Entries' title containing առ : 2432 Results

Նրբակառափն

adj.

long-headed.

· Calfa


Շագանակավաճառ, աց

s.

chestnutseller.

· Calfa


Շահավաճառ, աց

s.

cf. Շահավաճառութիւն;
trader, merchant;
— լինել, to trade, to traffic, to deal.

· Calfa

NBHL (9)

Որք շահավաճառ համարին զաստուածապաշտութիւնն։ Այլ շահավաճառ մեծ աստուածապաշտութիւն է բաւականութեամբ հանդերձ։ Զմեծութիւն ծովու դիեցուսցէ քեզ, եւ զշահավաճառաց առ ծովեզր բնակելոց. (՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 5. 6։ Օր. ՟Լ՟Գ. 19։)

Վա՛շ տուրեւառին՝ շահավաճառին՝ բնութեանս մարդկային. (Գանձ. (որ լինի եւ ՟Ա. իբր մածաշահ)։)

Աստուածապաշտութիւն իբրեւ զշահիվաճառ համարեալ է նմա. կա՛մ է բարդ՝ որպէս շահավաճառ, եւ կամ շահի վաճառ, շահ ի վաճառ։

ՇԱՀԱՎԱՃԱՌ. ա. ἕμπορος mercator, negotiator. Վաճառական. առուտուր ընօղ. պազիրկեան.

Ամենայն շահավաճառք այսոքիւք մեծացեալք. (Յայտ. ՟Ժ՟Ը. 15։)

Սաստիւ զշահավաճառսն արտաքս հանէր. (Համամ առակ.։)

Ոչ աշխատիմք շահավաճառ եղեալք ի բարի յայսմ վաճառման. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)

ποριμός quaestus, lucrum եւ ἑμπορία mercatura, negotiatio, mercimonia. Վաճառ շահաւոր. շահ վաճառաց. վաճառաշահութիւն. տուր եւ առ. առուտուր՝ վաստըկով.

ՇԱՀԱՎԱՃԱՌ ԼԻՆԵԼ. ἑμπορεύομαι negotior. Տուրեւառս առնել առ ի շահել.


Շահավաճառութիւն, ութեան

s.

commerce, trade, traffic, business.

· Calfa

NBHL (2)

Յոլովս ունէր զշահավաճառութեան պատճառս. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)

Ուր այժմ շահավաճառութիւնք ողբոց եւ արտասուաց զերկինս գրաւեն. (Նար. ՟Հ՟Թ։)


Չարագաւառեայ

adj.

born in a humble village.

· Calfa

NBHL (2)

Ի վերայ կացի ձեր՝ փոքրս ես, եւ չարագաւառեայ. (Առ որս. ՟Ը։)

κακόπατρις mala patria ortus. Աննշան գաւառի կամ հայրենեաց ծնունդ.


Չարածառայ, ից

s.

wicked or unfaithful servant.

· Calfa

NBHL (2)

Չար ծառայ.

Եւ կուրբիկոն չարածառայն ի մէջ փիլիսոփայիցն ծաղկեալ պարարէր. (Կոչ. ՟Զ։)


Չարահամբաւ առնել

sv.

cf. Չարահամբաւեմ.

· Calfa


Չարափառ, աց

s. adj.

heterodox;
heretical, erroneous.

· Calfa

NBHL (7)

Յաղագս արիոսի չարափառի։ Ոմանք ի չարափառացն (կամ ի չարափառն) աշակերտացն ... գնացին յաշխարհն հայոց. (Խոր. ՟Բ. 86։ ՟Գ. 61։)

Զչարափառացն տապաստ արկանել խումբս. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Զհետ գնաց ձախողակի օրինաց չարափառ արիանոսացն. (Ճ. ՟Բ.։)

Ոչ ըստ չարափառացն կարծեաց. (Շ. թղթ.։)

Զի մի՛ չարափառն ի վերայ մեր մեծաբանեսցէ. (Լմբ. պտրգ.։)

Արդարոց աղօթիւք ոչ բառնայ աստուած զաղանդ չարափառացն. (Երզն. մտթ.։)

Յակոբ հաղորդէր յեկեղեցի ուղղափառաց. եւ հայրն նորա հաղորդէր յեկեղեցին չարափառաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)


Չարափառութիւն, ութեան

s.

heterodoxy.

· Calfa

NBHL (8)

Դրդուեցաւ ուղղափառութիւն, կայկայեցաւ տգիտութեամբ չարափառութիւն. (Խոր. ՟Գ. 68։)

Քանզի ի դէպ է՝ զորոց չարափառութիւնն ունին, զնոյն ունել եւ զանուանսն. որպէս զի այնուհետեւ վաղենտիանոսք եւ մարկիոնացիք եւ մանիքեցիք կոչեսցին. (Աթ. ՟Է։)

Զարիոս եւ զունօղս զնորա չարափառութիւնն՝ մզովէ. (Սոկր.։)

Իւրաքանչիւրոցն նոցա չարափառութիւն յոյժ աննմանիք են միմեանց. (Յհ. իմ. պաւլ.։)

Գրեալ զչարափառութեան նոցա զսարսափելի հերձուածս. (Մագ. ՟Ա։)

Հերձուածականին չարափառութեամբ՝ ամենապատիրն խաբէութեամբ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)

Որ ոք զի՞նչ եւ հաճէր՝ ունէր, թէ՛ զուղղափառութիւն, թէ զչարափառութիւն. (Շիր. յայտն.։)

κακοδοξία malum dogma, secta. Չարափառն գոլ. չար եւ մոլար վարդապետութիւն. աղանդ.


Չլուելոյն առնեմ

sv.

to turn a deaf ear to, to desire not to hear, not to hear on that side.

· Calfa


Շանթահար առնել

sv.

cf. Շանթահարեմ.

· Calfa


Շառ

adj.

cf. Շէկ.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

«ամբոխ, խռովութիւն». մէկ անգամ յիշում է Վրդն. ել. կաշառ բառի ստուգաբա-նութեան մէջ. «կաշառն... ստուգաբանի «կայ շառ», որ է ամբոխ և խռովութիւն»։ Սրանից են նաև շառագլուխ և շառամայր «գլխաւոր խռովարար». (Իբրև մեռաւ Սերվիլոսն այն շառագլուխ, դադարեաց ամենայն խռովու-թիւնն. Գլխաւորք և շառամայրք մարտին). Մարթին։

= Արաբ. [arabic word] ︎ šarr «չարութիւն, չարիք. չար», որ նաև «կռիւ, խռովութիւն» իմաստն է առած յատկապէս Արևելքում. այսպէս՝ քրդ. šer, զազա šièr «պատերազմ, կռիւ, սպանու-թիւն», šer kirin «մարտնչել» (Justi, Dict, Kurde 255), հյ. գւռ. ըառ «փորձանք, աղէտ, ամբաստանութիւն, զրպարտութիւն»։ -Գւռ. շառատ ՆԲ. Սր. «կռւարար»։

ՆՀԲ «իբր թրք. qarγaša. թող զի և արաբ. շէրր կամ շէռ «չար, չարք», շա-ռագլուխ «շառագունեալ գլխով, արիւն-ռուշտ կամ գլուխ խռովութեան, չարա-գլուխ», շառամայր «իբր զօրագլուխ, ի sar «գլուխ»։

«ոտքի կապ». նորագիւտ բառ, որ են-թադրել է տալիս Վրդն. ել. կաշառ բառի ստուգաբանութեան մէջ. «Կաշառն ո՛չ միայն կոյր առնէ, այլ և զկեանս քաղէ. և ստուգա-բանի՝ կայ շառ, որ է ամբոխ և խռովութիւն և շարաւանդ ոտից»։ Պէտք է անշուշտ կցել շարաւանդ բառի հետ։

ՆՀԲ համեմատում է ձար բարի հետ։ Վերի ձևով է մեկնում Աճառ. Արրտ-1910, 179։

«մութ կարմիր, արիւնագոյն շէկ». արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են շառագոյն Ծն. իե. 25. Փիլ, Ոսկ. ղկ. շառագունիլ Եփր. թգ. 356. Փիլ. Նիւս. բն. շառագունանք Պիտ. շառագունա-ցուցանել Նիւս. կազմ. շառագունութիւն Յհ. կթ. շառագեղ? Պիտ. շառատ «թուխ կարմրա-գոյն (ձի)», ֆրանս. bai (իբր նոր բառ, Նո-րայր, Բառ. ֆր. 121ա)։

NBHL (3)

Որպէս արմատ բառիս Շառագոյն, է՝ կարմիր բոսորագոյն. արիւնաներկ շարաւախառն. (լծ. ռմկ. շիրայի գոյն, այսինքն քաղցուոյ. պ. սուրխէք ՝ է կարմրագոյն. եւ սարը ՝ դեղին. եւ լտ. գրուօր է արիւն)

Իսկ իբրեւ մասն բառիս Կաշառ, Վրդն. ել. մեկնէ այսպէս,

Կաշառն ոչ միայն կոյր առնէ, այլեւ զկեանս քաղէ. եւ ստուգաբանի՝ կայ շառ, որ է ամբոխ եւ խռովութիւն (իբր թ), եւ շարաւանդ ոտից (որպէս ձար). (թո՛ղ զի եւ արաբ. կամ, է չար, չարք)։


Շառագեղ

adj.

rather red, reddish.

· Calfa

NBHL (2)

Ոյր դեղն է շառագունեալ. կամ պօզուգ կամ գըզըլ.

Զգեղեցկադիմութեանն կերպարան ի շառագեղն (կամ շարագեղ, չարագեղ) դարձոյց տեսիլ. (Պիտ.։)


Շառագլուխ

adj.

bloody, bloody-minded.

· Calfa

NBHL (2)

Շառագունեալ գլխով, արիւնըռուշտ.

Իբր մեռաւ սերվիլոսն այն շառագլուխ, դադարեաց ամենայն խռովութիւնն. (Մարթին.։)


Շառագոյն

adj.

red, reddish;
— աչք կամ երեսք, fiery or flashing eyes;
cf. Տենդ.

· Calfa

NBHL (3)

Եկն ել որդին անդրանիկ շառագոյն ամենեւին՝ իբրեւ զմորթ թաւ. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 25։)

Խեթի հայելով շառագոյն աչօք։ Եթէ բարկութիւն կալցի, շառագոյն արիւըռուշտ լինին երեսքն (ա աչքն). (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. իմաստն.։)

Դաւիթ շառագոյն՝ հանդերձ գեղեցկութեամբ աչաց. (Ոսկ. ղկ.։)


Շառագունանք

s.

cf. Շառագունութիւն.

· Calfa

NBHL (2)

Շառագունութիւն. կարմրութիւն յառաջ եկեալ յամօթոյ. շիկնումն. ամօթ.

Շառագունաց միանգամայն եւ վերջին ձաղանաց երթեալ տարցի մրցանակ։ Հանդերձ պատկառանօք այլ եւ տալ շառագունանս. (Պիտ.։)


Շառագունացուցանեմ, ուցի

va.

cf. Շառագունեցուցանեմ.

· Calfa

NBHL (3)

Զիա՛րդ մոլեցցուցանէ բարկութիւն, եւ պատկառանք շառագունացուցանեն արեամբ. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)

Հրաձեւի գունոյ արիւնուտկըային շառագունեցուցեալ. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)

ՇԱՌԱԳՈՒՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ եւ ՇԱՌԱԳՈՒՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑρυθραίνω rubore suffundo καταφοινίσσω purpureum reddo. Շառագոյն կացուցանել.


Շառագունեցուցանեմ, ուցի

va.

to cause to blush, to put to the blush, to shame, to confound.

· Calfa

NBHL (3)

Զիա՛րդ մոլեցցուցանէ բարկութիւն, եւ պատկառանք շառագունացուցանեն արեամբ. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)

Հրաձեւի գունոյ արիւնուտկըային շառագունեցուցեալ. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)

ՇԱՌԱԳՈՒՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ եւ ՇԱՌԱԳՈՒՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑρυθραίνω rubore suffundo καταφοινίσσω purpureum reddo. Շառագոյն կացուցանել.


Շառագունեմ, եցի

vn.

cf. Շառագունիմ.

· Calfa

NBHL (10)

Ամաչեալ (կամ ամաչեցեալ) ոք՝ շառագունէ, եւ երկուցեալ՝ դեղին լինի։ Յամաչել ուրուք՝ շառագունի, եւ յերկնչելն՝ դեղնի. (Արիստ. որակ.։ Նիւս. բն.։)

Յամօթոյ պատկառանաց շառագունէր, եթէ մի՛ գուցէ թուեսցի մեծամեծս պարծել. (Փիլ. լին. ՟Դ. 111։)

Հարսն ընդ փեսային մտանելն (ի տուն՝) տհակաւին շառագունէ, եւ պատկառանօք տեսանէ. (Նիւս. կուս.։)

Ոչ շառագունին երեսքն անամօթ ծիծաղելով. (Բրս. պհ. ՟Ա։)

Շառագունեցան երեսք նորա եռանդմամբն սրտի. (Եփր. թագ.։)

Շիկնելն շառագունելն. (Շիր.։)

Գէ՛թ ի մարդկանէ պարտ էր շառագունել եւ դողալ։ Նա շառագունէ ի տեսանելն զքեզ, եւ ոչ դու. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)

Ընդ չարութիւն շառագունելով՝ ի պարկեշտագոյն զանունն փոխեմքի բարեպաշտութիւն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)

Տեսանելով զշառագունեալ զխաղաւարտին եռացումն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

ՇԱՌԱԳՈՒՆԵՄ ՇԱՌԱԳՈՒՆԻՄ. ἑρυθρέω, ἑρυθρός γίνομαι rubesco, erubesco. Շառագոյն լինել. կարմրանալ. շիկանալ. եւ Շիկնիլ. պատկառիլ. զամօթի հարկանիլ. կարմրիլ. կաս կարմիր կամ մօսմօռ կտրիլ, խպնիլ.


Շառագունիմ, եցայ

vn.

to blush, to redden with shame, to be ashamed, confounded;
—նեցան երեսք նորա ի ցասմանէ, his face flushed with anger.

· Calfa

NBHL (10)

Ամաչեալ (կամ ամաչեցեալ) ոք՝ շառագունէ, եւ երկուցեալ՝ դեղին լինի։ Յամաչել ուրուք՝ շառագունի, եւ յերկնչելն՝ դեղնի. (Արիստ. որակ.։ Նիւս. բն.։)

Յամօթոյ պատկառանաց շառագունէր, եթէ մի՛ գուցէ թուեսցի մեծամեծս պարծել. (Փիլ. լին. ՟Դ. 111։)

Հարսն ընդ փեսային մտանելն (ի տուն՝) տհակաւին շառագունէ, եւ պատկառանօք տեսանէ. (Նիւս. կուս.։)

Ոչ շառագունին երեսքն անամօթ ծիծաղելով. (Բրս. պհ. ՟Ա։)

Շառագունեցան երեսք նորա եռանդմամբն սրտի. (Եփր. թագ.։)

Շիկնելն շառագունելն. (Շիր.։)

Գէ՛թ ի մարդկանէ պարտ էր շառագունել եւ դողալ։ Նա շառագունէ ի տեսանելն զքեզ, եւ ոչ դու. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)

Ընդ չարութիւն շառագունելով՝ ի պարկեշտագոյն զանունն փոխեմքի բարեպաշտութիւն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)

Տեսանելով զշառագունեալ զխաղաւարտին եռացումն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

ՇԱՌԱԳՈՒՆԵՄ ՇԱՌԱԳՈՒՆԻՄ. ἑρυθρέω, ἑρυθρός γίνομαι rubesco, erubesco. Շառագոյն լինել. կարմրանալ. շիկանալ. եւ Շիկնիլ. պատկառիլ. զամօթի հարկանիլ. կարմրիլ. կաս կարմիր կամ մօսմօռ կտրիլ, խպնիլ.


Շառագունութիւն, ութեան

s. fig.

red, redness;
flush, blush, shame, bashfulness.

· Calfa

NBHL (5)

Շառագունելն. շառագունանք. կարմրութիւն՝ մանաւանդ բոսորային՝ կամ արիւնըշուշտ, եւ Շիկնումն. պատկառանք. ամօթ.

Ի պատկառոտս շառագունութիւն է. (Պիտառ.։)

Եթէ իցեն մեղք ձեր իբրեւ զձանձախարիթ (որ ըստ ոմանց է գոյն կարմիր). զծիրանեգոյն մեղացն զշառագունութիւնսն ի ձեան սպիտակութիւն փոխարկէ. (Նանայ.։)

Ատամանցն կրճտելով, եւ երեսացն ատրագոյն շառագունութեամբ. (Յհ. կթ.։)

Ի պղծեալ բագինսն հպեալք՝ փոխանակ թագաւորաց խոհակերք լինին. եւ շառագունութեամբ արեանն՝ իբրեւ մարմնավաճառք ի սպանդանոցի նստելով. յն. արիւն եւ շարաւ. (Նիւս. թէոդոր.։)


Շառայլ

cf. Նշոյլ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«ճառագայթ, շող, շառաւիղ լու-սոյ». մէկ անգամ ունի Եփր. ծն. էջ 5. «Զի լոյսն շառայլք ինչ էին իբր ի հաստատութե-նէ ընչէ»։

NBHL (2)

Ճառագայթ եւ շող եւ շառաւիղ լուսոյ. ցոլք ինչ. նշոյլ.

Զի լոյսն շառայլք ինչ էին իբր ի հաստատութենէ ընչէ. (Եփր. ծն.։)


Շառաշիղ, շղաց

s.

mass of rock salt;
— սառի, block of ice;
iceberg.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«աղի մեծ կտոր», մեկ անգամ ունի Ագաթ. (որից առնում են և ուրիշները. այլ ձեռ. շառաշեղ)։

NBHL (1)

Ետ կապել շառաշիղս տղի ի վերայ ողին նորա. (Ագաթ. յորմէ եւ այլք. իսկ Սարկաւագ վարդապետ բացատրէ՝ Արձանս տթղի։)


Շառաչ

cf. Շաչիւն;
ի շաչելոյ կառաց նորա, եւ ի շառաչելոյ անուոցն նորա, at the rushing of his chariots, and at the rumbling of his chariot-wheels.

· Calfa


Շառաչեմ, եցի

vn.

cf. Շաչեմ.

· Calfa

NBHL (4)

Ի շաչելոյ կառաց նորա, եւ ի շառաչելոյ անուոցն նորա. (Երեմ. ՟Խ՟Է. 3։)

Բզզեն, եւ ճիւաղ շառաչեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)

Այն բարբառ փոխանակ ցօղոյ հասնիցէ ի վերայ մեր՝ շուրջանակի շառաչիցէ ի մէջ բոցոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)

ἡχέω sono, resono, tinnio συρίζω sibilo եւ այլն. Շաչել առաւելութեամբ. թնդել. դռնչել. շռնչել. շկահել. բաբախել. ջախել. ջաղբել. ձայն հանել. հնչել.


Շառաչիւն

cf. Շաչիւն;
cf. Թնդիւն.

· Calfa

NBHL (8)

Շառաչիւն (յն. ձգումն) նետից։ Զշառաչիւն զերիվարացն։ Նոր անձրեւօք կարկտի, եւ անհրաժեշտ շառաչմամբք (յն. ջաղբիւք) հալածեալք. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 5։ ՟Ա. ՟Գ. ՟Զ. 41։ Իմ. ՟Ժ՟Զ. 16։)

Եդ ի բարբառ զբազմութիւն ջուրց շառաչմանց (յն. արձագանաց) յերկինս. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 16։)

Այսպիսի ամպ երկնաւոր անձրեւօք մօրտացեալ՝ եւ չսարանայ սակաւ շառաչուկ մերոյ լեզուոյս ընդունել. (Սեբեր. ՟Թ։)

Լինիցի ցօղ շառաչո՛ւկ (այսինքն շառաչմամբք սրսկեալ) ի մէջ հնոցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)

Ըստ նմանութեան տեղատարափ շառաչման՝ նետաձիգ սաստկութեամբ զգունդս պարսկացն ահաբեկէին. (Փարպ.։)

Ի միոջէ միայն շառաչմանէ քարի (պարսատկին)։ Ի շառաչմանէ թեւարկութեան արծուոյ. (Պիտ.։ Զքր. կթ.։)

Պա՛րտ էր գողիաթու յորսայս անկանել ի շառաչմանէ քարին. (Տօնակ.։)

ՇԱՌԱՉԻՒՆ, ՇԱՌԱՉՈՒԿ, ՇԱՌԱՉՈՒՄՆ. որպէս βολή jactus եւ συγκρουσμός collisio ὅμβρος imber ἧχος echo, sonus, susurro διασυριγμός exsibiliatio. (որ եւ Շչիւն) Շառաչելն. ձայն շառաչելոյ կամ պատառման օդոյ. հնչիւն շարժման պէսպէս իրաց. կոփիւն. արձագանք. ջաղբք.


Շառաչուկ

s.

cf. Շաչիւն;
cf. Թնդիւն;
tinsel.

· Calfa

NBHL (8)

ՇԱՌԱՉԻՒՆ, ՇԱՌԱՉՈՒԿ, ՇԱՌԱՉՈՒՄՆ. որպէս եւ (որ եւ Շչիւն) Շառաչելն. ձայն շառաչելոյ կամ պատառման օդոյ. հնչիւն շարժման պէսպէս իրաց. կոփիւն. արձագանք. ջաղբք.

Շառաչիւն (յն. ձգումն) նետից։ Զշառաչիւն զերիվարացն։ Նոր անձրեւօք կարկտի, եւ անհրաժեշտ շառաչմամբք (յն. ջաղբիւք) հալածեալք. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 5։ ՟Ա. ՟Գ. ՟Զ. 41։ Իմ. ՟Ժ՟Զ. 16։)

Եդ ի բարբառ զբազմութիւն ջուրց շառաչմանց (յն. արձագանաց) յերկինս. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 16։)

Այսպիսի ամպ երկնաւոր անձրեւօք մօրտացեալ՝ եւ չսարանայ սակաւ շառաչուկ մերոյ լեզուոյս ընդունել. (Սեբեր. ՟Թ։)

Լինիցի ցօղ շառաչո՛ւկ (այսինքն շառաչմամբք սրսկեալ) ի մէջ հնոցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)

Ըստ նմանութեան տեղատարափ շառաչման՝ նետաձիգ սաստկութեամբ զգունդս պարսկացն ահաբեկէին. (Փարպ.։)

Ի միոջէ միայն շառաչմանէ քարի (պարսատկին)։ Ի շառաչմանէ թեւարկութեան արծուոյ. (Պիտ.։ Զքր. կթ.։)

Պա՛րտ էր գողիաթու յորսայս անկանել ի շառաչմանէ քարին. (Տօնակ.։)


Շառաչումն, ման

s.

cf. Շաչիւն;
cf. Թնդիւն.

· Calfa

NBHL (8)

Այսպիսի ամպ երկնաւոր անձրեւօք մօրտացեալ՝ եւ չսարանայ սակաւ շառաչուկ մերոյ լեզուոյս ընդունել. (Սեբեր. ՟Թ։)

ՇԱՌԱՉԻՒՆ, ՇԱՌԱՉՈՒԿ, ՇԱՌԱՉՈՒՄՆ. որպէս եւ (որ եւ Շչիւն) Շառաչելն. ձայն շառաչելոյ կամ պատառման օդոյ. հնչիւն շարժման պէսպէս իրաց. կոփիւն. արձագանք. ջաղբք.

Շառաչիւն (յն. ձգումն) նետից։ Զշառաչիւն զերիվարացն։ Նոր անձրեւօք կարկտի, եւ անհրաժեշտ շառաչմամբք (յն. ջաղբիւք) հալածեալք. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 5։ ՟Ա. ՟Գ. ