to spare, to be sparing of;
to pardon, to respect, to exempt, to privilege;
to save, to spare, to husband, to be thrifty, to administer or manage well, to be sparing of expence, to economize;
— ի կերակրոյն, to stint one's self;
— ի ժամանակն, to economize time;
— ի շրթունս, to bridle one's tongue;
— ի բարկութիւն, to abstain from wrath.
· Calfa
Խնայել յոգիս, կամ յանձինս, յազգայինս, ի ստացուածս, ի բարկութիւն. (Եղիշ.։ մանդ։ Խոր.։ Սկեւռ. աղ.։ ստուածաբ. Ժղ.։)
joyful, cheer-ful, gay, merry;
gaily, cheerfully, merrily;
— լինել, to be transported with joy.
· Calfa
Եւ մարուգէի տեսեալ՝ յոյժ խնդալի եղեալ։ Խնդալի դիմօք։ Դուստր իմ սիրելի, եւ լոյս խնդալի աչաց. (ՃՃ.։)
cf. Խնդալի.
· Calfa
ԽՆԴԱԼԻՑ ԼԻՆԵԼ. Լնուլ խնդութեամբ. խնդալ յոյժ.
Խնդալից լինին, յորժամ գտանեն. (Եղիշ. ՟Ե։)
rejoioing together;
— լինել, to rejoice with any one, to compliment, to congratulate, to felicitate.
· Calfa
Սգակից լինել ի մեղսն, եւ խնդակից յուղղութիւնսն. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
to rejoice, to be merry, delighted, glad;
greeting;
— ընդ ումեք, to rejoice with;
բազում — ասել, to wish good morning, good bye;
խնդա՛, rejoice! good morning, good day;
adieu, God be with you.
· Calfa
Զյոպոպ եւ զչիղջ գիշերոյ համարիմ բարեկամ գոլ զնոսա, եւ խնդալ ի խաւարի. (Մեկն. ղեւտ.։)
Մովսեսի իսրենացւոյ ... սահակայ բագրատունւոյ խնդալ։ Տիբեր կայսր հռովմայեցւոց՝ աբգարու թագաւորի հայոց խնդալ. (Խոր. ՟Ա. 1։ ՟Բ. 3ծ։)
cf. Խնդամոլ.
· Calfa
ԽՆԴԱՄՈԼԻ. ա. Մոլեալ կամ մոլելի խնդութեամբ. խնդաացօղ կամ խնդալի յոյժ.
gaily, merrily.
· Calfa
Խնդամտաբար զնաւորդիսն յուղարկէ։ Զինքեանս խնդամտաբար եւ ծիծնղնկան անցաւորացն ցուանեն. (Սարգ. յկ. ՟Բ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
gaiety, good hu mour, wantonness.
· Calfa
Մի՛ ի խնդամտութիւնս ի բաց ընկեսցուք զերկիւղն, եւ մի՛ ի տրտմականսն զքաջայուսութիւնն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
to make merry, to rejoice, to give joy, to divert, to recreate.
· Calfa
Սուտ յուսով դա զձեզ խնդացոյց։ Պատրողական բանիւք զմիտսն վեհդենշապհոյ խնդացուցանէր ի ժամուն. (Եղիշ. ՟Ե. Փարպ.։)
hinge;
pivot;
— տփոց, hinges.
· Calfa
ԾՂԽՆԻ կամ ԾԽՆԻ. στροφεύς, στρόφιγξ cardo. Երկաթի աղխք՝ կամ օղք ի բարաւորս, յորս անցանէ ճարմանդքն՝ յորոց վերայ շրջի դուռն կամ պատուհանն. դրան կռունկն.
to become lean, extenuated, weakened, debilitated.
