stretching or holding out the hand;
encroachment, usurpation.
Մերժեսցես ի քէն զկնճիռն եւ զձեռնձգութիւն. ձեռնձգութիւն զյափշտակութիւնսն ասէ, եւ կամ թէ զանխտիր իսկ ձեռնադրութիւնս. (Ոսկ. ես. ուր յունական բառն պարզաբանի։)
χειροτονεία extensio manus. cf. ՁԵՌՆԱՐՁԱԿՈՒԹԻՒՆ. յոր բերի ասելն,
cf. Կերպարանիմ.
Հարք որդեսէրք՝ երկիր եւս պագանել առաջի իւրեանց տան (զաւակաց), եւ ի ծառայութիւն ձեւանալ. (Խոսր.։)
Եփրատէս վերածի յովհաննու. փիսովն ձեւանայ մատթէի. (Տօնակ.։)
horse-breeder.
Եւ զի ոչ եօթն նախահարս ունին թուել ի վերագոյնսն՝ ձիաբոյծս պայծառս. (Բրս. յուդիտ.։)
of or belonging to horses;
horseman, rider;
sand-piper.
Ձիականօք, եւ հետեւակօք. (Նար. գանձ հոգ. յորմէ եւ Գանձրն.։)
horse-breaker;
horseman, rider.
Ընդունայն եւ ձիավարժն պերճանայ, յորժամ ոչ վարժէ զձիսն. (Իսիւք.։)
Ձիավարժք դժուարերասանս ձիոցն փութով խեղդեն սանձօքն. (Բրս. յուդիտ.։)
hippocentaur, centaur.
Յետոյ կուսէ ձիոց կերպարանք, եւ արջառոյ՝ մարդկան. որ զձիացոլուց յուշկապարիկ կերպարանս ունիցին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
riding;
stadium;
—ք, horse-races, races;
course.
Արուեստ ձիընթացին յայնժամ յայտնի լիցի, յորժամ անփորձ ձիօք յաղթեսցեն. (Կլիմաք.։ (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։))
cf. Ձիընթացարան.
Եմուտ ի մէջ ժողովրդեանն, յորժամ զձիընթացսն կատարէին. (Հ=Յ. յնվր. ՟Գ.։)
olive-tree, olive;
— վայրենի, wild -;
ծաղիկք —նւոյ, olive-blossom;
լեառն —նեաց, Mount of olives.
Ձիթենի յունարէն ելէա կոչի. (յորմէ ելլադա, հելլենք). (Եզնիկ.։)
ἑλαία olea, oliva, olietum, olivetum. Տունկ՝ որ բերէ զձիթապտուղ, յորմէ եւ զձէթ. եբր. զայթ.
pitch, tar;
— ծամելի, mastic.
bearing snow;
great abundance of snow;
snow storm;
calamity, evils, pain, grief.
Որպէս ձիւնաբեր ամարայնի տօթացելոյ օգնական է։ Ձիւնաբեր եղեւ յոյժ. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 13։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 22։)
snow-coloured, as white as snow, snowy.
Որ է ի գոյն ձեան. ձիւնատեսիլ. սպիտակ յոյժ. որ եւ ՁԻՒՆԱԹՈՅՐ.
fisher, fisherman;
նաւակ, կարթ, երեքարձէն — ի, fisherboat, smack;
— hook;
harpoon, fishspear;
քաղաք — աց, fisher-town.
to become winter, to grow cold, to be as cold as in winter;
to be exposed to the rigors of winter;
to inure oneself to cold;
to be a prey to adversity, to be exposed to life's tempests;
cf. Ձմերեմ.
Ամառն անձրեւայոյզ, աշուն ձմեռնացեալ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ի վտանգի էր նաւն՝ յոյժ ձմեռնացեալ ի լճին, եւ տագնապեալ. (Կիւրղ. գանձ.։)
wintry, hibernal, winterly;
—յին ձգի գիշերք, the long winter evenings;
cf. Ձմերանի.
Ի վշտանալն յովսեփայ ի պոռնկութենէ ձմերայնոյ. (Սեբեր. ՟Ը։)
Ամիսն՝ յորում դառնայ ամառնային յեղանակն արեգական ի ձմեռնային. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Ի մէջ ձմերայնի մրրկօք պատեալ։ Տապ ձմերայնոյն (այսինքն եռանդն ալէկոծութեան) ի ներք էր ի նաւին։ Դու ես պատճառ ձմերայնոյս. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. յովն.։)
house or place serving to winter in;
winter quarters, barracks.
Յուտի գաւառ ի խաղխաղ քաղաքի ի ձմերոցս արքայութեան հայոց. (Ագաթ.։)
smelted, cast, founded;
massive, heavy;
pure, fine;
font, cast;
mass, ingot, wedge;
weight, heaviness.
valley, vale, dale;
bed of a torrent.
κοιλάς, φάραγξ, χείμαρρος vallis, convallis, toorens. Ծործոր. լեռնամէջք, յոր ծորին ջուրք լերանց. հովիտ զնստագոյն. անցք հեղեղատի. հեղեղատ ցամաքեալ.
province full of valleys.
Յարձակեցան ի ձորագաւառսն տայոց. (Եղիշ. ՟Է։)
inundating or overflowing valleys.
Իբրեւ զջուր ձորալիր պարանոցաթաղ յորդեսցի. (Ես. ՟Լ. 28։)
egg;
— լողակաց, eggs, spawn, roe;
—ի միջուկ, դեղնուց —ոյ, yolk of an egg;
սպիտակուց —ոյ, white of an egg;
— բոյնկալ, nest egg;
— վաղահաս, rath -;
— հնացեալ, stale -;
— անծնունդ, փուտ, addled, rotten -;
խեճեպ —ոյ, egg-shell;
միզն —ոյ, the membrane of an -;
թերխորով —, boiled eggs;
պինդ —, hard -;
— ի տապակի, poached eggs;
fried-s;
— ածել, արկանել, ծրդել, to lay eggs;
ի —ս նստել, տածել զ—ս, to hatch, to sit on, to brood on.
Անբաւութիւն ձկանց եւ հաւուց, յորոց ի ձուոցն միայն կերակրեալ լինէին. (Փարպ.։)
to cast, to smelt, to found;
to freeze, to harden by cold;
to solidify;
—եսցեն զսուսերս իւրեանց ի խոփս, they shall turn their swords into ploughshares.
Զլոյծ ջուրն յորդանանու քարակարկառ ձուղեցեր. (Ճշ.։)
the eighteenth letter of the alphabet, and the thirteenth of the consonants;
ninety, ninetieth;
It has much affinity with the letters խ and լ, and is sometimes confounded with them, for example : մժեղ — մժեխ, բաղդ — բաղտ;
In foreign words with a comma placed above, it is always pronounced լ.
Գիր բաղաձայն, Ղատ յորջորջեալ, ձայնակից գոգցես ընդ կրկին լլ, կամ ընդ թլուատ ր, կամ ընդ նչ. մեղմ քան զարաբական ղայն, եւ թանձր քան զյունականն ղամմա. ընդ որում երեւի նոյնանալ մերս ղ՛, ղիւն կոչեցեալ. որ գրի եւ ղ՛. լ՛. լ՝։
Ղ. Դնի ի մեզ, ուր ուրեք յայլ լեզուս է լ. որպէս ղեւի, ղեւոնդ, ղամբար, էղի էղի. եւ այլն։ Իսկ γ տառն յունաց դուն ուրեք լինի ի մեզ ղ. այլ հասարակօրէն փոխի ի գ. զոր օրինակ ղաթոն, կամ ագաթոն. գէորդ, գրիգոր եւ այլն։
Ղ. Երբեմն ի հայկական բառս լծորդ է ընդ խ. զի անխտիր գրի յոմանց բախտ, բաղդ. մժեղ, մժեխ. սանդուղք, սանդուխք. վախճան, վաղջան. եւ այլն. որպէս եւ եղբայր՝ ռամկօրէն ասի եխպար, ախպար։
eagerness, diligence, goodwill, cheerfulness;
մտադիւրութեամբ, cf. Մտադիւր.
Յուսացեալ եւս իցեմք յուղղոց ունկնդրաց ի կամացն մտադիւրութիւն. (Եզնիկ.։)
seduction, deceit.
Մտախաբութեամբք ոմանք զինքեանս մոլորեցուցին, զայն վարկանելով բարի՝ յոր ինչ իւրեանց միտքն միտեցին. ընթերցի՛ր ըստ յն. մտաբախութիւն։
cf. Մտախորհ.
Այնուհետեւ աշակերտքն մտախորհք լինէին վասն ինքեանց՝ յոյժ ծանունս զբանն համարելով. (Նանայ.։)
ՄՏԱԽՈՀ եւ ՄՏԱԽՈՐՀ. σύννους, στοχαζόμενος cogitabundus, conjectans. Որ խորհի ընդ միտս իւր. խելամուտ. զգաստ. յուզեալ ի միտս. զղջական. եւ Որոճելով. քննելով.
meditation, ponderation, reflection.
Տրտմութեան յումեք եղելոյ՝ աչքն մտախորհութեամբ լի են եւ ստրջանօք. (Փիլ. իմաստն.։)
investigating, examining.
Ի յոմանց ազգցա փանաքի մտախոյզ ախտարակաց խտրադիմայ հմայից. (Նար. մծբ.։)
thought, meditation, consideration, reflection, idea, imagination, fancy;
ըստ իմում մտածութեան, as far as I can judge, according to my idea.
Մեծ օգուտ է մտածութիւն վասն անցելոցն, զի մի՛ նմանապէս անդրէն կործանեսցուք ի մեղսն։ Պա՛րտ է յոյժ մտածութեամբ փորձել, առ որ իւրաքանչիւր ոք պատշաճ ունի։ Բազում մտածութեամբ ըստ կամաց աստուծոյ առնել պարտ է. (Բրս. հց.։)
considerately.
Ոչ գիտեմ, զիա՛րդ հաւանեալ, մտածօրէն մինչեւ յիս իսկ՝ տրտմական ախտիւ յուզեալ. (Մագ. ՟Ի՟Դ։)
pleasing, agreeable, to one's liking;
condescending, meek.
Իբրեւ զյոյժ սիրելի եւ զմտահաճոյ. (Բրսղ. մրկ.։)
witty, very intelligent, ingenious, lively.
Մտահարուստն յովհաննէս բազում ինչ աշխատեաց. (Կիր. պտմ.։)
intelligent, clever, learned, erudite.
Բնութեանցն օրինակք, եւ գրոցն վկայութիւնք բաւական էին հաւանեցուցանել զմտավարժս. (Եզնիկ.։)
reasonable, rational, sensible, intelligent, wise, judicious.
Զի մտացեաց աւելի ահ եւ երկիւղ ի միտս արկանիցէ։ Ճշմարիտ է, եւ մտացեաց յոյժ յայտնագոյն. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)
intellectual, intellective, spiritual;
intelligent, clever.
Ոչ ամենայն գնայուն՝ կենդանութիւն մտաւոր եւ բանաւոր ունի։ (Եզնիկ.։)
intimate, cordial, confident, familiar;
favourite;
— ծառայ, true or faithful servant.
Այո՛ աղաչեմ եւ զքեզ մտերիմ իմ եւ լծակից. յն. մտերիմ լծակից. (Փիլիպ. ՟Դ. 3։)
faithfully, sincerely, candidly;
intimately, cordially, confidently, familiarly.
Մտերմաբար նմա ի ծառայութիւն բերէր. (Յհ. կթ.։)
familiar.
Մտերմական ծառայութիւն, կամ ծառայութեամբ։ Զպարտս մտերմական սակին վճարել. (Յհ. կթ.։)
intimacy, cordiality, confidence, familiarity, strict, close or fraternal friendship;
faithfulness, sincerity;
մտերմութեամբ, cf. Մտերմաբար.
τὸ γνήσιον, εὕνοια genuitas, sinceritas, integritas, benevolentia. Հաւատարմութիւն. հարազատութիւն. անկեղծութիւն. ողջմտութիւն, միամտութիւն ծառայութեան.
cf. Մուծանեմ.
Եւ այլ ջուրս ածեալ՝ ընդ յոլով տեղիս մտոյց անյայտ գնացիւք. (Խոր. ՟Գ. 56։ եւ Վրք. հց. ձ։)
whip;
spur;
stimulus;
— չուանեայ, whip-cord;
— հեծելոց, riding-whip;
հարուածք —աց, lash, cut, stroke of a whip;
cf. Կուշտ.
Կայթեսցո՛ւք մտրակաւ հոգւոյն ի վերայ եգիպտական զօրուն սատանայի։ Զծուլութիւն մարդկային ազգիս իբրեւ մտրակաւ զարթուցանէ ի ստադինս. (Նար. յովէդ.։ Մագ. ՟Ա.։)
to horse whip, to lash, to whip;
to prick, to spur;
to stimulate.
cf. Մրազարդ.
Մրազարդ կամարաձեւ կցուածք յունից. (Արծր. ՟Ե. 11։)
dark with down, downy, furnished with soft dark hair;
— յօնք, black eye-brows.
Մրազարդ կամարաձեւ կցուածք յունից. (Արծր. ՟Ե. 11։)
cf. Նիրհ.
Բառ ռմկ. որպէս Նիրհ. քնափութիւն. յորմէ
murmur, whisper;
low utterance, humming;
moan, groan.
ψιθυρισμός susurratio. որպէս եւ μελέτη (յորմէ մեղեդի). declamatio եւ այլն. Մռմռումն ընդ ունչս կամ որպէս զմունջ. մրմնջելն. երգ մեղմաձայն. մեղմ ձայն երգոց. հեծութիւն, ողբոց եւ այլն. մռլտոց, քթին տակէն երգելը, թրմնջալը.
cf. Մրջիւն.
Մրջիմն, եւ աղաւնին։ Աղաւնին տերեւ ետ մրջմանն, որ ոչ խեղդէր ի ջուրն։ Եւ մրջիմն եհար զերանս որսորդին, յորմէ զերծաւ աղաւնին. (Ոսկիփոր.։)
ant, emmet, pismire.
Մրջիմն, եւ աղաւնին։ Աղաւնին տերեւ ետ մրջմանն, որ ոչ խեղդէր ի ջուրն։ Եւ մրջիմն եհար զերանս որսորդին, յորմէ զերծաւ աղաւնին. (Ոսկիփոր.։)
ant-eaten;
ant-bear, ant-eater, myrmecophagus, tamandua.
Ընծայ չարայուշի՝ մրջմնակեր. պատարագէ է. (Վրք. հց. ՟Ը։ ձ։)
cf. Մուրտ;
պսակ —, myrtle-wreath.
Զարդարեալ ոստովք մրտենեօք (կամ նօք, կամ նովք). (Ճ. ՟Բ.։ Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Դ.։ Տե՛ս եւ Վստկ. ՟Մ՟Կ՟Ա։)