cf. Ըմպահկեմ.
· Calfa
ԸՄՊԱՀԿԵՄ ԸՄՊԱՀԿԻՄ. ἁφηνιάω, ἁφηνιάζω habenas detracto et excutio, frena non patior, contumaciter resisto գրի եւ ԸՄԲԱՀԿԵԼ, ԸՄԲՊԱՀԿԵԼ, ԸՄՊՀԿԵԼ, եւ այլն. իբր Անպախուց լինել, այսինքն աներասանակ, ապարասան, անսանձ. ընդվզիլ. անսաստել. ըմբոստանալ. հեստել. վտարանջել. ապստամբիլ. անհնազանդիլ արհամարհանօք. ընդհարկանիլ կամ բախիլ ընդ վեհի. եւ Խստերախ լինել ձիոյ. գլուխ քաշել.
potable, drinkable;
drinker;
drink, draught, beverage, liquor, potation;
cf. Ըմպակ;
զովացուցիչ —, refreshing draught;
կերակուր եւ —, food and drink;
թակոյկք եւ —ք, vessels and drink;
ի տուն ըմպելեաց մի մտանիցես նստել ընդ նոսա՝ ուտել եւ ըմպել, thou shalt, not go into the house of feasting to sit with them tp eat and to drink;
անուշակ —, cf. Օշարակ;
— քդից, cf. Նեկտար.
· Calfa
Եւ ոչ գոյր ըմպելի (այսինքն առ ի ըմպել) միում աւուր. (Յուդթ. ՟Է. 11։)
to drink;
— անյագաբար, — eagerly, greedily;
— սաստիկ յոյժ, — hard or deep, — like a piper, to tipple, to tope to be a hearty toper;
— ի կենդանութիւն թագաւորի, — the king's health;
— ի յաջողութիւն..., — to the success of;
գան —, to receive a thrashing, a blow;
ապտակ —, to be struck in the face;
զջուր գնոյ —, to obtain water by dint of money, to pay for water -;
որ ընպէ զանօրէնութիւնս հանգոյն ըմպելւոյ, who drinks iniquity like water;
տուր ինձ —, give me ... -;
cf. Արբեալ, cf. Արբենամ.
· Calfa
Ըմպել ջուր ի գետոյ։ Ոչ գտանէին ջուր ըմպելոյ։ Կերան եւ արբին։ Արբ ի գինւոյն, եւ արբեցաւ։ Արբից. եւ ասէ ցիս, ա՛րբ։ Զջուր մեր գնոյ արբաք։ Արբցեն զարիւն նոցա իբրեւ զգինի։ Արբեր ի ձեռանէ տեառն զբաժակն բարկութեան նորա։ Գինի եւ օղի մի՛ արբցէ։ Զբաժակս ըմպիցէք։ Եւ ի բաժակէն արբցէ։ Ահա այր կերօղ եւ արբեցօղ (այսինքն ըմպօղ). եւ այլն։
s. pl. fabulous monsters, Erinnys, Furies.
· Calfa
(իբր դեւք ընկղմեալք, կամ ընկլուզեալք) ἑρινύς furiae Առասպելեալ հրէշք կամ այսք ծովու.
innate, native, natural, habitual.
· Calfa
Ընդաբոյս է ինքնաբոյսն (ի բնէ). այսինքն թէ բոյս բնութեանդ քոյ է ողորմութիւն. (Խոսր. պտրգ.։)
to put to the sword, to kill with the sword;
to trample under foot.
· Calfa
ԸՆԴԱԹՈՒՐ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. Երբեմն կարծի նոյն ընդ Առաթուր, այսինքն առ ոտս հարկանել. այլ ի սուրբ գիրս դնի որպէս ἁνελεῖν ἑν ῤομφαία . Թրով հարկանել. ընդ սրով արկանել. կոտորել ի սայր սուսերի.
free;
large, ample, vast, spacious, great;
diffuse;
— ժամս, for a long time, or duration;
— ի նեղութիւնս, magnanimous, long-suffering, patient;
— կեանք, a dissolute life;
— է, it is lawful, permitted, it is not prohibited;
— կեալ, to live daintily;
— գնալ, to live dissolutely;
— առնել, to facilitate;
at length, lengthily;
diffusely;
dissolutely;
յ—ի, freely, at large;
յ—ի լինել, to be free, in liberty, at large;
to be unbound.
· Calfa
Ընդարձակ թուի լինել Պօղոս, (այսինքն ազատ ի կապանաց,) յորժամ զթուղթս զայս գրեաց. (Ոսկ. տիտ.։)
diffuse, extended;
prolixious.
· Calfa
Ունիմք եւ առ այս ճշգրիտ եւ ընդարձակաբան վկայութեամբ հարցն զթուղթ Գերմանոսի. (Գր. տղ. թղթ.։)
reared in ease, dainty, delicate, commodious;
unbridled, dissolute.
· Calfa
Ըն տեղւոյր, ըն տում. (Թրակ. քեր.) այսինքն ի տեղւոջէ, ի տանէ անտի։
cf. Ընդարմացեալ.
· Calfa
Արմատ Ընդարմանալոյ. իբր Ընդարմացեալ ինչ. զոր Անյաղթն ստուգաբանէ ըստ համեմատութեան յունականին ի վերայ մարմին բառի այսպէս.
Մարմին կրեալ ասի զհոգին, ուստի եւ կապարն զմարմինն կոչէ հոմերոս. վասն որոյ մարմին կոչի, այսինքն ընդարմ. վասն զի ընդարմացուցանէ զհոգին, եւ ընդարմանայ ի գերեզմանի. (Սահմ. ՟Ը։)
to take or receive to one's bosom, to make welcome.
· Calfa
Ընդգոգեալ ոսկի եւ արծաթ բազում։ Ո՛վ քաջ, առ ի՞նչ զայս ընդգոգես. (Պտմ. աղեքս.։)
Զայս աւետիս եւ վստահութիւն ընդգոգեալ ունէր։ Սեռք մերմանց անճառից ընդգոգեալ ի մի ասպարէզ. (Նար. ՟Ժ՟Ա. եւ Նար. մծբ.։)
contrary, opposed;
opposite, mimical;
unfortunate;
— պատասխանի, an adeguate or prompt reply;
against, on the contrary, the wrong side, outward, the wrong way;
before, in face;
— դառնալ, կալ, գտանիլ, հարկանիլ, to oppose, to resist, to counteract, to make head against, to cope with;
— յառնել, to rise up against;
to combat;
— գանձանակին, opposite the money-box;
վէմ — դնել դրամ, to place a stone against the door;
զդուրս — դնել, to close the doors;
բանիցն — բերել, to reply opportunely, to respond;
— եղեւ նոցա իրն, they succeeded badly in that affair;
յետս — ընթեռնուլ, to cavil, to sophisticate;
instead otherwise, on the contrary;
— հակառակութիւն, cf. Ընդդէմդարձութիւն.
· Calfa
Եւ ընդ այսր ընդդէմ թերեւս ոք յամառէ. (Վեցօր. ՟Բ։)
to contradiet, to counteract, to contest, to answer;
to object, to oppose.
· Calfa
Առ այսպիսի առաջարկութիւնս հերձուածողացն ո՛չ է դժնդակ՝ ընդդիմաբանել։ Ո՞վ ոք համարձակեսցի՝ որոց հոգւովն խօսեցան՝ ընդդիմաբանել. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ընդդիմաբանէ այսպիսին Աստուծոյ դատաստանացն։ Ի հնազանդութիւն ժողովեաց զմեզ, եւ ամենեքին ընդդիմաբանեմք։ Աւելորդ ընդդիմաբանէք ո՛վ եբրայեցիք. (ՃՃ.։)
contradiction, disputation;
antiphrasis.
· Calfa
Եւ մի՛ յերկիւղ ընդդիմաբանութեան աղխել զշրթունս. այսինքն առ ահի դիմախօսութեան հակառակորդաց. (Սարկ. քհ.։)
vn. va. cf. Ընդդիմաբանեմ.
· Calfa
Ոչ ոք է՝ որ այսմ ընդդիմախօսէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 7։)
contrary, opposite;
opposite extremes, adversity, disgrace, calamity;
— զօրութիւն, coercive power;
—ս դնել, to oppose, to contract.
· Calfa
Ընդդէմ ժողովոյն միախորհ եդին ընդդիմակս. այսինքն ընդդիմակ բանս. (Գագիկ առ ռոմանոս.։)
cf. Ընդդիմակաց;
— ցաւք or —ք, adversity, calamity.
· Calfa
Հոգիք սրբոցն ընդդիմակայք այսպիսի ախտիս են. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
hard mouthed, intractable, untamable, ungovernable;
inflexible, obstinate, pertinacious, impetuous, headlong, fiery, rebellious;
— երիվար, fiery, spirited, high-mettled steed, courser or charger.
· Calfa
ὐβριστής, ἁγέρωχος petulans, indomitus, ferox, insolens, durus. ոյր երախն այսինքն բերանն է խիստ. անսանձ. աննուաճելի. դժոխերասան. մակդիր խեռ ձիոյ.
elephantiasis;
venereal disease;
a Cretan grape;
—ք, garlic sauce.
· Calfa
ԽՍՏՈՐԱԿ կամ ԽՍՏՈՐՈՒԿ, կամ ԽՈՍՏՈՐՈՒԿ. ἑλεφαντίασις elephantiasis. Խիստ եւ կոշտ կեղ. քոսոտութիւն. որպէս յն. եղեփանական (այսինքն փղական) բորոտութիւն։ Գաղիան.։
hardness;
stiffness;
roughness, harshness, asperity, austerity, rigidness;
rigour, severity, cruelty, inclemency, inflexibility;
— սրտի, obduracy, hardness of heart;
— բարուց՝ օրինաց, severity of customs, of laws;
— կարծեաց, too great austerity of morals, puritanism;
— որովայնի, tightness of the bowels, costiveness, constipation.
· Calfa
Ի խստութենէ դեղոյն (այսինքն ի ժանտութենէ մահադեղոյն) քակտեալ ցրուեցաւ մարմինն յօդ յօդ. (Ոսկիփոր.։)
Խստութիւն անձրեւոյ։ Խաւար խստութեան։ Եկեսցէ ի վերայ ձեր սով խստութեամբ։ Գործ խստութեան։ Զայս խստութեան տանջանս մարմնոյ. (Ես. ՟Դ. 6. ՟Ե. 30. ՟Ը. 21։ Օր. ՟Ի՟Զ. 6։ ՟Բ. Մակ. 34։)
to tickle, to titillate;
to dazzle, to bedazzle;
to tickle, to please, to gratify, to delight, to flatter.
· Calfa
Եւ իբրու ոչ յայսցանէ խտղտկեալ յածէի ուրեք, այլ զօգուտ կենաց իւրոց խնդրէի առնել. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
cf. Խտղտեմ.
· Calfa
Եւ իբրու ոչ յայսցանէ խտղտկեալ յածէի ուրեք, այլ զօգուտ կենաց իւրոց խնդրէի առնել. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
cf. Խտղտեմ
· Calfa
Եւ իբրու ոչ յայսցանէ խտղտկեալ յածէի ուրեք, այլ զօգուտ կենաց իւրոց խնդրէի առնել. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
observance, ceremony;
superstition;
prognostic, augury, omen;
oddness, imparity.
· Calfa
Խտրանքն սկսաւ ի հեթանոսաց, աստեղացդ շարժման տալ զաստեացս բերումն, զայս ինչ յայսմ ժա մանակի օրինակի. Արդ այսպիսեօքս եւ զխտրանս կերակրոց՝ օտարացեալք ի հաւատոց։ Զթլպատութեան եւ զաւուրցն խարանաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)
ոդի չար, զոր ի մեր լեզու այս չար ասեմք, որպէս ի խտրանաց հարցն մերոց առնոց ըստ սովորութեան ի մեզ կարգելոյ. այսինքն առ որոշումն ընդ ոգի բարի եւ չար. (Եզնիկ.։)
to distinguish, to discern, to make a difference;
to observe rigorously or scrupulously;
— զբարեկամն ի մարդելուզէ, to distinguish a friend from a fawner.
· Calfa
Ոչ խտրէ զմարմինն տեառն, այս է՝ ոչ հարցափորձէ եւ իմանայ զմեծութեանն պարգեւս. (Տօնակ.։)
Ոչ զեթովպացին խտրէ։ Խտրել զմեղս։ Յաճախել ի չար գործս առանց խտրելոյ։ Խարելի գործ (այսինքն զգուշալի). (Լմբ. ստիպ.։)
vn. va. to distinguish, to classify.
· Calfa
(Շաղկապք) անջատականք են, որ եզանգամ զայլսն մակշաղկապեն, բայց սակայն յիր յիր խտրոցեն. եւ են այսք. կա՛մ եւ կամ, եւ կամ թէ. (Թր. քեր.։)
Յիրէ յիր խտրոցին. այսինքն է՝ ի խորհրդէ իրին ի խորհուրդս ինչ խտրոցին՝ դնելով զկամն. (Երզն. քեր.) (լաւ եւս, խտրոցեն։)
· Calfa
Պետք եղեւ նշանացս այսոցիկ ի զգուշութիւն ընթերցողին ի խտրութիւն սոցա, զի մի՛ շփոթեսցէ զգիրն. (Երզն. քեր.։)
cf. Խրախանամ.
· Calfa
Յայսպիսի պալատան ճեմել, այսպիսի խրախճանութեամբ խրախճանալ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Այլ ի սնոտիս այս ծիծաղիմ. (եւ խրախճանամ ի վնաս անձին. Յիսուս որդի.։)
feast, banquet, entertainment, festivity;
rejoicings, public joy.
· Calfa
Ոչ է իրաւացի, երէկ վայելեալք ի քումն խրախճանութեան. եւ այսօր ոչ յոժարութեամբ առնել քեզ պատուասիրաբար զխրախճանութեանցն զբարեկամս եւ զբարեկամուհիս կոչել. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Փառաւորէ յաստուածեղէն խրախճանութիւնս։ Խրախճանութեամբ արեանն քրիստոսի։ Զայսպիսի առաջի դնէ՝ որք գեղեցկապէսն քաղցնուն, զխրախճանութիւնսն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։ Ածազգ. ՟Ե։ Ածաբ. մկրտ.։)
cf. Խրախճանութիւն.
· Calfa
Մերթ իբր թանձրացեալ. այս ինքն Ուրախացեալք՝ ըստ յն. εὑφραινόμενοι laetantes.
to encourage or excite by mutual shouting, to call loudly, to address with a loud voice;
to encourage, to give courage to, to raise the spirits of, to reanimate, to excite, to incite, to embolden.
· Calfa
Գրեսջիք թէ զնա ի խաչ հանէք, ի կայսր զի. խրախուսէիք. (Ոսկ. ես.։) cf. ՀՐԱՀՈՍԵԼ
Բարձրացեալ աջոյ կարողին, առ որ քաջութեամբ խրախուսեալն արժան է ամենեցուն։ Լուայք զտեառն անսուտ ձեզ խոստմունս. խրախուսեցէ՛ք առ այս բարբառոյ. (Լմբ. ատեն.։)
trench, hollow way, ditch;
mine or sap;
breach, rupture, rent;
division, separation;
— հատանել, to cut a trench;
to make a gap;
to open a breach;
յորդիս իմ եղեւ, there was a gap among my sons.
· Calfa
Եղեւ յորդիս իմ խրամ (այսինքն խրամատութիւն պատուհասիւ). (Եփր. ղեւտ.։)
that repairs a breach;
— առնել, to repair a breach, to patch.
· Calfa
Խնդրեցի ես ի նոցանէ այր մի խրամակարկատ, եւ ոչ գտի ի նոսա։ Եթէ ջնջել զնոսա կամէր, խրամակարկատի ժողովրդեանն (այսինքն մովսեսի) ոչ ցուցանէր. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ել.։)
breach, rupture, opening;
hollow way, ditch, trench.
· Calfa
Բնակեսցէ ի խրամատս նորա, այսինքն յամենայն աւերակս նորա. (Եփր. դտ.։)
admonition, reprimand, reproof;
advice, counsel;
caution, remonstrance;
discipline, instruction;
correction, punishment;
—ք ուղղութեան, moral maxims;
— չար, bad advice;
evil counsel;
— տալ, to give advice;
to lecture, to admonish;
տալ խրատս բարեաց, to give good advice;
ի — ածել, to educate, to discipline.
· Calfa
Այսպէս տամ քեզ խրատ։ Զայս ինչ եւ զայս խրատ ետ աքիտոփէլ։ Խրատ ետուն նմա արշաւել յերկիր նորա։ Որ խրատն ետ հրէից.եւ այլն։
Խրատ նորա մեզ խաղաղութիւն. այսինքն սակս խաղաղութեան որոյ նա խրատի. (Աթ. ՟Գ։)
Զհռովմայեցի եւ զհելլենացի ստացայ զխրատ. (բայց զայբ եւ զբեն վայրենոյս այսորիկ ոչ երբէք ուսայ. Վրք. հց. ձ։)
Խրատ է բան բացասութեամբ (այսինքն վճռաբար) գլխաւորեալ, յորդորելով յինչ, կամ հրաժարեցուցանելով. (Պիտ. ։) յն. γνώμη sententia. ըստ այսմ տե՛ս (Դան. ՟Զ. 14։ ՟Ա. Կոր. ՟Ե. 25. 40։ ՟Բ. Կոր. ՟Ը. 10։) կամ յն. νουθέτημα, νουθεσία monitio, admonitio. տե՛ս (Յոբ. ՟Ե. 17։ Առակ. ՟Բ. 2։ Իմ. ՟Ժ՟Զ. 6։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ. 11։ Ըստ այսմ անխտիր ասի Խրատ բարի կամ չար.)
admonition, warning, advice, counsel.
· Calfa
Մեծն ի նոսա դիոգինէս հռչակի՝ փայլեալ իւրովքն միշտ խրատաբանութեամբք։ Քան զամենայն խրատաբանութիւնս նորա այս վայելչագոյն ասաւ բան։ Զյոքնագոյն նորա ասացեալ դիւցազնական տաղիւք խրատաբանութիւնս. (Պիտ.։)
to admonish, to advise, to warn;
to instruct, to discipline;
to reprimand, to reprove;
to correct, to chastise, to punish;
խրատեալ ի նմանէ, counselled by him.
· Calfa
Խրատեցեր դու զբազումս։ Ապա թէ ոչ խրատեսցիս, լու՛ր զայս։ Հայհոյէին զաստուած որդիք նորա, եւ նա ոչ խրատէր զնոսա։ Զսոսա իբրեւ հայր խրատեալ փորձեցեր։ Որովք մեղանչենն՝ յուշ արարեալ խրատես։ Խողովք սաստիցն ոչ խրատեցան։ Այսուհետեւ խրատեցարուք բանիւք իմովք, եւ օգտեցարուք։ Խրատեցէ՛ք զստահակս.եւ այլն։
Եւ ոչ զանդամս մարմնոյս գտնեալ խրատեցի։ Ցաւովք եւ տանջանօքն երուսաղէմի խրատեցեալ։ Միշտ խրատեալ (այսինքն հարուածեալ) ընդ երուսաղէմի, եւ ոչինչ խրատեցեալ (այսինքն զգաստացեալ). (Նար. ՟Կ՟Ա. եւ ՟Ի՟Ա. ՟Կ՟Է։)
cf. Խրատուկ.
· Calfa
Է ինչ փրկութիւն եւ ըարեօք գտանել՝ կամ ի բժշկաց, կամ ի գանէ խրատտուաց. այսինքն դաստիարակաց եւ այլն. (Ոսկ. ես.։)
Զխրատտուի կարգ, եւ ոչ զօրէնդրի ցուցանէ այսոքիւք։ Այնպիսի իսկ միտք վայելէին խրատտուաց, ոչ միայն ողոքել, այլ եւ կասկծեցուցանել. յն. խոհրդատուաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20. 22։)
admonition, warning.
· Calfa
Ի գովութենէ անտի զմիտս նոցա ողորկեալ՝ յայս քրատտուութիւնս գայ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
obscure, dark;
hidden, enigmatical.
· Calfa
Խրթին է ասացեալս։ Խրթին է բանս, եւ այսպէս իմանի. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
to be difficult to understand;
to darken, to become obscure;
to lose pristine excellence or beauty, to grow dull, to deteriorate, to get spoiled.
· Calfa
Յայլոց բազմաց աւանդոց խրթնացեալ եւ նսեմացեալ միգապատ կուրութեամբ աշխարհս այս. (Մագ. խ.։)
cf. Խրթին;
երեկորնեայն —, Venus, Vesper (the evening star).
· Calfa
Նոյն ընչ Խրթին, որպէս խրթնային. այսինքն Մթին. մթագին. նսեմ.
cf. Խխնջիւն.
· Calfa
Լուաւ նա զահագին խըրխընջիւն (նոր ձ. խըրխընջմունսն), եւ ասէ. զի՞նչ է ձայնս այսշ խըրխխընջի՞ւն ձիոյ է, եթէ գոչիւն առիւծու. (Պտմ. աղեքս.։)
to enlist, to maintain soldiers;
to exercise in the art of war;
to arm.
· Calfa
Զերկուս ի նոցանէ զինուորեցուցին ի դուռն կայսեր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Զինուորեմ.
· Calfa
Զերկուս ի նոցանէ զինուորեցուցին ի դուռն կայսեր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
militia, arms, profession of war;
army;
armament;
tactics;
soldiership;
մտանել, գրիլ ի —, to enlist;
— հրեշտակաց, զուարթնոց, անմարմնոց, choir, or host of angels.
· Calfa
Ես բազում գլխոց զզինուորութիւնս զայս ստացայ. իմա՛ զազատութիւն քաղաքացի գոլոյ Հռովմայ։
nature, substance, state of a thing.
· Calfa
ԶԻ՞ՆՉ τίς;
τί;
quis, quae, quid? Անուն հարցական, կամ իբր հարցական, զի՛նչ, զի՛նչ ինչ։ Առընթեր ներգործական բայից է որպէս հայցական բառիս Ի՞նչ այսինքն զո՞ր կամ զո՞րպիսի. ի՞նչ, ի՞նչ բան.
Եւ ապա յանդիմանութիւն այսոցիկ զի՞նչ, եթէ ոչ անտես առնել. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Զի՞նչ ոք յառաջ քան զայս էր Անտոն. (Աթ. անտ.)
Զի՛նչ էումն ստորոգի. այսինքն ի վերայ զինչ էին, կամ զզինչ էէն. (Անյաղթ պորփ.։)
adj. s. how ? what can it be ? how can it be ?
· Calfa
Թէպէտեւ չգիտիցեմք իսկ քաջ, զի՛նչուզի՛նչ այսր աւուր մեղուցեալ իցէ. (Ոսկ. մտթ. ՟Ա. 19։)