, fibre;
metallic vein;
slender thread;
pulse;
պնգել զ—ս, զննել զթնդիւնս —ի, to feel the pulse of;
զարկ, թնդիւն —ի, beating, throbbing;
— առնուլ, հատանել, to breathe a vein, to bleed, to let blood;
զննել զ—, to sound.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-ՆՀԲ «իբր առուակ»։ Ուղիղ մեկնութիւնն ունին նաև Böttich. Arica, 68, 118, Lag. Urgesch. 726, Müller, SWAW, 42, 257, Հիւնք. ևն։
balm;
balsam;
balsam-tree.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
cf. Շնջրի.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
cf. Լեգէոն.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
cf. Կասի.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Cassiope.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
cedrat, citron.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ.
brief, bull, decree.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
shape, stature, size, height;
age, years, time of life;
կաթնաբոյծ —, babyhood;
անտիական, մատաղ, տխեղծ —, tender age, infancy, childhood;
ի սկզբնաբոյս —ին, from one's earliest years;
ի տղայութեան —ի նորա, in his infancy;
ի ծաղկեալ —ի, in the prime of life;
աճումն — ի, growth, growing;
երիտասարդ —աւ, young;
կայտառ, սթափ —, a slender waist;
— անձնեայ, large stature;
ուղղորդ —, straight figure;
բարձր —աւ, of lofty stature, tall;
միջակ —աւ, middle-sized;
վայելուչ —աւ, good-sized;
չափաւոր —աւ, middling-sized;
կարճ —աւ, short, little;
հասուն —, in ripe years, years of discretion;
այրական —, man's estate, manhood;
ծերացեալ —, — ծերութեան, old age, age, years;
ծերացեալ —աւ, aged, in years, old, stricken in years;
ի — եւ ի տիս հասանել, to reach, to attain, to grow to man's estate;
զարգանալ —աւ, to increase in age;
ի — գալ, to arrive at the age of puberty;
ի միտս եւ ի — լինել, to be of age;
— նորա բարւոք կերպարանի, his figure is becoming well developed;
եւ մեռաւ ի —ի երեսուն եւ երից ամաց, he died at the age of thirty three;
— գարնայնոյ, spring-time, spring.
• Ուղիղ մեկնեց ՀԲուս. անդ։
mastic;
— գիհոյ, sandarac, gum of the juniper-tree.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
October.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
alkanet, red dye;
henna.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
alchemy.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
acacia.
• Ուղիղ մեկնեց Ալիշան. ՀԲուս.
citadel, castle, fortress.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
kingfisher;
halcyon.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
cf. Ամբոն.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ.
cf. Դէպուղիղ.
to speak, to talk, to discourse, to converse;
to confer, to treat, to negotiate;
to betroth, to affiance;
— լեզուս, or ի լեզուս, to speak many languages;
— — եզակի, to thee-thou;
— ուղիղ, to speak out, distinctly — ի սրտի, to think, to meditate, to ruminate;
— սպառնալեօք, to speak threateningly or sharply;
— զքաղաքականութենէ, to talk politics;
տալ — զանձնէ, to be talked of;
to get a bad name;
— զումեքէ ի մահ, to compass a person's death;
— չարութիւն, to speak ill of, to slander;
— հաւու, to crow;
նա խօսեսցի առ ի քէն, he shall be thy spokesman;
— ումեք զկին, to betroth, to promise or to give in marriage;
— իւր զկին, to espouse, to marry;
կոյս խօսեցեալ առն, a vergin espoused to a man;
խօսեցայց ինձ զքեզ, I will marry you;
cf. Ընդ վայր.
posture, position, standing still;
stage, pause, rest, stop, halt;
dwelling, lodge, seat;
situation, state;
conduct, customs;
being, substance
existing, existent;
զ— առնուլ, to stop, to pause, to halt, to rest, to cease;
կալ յուղիղ —ի, to remain in uprightness;
ոչ լինիցի — թաթից ոտից քոց, neither shall the sole of thy foot have rest;
կաց ի —ի քում, stand upright !
contrary, opposite;
adversary, hostile, unfavourable, inimical;
discordant;
incompatible;
opposite, facing, in front of;
զնորին —ն, նմին or նորին —, ի —էն, ընդ —ն, on the contrary, on the wrong side;
against the grain, in a contrary sense, backwards;
ամենեւին իսկ —, directly or diametrically opposite, quite the reverse;
— ուղիղ մտաց, in spite of sense and reason;
— կամաց նորա, against his will or grain, in spite of him;
forcibly;
— կալ, to stand, remain, stay or stop in the face of, in front;
to oppose, to withstand, to resist, to make head against, to cope with;
— լինել, to be contrary, to oppose;
ընդ —ս լինել միմեանց, to be at variance;
—, ի —ն or ընդ —ս ելանել, մտանել, ընթանալ, լինել, to oppose, to form an opposition to, to rise up or against, to go against, to run counter, to withstand, to counteract, to thwart, to cross;
ընդ —ս ելանել, cf. Հակամտեմ.
to abridge, to diminish, to shorten;
to digest, to resume, to recapitulate;
to reduce, to contract, to extract;
ուղիղ —, to understand thoroughly and cause to be perfectly well understood;
— զօրէնս, to transgress, to break a law;
— քորեպիսկոպոսին զեկեղեցիս, to make a visitation of the diocese.
way, road, route, street, path;
issue;
journey;
mediation;
means, way, manner, method, process;
—ք մարմնոյ, the senses;
— արքունի, highway, public road, thoroughfare;
վարուն —, great thoroughfare;
կիցք —աց, cross-road;
անկոխ, ղարտուղի —, by-way, by-path;
— անգնաց, անկոխ, impassable road;
տըղմալից —, dirty or muddy road or street;
— երկնից, the way of heaven, the path of virtue;
աւուր միոյ —, a day's journey;
— երից աւուրց, three day's journey;
զ—այն, ի —ին, առ —աւ, զ—աւ, on the road, by the way, on a journey, during the journey;
— արարեալ, on or by the way;
— առնել, to go along, to travel, to undertake a journey;
to open, to prepare a way;
ի — անկանել, to set out on, to begin a journey, to start;
— ունել, to advance, to go forward, to get on;
անցանել զ—աւ, to take a wrong course, to go astray, to err;
թիւրել զ—ս ուրուք, to mislead, to lead astray, to put out of the right way, to cause to err;
արգելուլ, փակել, խափանել զ—, to interrupt or block the way, to stop up, to obstruct;
դնել ի —, to see off on a journey;
յաջողել զ—ս իւր, to prosper, to get on prosperously, to thrive;
ի —ի իւրում երթալ, to go one's own way;
to pursue one's point;
գնալ զ—ս or զ— ուրուք, to go by the same way as, to tread in the same steps;
to follow, to imitate;
ընդ ո՞ր —, by what road ? by what way ? which way ?
ընդ ուղիղ —ն, straight forward;
այս — հանէ ի գիւղ մի, this road leads to a village;
զրուցատրութեամբ կարճի —ն, company shortens distance.
act of going up;
gushing out;
issue, exit;
proceeding, emanation, birth, production;
end, term;
effect, event, success;
resort, resource;
the east, sun-rise;
disbursement, current expenses;
death, decease;
opening, aperture, market;
excrement;
— հնարից, means, expedient;
— ճանապարհի, the turning of the street;
— ի կենաց, յաշխարհէ, decease;
— ձախողակ, յաջողակ, disaster;
success;
—, Գիրք ելից, Exodus;
զելս իրացն գտանել՝ իմանալ՝ հնարել, to devise, to find means, to remedy;
յելս արեւու, առաւօտու, at sun-rise, at day-break, at dawn;
յելս գարնայնոյ, towards the end of spring;
ելս ի մտի դնել, to bethink one's self, to reflect, to exercise one's ingenuity, to find a means;
առ ելիւք սահմանաց նոցա, at their bounds, limits, confines;
յարեւմտից ի յելս արեւու, յելից մինչեւ ի մուտս, from east to West;
եկաց նա զհազար ամաց ելս, he lived a thousand years;
յելս պիտոյըցն է, he is in the privy;
ուղիղ —, right ascension.
mind, intellect, understanding;
sense, judgement, reason, intelligence;
thought, idea;
intention, design, project;
opinion;
advice, counsel;
meaning, intent;
maxim;
ըստ մտի, ըստ —ս, at one's will or pleasure;
according to one's fancy, liking, desire;
ըմբռնումն մտաց, apprehension, idea;
մարդկեղէն —ք, human reason;
հասարակաց —ք, good sense;
—ք անմտութեան, foolish thoughts;
—ք անարգութեան, reprobate sense;
—ք առակիս, the moral of the fable, or of the apologue;
ուղիղ մտօք, in good faith;
պարզ մտօք, frankly, sincerely, without artifice;
սրտի մտօք, with all one's heart;
ազնուական —ք, noble sentiment;
արդարակորով, խորախորհուրդ, վսեմ, հաստատուն or անյողդողդ, լուսաւորեալ, ընդարձակ, եռանդուն, սուր, թափանցող, արգասաւոր, հնարագիւտ —ք, upright, profound, elevated, firm, enlightened, vast, lively, sharp or piercing, penetrating, fertile, inventive wit, mind or intellect;
թեթեւ, անարգասաւոր, շփոթ, ցրուեալ, տկար —ք, frivolous or light, barren, confused, distracted, weak mind or intellect;
ունել ի մտի, to have the design or intention, to propose to oneself, to project;
ի —ս լինել, գալ, —ս ուսանել, to regain one's intellectual faculties, to be restored to one's senses, to awake;
դնել ի մտի, հաստատել ի —ս, to form a resolution, to take into one's head, to be determined, to resolve, to project, to propose, to presume, to imagine;
— դնել, to be attentive, to apply or devote oneself to, to observe, to regard, to consider with care, to think, to reflect;
ի —ս առնուլ, to understand, to comprehend, to perceive, to conceive, to know, to remark;
to study, to learn by heart;
զմտաւ or ընդ — ածել, to consider, to regard attentively, to meditate, to recollect, to imagine;
աշխատ առնել զ—ս, to fatigue the mind, to rack one's brains;
անկանել ի մտտաց, to be out of one's mind or senses, to lose one's senses, to be crazy;
անկանել or ելանել ի մտաց, to escape or slip from one's memory;
to forget;
—ս դնել, to admonish, to warn, to apprise of;
դնել ի մտի ուրուք, to suggest, to insinuate, to hint, to intimate, to entangle, to involve;
ընդ — մտանել, ըստ մտի լինել, to please, to gain one's affection or good will, to conciliate one's favour, to insinuate oneself in the good graces of, to win one's favour;
ընդ — տանել, to take offence at, to be offended, to take ill, to take a pique, to be nettled;
արկանել ի —ս, to suggest, to inspire;
տալ ի — առնուլ, to cause to understand;
փոխել զ—ս, շրջիլ ի մտաց, to think better of, to change or alter one's mind or intention;
ի չար կամ ի բարւոք —ս առնուլ, to take well or ill;
գերել զ—ս, to captivate one's understanding;
ընդ —ս անկանել ուրուք, to occur to mind, to enter the imagination or thoughts;
հանել ինչ ի մտաց ուրուք, to drive out of one's head, to persuade to the contrary;
—ս ունել, to be witty;
ասել ի մտաց, to say to oneself;
ընդ — արկանել, to think, to recollect, to conceive;
բարգաւաճել, կրթել զ—ս, to cultivate, to form the mind, to improve;
այսր անդր մաղել զ—ս, to distract the mind;
անխիղճ —ս ունել, to keep a clear conscience;
ի մտի պահել, to keep in memory;
բարձրանալ ի —ս իւր, to become proud, vain, puffed up;
— առնել, to listen to, to mind, to agree with;
ընդ —ս հարկանիլ, to occur, to come to mind or memory, to recollect;
առնել ի մտաց իւրոց, to do without intention, to do unintentionally;
առ ի —ս առնուլ, to understand allegorically;
իսկ առ ի —ս, and in mystic or allegorical sense;
բազումք ի —ս ունողաց, the generality of intelligent persons, most witty people;
ոչ ոք ի —ս ունողացն, one of good sense, no sensible person;