· Calfa
ԾՄՐԴԻԼ. Կարի ծմրեալ, յոյժ ճմրեալ, ճնշճնշեալ լինել. ճմըրդքած ըլլալ.
to be grieved, cast down, disheartened, unnerved;
to take to heart, to fret;
ծմրեալ ի տրտմութենէ, weighed down with sadness, sorrowful, oppressed with grief.
· Calfa
Օրինկադրեալ եղեւ խողխողել զորդին. ո՛չ զգոյն երեսաց փոխեաց, եւ ոչ յոգիսն պտկուցեալ ծմրեցաւ. (Փիլ. իմաստն.։)
to beget;
to give birth, being or life to, to bring forth a child, to lie in, to be delivered;
to procreate, to produce;
to be begotten, engendered, produced, born;
to originate, to arise, to spring;
to pullulate, to bloom;
to emanate, to issue, to proceed;
— — կենդանեաց, to engender, to litter, to bring forth;
վերստին —, to be regenerate, born again;
to revive, to come to life again;
— Հօր, to procreate;
վերստին — մկրտութեամբ, to be new-born or regenerated by grace;
որդիս —, to bring forth a child, to be delivered of a child;
ծնաւ որդի or մանուկ արու, she brought forth or was delivered of a male;
գոգցես յայն ծնեալ էր or թուէր իմն յայն ծնեալ he seemed born for;
գետք զխորս ծնանին, the rivers nourish the sea;
երեսք որ ծնանիցին ի հայելւոջ, a figure horn or reflected in a mirror;
այտի ծնաւ քերթուղութիւն, thence poetry was born.
· Calfa
Տխրութեամբ ծնցես որդիս։ Յղացաւ, եւ ծնաւ զկային։ Եւ յաւել ծնանել զեղբայր նորա զհաբէլ։ Սէթ ծնաւ զենովս։ Ծնեաւ ուստերս եւ դուստերս։ Ծնան իւրեանց որդիս։ Օրն, յորում ես ծնայ (ի մօրէ)։ Մարդ աշխատութեամբ ծնանի։ Զամենայն արու՝ որ ծնանիցի եբրայեցւոց, ի գետ ընկեսջիք։ Ոչխար կամ այծ՝ յորժամ ծնանիցին.եւ այլն։
Արա՛ աղօթս, զի ծնանեսցի կինս ... եւ ապա ծնաւ զմանուկն. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ի՟Ա.։)
ԾՆԱՆԵԼ. որպէս Ստեղծանել աստուծոյ զմեզ, եւ վերածել յորդեգրութիւն շնորհօք, եւ մկրտութեամբ եւ այլն.
թողեր զաստուած, որ ծնաւ զքեզ։ Որդիս ծնայ, եւ բարձրացուցի։ Ծնաւ զմեզ բանիւն ճշմարտութեան։ Վերստին ծնաւ զմեզ ի յոյսն կենդանի։ Եթէ ոք ոչ ծնիցի վերստին։ Ծնեալն ի մարմնոյ մարմին է, եւ ծնեալն ի հոգւոյ հոգի է.եւ այլն։
generating;
generator;
parents, progenitors;
generant.
· Calfa
Յառաջագոյն նկարեալ եւ դրոշմեալ էր մահն նորա ի խորհուրդս ծնչի իւրոյ։ Զի զաքարիայ էր ծնիչ յովհաննու։ Մարիամ միայն էր ծնիչ անդրանկանն։ Կցորդէ (զբանն) ընդ ծնչի իւրում յամենայն գործ որ ի նմա եւ արտաքոյ քա զնա։ Փախստեայ գնալ յերեսաց հօրն՝ որ ծնիչն էր ամենայնի. (Եփր.։)
to exhaust, to tire out;
to depress, to overdo;
tomortify, to emaciate, to weaken, to make lean.
· Calfa
Բանսարկուին ծնգեալ զբարիսն մեր՝ ընկէց զադամ յերկիր. (Վանակ. յոբ.։)
Հազար ուռ յուռն արմունկ ծընկեալ, հազար շիտակեալ, եւ ողկոյզ կախեալ. (Գանձ հոգ.։)
knee-high, knee-deep, up to the knees.
· Calfa
Ընդ ջուրս գետոց յորդութեան գլխովին ծնկուչափ հարեալ անցանէր. (Վրք. հց. ՟Ի։)
ascendant, birth, nativity.
· Calfa
Ըստ ախտարաց՝ Բախտն կախեալ զծննդենէ ուրուք. աստղահմայութիւն. որ եւ ԾՆՆԴԱԲԱՇԽՈՒԹԻՒՆ.
genealogy, list of ancestors;
genethliacs, horoscope, astrology;
— դից, theogony.
· Calfa
ԾՆՆԴԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. γενεθλιαλογία genethlialogia, praedictio e natali die. Ախտարք. աստղահմայութիւն. սուտ գուշակութիւն յօրէ եւ ի հանգամանաց ծննդեան ուրուք.
Զմոլորեալսն ի բաշխումն բախտից ծննդաբանութեանց. եւ այլն. շիր։ (որպէս եւ Մծբ.։ Մագ.։ Շ. մտթ.։ Վանակ. յոբ.։)
horoscope;
ascendant, nativity.
· Calfa
ԾՆՆԴԱԲԱՇԽ ԾՆՆԴՈՑՔ. ԾՆՆԴԱԲԱՇԽ ԲԱԽՏ. ԾՆՆԴԱԲԱՇԽԱԿԱՆՆ. ԾՆՆԴԱԲԱՇԽՈՒԹԻՒՆ. cf. ԾՆՆԴԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. ըստ ՟բ նշ. այսինքն Աստեղաբաշխութիւն ախտարական. ախտարք. եւ Արհեստ աստղահմայութեան. եւ Դիրք աստեղաց ի ժամանակի ծննդեան ուրուք. եւ Կարգ ծննդեան կենդանեաց մտածեալ ըստ նմանութեան կենդանատեսակաց մտածելոց յաստեղատունս. γένεσις genitura, positus caeli tempore nativitatis եւ այլն.
genitor, parent;
engendering;
prolific, productive, fruitful.
· Calfa
Աճեցականեւ ծննդագործ յերիս որոշմունս. (Վանակ. յոբ.։)
to engender;
to give birth to;
to conceive, to form an idea.
· Calfa
Արարիչ չորեքկին նիւթոցս, յորմէ ամենայքն ծննդագործին հրամանաւ արարչին իւրեանց. (Եղիշ. ՟Բ։)
generation, paternity, maternity.
· Calfa
Քահանայութիւն ծնողութիւն հոգեւոր եւ անախտ երկանց. (Միխ. ասոր.։)
Գերագոյն ծնողութեանն (հօր աստուծոյ), յորմէ ամենայն տոհմ ի երկինս եւ ի յերկրի անուանի, եւ է՛, որպէս պատճառ էից. (Դիոն. ածայ.։)
childbirth, confinement, delivery, lying-in;
birth, nativity, filiation;
origin, rise, source;
generation, race, offspring;
infant or child;
fruit, production;
effect;
horoscope, nativity;
—ք, posterity, children, descendants;
խթումն ծննդեան, Christmas-eve;
— Քրիստոսի, Christmas, nativity of our Lord;
—ք or գիրք ծննդոց, Genesis;
վերստին —, regeneration, renewing;
միւսանգամ —, resurrection;
— մտաց, conception, conceit;
— լուսնի, new moon;
— փոխոյ, interest;
usury;
— կենդանեաց, brood, litter, covey;
մերձ ի —, near lying-in;
about to bring forth young;
կալ ի ծննդոց, to cease from bearing, to become sterile;
օր ծննրոց, anniversary of birth-day;
երկիր ծննդեան իմոյ, my native country or soil, birth-place, home.
· Calfa
Հրամայեցաւ կնոջն՝ երկամբք ծնունդ. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Ի ծնունդ եւ ի բախտ ակնարկէ վիճակելով։ Ազատեա՛ ի կապոյ ծննդեան։ Անփախչելի աստեղացն ծնունդ։ Ի չար իշխանագոյն ծննդենէն ընդ հարկաւոր կապանօք անկեալք։ Զի մի՛ իւրաքանչիւր ուրուք ազատ խորհուրդքն ընդ ծառայութեամբ ծննդեանն անկցին. (Փիլ. նխ. ՟ա.)
great lake, inland sea, lagune, loch.
· Calfa
λίμνη ( լինմի. յորմէ թերեւս լիմն անապատ կամ կղզի) palus, stagnum, lacus, mare. Ծովակ իբր լիճ. կամ լիճ մեծ ծովացեալ.
stretching like a sea.
· Calfa
Ծաւալեալ իբրեւ զծով. ծովացեալ. յորդեալ յոյժ յոյժ.
sea-pool, lake, pond;
կաթ մի խելք ինձ մանւանդ եւ ոչ —ս բախտից, a drop of sense rather than a sea of fortune.
· Calfa
Ոսկի լականաւ ջուր պատրաստել առ ի լոգանալ ի նմա. եւ իբրեւ եմուտ յոսկի ծովակն, եւ այլն. (Լաստ. ՟Ը։)
cf. Ծովային;
—ք, aquatic animals.
· Calfa
Նաւավար՝ ալեաց ճանապարհորդ, ծովու մշակ ... ծովականաց մենամարտիկ՝ ինքնայոժար ի մահ. (անդ։)
casting into the sea.
· Calfa
Որ զփարաւոն զօրօքն հանդերձ ծովամացս (այլ ձ. ծովաթացս) ի կորուստ յուղարկեալս ընկղմեցեր. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 3։)
submerged in the sea;
— լինել, to go to sea;
to stand out to sea.
· Calfa
Մինչ դեռ ծովամուխ էին. տայ զինքն մոլեալ ծովուն։ Բազմութիւն նաւաց, որ ըստ ամնայն տարւոյ ժամանակաց ծովամուխ լինին. (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. նխ. ՟Բ։)
belonging or pertaining to the sea, marine, maritime, naval;
— զօրութիւն, marines, the navy, the naval strength, maritime forces;
— շուն, dog-fish;
— օդաթռիչ երիվար, clipper-vessel.
· Calfa
to turn into a sea, to fall into;
to inundate, to immerse, to cover with water.
· Calfa
դիմազ. ԾՈՎԱՆԱՅ. Որպէս զծով լինել. լի լինել. զեղուլ. յորդել.
to cause to turn into a sea;
to inundate, to immerse.
· Calfa
Որպէս ծով կացուցեալ. յորդել. զեղուլ. ծաւալել. լնուլ. ժողովել ի մի վայր։
Յեգիպտոսի գետոյն յորձանօք զեղման ծովացուցանելոյ ի ժամանակի զդաշտսն. (Փիլ. իմաստն.։)
սիրտն զյորդութիւն զանազան չարեացն, զոր ծովացոյց յինքն ի ներքս. (Խոսր.։)
sea-coast, sea-side, shore, strand, beach;
առ or ի ծովեզերին, on the sea-shore.
· Calfa
αἱγιαλός (յորմէ թ. եալը ). litus, littus, ora maritima παράλιον, -ια maritimum, -ma. որ եւ παραθαλάσσιος, -ιον, -ια եւ θάλασσα . Եզր ծովու. ծովափն.
Զգաւառն ծովեզրի, յորում է բերդն ամիւկ. (Արծր. ՟Ե. 3։ Յորմէ Ծովեզրեցի։)
s. bot. barberry bush;
lent-isk, mastic-tree.
· Calfa
ԾՈՐԵՆԻ ասի եւ ԿՈՒԵՆԻՆ, յորմէ ծորի մազտաքէ. σχῖνως lentiscus, mastix. (Գաղիան.)
valley, vale;
little valley, dale, dell.
· Calfa
κοιλάς, κοίλωμα, αὑλών , χείμαρρος, φάραγξ vallis, convallis, cavum, cavitas, concavitas. Ձոր. շարունակութիւն ձորաց, յորս ծորին եւ սորսորին ի լերանց անձրեւաջուրք, կամ ընդ որ ծորին եւ անցանեն ուղտք. լեռնամէջք. հովիտ. ծմակ. եմակ. տերէ. տե՛ս (Ծն. ՟Լ՟Ե. 14։ Դատ. ՟Է. 12։ Յուդթ. ՟Բ. 5։ Ես. ՟Ը. 14։ Սղ. ՟Ճ՟Գ. 10։)
bosom, lap;
cavity;
pocket;
— ծովու, gulf, the bosom or depth of the sea;
— գետոց, channel of a river;
— լերանց, cavern, grotto;
— կառաց, the interior of a carriage;
— անկեան, sinus.
— նաւու, the keel of a ship;
գորք ամփոփման —ոյ նաւին, the hold of a ship.
· Calfa
cf. Ծուլանամ.
· Calfa
ԾՈՒԼԱՄ որ եւ ԾՈՒՂԱՄ. cf. ԾՈՒԼԱՆԱՄ. ἁμελέω (յորմէ թ. էհմալլըգ էթմէք). negligo.
Չծուլալ յուսմանէ. (Եզնիկ.։)
to idle, to be lazy, slothful or idle, to live in idleness.
· Calfa
ԾՈՒԼԱՆԱՄ որ եւ ԾՈՒԼԱՄ, ԾՈՒՂԱՄ. ὁκνείω, ῤᾳθυμέω , μέλλω, ἁμελέω piger, deses sum;
desideo, remisso sum animo, cunctor, negligo. Ծոյլ գտանիլ. հեղգալ. պղերգանալ. յուլանալ. դանդաղիլ. թուլանալ. մեղկիլ. ծուլնալ, թուլնալ.
idly, slothfully, lazily.
· Calfa
Որ ոչ յուլաբար եւ ծուլապէս բժշկել ձեռնարկեն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
idleness, slothfulness, laziness, sluggishness;
ի— հատանել cf. Ծուլանամ.
· Calfa
ὁκνηρία, ῤᾳθυμία pigritia, desidia, segnities եւ acedia (ի յն. ἁκηδία որ է ձանձրութիւն) գրի եւ ԾՈՒՂՈՒԹԻՒՆ. Ծոյլ գոլն. ծուլանք. վատութիւն. հեղգութիւն. պղերգութիւն. յուլութիւն.
cf. Ծունգ.
· Calfa
Ընդ ջուրս գետոց յորդութեան գլխովին ծնկուչափ հարեալ անցանէր. (Վրք. հց. ՟Ի։)
inclination, curve, bent;
— դիմաց, grimace.
· Calfa
Ուղղութիւն եւ ծռութիւն։ Զի թէ ասի գիծ ուղիղ եւ կամ ծուռ, յայտ է թէ յուղղութենէն կամ ի ծռութենէն յարանունաբար ասացան. (Արիստ.։ եւ Անյաղթ որակ.։)
sketch, outline;
project, draught, plan, design;
written, described, traced;
— դրական, graphical.
· Calfa
διαγραφή descriptio, delineatio. որ եւ ԾՐԱԳՐՈՒԹԻՒՆ. Ծրագրեալ ինչ. նախագիծ յորինուած. ստուերագրութիւն. ուրուական օրինակ.
to sketch, to trace the contours, to draw the outlines of;
to describe, to write, to trace.
· Calfa
Զտեղի արտեւանացն յովտ մի ծրագրեալ ոչ ոք կարէր նշմարել. (Կաղանկտ.։)