that flows, that falls from heaven abundantly.
· Calfa
Յերկնից առատացեալ. յորդեալ ընդ երկինս.
Տեսեալ զայսպիսի երկնառատ պարգեւս առ նա եղեալ. (Կաղանկտ.։)
Քրիստոսաձիր երկնառատ ճառագայթիւք տապանայր ծովն. (Շար.։)
sent from heaven.
· Calfa
Յերկնից առաքեալ.
Ջանային ապրեցուցանել զնոսա յերկնառաք բարկութենէն. (Ոսկ. ես.։)
Երկնառաք հրով. (Վրդն.։ եւ Միխ. աս.։)
divided, discordant.
· Calfa
Իբր Յերկուս պառակս կամ ի դասս բաժանեալ, անմիաբան. հակառակ.
Զիա՞րդ համահարք՝ միոյ մօր որդիք՝ երկպառակք լիցին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Հակառակողաց՝ երկպառակաց. (Սկեւռ. աղ.։)
Սխալ եւ երկպառակ է գարւոյն կերակուր». իբր ոչ այնչափ զանգելի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Գիտութիւն չարի եւ բարւոյ խառնակ է եւ երկպառակն. (Վրդն. ծն.։)
to be divided, disunited, discordant.
· Calfa
Ոչ երկպառակին ի նմանէ (ի թագաւորէն), այլ ի հնազանդութեանն կամ մնան. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ե։)
Ոչ երկպառակել ի միմեանց. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
disagreement, variance, discord, dissension, division, disunion, quarrel.
· Calfa
Բաժանումն իբր յերկուս պառակս. անմիաբանութիւն. ապստամբութիւն.
Հարկ աշխարհին նուազեաց վասն երկպառակութեանն. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 29։)
Հակառակութիւնք, երկպառակութիւնք, հերձուածք, Գաղ. (՟Ե. 20։)
Երկպառակութիւն աշխարհի, կամ զօրաց. (Եղիշ. ՟Ե. ՟Ը։)
Երկպառակութեամբ ճեղքելոյ ի միմեանց. (Փարպ.։)
cf. Երկպառակեմ.
· Calfa
Յերկուս պառակտել, բաժանել,
Մի՛ երկպառակտեր եւ ճեղքեր զեկեղեցի. (Ոսկ. հռ.։)
very happy, superb, magnificent.
· Calfa
Մինն յերջանկափառ համազօր ահաւորութենէ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Երջանիկ եւ փառաւորեալ.
that takes by stealth, deceitful, malicious.
· Calfa
Գաղտ առօղ, յափշտակօղ. զանխլաբար խածատօղ.
Շունք կատաղեալք եւ գաղտառուք, որոց վէրք ժանեաց դժուարակիր է ի բժկշկութիւն. (Ածազգ. ՟Գ։)
Շունք գաղտառուք թագուցանեն զնենգութիւն. (Շ. մտթ.։)
Ի չար առնէ, որպէս ի շանէ, գաղտառուէ, ի լռելութենէն պարտ է երկնչել առաւել քան ի ձայնէն. (Ոսկիփոր.։)
cage, park;
menagery;
den, haunt;
prison;
դնել ի —, to shut up in a cage.
· Calfa
Գայլ ի բերան հարին, եւ տարան գառագղիւ (կամ գառագղիւ). (Եզեկ. ՟Ժ՟Թ. 9։)
Փակեաց զնոսա յամուր անել գառագիղն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Մինչ ի գառագեղն էր գազանն. (Շ. թղթ.։)
Իբրեւ առիւծունս ի գառագիղս մռնչէին։ Ի գազանաց գայռագիղն. (Լաստ. ՟Գ. եւ ՟Ի՟Ե։)
Գազանքն յորժամ ի գառագիւղն արգելուցուն. (Վեցօր. ՟Թ։)
Ի գառագղացն զերծանիցի (գազանն). (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
Զոր օրինակ ոք զգազան քար ի գառագեւղ արկանիցէ. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Ելին կամ արձակեցան ի գառագղէ։ Մտին կամ դարձան ի գառագիղ, ի գառագեղ, ի գառագեաւղն. (ՃՃ. ստէպ։)
to imprison.
· Calfa
Դնել ի գառագեղ. փակել ի գառագղի.
Զբելիար կապեալ, եւ գառագեղեղեալ. (Գանձ.։)
to stretch on the ground, to lay down.
· Calfa
Չափեաց զնոսա պարանօք, եւ գառացոյց զնոսա յերկիր. (՟Բ. Թագ. ՟Ը. 2.)
Ննջեցոյց զնոսա ի վերայ երկրի. (Կիւրղ.) այլ ի լուսանցս դնի, գառացոյց։
κοιμίζω Cubare facio Տալ գառիլ, պառակիլ. կողմնեցուցանել. պառկեցնել. եաթրմագ.
lamb;
— մայէ, the — baas.
· Calfa
, ն հլ. (-ռին, -ռամբ, -ռինք, -ռանց) «նորածին ոչխար, ոչխարի ձագ» ՍԳր., որից՝ գառնենի Ոսկ. մ. ա. 23. Եփր. համաբ., գառնութիւն Փարպ., գառնազգեստ Նեղոս. Ոսկիփ., գառնածին Նար., գառնա-նալ Մանդ. Վրդն. ծն.։ Բոյսերի անուններ են՝ գառնալեզու, գառնադմակ ❇sempervi-vum globiferum L*, զառնադմակիկ ❇e-dum sempervivum Ledeb*, զառնականջ ,Oxalis corniculata L և կամ Rumex* Բժշ. (լատինական համազորները տե՛ս Տիրացու-ևան. Contributo, 59, 69)։
-Հնխ. vərén (vrrén) ձևից. հմմտ. ատ-տիկ. յն. ἀρήν «գառնուկ», կրետ. fαρήν,*հո-մեր. *fρην «մաքի» (որից πολύρρην «մաքի-ներով հարուստ»), ἀρνειός «խոյ», լտ. ver. vex «ոչխար, խոյ», սանս. urā «մաքի», ùrana-«խոյ, գառն», հպրս. *varnā, պհլ. սαրαև «խոլ», պրս. [arabic word] barra (<*varnak) «գառն», աֆղան. vral, օսս. warik, urek, värig, բելուճ. gvarak, քրդ. vark, barx։ Իմաստի զարգացմամը՝ հիսլ. հհիւս. vara «մորթ», անգլսք. waru, հիսլ. vara, գերմ. ware «ապրանք» (հմմտ. արաբ. māl և Ղրբ. ապրանք «ինչք և տաւար»). տե՛ս Walde, 826, Horn, § 211, Boisacq, 77, Pokorny, 1, 269, Ernout-Meillet, 1052։-Հիւբշ. 432։
Առաջին անգամ ՆՀԲ (օդիք բառի տակ) լծ. յն. ἀρνή, ἀρνός։ Lag. Urgesch. z32 սանս. urana, պրս. bara, յն. fαρνι -Müller, SWAW 38, 576. 588 ւտ vellus, սնս. varman, հսլ. wluna «գեղ-մըն»։-Lag. Arm. Stud. § 457 մեր-ժում է իր նախորդ մեկնութիւնը, որ այժմ իբր ստոյգ ընդունուած է։ Տէրվ. Նախալ. 48 զեղմն, գաղտ, յն. εἰρος «գեղմն», ἀρήν «գառ» բառերի հետ սանս. զնդ. var «ծածկել, պահել» ար-մատից։ Եազրճեան, Արևելք, 1884 հոկտ՛՛ 17 սանս. վարքարա։ Հիւնք. 254 լտ. caro, carnis «միս»։ Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 հյ. առն և սումեր. kar, karus «գառն»։ Karst, Յուշարձան, 405 սումեր. kar «գառն», 414 մոնգոլ. xu-гavar, քալմուք. xurgun, թրք. kuzu «գառնուկ», թունզուզ. kurkan և բու-րեաթ. xurjagon։ Պատահական նմանու-թիւն ունի եբր. [hebrew word] kar «գառնուկ»։ Pictet, բ. տպ. Ա. 450 յն. ϰριός «խոյ» բառի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի ասուր. giru, kirču «գառ» (Muss-Arnolt, Ass. engl. Handwb. 240, 433)։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. զառնը, Շմ. կ'առնը, Ղրբ. կ'mռնը, Տփ. գարը, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Սեբ. Սչ. գ'առ, Ռ. Տիգ. քառ, Ոզմ. գ''mռ, Մկ. Սլմ. Վն. կ'mռ, Ջղ. գ'ոռն, հին Յղ. կօ՛ռնը, Մծ. գ.օռն, Զթ. գ'օռ, գ'ոռ։ Նոր բա-ռեր են՝ գառնարած, գառնամայր, գառնա-տուն, գառնաճակատ, գառնագոչում, գառնա-հատիկ, գառնաչքանի, գառնուկ ևն։-Թրքա-խօս հայոց մէջ կայ garn-dumbaq «գառնա-դմակ բոյսը» (Արևելթ. 1888 նոյ. 8=9)։
ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. kar «ուլիկ» (MSL, 16, էջ 358), [arabic word] garik «սև ոչխարի գառնուկ» (բուն քրդերէն բառերը տե՛ս վերը)։-Կով-կասեան լեզուներից կայ ջար. keer «գառ-նուկ»։-Թերևս այստեղ պատկանի նաև կա-պադովկ. յն. ϰαρνό, նուազականը՝ ϰαρνόϰϰο-որ սակայն նշանակում է «եղնիկ, եղջերու» (Kαρολίδγς, Γλωσσ. συγϰρ. 85 և 170 այս բա-ռը կցում է լտ. cervus ևն հոմանիշներին, յիշելով նաև Հիւսիքոսի ϰαρνος «ոչխար» բառը)։
Գառն անմեղ։ Ի գառանց եւ յուլոց։ Գառինք մաքեաց, կամ հօտից։ Ճարպով գառանց խոյոց։ Առաքեմ զձեզ իբրեւ զգառինս ի մէջ գայլոց։ Արածեա զգառինս իմ։ Գառն աստուծոյ, որ բառնայ զմեղս աշխարհի.եւ այլն։
Գառնդ երբեմն ելով՝ այժմ հովիւ զքեզ կացուցին. (Մագ. ՟Ծ՟Զ։)
Զինչ կոչեցից զքեզ. (երբեմն գառն, եւ երբեմն գայլ. Մանդ. ՟Ա։)
ԳԱՌԻՆ ԾԱՂԻԿ. Ի բառս Գաղիանոսի, որպէս յն. խիրի (բառ անյայտ)։
ἁρήν, ἁρνίον, ἁμνός, ἁμνίς Agnus, agna, agnellus Նորածին ոչխար. ձագ օդեաց կամ մաքեաց. գառ, գուզու, գուզի, պաղանա։ cf. ՈՐՈՋ, եւ cf. ԱՄԻԿ, եւ cf. ԲՈՒԾ.
dressed in lambskins;
hypocritical.
· Calfa
Որոյ զգեստն է իբրեւ զգառանց.
Սոքա են գայլք գառնազգեստք (կամ գառնզգեստք). (Նեղոս.։)
Զգոյշ լերուք ի գառնազգեստ առնէ, եւ ի նորա աղանդագործ պղծուէ. (Ոսկիփոր.։)
belonging to the pascal lamb;
immolation of the pascal lamb, Easter.
· Calfa
ԳԱՌՆԱԶԵՆ. գ. ԳԱՌՆԱԶԵՆՈՒԹԻՒՆ. Զենումն զատկական գառին. պասեք.
(գրի եւ ԳԱՌՆԱԶԷՆ) Որ ինչ հայի ի զենումն զատկական գառին.
Գառնազեն արիւնաշաղախ դրօքն. (Անյաղթ բարձր.։)
Գառնազեն արիւնաշաղախ արեամբ դրոշմեալ զսեամս. (Թէոդոր. խչ.։)
Որ բղխեաց ի գառնազեն կողիցն. (Նար. յովէդ.։)
Կատարեալ զգառնազեն ստուերական մովսիսագիր օրէնսն. (Ոսկիփոր.։)
(Պասեք) զգառնազեն տօնն ասէ. (Տօնակ.։)
Մեծին մովսէսի հրամայէ աստուած առնել յեգիպտոս ի չորեքտասանն նիսան գառնազեն. (Տօմար.։)
Յելանելոյ անտի որդւոցն իսրայէլի եղեւ գառնազենութիւնն այն ի կրօնս իսրայէլի. (Միխ. ասոր.։)
adj. bot. plantain.
· Calfa
Գառնալեզուի ջրով զկուրծսն օծանէ. (Մխ. բժիշկ.։)
ἁρνόγλωσσον Plantago Ազգ ջղախոտի մանրատերեւ. գառնլեզու. սինիրլի եափրագ, լիսան իւլ համլ, զուպան կոսպան։ (Բժշկարան.։)
that brings forth lambs.
· Calfa
Ծնօղ գառին. ոչխար. մաքի. խոյ.
Ի գումարտակ երամոյ գառնածին հօտից տանն լաբանու. (Նար. խչ.։)
to become like a lamb.
· Calfa
Իբրեւ զգառն լինել. գուզույա տէօնմէք.
Երբեմն գառնացեալ, եւ երբեմն գազանացեալ. (Մանդ. ՟Ի՟Բ։)
Որպէս թէ ձայնն գառնացաւ, սնաւ, եւ եղեւ արու տարեւոր. (Վրդն. ծն.։)
lamb-skin.
· Calfa
Զհանդերձսն գառնենիս ունիցին, եւ զբարսն գայլենիս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։ եւ Մաշկ.։)
Որ գան առ ձեզ ի հանդերձս գառնենիս, եւ ի ներքոյ են գայլք յափշտակօղք. (Եփր. համաբ.։ եւ Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
Որ ինչ է գառին, մանաւանդ մորթն. τὸ προβάτον (ոչխարին).
to cooperate.
· Calfa
ԵՐԿԱԽԱՌՆԵԼ կամ ԵՐԿԱԽԱՌՆԻԼ. Խառնիլ յերկս. վաստակակից եւ գործակից լինել.
Զորս եւ մեր համօրէն աղաչեալ երկախառնել ընդ մեզ աղօթիւք. (Կորիւն.։)
adj. s. diphthong.
· Calfa
Երկբարբառք են բունք (ըստ յն. αι, αυ, οι, ευ, ει, ου. ).. եւ բռնաբարբառք երկձայնք. եւ այլն. (Թր. քեր. զոր մեկնիչք նորա Երզն. եւ Նչ. ի հայումս դժուարին քաջ իմանալ։)
δίφθογγος diphtongus Ունօղ զկրկին ձայն ի մի վանկ յօդեալ յերկուց ձայնաւորաց, կամ ի մի եւ եթ ձայնաւոր ունակ զօրութեան կրկին տառից. զոր օրինակ ու, իբր լտ. u. աւ, իբր օ. ե՛ւ, իբր իւ, այսինքն եու. եւ ւ, իբր իւ կամ ի. ե, իբր եէ. ա՛յ, իբր աե. եւ այլն. որք ասին եւ Երկձայն.
bitter;
sour, acrid, sharp, harsh, grievous, painful, disagreeable, tiresome, tedious, disgraceful, fatal, sad, tormenting, austere;
maddening;
biting, satirical.
· Calfa
, ն հլ. (-ռին, -ռանց, -ռինց) «լեղի» ՍԳր. Եզն. Մծբ., «դժնդակ, անտանելի» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 23. Փարպ., «դառնիճ խոտը» Փիլ, ել., որից՝ դառնանալ «լեղինալ. 2. վշտա-նալ, զայրանալ» ՍԳր, դառնացուցանել ՍԳս. դառնացուցիչ Օր. լա. 27. Եզեկ. բ. 3, ղառ-նացութիւն Եփր. համաբ. 126, դառնութիւն ՍԳր, դառնէնի «դառն պտուղ ունեցող» Վե-ցօր. 97, դառնապէս ՍԳը, դառնաշունչ Ոսկ. ես. և մ. բ. 6. Եփր. թգ. 401, դառնադառն Ոսկ. յհ. ա. 9, դառնահոգի Եփր. թգ. 401, դառնաբեր Ագաթ. Կոչ., խաղողադառն Մծբ.. դառնին «դառն, լեղի» Ագաթ. «խիստ լեղի մի բոյս» (որ և դառինչ) Ոսկ. Եբր. Փիլ. ել. (հմմտ. յն. πιϰρὸς «լեղի» և πιϰρίς «դառնիձ. ղի հազար»), դառնագոյժ (նոր բառ) ևն։
Պատկանեան, Изсл. o cоcт. aрм. яз. 22 համեմատում է քրդ. tāl «դառն» բառի հետ. (րայց այս բառը պրս. [arabic word] ︎ talx «դառն» ձևից ծագած լինելով՝ այստեղ գործ չունի, ինչպէս նկատում է նաև Justi, Göttin. gel. Anz. 1866, 998). Canini, Et. êtym. 27 պելասկ. ϑere. Patrubány, SA, 2, 268 հնխ. denk «կծել» արմատից, իբր յն. δάϰνω «խած-նել» ևն։ Scheftclowilz, BВ 29. 20 սանս. tāra-«թափանցիկ, բաբձրաձայն», պրս. [arabic word] turš «թթու» ևն։ Հիւնք. ռառնալ բայից։ Այսպէս է մեկնում նաև Lidén. Arm. Stud. § 71, մանրամասն ցոյց տալով թէ ի՛նչպես շատ լեզունե-րում դառնալ նշանակող բալը սաանաւմ է «թթուիլ, կծուիլ» նշանակոթիւնը։ Նոյնը գտանում ենք նաև արդի հայերէ-նում, օր. գինին դարձեր է «գինին թթուել է, քացախել է». բայց հին հյ. դառն բառը չունի «թթու, կծու» նշանա-կոթիւնը։ Karst, Յուշարձան, 419 թա-վրաց. մծարե, իմերել. ծարե «դառն»։
ԳՒՌ (dialectal) Կր. Ջղ. դ'առն, Երև. դ'առը, Ալշ. Ախց. Մշ. դ'առ, Տփ. դա՛րը, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. տmռն, Շմ. տmռնը, Ոզմ. դ'mռ, Ագլ. դէօռնը «դառն», դռնm՛նիլ «դառնանալ»։ Նոր բառեր են՝ դառնաժամ, դառնակողինձ. դառնաջուր, դառնիկ, դառնարիւն, դառնճի, դառնինուկ, դառնուշք։
ՓՈԽ (borrowing) Գ. Փառնակ. Անահիտ, 1906, 233 հայերէնից փոխառեալ է դնում ալբան. dhere «լեղի»։
Ոչ կարէին ըմպել ջուր ի մեռայն, քանզի դառն էր. (Ել. ՟Ժ՟Ե. 23։)
Անձին կարօտելոյ՝ եւ դառն իբրեւ զքաղցր թուի. (Առակ. ՟Ի՟Է. 7։ Տե՛ս եւ Ես. ՟Ե. 20։ Յկ. ՟Գ. 11։)
Հակառակ էր քաղցր դառին. (Եզնիկ.։)
Քաղցունցն եւ դառինցն. (Գր. հր.։)
Դառանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Այսպէս դա՞ռն իցէ մահ։ Չար եւ դառն է քեզ թողուլն զիս։ Զազգ դառն եւ զերագ։ Ձայն աւուր տեառն խիստ եւ դառն. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 32։ Երեմ. ՟Բ. 19։ Ամբ. ՟Ա. 6։ Սոփ. ՟Ա. 14։)
Համայն ծա՛նր է եւ դառն։ Դառն իշխան, ծառայութիւն, հալածանք, կամք. եւ այլն. (Փարպ.։)
Դառանց զփորձ առեալ տերանց. (Փիլ. ել.։)
Ասասցե՛ն մեզ դառն խուզօղքն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Մի՛ դառն դահիճ լինիցիս նմա։ Դառն դատախազք լինին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։)
Եթէ յաչաղկոտ եմ եւ դառն. (Բրս. մախ.։)
Հիւսիսային դառն շնչմունքն. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
դառն. գ. cf. դառնիճ.
Բաղարջ ընդ դառին (կամ ընդ դառինս)։ Դառամբք ուտեմք զբաղարջն, որք ապաշխարութեան եմք ցանկացեալ. (Փիլ. ել.։)
դառն, մ. եւ cf. Դառնապէս.
πικρός amarus Անախորժ եւ խորշելի ճաշակելեաց. աղի. կծու. լեղեհամ. լեղի. եբր. մառ, մառա
vexatious, proud, tiresome, crabbed, cross.
· Calfa
Դառն արտասուել. (Շար.։ Մաշկ.։)
Դառնաբար ի վերայ նորա սաստկացուցանել զաշխարհն. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Է։)
Դառն բարուք. դժնդակաբարոյ. ժանտ.
Բասիղիդէս դառնաբարոյ, եւ ընդունակ ամենայն աղտեղութեան. (Կոչ. ՟Զ։)
Անողորմ եւ դառնաբարոյ. (Բրսղ. մրկ. ՟Ժ՟Ե։)
that produces bitterness.
· Calfa
Որ բերէ յիւրմէ կամ յինքեան զդառն ինչ. դառնորակ. դառն.
Զսատանայի զդառնաբեր եւ զվնասակար բոյսն հրով ծախել. (Ոսկ. ղկ.։)
Տունկ, ծառ, թզենի դառնաբեր. (Ագաթ.։ Կոչ. ՟Բ. Սարգ. յկ. ՟Թ։ Նար. երգ.։ Ոսկիփոր.։)
Դառնաբեր վիժանք կամ վիժակք (որպէս զջուրն որ ի մեռայն). (Անյաղթ բարձր.։ Անան. եկեղ.։ Լծ. ածաբ.։)
Դառնաբեր մեղք, յանցանք, կեանք. (Շ. բարձր.։ Թէոդոր. խչ.։)
Դառնաբեր քինահանութիւն. (Արծր. ՟Դ. 11։)
very bitter;
—, —ս, bitterly.
· Calfa
Դառնագոյն (կամ դառն) է քան զմահ. (Ժող. ՟Է. 27։ Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Յետոյ դառնագոյն եւս գտանի քան զլեղի. (Առակ. ՟Ե. 4։)
Դառնագոյն լինին չարիքն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
ԴԱՌՆԱԳՈՅՆ մ. Կարի դառնապէս.
Փայտ ընկէց յակն աղբերն, որ հոսէր դառնագոյն. (Շ. բարձր.։)
Դառնագոյն ողբայ զնոսա. (Մխ. երեմ.։)
Քան զվիրածսն դառնագո՛յնս պաղատին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
πικρότερος amarior, δεινότερος dirior, durior, acerbior Առաւել կամ յոյժ դառն. դժնդակագոյն. աւելի լեղի, գէշ.
cf. Դառնագաժան.
· Calfa
Դառն դառն. կարի դժնդակ. չարաչար.
Դառնադառն մահունս, եւ սաստիկ տանջանս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
bitter remedy.
· Calfa
Դառն դեղ (որպէս դնի ի յն)
Ըմպել զդառնադեղսն. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։)
that has dangerous venom.
· Calfa
Որ ունի զթոյն դառնութեան. թունաւոր.
Դառնաթոյն օձին, օձիցն։ Օձս եւ իժս դառնաթոյնս։ Որդունք դառնաթոյնք. (Նար. ՟Զ. ՃՃ.։ Մանդ. ՟Ե։)
Չարահամբաւ եւ դառնաթոյնս անուանեցաւ տեղի. (Պիտ.։)
furnished with, or full of bitterness, very bitter
· Calfa
Թրմեալ դառնութեամբ (քացախի ընդ լեղւոյ).
Եւ զսպունգն դառնաթորմի ընդ ախորժելի քաղցր ճաշակմանն. (Նար. խչ.։)
full of bitterness.
· Calfa
Լի դառնութեամբ.
Սոքա են քաղցրաբանք, եւ դառնալիք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Որպէս երբեմն սուրբն շուշան ի դառնալի ծերոց. (Յհ. կթ.։)
bad old man.
· Calfa
Դառն ծեր. չար.
Չարածեր, դառնածեր։ Ա՛յ դառնածեր. (Վրք. հց. ձ։ Ճ. ՟Բ.։)
groaning bitterly, painfully.
· Calfa
ԴԱՌՆԱԿՈՌՈՉ ԴԱՌՆԱԿՈՐՈՉ. Իբր դառնակառաչ. դառնապէս գոչօղ, կաղկանձօղ.
Որոյ դառնակորոչ չարալլուկ հեծմամբ վճարեալ զոգին. (Փարպ.։)
Դառնակոռոչ ձայնիւ եհան զդառնացեալ ոգին. (Գր. երէց.։)
cf. Դառնակոռոչ.
· Calfa
ԴԱՌՆԱԿՈՌՈՉ ԴԱՌՆԱԿՈՐՈՉ. Իբր դառնակառաչ. դառնապէս գոչօղ, կաղկանձօղ.
Որոյ դառնակորոչ չարալլուկ հեծմամբ վճարեալ զոգին. (Փարպ.։)
Դառնակոռոչ ձայնիւ եհան զդառնացեալ ոգին. (Գր. երէց.։)
bitter, painful.
· Calfa
Որ տայ կամ բերէ զդառն կսկիծ. յոյժ կսկծեցուցիչ.
Դառնակսկիծ բոցով հառաչիցես ի միջոցէ սրտէդ. (Մաշկ.։)
Դառնակսկիծ կախաղանօք. (Շար.։)
that has a bitter taste, bitter, sharp, acrid, harsh, sour.
· Calfa
Որոյ համն է դառն.
Բաժակ, դեղ. տունկ դառնահամ. (Շ. եդես. եւ Շ. թղթ.։ Երզն. լս.։)
Ի յանոյշն եւ ի դառնահամն. (Վստկ.։)
Դառնահամ պտղոյն ճաշակ քաղցրանայ լեղեաւս. (Շ. տաղ.։)
inhuman, cruel.
· Calfa
Որոյ համբոյրն է դառն. կամ Որ սիրէ համբուրել զդառնութիւն. (այր) ժանտ. դաժան.
Ազդ լեալ այն դառնահամբոյր հագարացւոյն. (Յհ. կթ.։)
all at once, together, unitedly, all at the same time, altogether;
jointly, in concurrence, at the same time;
all, quite;
totally, entirely;
— եւ, yet, even, also;
— ասել, եւ — իսկ ասել, եւ զի — ասացից, upon the whole, after all, in a word, in short;
ոչ — առնել, to repeat several times, over and over again.
· Calfa
Չէ՛ հնար միանգամայն զոգիս եւ զմարմինս զարդարել. չէ՛ հնար միանգամայն մամոնայի ծառայել, եւ քրիստոսի հնազանդել՝ որպէս պարտ է. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)
monarchy, monarchical government;
absolute dominion;
— ընդ միապետութեամբ կալ, to adopt the monarchical form of government;
հակառակորդ միապետութեան, republican.
· Calfa
Քաղցր եւ խնդամոլի միապետութիւն ազատ (ի դրախտին), անկանի ընդ բազմագլուխ եւ անթիւ ախտից ծառայութեան. (Պիտ.։)
to each other, to one another;
զ—նս, one another, each other;
ի —, from one another, one from another;
ընդ —նս, with one another;
զկնի —, one after another;
— դէմ ընդդէմ, face to face, fronting, opposite;
սէր առ —նս, mutual affection;
յեղբայրսիրութեան առ —նս գթացք, kindly affectioned one to another with brotherly love;
զբեռն բարձէք, bear ye one another's burdens;
սիրել զ—նս, to love one another, to love reciprocally;
վնասել —, to injure one another;
զ—նս գովել, to praise one another;
ի —նս ածել ըզդրունս, to shut the doors;
բախել զ—նս, to smite one another;
ի թիկունս հասանել —, to help each other, to render mutual assistance;
ի պատիւ զ—ամբք ելանել, in honour preferring one another;
—ամբք վասն — պաղատել, to pray for one another.
· Calfa
Դղրդեցան՝ ելեւելս առնելով զմիմեամբք. (Փարպ. (ռմկ. իրար անցնելով)։)
mediator;
intermedium, agent, go-between;
negotiator;
medium;
— վաճառաց, broker;
— հաշտութեան, reconciler, conciliator, intermediator, intercessor.
· Calfa
Առանց իրիք մարմնական միջնորդի առ զմարմին յանփորձ կուսէն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Միջնորդաւ օդոյն։ Միջնորդովք առաքելովքն. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
intercession, mediation, interposition, intermeddling, intervention;
negotiation, medium;
— վաճառաց, brokerage, brokage, agent's commission;
միջնորդութեամբ, mediately, through the medium of.
· Calfa
Առանց ի՛րիք պատճառաց եւ միջնորդութեան (որդին աստուծոյ է ծնունդ հօր). (Եզնիկ.։)
Զդեռեւս տկարագոյնսն՝ իւրեանց միջնորդութեամբն յառաջ ածել պարտին ի քրիստոսի նմանութիւնն. (Բրս. հց.։)
invitation;
banquet, feast, entertainment, good cheer, good living;
կոչունս առնել՝ յօրինել, to give a dinner party, to feast, to treat, to entertain, to give an entertainment, to banquet, to feed well;
մեծահաց կոչունս առնել ումեք, to entertain one in a noble manner, to feed him luxuriously, to treat him nobly, to give him a splendid entertainment;
ի կոչունս ուրախութեան, in the midst of the festivities;
ի ժամ կոչնոցն, during the entertainment.
· Calfa
cow;
շառագոյն՝ խայտաբղէտ —, russet, spotted or speckled —;
— վտիտ՝ պարարակ կամ գէր, lean, tat —;
կաթնտու՝ կաթնաւէտ —, milch cow, dairy cow;
կթել զկով, to milk a -;
ծանր —, a — with or in calf;
ծնանել կովու, to calve;
միս կովու, cow-beef;
կաշի, մորթ կովու, neat-leather, cowhide;
ստեւ կովու, cow hair;
կու, քակոր կովու, cow dung;
կոգի կովուց, butter of kine;
բչիւն՝ բառաչիւն կովու, bellowing, lowing of a -.
· Calfa
βοῦς bos, vacca. Էգն արջառոց. որոյ արականն է եզն. ինէք. պէքէրէթ. իսկ պ. կեավ ՝ է հասարակ (որպէս ի լտ. պօս) զի նէրկեավ, է եզն. եւ մատէկեավ, կով.
Կովս քառասուն, ցուլս տասն. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 15։)
cf. Կորակոր;
— առնել, to humble, to abase, to humiliate, to overwhelm with shame;
— լինել, to hang one's head, to get confused, to humble oneself, to lose courage, to be ashamed, abashed, humiliated.
· Calfa
Ամենայն գովիչք նորա կոր ի գլուխ առնէին զնա. յն. խոնարհեցուցանէին. (Ողբ. ՟Ա. 8։)
Անհամարձակ կորագլուխ (կամ կորիգլուխ) լինել առաջի ահաւոր դատաւորին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 20։)
loss;
waste;
damage;
disadvantage;
misfortune;
perdition, ruin, destruction;
lost thing;
ի — մատնել, to perish, to be lost;
ի — մատնիլ, to lose, to cause to perish;
to kill;
անձամբ զանձն ի — մատնել, to cause one's own ruin;
ի — ընթանալ, to hasten to one's destruction;
լինել մերձ ի — or յափն կորստեան, to be upon the brink of ruin or destruction;
մեծամեծ —ս տուժել, to suffer heavy losses;
*կորստով վաճառել, to sell at a loss;
դիմէ ի — իւր, he hastens to his ruin.
· Calfa
Կորստեամբ կորնչիցիք յերկրէն։ Կորուսից զքեզ ի գաւառաց կորստեամբ։ Ի կորուստ երթալ, կամ լինիցիք։ Խնդրեաց զնոսա ի կորուստ (այսինքն կորուսանել)։ Ի կորստեան ամպարշտաց եղեւ ուրախութիւն։ Ծիծաղեցայց զկորստեամբ ձերով։ Որդին կորստեան (յուդա, եւ նեռն)։ Դժողք եւ կորուստ։ Կորուստ եւ մահ, եւ այլն։ Կորստեան խորխորատ, կամ ճանապարհ, կամ բերք, կամ գինի։ Ի կորուստ վարեալ։ Կորուստ աւանգիցն, մուրհակի, անձին, եւ այլն. (Նար.։)
Անուն նորա եբրայեցերէն աղբագոն (կամ աղրադոն), որ կոչի ի հայ բարբառ՝ կորուստ. (Յայտ. ՟Թ. 11.) այն է ըստ եբր. ապատտօն. որ է կորուստ, եւ կորուսիչ. իսկ ըմտ յն. որ է կորուսիչ։
Եգիտ կորուստ ինչ։ Զկորուստն, զոր եգիտ։ Զամենայն կորուստ եղբօր քոյ՝ որ ինչ կորնչիցի ի նմանէ։ Յարջառոյ եւ յիշոյ, եւ յամենայն կորստենէ. (Ղեւտ. ՟Զ. 3. եւ 5։ Օր. ՟Ի՟Բ. 3։ Ել. ՟Ի՟Բ. 9։)
breast, bosom, chest;
heart, mind;
ուշ ի կուրծս անկանել՝ առնել, to reflect well on, to recollect, to remember;
մօտ առ կուրծս, to be imminent, near to, to impend;
զձեռն ի վերայ կրծից հանգուցանել, to fold the arms in repose;
մաքրել զ—ծս, to expectorate, to spit.
· Calfa
Տալ գելոցս կրծից նորա, եւ արկանել առասանս ի կապատս կրծիցնգելարանաց. (Ագաթ.։)
Զլայնակամարն ո՛չ կրծիւքն (յն. առ ստեամբքն) կապեալ։ Սրտմտութիւն եռացեալ ի կրծից անտի ի դուրս բղխեսցէ. այսինքն ի սրտէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. եւ 3։)
Այն ամենայն (վիշտ) յաշխարհի մօտ առ կուրծս կայր յն. ի ձեռս. (Ոսկ. մտթ.։)
arrow, bolt, shaft, dart;
— օձ, dart-snake, acontias, jaculum;
— առ ի յաստուծոյ, thunder, cf. Շանթ, cf. Կայծակն;
—ս արձակել, to shoot an arrow, to discharge or let fly arrows.
· Calfa
Զնետս կամ սպառեցից ի նոսա։ Արբեցուցից զնետս իմ յարենէ։ Նետիւք իւրովք նետաձիգ լիցի ի թշնամիս։ Իբրեւ զեղջերու հարեալ նետիւ ընդ լերդակողմն.եւ այլն։
ՆԵՏ ԱՌ Ի ՅԱՍՏՈՒԾՈՅ. Շանթ երկնառաք. կայծակ.
Որոտմունք, եւ կամ առ ի յաստուծոյ նետ ինչ հասանելով. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
drawing a bow;
serving to launch an arrow;
cf. Նետընկէց;
— առնել, լինել, to shoot, to let fly an arrow, to draw a bow, cf. Նետահարեմ.
· Calfa
Ընդ նետաձիգն՝ որ առ նոսին, զիս խոցեսցես սիրով քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Նետաձիգ եդեալ՝ նետալից առնէր. (Բուզ. ՟Դ. 39։) cf. ՁԻԳ ԴՆԵԼ։
Հրամայեաց նետաձիգ առնել զնա։ Ինքեանք զինքեանս նետաձիգ առնէին միշտ բանիւք իւրեանց։ Զբազումս նետաձիգ առնէր բանսարկուն ի գեղ նորա։ Դեւք նետաձիգ առնեն ի միտս քո զչար եւ զանսուրբ մտածութիւնս. (Տէր Իսրայէլ. յուլ. ՟Ժ՟Բ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Նետաձիգ արարին ի սուրբ վկայն Քրիստոսի։ Եւ նետաձիգ արարեալ ի նա՝ աւանդեաց զհոգին առ աստուած. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Բ.։)
Զմարդիկ կանգնէր՝ նետաձիգս առնել ի նոսա՝ ի վարժումն անձին իւրոյ. (Ղեւոնդ.։)
Ի վերուստ ի պարսպացն նետաձիգ լինին։ Նետաձիգ եղեն աղեղնաւորքն ի ծառայս քո ի վերուստ ի պարսպէ անտի։ Նետիւք իւրովք նետաձիգ լիցի ի թշնամիս. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 20. 24։ Թուոց. ՟Ի՟Դ. 8։)
cf. Հակառակ.
· Calfa
Ներհական մասանցն երեսաց առ ներհական մասունս լինիցի վերահասութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
Կիր ինչ ներհական ի ներհականէ լինիցի պատճառէ. (անդ։)
Ոչինչ է նմա ներհական։ Բարեաց պատճառ մի է. եթէ բարւոյ չար ներհական է, չարեաց պատճառ բազումք. (Դիոն. ածայ.։)
ἑναντίος contrarius, oppositus. իբր Ներհակական. ներհակ. հակառակ. դէմ.
cf. Հակառակութիւն;
ներհակութիւն գունոց, contrast of colours.
· Calfa
ներհակութիւն քանակին առ ի տեղին թուի գոլ։ Է ներհականութիւն եւ յառընչոջն. ո՛րկէն, առաքինութիւն չարութեան ներհական է։ Գոյ եւ ներհակութիւն եւս ըստ որակին. հիզան. արդարութիւն անիրաւութեան ներհական է, եւ սպիտակութիւն սեւութեան։ Ընդունի առնելդ եւ կրելդ ներհակութիւն. (Արիստ. ստորոգ.։)
Փրկեաց զիս ի ներհակութենէ թշնամւոյն։ Մի՛ ներհակութիւն ինչ առներ ճանապարհիս, զոր ընտրեցի սիրով վասն տեառն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Զ։)
որ գրի եւ ՆԵՐՀԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. ἑπαναντιότης contrarietas, repugnantia, oppositio. Ներհակն գոլ. հակակայութիւն. դիմամարտութիւն. ընդդիմութիւն. հակառակութիւն.
subdivision;
— առնել, to subdivide.
· Calfa
Դիցուք սեւադեղով զգլուխսն եւեթ. եւ կարմրադեղով զմասնաւորս մօտ առ նոսին զներքնաբաժինսն նշանակեսցուք. (Նախ. գծ.։)
painted, coloured, variegated, varied with many colours;
embellished with imagery;
— պաստառք հնդկաց, printed calico, chintz, cotton.
· Calfa
Մայրն հասարակ միագոյնն, որ ծնաւ զնկարէն գառինսն. (Եփր. աւետար.։)
to signify, to denote, to betoken, to indicate, to declare, to notify, to express, to distinguish;
to signalize;
to characterize;
to note, to mark, to remark;
to figure, to represent, to mean, to signify, to have the sense or a meaning of;
to cross, to make the sign of the cross;
— զգինս, to quote;
— զվաճառս, to ticket.
· Calfa
Կնքեցեր զանօրէնութիւնս իմ ի քսակի, եւ նշանակեցեր՝ թէ ակամայ ինչ յանցեայ։ Մատեան նշանակել զտեղին։ Արիւնդ նշանակեալ ի վերայ տանց։ Օր նշանակելոյ եղիցի ձեզ։ Դուք նշանակեսջիք զնա, եւ մի՛ խառնակեսջիք ընդ նմա.եւ այլն։
Հեզութիւն բարուց եւ սրտի խոնարհութիւն նշանակեսցէ զառաջնորդն. (Բրս. հց.։)
Զնա կարճաց օրինակեաց, եւ զիս ճառագայթ նշանակեաց. (Նար. ՟Կ՟Է։)
σημαίνω, ἑπισημαίνω significo, assigno, designo, signum do διασαφέω declaro, explano ἑξηγέομαι refero, enarro, explico. Նշանակաւ իւիք յայտ առնել. նշանաւ իմն յայտնել. տալ իմանալ. ծանուցանել. ակնարկել. ազդել գրով կամ բանիւ. իմացնել, ցցնել, նշան տալ.
by signs;
— խօսել, to speak -;
— առնել ձեռամբ, to point at, to signify by hand.
· Calfa
Նշանաւ իւիք. ակնարկութիւն կամ ձեռօք. առանց բարբառելոյ. իշմարով .... (յն. լտ. վարի ըստ նախընթաց բային).
show, ostentation, pompous display, parade;
շոշականս առնել, to be given up to ostentation.
· Calfa
Զի մի՛ շոշականս առնել եւ ցոյցս՝ թուեսցի. (Փիլ. իմաստն.։)
ՇՈՇԱԿԱՆՍ ԱՌՆԵԼ. ἑγκαλλωπίζω, -ομαι orno faciem, fucum facio, glorior, placeo mihi. որ եւ ՇՈՇՈԿԵԼ. Ջանալ զօշոտել զաչս այլոց. ցոյցն առնել. նազիլ. գեղապանծ լինել.
about, round, around, all round;
roundabout, in the neighbourhood;
from all sides, on every side;
turn, round;
ի —ն, around;
— տեսանելիք, amphitheater, — boxes;
— զեկեղեցեաւ, round the church;
—, ի — ածել, to lead to, to conduct around, to walk, cf. Շրջեցուցանեմ;
—, ի — գալ, — անցանել, to take a walk, to make a tour, to walk, to promenade, cf. Շրջագայիմ;
— հայել, to look around;
— առնուլ, to turn;
— արկանել, պատել, պաշարել, to surround, to encompass, to encircle, to invest, to hem in, to beset;
— բնակել, to dwell near, to be neighbouring;
— տալ, to overturn, to upset, to overthrow;
— տալ անձինն, to turn from side to side.
· Calfa
Վառեցից հուր, եւ կերիցէ շուրջ զերուսաղէմաւ։ Շուրջ զգովաւ բրեցից։ Ժողովուրդն շուրջ զնովաւ նստէր։ Հայեցաւ շուրջ զիւրեւ յաշակերտսն։ Շուրջ եղեն զինեւ։ Շուրջ զգետով, կամ զբանակաւ.եւ այլն։
Ի շուրջ էած սատանայ զտէրն յերուսաղէմ եւ ի լեառն բարձր։ Ի մէջ քաղաքին ի շուրջ ածին. (Վրդն. աւետար.։ Տէր Իսրայէլ. յուլ. ՟Զ.։)
ՇՈՒՐՋ ԱՌՆՈՒԼ. Շրջել զանձն. կողմանէ ի կողմն փոխիլ. դառնալ.
Ոմանք եւ ոչ շուրջ անգամ առնուն ի մահիճս զամենայն գիշերն իբրեւ զմեռեալսն. (Ոսկ. գծ.։)
Շուրջ եկեալ տապանակի ուխտին տեառն զքաղաքաւն։ Շուրջ եկի ես եւ սիրտ իմ խնդրել զիմաստութիւն. (Յես. ՟Զ. 11։ Ժղ. ՟Է. 26։)
Շուրջ գայ նա իբրեւ զառիւծ մռնչելով. (Կոչ. ՟Դ։)
ՇՈՒՐՋ կամ ՇՈՒՐՋՆ. գ. Շրջանակ. շրջան. շրջումն. (առաւել ռմկ)
Ասեն իմաստունք, եթէ յառաջին շուրջն երկնից գայացաւ բնութիւնն ... եւ երկրորդ շուրջն կառոյց զհաստատութիւնն ... եւ երրորդ շուրջն ակնարկելովն աստուծոյ շարժեաց զբոյսս. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. ծն.։)
Յառաջին շուրջն (արտորէից) փոքր խոփեր պատեհ է դնել ի հարօրն. թէ չիք, նա մեծ խոփով շրջելն սպանանէ զպախրիքն. (Վստկ. ՟Ժ՟Թ։)
Օդք շուրջք, հուր պատ առեալ, հաստատութիւնն շրջակայ. (Մխ. այրիվ.։)
περί (լծ. պար) ἁμφί circa, circum. Մերձ յամենայն կողմանց. պատելով. պարառութեամբ իւիք ի շրջանակն. որ եւ Զ պարառականի. զի նոյն է ասել, Զնովաւ, կամ Շուրջ զնովաւ. բոլորտիքը, քովերը.
ՇՈՒՐՋ մ. πέριξ circum, circumquaque, undique κύκλῳ, κυκλόθεν circiter, in circuitu եւ այլն. Շուրջանակի. յամենայն կողմանց կամ կողմանս. Ժողովէր բազմութիւնն շուրջ ի քաղաքաց անտի յերուսաղէմ։ Եկեսցէ նմա շուրջ յօգնականաց իւրոց։ տայր պատերազմ շուրջ ընդ աս թշնամին իւր։ Զատուսցես զժողովուրդդ շուրջ։ թանձրութիւն նորա շուրջ՝ առ չորս մատունս. եւ այլն։
turn, gyre, turning, circuit, revolution, circumvolution, circulation, conversion;
course, cycle, period, circle, round;
turning, wheeling, winding;
sinuosity;
change, vicissitude;
— մեծ, period or cycle of five hundred and thirty-two years;
—ք ջուրց, whirlpool, vortex;
— զօրաց, evolution;
— առնուլ, to turn, to make or take a turn, to turn or whirl round and round, cf. Շրջաբերիմ, cf. Պտուտեմ;
to circulate, to revolve, to move;
to spin round upon one leg.
· Calfa
Գնայ հողմ, եւ ի շրջանս իւր դառնայ հողմ։ Զաստեղաց շրջանս. (Ժղ. ՟Ա. 6։ Իմ. ՟Ժ՟Գ. 2։)
Արեգակն ի ձեռն կառավարին իւրոյ ունի զփոփոխմունս շրջանին իւրոյ տարեւոր ժամանակին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ժողովեալ ամաց շրջաբերութեան լուսնին, եւ արեգական տարբերութիւն հհաւաքեալ՝ ժողովին. որ լինի մի շրջանն՝ հինգ հարիւր երեսուն երկու։ Արեգակն ի քսան եւ ութ ամին դարձաւ (ի նոյն կէտ ծագման), եւ լուսինն յիննեւտասն, որ լինի շրջան արեգական եւ լուսնի։ Ի յառաջին շրջանին ելն ադամայ ի դրախտէն. եւ յերկրորդ շրջանին ենովք փոխեցաւ ... ի հինգերորդ շրջանին բաժանումն լեզուացն ... Յեօթներորդ շրջանին ի ձեռն մովսէսի կոչէ զազատութիւնն ի վերայ իսրայէլի. եւ այլն. (Զ՝քր. կթ։ եւ Տօմար.։)
ՇՐՋԱՆ ԱՌՆՈՒԼ. Բոլորիլ. շուրջ պատել. երթալ եւ դառնալ շրջանաւ. պտուտկիլ. պտըտիլ, պտուտ ընել, ման գալ.
Իւղն օծութեան շրջան առեալ ի մէջ գետոյն՝ շուրջ զմարդկամբն խաղայր։ Շրջան առեալտ կոտորէր մինչեւ ի նոյն տեղին։ Շրջան առին յանապատին զքառասուն ամ։ Շրջան առեալ ընդ շամշուդէ եւ ընդ վրաց դաշտ. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Զ. եւ թաղմ։ Ասող. ՟Գ. 25։)
Ոտիւքդ պարեա՛, եւ ի շրջան առնուլն քո զարմացո՛ զհերովդէս եւ զբազմական իւր. (Եփր. ի յհ. մկ.։)
Բնաւորեալլ է ծովու երբեմն շրջան առնուլ ալէկոծութեամբ, եւ զներքին աւազն յերեսս տալ. (Շ. բարձր.։)
"spirit;
spirit, soul, ghost;
breath, respiration;
spirit, meaning, sense;
genius;
manes, shades, ghost, hobgoblin;
life;
heart;
soul, energy, courage;
puff, air, wind;
— գինւոյ, spirit of wine, alcohol;
cf. Հոգի;
— բանական, intelligence, reason;
—ք խաւարի, the spirits of darkness;
— կենդանութեան, spirit of life;
կենդանական —ք, animal spirits;
— նախանձու, the spirit of jealousy;
ոգւով չափ, with all one's soul, heartily, willingly;
— առնուլ, կլանել, to breathe, to take breath, to breathe freely, to respire, to rest, to take repose, to revive, to acquire new strength or vigor, cf. Հանգչիմ, cf. Շունչ կլանել;
յ—ս ապաստան լինել, to be extremely downcast, depressed, prostrated, to be tormented;
cf. Ապաստան;
յ—ս ապաստան առնել, to reduce to the last extremity;
to exhaust, to harass, to vex;
յոգւոցն (պարզել) ապաստան լինել, to be at the last extremity, near the last breath, to be dying, cf. Հատկլիմ;
թափել զ— ուրուք, to keep in suspense;
հարկանել զոք յ—, to sting, to gall to the quick;
to deprive of life, to kill;
դնել զ— ի ձեռն or ի բռին, զ— ի բռին ունել, to endanger oneself, to risk, brave or face death, to risk, expose or hazard one's life, to lavish or to be prodigal of life;
յոգւոց ելանել, to sigh, to heave sighs;
to groan, cf. Հեծեմ, cf. Հեծեծեմ, cf. Հառաչեմ;
ոգւով չափ սիրել, to love to distraction;
խռովիլ յ— իւր, to be disconcerted, perturbed or disturbed;
գիտել յ— իւր, to know within oneself;
արձակել, հանել, փչել զ—, to yield or give up the ghost, to breathe one's last, to expire;
յոգւոցն ցամաքել, to die;
տալ — կամ շունչ ի վէմս կճեայս, to give spirit or life to marble;
ոգւով երգել, to sing with great expression;
եւ դարձաւ — իւր առ ինքն, his spirits returned, his strength revived;
հաստատեցաւ — նորա, he regained strength or vigor;
քաղէին —ք նորա, he fainted or swooned;
գուն գործեալ ոգւովք չափ, risking his life;
—ն էր դաւոյն, he was the soul of the conspiracy;
յ— խաղալ, to play at dice."
· Calfa
Շունչ ամենայն կենդանեաց, եւ ոգի ամենայն մարդոյ։ Եղեւ մարդն յոգի կենդանի։ Ընդ հանել ոգւոցն։ Մի՛ հարցուք զդա յոգի։ Նորա ոգին կախեալ կայ զդորա ոգւոյդ։ Ոգի նախանձու։ Ոգի մեծաբանութեան։ Ոգի տեառն շնչեաց ի նա։ Մի՛ մնասցէ ոգի իմ ի մարդկանդ յայդմիկ։ Ամենայն ոգիք՝ ուստերք եւ դստերք։ Ամենայն ոգիք տանն յակոբու։ Սիրեաց ոգւով չափ.եւ այլն։
Ջուրն սրբէ զմարմինն, եւ ոգին դրոշմէ զոգիսն։ Գրէ յառաջագոյն ոգին սուրբ յերեսաց քրիստոսի. (Կոչ. ՟Գ. ՟Ժ՟Գ։)
Ոգի եւ մարմին բաժանիցին առ ժամանակ մի։ Նոցին սուրբ ոգիքն հասանեն ձեզ յօգնականութիւն. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Որ բնութեամբ մարդիկ էին, առաքինի ոգիս ի չարչարանսն ցուցանէին. (Սեբեր. ՟Թ։)
(Արմատ բառիցս Հոգի, Շոգի, Հագագ. Ոգել, Հոգալ. լծ. եւ ոյժ) ψυχή anima, animus πνεῦμα spiritus πνοή flatus, halitus. Շունչ կենդանի կամ կենդանւոյ. փչումն. հոգի անմարմնոց եւ բանականաց եւ շնչաւորաց. սիրտ. յօժարութիւն սրտի. անձն. կեանք. եւ Շնչիւն հողմոյ, հողմ, ըստ յն ոճոյ. ճան, ինսան, ռուհ, նէֆէս.
Որպէս մեր շունչս ոգի կոչեցեալ, եւ օդս այս որ շնչէ՝ ոգի կոչեցեալ. եւ հրեշտակք՝ ոգի կոչեցեալ. եւ արութիւն մեծ ինչ՝ ոգի կոչեցեալ. եւ դեւ հակառակորդ՝ հոգի (կամ ոգի) կոչեցեալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
ոգի առնուլ. Շունչ առնուլ. շնչել. հանգչել.
Ոչ կարեմ զոգի առնուլ. (Իսիւք.։)
Ոչ թոյլ տային նմա եւ ոչ զոգի անգամ առնուլ։ Չետ ինձ հանգիստ զոգի առնուլ եւ ոչ մի օր. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 15։ ՟Է. 11։)
Ոչ խափանին մարդիկ ի զոգի առնլոյ. (Եփր. համաբ.։)
յոգւոց հանել. Հեծել. հեծեծել. հառաչել. Տե՛ս (Ես. ՟Ժ՟Թ. 8։ ՟Ի՟Դ. 7։ լ. 15։ ՟Խ՟Զ. 8։ Երեմ. ՟Լ՟Ա. 19։ Եզեկ. ՟Ի՟Ե. 16։ Իմ. ՟Ե. 3։ Մրկ. ՟Ե. 34։ Եբր. ՟Ժ՟Գ. 17։)
ՈԳԷ՛ Օ Տե՛ս զնախագրեալ բարդութիւնս ոգե՛. ի բառէս Ոգի. զի նոյն բառք անխտիր գրին ե, եւ է տառիւ. եւ թէպէտ ե առաւել կանոնաւոր գտանի, բայց գրչաց դիւրին գայ գրել է։
ՅՈԳՒՈՑ ՀԱՆՈՒԹԻՒՆ. գ. Հառաչանք. հեծութիւն. ահիզար.
lamentation, complaint, groaning, wailing, moans, tears;
—ք, elegy;
—ս առնուլ, յօրինել, զ—ս հարկանել, cf. Ողբամ.
· Calfa
Ողբովք եւ արտասուօք անկեալ աղաչէին զաստուած։ Ողբս առէք։ Ողբասցեն ողբս ձայնիւ։ Ողբաց դաւիթ զողբս զայս ի վերայ սաւուղայ եւ ի վերայ յովնաթանու։ Ասաց ողբս երեմիաս ի վերայ յովսիայ. եւ ահա գրեալք են ի ճառս ողբոցն. եւ այլն։
Ողբս ի բերան առեալ անդադար աշխարէին զմեզ. (Եղիշ. ՟Ե։)
Երաժշտականին տեսակս երգոյ, օրհնութիւնք, ողբք, հարուածք, եւ այլն ... խառնելով զողբ եւ զօրհնութիւնս եւ զհարուածք ընդ երկագուռն մեծավերջից. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Ողբք (կամ ողբանք) վասն բառնալոյ թագաւորութեանն հայոց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
pity, mercy;
alms, charity;
— առնել, տալ, to give alms.
· Calfa
Եգիտ ծառայ քո ողորմութիւն առաջի քո։ Արա՛ ողորմութիւն ընդ տեառն իմում աբրաամու։ Տացէ քեզ ողորմութիւն, եւ ողորմեսցի քեզ։ Ոչ արարեր ի վերայ նորա ողորմութիւն։ Ողորմութեամբ մեծաւ ողորմեցայց քեզ։ Սա առցէ զողորմութիւն յաստուծոյ փրկչէ իւրմէ։ Սիրէ զողորմութիւն եւ զիրաւունս տէր։ Զմեղս քո ողորմութեամբ քաւեսջիր.եւ այլն։
ἕλεος, ἑλεημοσύνη misericordia, eleemosina. Ողորմ, եւ ողորմածութիւն. գթութիւն. մարդասիրութիւն. բարերարութիւն. խնամք. կարեկցութիւն եւ բարձումն թշուառութեան տառապելոց. բաշխումն ընչից. տուրք ձրի. շնորհ. առատաձեռնութիւն.
Որ ոք յեղջերուէ իւղոյն ոչ առնիցէ ողորմութիւն, նաեւ ոչ ի բիւրուց տաղանդաց առնիցէ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Մի անուն է իւղոյ եւ ողորմութեան (ի յն. եւ հյ). (Ոսկ. փիլիպ.։) (առեալ յառակէ տասն կուսանաց՝ զողորմութիւնն օրինակաւ իւղոյ ստէպ նշանակեն ամենայն հարք։)
safe and sound, soundly, safely, safe;
quite, totally, entirely, completely;
— դառնել, հասանել, to return, to arrive safe;
— եկիր, — տեսի զքեզ, you are welcome;
երթ —, God keep you, God be with you, adieu!.
· Calfa
Ըստ յառաջ լուսաւոր եկիցն ողջամբ յայնպիսի հեռաւոր ճանապարհէ. (Փարպ.։)
Ողջամբ պահէ զպայծառութիւն իմ. (Ճ. ՟Ա.։)
որ եւ Ո՛ՂՋ. ὐγιαίνων, -ουσα, -ον sanus, salvus, -a, -um. Ողջութեամբ. ողջ եւ առողջ գոլով.
to salute, to compliment;
— ի հանգիստ սրբոց առաքելոցն, to visit the sepulchres of the holy Apostles.
· Calfa
Մատուցեալք առ ճգնօղն՝ ոչ ողջունեն, եւ ոչ հարցանեն. (Իսիւք.։)
Համբուրիւ շրթանց ողջունեալ զկառուցեալս խորան։ Ոչ միայն ողջունեալ զանհուպն շրթանց, այլեւ ըմբռնեալ. (Նար. ՟Հ՟Ե. եւ Նար. կուս.։)
ἁσπάζομαι, ἁγαπάω saluto, deosculor, diligo. Ողջոյն եւ համբոյր տալ. ողջունիւ մեծարել. այց առնել. սիրով ընդունել. ընդգրկել. սիրել. ողջագուրել. համբուրել. (ըստ հոմաձայնութեան յունին)
Զսրբազանն սեղան ողջունեալ՝ դառնայ. (Դիոն. եկեղ.։)
Ամենայն ուրեք զխոնարհութիւն ողջունելով՝ փախիցո՛ւք ի փառասիրութենէ. (Ոսկ. գծ.։)
nothingness, void, nothing;
յ— դառնալ, to be reduced to nothing.
· Calfa
Ոչ զօրէն անասնոց յոչէութիւն դառնան, կամ դառնայ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ. եւ ՟Է. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
Ի կարծիս ոչէութեան ձգեն զաստուծոյ իմանալի տէրութիւնն. (Լմբ. առակ.։)
not any thing, nought, void, nothing;
none, no one, no, not any;
no, in no wise, not at all;
— ամենեւին, nothing at all;
գրեթէ —, almost nothing, scarcely any thing;
— հեռի ի քէն, not very far from you;
վասն ոչնչից, for nothing;
— իւիք, no how, in nowise, by no means;
ստեղծել յոչընչէ, to create out of nothing;
առնել յոչընչէ, to produce from void;
յ— դարձուցանել, to reduce or bring to nothing, to annihilate;
to nullify;
յ— or առ — գրել, համարիլ, to hold or esteem as nothing, to care nothing for, to make no account of, to despise, to contemn;
յոչընչէ յինչ գալ, to be raised or taken from nothing;
ես — ասեմ, I say nothing;
— պատճառ ունիս, you are wrong;
ոյր չիք առողջութիւն՝ չիք եւ —, who has not health has nothing;
— գիտեմ, I know nothing, I don't know.
· Calfa
Ոչինչ են իրքդ, անցցուք առ լերամբդ։ Եղիցի յոչինչ։ Ամենայն հեթանոսք ոչինչ են, եւ յոչինչ համարեցան նմա։ Որ տայ զիշխանս յոչինչ իշխանութիւն, եւ զերկիր իբրեւ զոչինչ արար։ Ես ոչինչ մի եմ։ Որպէս առ ոչնչէ մերժեսցես զնոսա։ Մի՛ երթայցէք զհետ ոչնչիցն, որ ոչինչ վճարեն.եւ այլն։
Առ ոչինչ համարեցան զհրամանս արքունի։ Ոչինչ երեւին ձեր արքունիքդ առ նոքօք. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Ոչ ինչ այնպէս ուրախ առնէ զաստուած, որպէս եւ վարք առաքինիք. (Ոսկ. եբր.։)
treading or trampling under foot;
յ—կոխս ընկենուլ, to throw under the feet;
—կոխ առնել, to foot, to tread under foot, to trample upon.
· Calfa
Սրբէ զառ ի մեղաց ոտնակոխութիւնս մարդկային բնութեանս. (Պիտառ.։)
malignant, rejoicing at another's suffering, malevolent, ill-natured;
— լինել, to kick, to cause to fall;
to rejoice at another's woe, to be malignant, malevolent;
to despise, to insult, to laugh at, to mock, to jeer;
— լինել թշուառութեան ուրուք, to insult one in his misfortune.
· Calfa
Ոչ տայ թոյլ թշնամեացն ոտնահարաց առանց պատժոց անցանել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
Ծիծաղեցայց զկորստեամբ ձերով, եւ ոտնհար եղէց։ Ոտնհար լիցին ի վերայ փառաց նորա։ Մի՛ ոտնհար լինիր ինձ թշնամի իմ, զի գլորեցայ։ Մի՛ ոտնհար լիցիս որդւոցն յուդայ յաւուրս կորստեան նոցա։ Մի՛ ոք ոտնհար լիցի այրւոյս։ Փոխանակ զի ոտնհար եղերուք ի վերայ սրբութեանց իմոց, որ պղծեցան։ Եթէ ոտնհար եղէ ի վերայ գլորման թշնամւոյ իմոյ։ Առակ. (՟Ա. 26։ Ովս. ՟Ժ. 5։ Միք. ՟Է. 8։ Աբդ. 15։ Բար. ՟Դ. 12։ Եզեկ. ՟Ի՟Ե. 3։ Յոբ. ՟Լ՟Ա. 29։)
s. adj. adoptive, adopted;
առնուլ յ—ս, to adopt as son;
սնոյց զնա յիւր —ս, he nursed him like his own son.
· Calfa
Աստուած զնա առ դուստրն փարաւոնի, եւ եղեւ նմա յորդեգիրս։ Սնոյց զնա յիւր որդեգիրս։ Յորդեգիրս առեալ՝ ժառանգ կացուցանէ. (Ել. ՟Բ. 14։ Գծ. ՟Է. 21։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 26։)
ՈՐԴԵԳԻՐ կամ ՈՐԴԷԳԻՐ. ὐιόθετος, παῖς θέτος adoptivus, adoptitius filius. Գրեալ ժառանգ իբրեւ որդի. հոգւոյ զաւակ. վերագրեալ յորդիութիւն. ըստ յն. որդեգիր, այսինքն դրութեամբ որդի, եւ ոչ բնութեամբ. հոգեզաւակ օղուլլուգ, ճան էվլատը. ուստի վարի յոքնակի՝ ոճով.
killing or destroying progeny;
bereaved of children;
— նուէրք, the sacrifice of one's own children;
— առնել, to massacre children;
— լինել, to be bereaved of one's children, to have had one's children slain.
· Calfa
Դառնացեալք ոգւով իբրեւ զարջ մի որդեկոտոր ի վայրի։ Զորդեկոտոր նուէրսն։ Զորդեկոտորոն զանողորմս։ Զորօրինակ որդեկոտոր արար սուր քո զկանայս, նոյնպէս որդեկոտոր լիցի ի կանանց մայր քո. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 8։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 23։ ՟Ժ՟Բ. 5։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 33.)
Ի լինել որթոյն որդեկոտոր ի գարնանային ժամանակի եւ յարտասուելն՝ եկին տունկք ամենայն մխիթարել զնա. (Մխ. առակ.։)
generating or producing worms;
— առաջնորդ, Queen-bee.
· Calfa
Զօրէն մեղուաց ի մեղուանոցացն արտաքս դիմեալ՝ առաջնորդութեամբ իւրեանց որդնածին առաջնորդին. (Արծր. ՟Դ. 11։)
supported against a wall;
— ծառ, wall-tree, espalier.
· Calfa
Նստաւ աթոռով յորմայեցն». յն. առ որմով, կամ կից յորմն. (՟Ա. Թագ. ՟Ի. 25։)
new-fashioned, innovated, newly found out or invented;
modish, capricious, fantastical;
—ք, fashion, mode, novelty;
նորաձեւս առնել՝ ձեւել՝ մուծանել, cf. Նորաձեւեմ.
· Calfa
Նորաձեւս ինչ առնել։ Նորաձեւս ինչ ընդդէմ ճշմարտութեան ձեւէի։ Զի թէ զկոյսն արկեալ էր յազգահամարն, այնպէս թուէր՝ եթէ նորաձեւս իմն նորոգիցէ. (Առ որս. ՟Թ։ Սեբեր. ՟Դ։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Նորաձեւս առնեն բնութիւնքն. աստուած՝ մարդ լինի. իմա՛ ըստ յն. նորաձեւ առնին, կամ նորաձեւին։
ՆՈՐԱՁԵՒՍ ՆՈՐԱՁԵՒՍ ԱՌՆԵԼ կամ ՁԵՒԵԼ կամ ՆՈՐՈԳԵԼ կամ ԳՐԵԼ. καινοτομέω res novas facio եւ այլն. Նորաձեւութիւն ի վեր հանել. օտարոտի բանս ի մէջ առնուլ. անսովոր կամ հրաշալի ինչ գործել. տե՛ս եւ ՆՈՐԱՁԵՒԵԼ.
of little consequence, inconsiderable, few in number;
lesser, smaller, very slight, weak, little;
thin, slender;
base, low, vile;
not so much, less but little, not over;
ոչ ինչ —, not less, not fewer;
յաւէտ կամ —, more or less;
ոչ յաւէտ եւ ոչ —, neither more nor less;
— առնել, cf. Նուազեցուցանեմ.
· Calfa
Թէպէտեւ կարի յոյժ նուազ էին քան զնոսա, ոչ ինչ զանգիտեցին առ ի յոյժ բազմութենէն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Որքան առաւել ես ընչեղութեամբ, այնչափ նուազ ես սիրով։ Փոքր ինչ նուազն հաւասար է ոչ միոյ (կամ ոչնչի). (Բրս. ընչեղ. եւ Բրս. յուդիտ.։ Եւ քան գայս ոչինչ նուազս խորհի կաթողիկէ եկեղեցի.)
Նուազ, այսինքն նուրբ ասի ի վերայ նորա, զամենայն ծանրութեամբ եւ հեռակցութեամբ զանց արարեալ, եւ յամենայն անարգելաբար մտեալ։ Եւ ամենայնի պատճառ է նուազ. քանզի ոչ ուրեք գտցես զնուազին էութիւն անհաղորդելի. այսպէս է առնլի նուազն ի վերայ աստուծոյ, ներգործօղ եւ թափանցիկ մինչեւ ցորոշումն սրտից. (Դիոն. ածայ.։)
abasement, undervaluing, humiliation, abjection, baseness, degradation, meanness, vileness;
առանց նուաստութեան, without meanness.
· Calfa
Եթէովպիա, որ թարգմանեալ է անունն նուաստութիւն. եւ նուաստ է երկչոտութիւն. իսկ արութիւն նուաստութեան եւ երկչոտութեան թշնամի եւ հակառակ է. (Փիլ. այլաբ.։)
cf. Շաղփաղփանք;
ի շաղփաղփութիւն զառածիլ, to rave, to be delirious or frenetic.
· Calfa
Եւ երեւեցան առաջին նոցա չաղփաղփութիւն բանքն նոցա. (Ղկ. ՟Ի՟Գ. 11։)
Շաղփաղփութիւնք առ ոսկւոյ եւ արշաթոյ ասացեալքն գեղեցիկ իրողութիւնք. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Ոչ եւս ներեմ քեզ վասն շաղփաղփութեանդ։ Ծերութեան հասակդ քո ի շաղփաղփութիւն է զառածեալ Ճ. (՟Ա. եւ ՟Գ։)
λῆρος, φλυαρία nugae, delirium, ineptiae. որ եւ ՇԱՂՓԱՂՓԱՆՔ. շաղակրատանք. ունայնաբանութիւն. ծաղրաբանութիւն. առապելական եւ պառաւական զրոյցք. ազճատանք. ցնորք. զառանցանք. բանդադուշանք.
rejoicing, joy, gaiety, mirth, merriment, pleasure;
feast, festivity, entertainment;
ուրախութեամբ, joyfully, cheerfully, with pleasure;
ուրախութեամբ ուրախ լինել, to overflow with joy;
առնել — մեծ, to give a great banquet.
· Calfa
Դարձաւ սուգ նոցա յուրախութիւն։ Տրտմութիւն ձեր յուրախութիւն եղիցի։ Յաւուրս ուրախութեան ձերոյ։ Ետուր ուրախութիւն սրտից մերոց։ Ծառայեցէ՛ք տեառն ուրախութեամբ։ Զերծ յինէն զքուրձ, եւ ինձ զգեցոյց զուրախութիւն։ Ուրախութեամբ մեծաւ.եւ այլն։
Անսպառ լերուք յուրախութեան։ Ածեր զմոլորեալս զայս յանանց ուրախութիւնսդ. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ը։)
Արար աբրամ ուրախութիւն մեծ։ Առնէր ուրախութիւն ամենայն ծառայից իւրոց։ Էր անդ յանհոգութեան եւ յուրախութեան ինքն եւ ամենայն զօրք իւր։ Արար ուրախութիւն կոչնոցն։ Առնել ուրախութիւն կոչնոց ընկերացն.եւ այլն։
then, consequently;
some where, in some place;
about, near;
some, certain;
աստ —, here;
անագան —, too late, in the end, at last, after much time, finally;
վաղ —, already, before;
վերագոյն —, above;
before;
զքառասնամենիւք — էր, he was about forty years old.
· Calfa
Ճառագայթ՝ ուրեմն է ճառագայթ. եւ կերպարան՝ ուրեմն է կերպարան. (Առ որս.։)
Ասէ ուրեմն քրիստոս, հա՛յր փառաւորեա՛ զորդի քո։ Ասէ ուրեմն դաւիթ։ Ասէ ուրեմն դարձեալ երանելին յովհաննէս։ Սաղմոսէ ուրեմն եւ երանելին դաւիթ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Որ առաքեալ ի թագաւորէն ուրեմն (տպ. ուրեք) ի սպասաւորութիւն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Մինչդեռ զվեցհարիւր եւ զքառասուն ամաւ ուրեմն էին, բէղիմոս թագաւորեաց։ Ի գամիրս կոյս, ուրեմն վրիպեաց չոգաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զոր աստ ուրեմն յետոյ ոմանք բարձին։ Իսկ աստ ուրեմն յարուցեալ գունդս։ (Պատմէ) ապա ուրեմն զպատերազմն հնդկաց։ Յետոյ ուրեմն արժանաւորեցան առնուլ. (Խոր. ՟Ա. 4։ ՟Բ. 7. եւ. ՟Ա. 17. 22։)
ՈՒՐԵՄՆ. ποῦ, πότε, ἅν jam, quidem. Կից ընդ այլ մակբայս առ ի զարդ. թէեւ չիցէ ինչ ի յն. եւ լտ.
cf. Չարափառ.
· Calfa
ՉԱՐԱԴԱՌՆ կամ ՉԱՐԱԴԱՒ. Իբրու Կարի դառն, եւ կամ չարաչար դաւանող.
Առ յոյժ չարադառն (կամ չարադաւն) մշտնջենաւորեալ արկածի. (Պիտ.։)
cf. Չարափառ։
worthy of a cruel death;
mortally, to death;
— առնել, սատակել, to kill, to slay barbarously, to massacre;
— լինել, զմահ — մեռանել, to die, to perish miserably.
· Calfa
Ելեալ դահճապետն՝ պարծելով չարամահ առնել զնա։ Իբրեւ զթշնամիս չարամահք եղեալ ի վերայ երախտեացն. (Ագաթ.։)
Կամեցաւ զնա չարամահ առնել. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
Զմանուկն ի ձերբաձգութենէ առ իրեարս՝ չարամահ առնելով. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զի՞ առնես զմեզ չարամահս. (Պտմ. աղեքս.։)
passion, suffering, torment, pain, vexation, torture;
— քրիստոսի, our Lord's Passion;
—նս կրել, to suffer;
—ն, —նացն, Passover;
առ քեզ արարից զ—նացն, I will keep or eat the Passover with you.
· Calfa
Իջուցանիցեմ զծերութիւն հօր մերոյ չարչարանօք հանդերձ ի դժոխս։ Տեսանելով տեսի զչարչարանս ժողովրդեան իմոյ։ Ժամանեցին ինձ յաւուրս չարչարանաց (յն. չարեաց)։ Որ զայսպիսի չարչարանս կրեցին։ Օրինա՛կ առէք եղբարք՝ չարչարանաց եւ երկայնմտութեան զմարգարէսն։ Տանջանք չարչարանաց։ Գերութեան չարչարանք։ Ոչ են արժանի չարչարանք ժամանակիս հանդերձելոց փառացն։ Որպէս առաւելան չարչարանքն քրիստոսի ի մեզ։ Զի ես զչարչարանս քրիստոսի ի մարմին իմում կրեմ (յն. զսպիս)։ Չարչարեսցեն զնոսա ամիսս հինգ. եւ չարչարանք նոցա իբրեւ զխայթոցս կարճի. եւ այլն։
Գտանի Չարչարանք թարգմանեալ ի Նիւս. բն. ՟Խ՟Ա. եւ Եւս. քր. նաեւ յն. բառս, որ է մասն մարմնոյ, անդամ. հայելով ի բայն, որ է աշխատիլ, նեղիլ, չարչարիլ։
Եւ զիա՞րդ, ասեն, յայնժամ ասացան չարչարանքն. քանզի յայնժամ չարչարեցաւ վասն մեր քրիստոս։ Վարդապետ ասէ, թէ առ քեզ արարից զչարչարանացն։ Չասաց միայն, եթէ զչարչարանացն առնեմ, այլ եւ զմիւսն եւս յաւելու, եթէ ժամանակ իմ մերձեալ է։ Զայս առնէ, զի միանգամայն աշակերտացն ստէպ յիշեցուսցէ զչարչարանացն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ եւ Ոսկ. մտթ.։)
ignorance;
առ ի —նս, through ignorance, without knowledge, unknown to.
· Calfa
Յանգէտս կերեալ՝ չլինէր նմա պատիժ մահ, կամ որպէս թէ առ ի չգիտանս եկեր, եւ այլն. (Եզնիկ.։)
want, lack;
առ —, for want of, in lieu of, in default of.
· Calfa
Առնէին թագաւոր զանտիպատրոս՝ առ չգիւտ արքունական ազգին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
nothing, not any thing, nought;
առ ի —է, for want of;
ի —է ի գոյ ածել, ի —ից հաստել, to create out of nothing.
· Calfa
Եւ ի մերկութեան առ չգոյի (կամ առ չգոյէ) հանդերձի. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Առ չգոյի առաջնորդ. (Եփր. աւետար.։)
there is not, there does not exist;
nothing, nothingness;
nullity;
չիք ոք բարի բայց մի աստուած, no one is good save God only;
զբաբելոն իմ չիք տեսեալ, I have not seen Babylon;
չիք ոք չիք ուրեք, there is no one;
չիք որ գիտիցէ զայդ, nobody knows that;
չիք ոք որ եղծանել կարէ, no one can destroy it;
չիք ինչ, there is nothing;
չիք եւ չիք, indeed it is not;
առ չքի, for want of;
ի չիք դարձուցանել, to reduce to nothing, to annihilate;
չիք լինել, չիք յաչաց լինել, to come to nothing, to be annihilated, dissipated, to disappear, to vanish;
— լուսնի, wane.
· Calfa
Չիք ոք բարի (յն. ոչ ոք է բարի)։ բայց մի աստուած։ Չիք իմ տեսեալ։ Չիք ի նմա առողջութիւն։ (Չիք ոք. եւ այլն։)
Չիք եւ չիք իսկ զուրուք զկեանս առանց տրտմութեան գտանել, այլեւ ո՛չ յուրախութենէ անմասն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
Ի քաղց եւ ի ծարաւ, առ չըքի հացի եւ ջրոյ. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Եւ անդէն դեւքն չիք լինէին. (Խոր. առ արծր.։ Նոյնպէս եւ Կոչ. ՟Ժ՟Ա։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)