եդեալ էր ի մտի, he decided, he was resolved;
չառնում ինչ ի —, I understand nothing of it, I don't understand it, I am quite at a loss;
անմարթ է ի — առնուլ զայն, nothing can be known about it, it is impenetrable, it's marvelously obscure;
—ք իմ առ իս դարձան, my mind was restored;
եւ ոչ ի —ս անգամ անկեալ էր նորա, he never even dreamed of it;
խորհէի եւ ասէի ընդ —ս, I thought and said to myself;
յորմէ ի — առնուլ է, whence it follows that;
բազում անգամ եղեւ ինձ ի մտի, I was more than once tempted to, I several times intended to;
գայ ի —ս իմ, it has just come into my thoughts, mind or head;
ստէպ ի մտի իմում յեղյեղեմ զայն, I often repeated it to myself;
յաս են —ք բանիցս, this is the sense of the passage;
նա չառնու ինչ ի —, he understands nothing of it, he knows nothing about it, it is Chinese to him;
այսպէս եցոյց զչարութիւն մտաց իւրոց, thus he betrayed his malicious intention;
զմտաւ ածեմ, to think, to regard, to consider.
navigator;
cf. Նաւուղիղ;
seaman, boatman, gondolier, rower.
heart;
heart, soul, mind, intellect, memory, intelligence;
courage, spirit, heart;
heart, inmost thought;
heart, centre;
առ սրտի, through anger;
սրտի դիւր, ease, pleasure, contentment, satisfaction;
բարութիւն, խստութիւն սրտի, kindness, hardness or obduracy of heart;
լքումն սրտի, faintheartedness, despondency;
ուղիղ, անկեղծ սրտիւ, sincerely, openheartedly, openly;
բոլորով սրտիւ, ի բոլոր սրտէ, յամենայն սրտէ, սրտի մտօք, with all one's heart or soul, heartily, with good will, willingly, voluntarily;
կրթել զ—, to form the mind or character;
հեռացուցանել յանձնէ զ—ս, to alienate good will;
գերել զ—, to captivate, to gain the heart or affection;
յինքն արկանել զ— ուրուք, to gain a person's good;
յափշտակել զ—ս, to charm or gain all hearts;
գորովել, ժառանգել զ—, to touch, to move, affect or stir, to possess the heart;
իջանել ի խորս սրտին, to descend into one's heart;
թափանցել ի խորս սրտին, to penetrate the inmost recesses of one's heart;
տալ, նուիրել զ— իւր, to give one's heart;
խոտարեցուցանել զ—, to pervert, to deprave the heart;
խօսել ընդ սրտի, to speak to the heart;
ասել ի սրտի իւրում, to say within oneself, to say in one's heart;
սրտի մտօք վաստակել, to labour heartily, to take to heart, to occupy oneself seriously with;
— ի բերան շրջել, to seek painfully for;
սրտի դիւր լինել, to be in a state of contentment or tranquillity, to feel pleased, comfortable, contented;
զեղուլ զ— իւր առաջի աստուծոյ, to open one's heart before God;
հայրական, մայրական, գողտր, զգայուն, խաղաղ or անդորր, խաղաղաւէտ, երախտագէտ, ազնուական, բարի, ազնիւ, վսեմախոհ, վեհ, անվեհեր —, paternal, maternal, tender, feeling or sensible, calm, pacific, thankful, noble, good, excellent, elevated (high-minded), great, intrepid or dauntless heart;
անզգայ, ապերախտ, խիստ, ապականեալ, վատ, անգութ, անողորմ, չար, լքեալ —, unfeeling or insensible, ungrateful, flinty or obdurate, spoilt or corrupt, craven or dastard, hard(hearted), unmerciful or pitiless, cutting, drooping, dejected or despondent heart;
խորհուրդք մեծամեծք ի սրտէ գան յառաջ, great thoughts take their rise in the heart;
—ն բաբախէ, թնդայ, the heart palpitates;
արկ ի — իմ, he placed in my heart, he inspired me;
անկցի գութ ի — քո, let your heart be touched;
նուաղեալ էր — նորա, his heart was weak;
հրճուէր ի սրտի, he rejoiced from the bottom of his heart;
եթէ ուրուք — առնուցու կերիցէ, let him eat it if he has the heart to, if he has courage enough;
— իմ գելանի, my heart is moved;
— ի բերանն էր, he struggled with death;
որ յաչաց հեռացաւ՝ ի սրտէ հեռացաւ, out of sight, out of mind.
to direct;
to rectify;
cf. Ուղիղ համառօտեմ.
gloriously, with glory, pompously, splendidly;
ճշմարիտ, անարատ or անստգիւտ, անեղծ, անկապուտ, շքեղ, յաւերժական —, true, spotless, solid, real, great, imperishable glory;
սուտ, փախստական, սնոտի, կորստական —, false, fleeting, vain, perishable glory;
սիրել զփառս, to love glory;
փառս ստանալ, to acquire fame or glory;
փառաց ի փառս բարձրանալ, to be raised or exalted to the highest pitch of glory;
ընթանալ ի փառս, to be in a fair way the glory;
անկապուտ փառս անձին համարել, to put one's chief glory in;
ուղիղ փառս ունել, to be of an orthodox belief or profession, to have a catholic sense;
տալ փառս աստուծոյ, to glorify God, to give or render glory to God, to thank God;
վասն փառաց մեռանել, to die for glory;
անկանել փառօք, to fall gloriously;
յաւերժացուցանել զփառս իւր, to make one's glory eternal;
կնիք տալ փառաց, to put the seal to one's fame;
տենչալ փառաց, զակատիլ զհետ փառաց, to aim at glory, to pursue glory;
աղարտել զփառս իւր, to tarnish one's glory, to stain one's reputation;
աղօտացուցանել, նսեմացուցանել զփառս իւր, obscure, darken or efface one's glory;
անկանել ի փառաց, to abase, degrade or dishonour oneself;
առանց փառաց, inglorious;
փառաւորեալ փառօք, covered with glory, with laurels, renowned, famous;
շքեղապանծ փառօք, with extraordinary splendour;
փառս քեզ համարեսջիր, make it your aim and glory to;
տեսէք, մի գուցէ քակտեսջիք ի փառացդ, take care not to lose your renown;
անմահական փառս յաւելցէ քեզ այս, this will bring you immortal glory;
նսեմացեալ անհետանայր գոգցես եւ — նորա զոյգ ընդ բաղդին, his glory seemed to be eclipsed with his fortune;
ի փառս աստուծոյ, to the glory of God;
— հօր, the Gloria Patri;
— տեառն, — աստուծոյ, glory to God ! God be praised! thank God !
— քեզ, տէր, glory to Thee, o God;
— ի բարձունս աստուծոյ, glory to God in the highest;
որում միայնոյ վայելեն —, to Whom alone glory belongs.
fit, proper, suitable, decent, convenient;
accident, case, incident, hazard, chance;
ի — լինել, to suit, to be proper or fit;
ի — ժամանակի, in due time;
— լինել, to chance, to happen, to fall out accidentally;
ի — գալ՝ ելանել՝ պատահել, to agree, to suit, to be convenient;
to succeed, to happen;
ի — է, it is hecoming, necessary;
— է, it is possible;
— թուիլ, to appear suitable;
եթէ — տացէ, if by chance;
— եղեւ ընձ, it has happened to me;
— եղեւ ի միում աւուրց, it happened one day;
towards, with respect to, in the place where;
to the side of;
— եւ —, very suitable;
properly;
—ու —, fixedly, attentively;
— նկատել, to look at with surprise or astonishment.
• , ի-ա հլ. «պատահմունք, դիպուած։ ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. մ. բ. 16. Եփր. ա. տիմ. Ագաթ. Եզն. Մծբ., «յարմար, պատշաճ» ՍԳը. Ոսկ. մ. ա. 23 և Ես. Կոչ. Եզն., «դէպի, նրա կողմը» Եզն., որից՝ դէպ լինի «կպատահի» ԱԳը, ի դէպ, Ոսկ. յհ. բ. 6, ի դէպ է Գծ. ժը. 14, Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 12. Եզն., ի դէպ գալ Բ. պետ. բ. 25, ի դէպ ելանել «յարմարիլ» Եզն. Սեբեր., դէպևդէպ կամ դէպուդէպ Ոսկ. յհ. ա. 24. Կոչ. 21, դէպուղիղ Գծ. ժզ. II, դիւրադէպ Փիլ., ել., ինքնադէպ Ոսկ. ես., յանկարծադէպ Ոսկ., բարեդէպ Սարգ. յկ., դիպուն «յարմար, պատշաճ» Ա. մակ. դ. 46. ժա. 37. Բուղ. Սեբեր., դիպան «դէմը, առջե-վը» Կոստ. երզն. 140, դիպան ելանել կամ առ դիպան պատահել «դէմը՝ առաջը դուրս գալ» Բուզ., ընդ դիպան «առջևի կողմը, երե-սը» (օր. արձանագրութեան) Սուտ-Սեբ. էջ 1 (ըստ ՀԱ, 1912, 347-8), դիպաւորութիւն Ոսկ. ա. տիմ., դիպիլ ՍԳր. Ոսկ. ես. Եւս. քր. և պտմ., դիպեցուցանել Եփր. օրին. և հա-մաբ. Փարպ., դիպող Առակ. ժե. 23. Դան. ժգ. 15. Եւս. քր., դիպուած Ժող. բ. 14, 15 դիպուկ «յարմար, պատեհ» Մին. համդ. 122, հանդէպ ՍԳր. Եւս. քր. Եզն., հանդիպիլ ՍԳը, հանդիպութիւն Վեցօր., անիդէպ (նորագիւտ ռառ) «անպատեհ» Լծ. պրպմ. 623 ևն։-Տա-րօրինակ մի ձև է եղջիւրահանդեալ Պղատ. օրին. 308 (այսպէս տպ. իսկ ըստ ՆՀԲ եղջիւ-րահանդիպեալ), որ թարգմանուած է բնագրի ϰερασβύλος «կարծր, անեփելի» բառից (տե՛ս բնագիրը, Platonis opera, Paris, 1883 հտ. Բ, էջ 419). յոյն բառը կազմուած է ϰέρος «եղջիւր»+ βαλλω «նետել, արձակել». ուստի հանդիպեալ կամ հանդեալ կա՛մ սխալ թարգ-մանութիւն է և կա՛մ հայերէն մի նոր բառ՝ այդ նշանակութեամբ։
coriander.
• Lag. Gesam. Abhd. 57 եբր. [hebrew word] gid (ուղիղն է gad) «գինձ»։ Հիւնք. կինն բառից։
assemblage, collection;
heap;
assembly, levy;
company, convention, college;
chapter, congregation;
council, synod, consistory;
session, sitting;
meeting, assembly, conference, club;
crowd, multitude, people;
solemnity;
synagogue;
assembled, reunited;
պատկառելի —, honorable assembly;
— հաւատացելոց, assembly of the faithful, church, solemnity;
— վանական, chapter, congregation;
— եղբարց, convent, monastery;
— հայրապետաց, council, synod;
— տիեզերական or ընդհանրական, oecumenical council;
— քահանայապետական, consistory;
— դեսպանաց, congress;
— ծերակուտի, աւադանւոյ or պաշտօնէից տէրութեան, Parliament;
diet;
գումարումն —ոյ ծերակուտին, meeting of Parliament;
— յանձնարարական, committee;
— հերետիկոսաց, հերձուածողաց, conventicle;
—, ակումբ երեկոյին or գիշերական, evening party;
— ջուրց, mass of water;
— առնել, ի — գումարել, to unite in council, in sitting, to hold an assembly, to convoke;
արձակել զ—, to dismiss an assembly;
— լինել, to be convoked, or convened in council;
—ս ժողովել, to excite to rebellion;
—ս ժողովել ի վերայ տան ուրուք, to bring down a tempest of misfortune on one's family;
—ս կուտել ի վերայ ուրուք, to revolt against;
ի —ս մեծամեծաց յաճախել, to frequent fashionable society, or high life.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Սլմ. Վն. ժօղվել, Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ժօղվէլ, Ակն. Խրբ. Մկ. Ոռմ. Տիգ. ժօղվիլ, Ասլ. ժէօղվէ՛լ, Հմշ. ժօղ-վուշ, Զթ. ժէօղէօվք.-հետաքրքրական ձև է նորամուտ Պլ. ժօղվօխք «ժողով»։-Ղ ձայնը կորցրած են Մրղ. ժօղէլ, Ննխ. ժօղօդէլ, ծი-ղօդանք, ժօղօդվիլ, թէև Մրղ. ժօղօվըրթ, ժօ-ղօվըիրթ պահում է։-Կովկասահայ բարբառ-ներում ջնջուած է բառս և գործածւում է հա-ւաքել։-Ժողվել բառի գրչութեան վրայ խօ-սած է Մասեաց Աղաւնի, 1863, էջ 79, ուր ժո-ռուել համարւում է սխալ գրութիւն և ցոյց է տրւում թէ ուղիղն է ժողվել։-Նոր բառեր են ժողովքարար, ժողվածուրիկ, ժողվուիլ, ժռղ-վըտել, ժողվոտել, ժողվտուիլ, ժողվռտուիլ, ժողվրթուիլ, ժողնոտել, ժողնկուիլ, ժողնուիլ, ժողվտմնի, ժողվտուք ևն։
well-watered, abounding in springs, or running waters.
• , ի-ա հլ. (անեզաբար գործած ուած) «թփոտ ձոր» Ոսկ. մ. բ. 3. եփես. 374. «նեղ ծործոր և առուամէջ, հոսանքի անցած տեղը» Յհ. կթ. 308. Արծր. «դժուար տեղեր» Ոսկ. եփես. 874 (յանհնարին և յան-բաւ խոխոմսն անկանի բանն «խօսքը դը-ժուար տեղերն է ընկնում, պատասխան տալ անհնարին է»). գրուած է խոհում Բառ. երեմ. էջ 143. որից խորախոխոմ ԱԲ. բայական գործածութեամբ խոխոմել «ոռոգել, լաւ ջրել (ծառերը)» Թէոդ. կուս. (գրուած է խողոմել, խոխել Բառ. երեմ. էջ 143). խոխոմեալ (գրուած է խողոմեան կամ խողոմեալ) «ջրա-ռատ» Թէոդ. կուս.-ճիշտ չէ խոխոմաձիգ «երկար ծործոր» Խոր. ա. 11. «Գետն Երասխ -անցանէ ընդ խոխոմաձիգս և նեղս», ուր շաղկապով միացած և նեղս ցոյց է տալիս որ ուղիղն է խոխոմս ձիգս և նեղս։
proud, haughty, presumptuous, arrogant.
• , ի հլ. «ամբարտաւան, հը-պարտ, բարձրամիտ» ՍԳր. որից ամբարհա-ւանիլ Ա. կոր. ժգ. 4. Ագաթ. Եփր. մն. 490. ամբարհաւանութիւն Իմ. ժէ. 7. Ոսկ. ամբար-հաւաճումն Կոչ. գրուած է նաև ամպարհաւաճ, ամբարահաւաճ Անկ. գիրք հին. կտ. Ա. էջ 12Ո։-Կառծելով ինչ որ հաւաճ արմատից կազմուել է նաև ուղիղհաւաճ «ուղղադաւան, ուղղահաւատ» Յհ. կթ։-Ամբարհաւան, ամ-բարտաւան, հպարտ և սնափառ հոմանիշնե-րի տարբերութեան վրայ խօսում են Մտթ. եւագր. էջ 130 և Տաթև. ամ. 244։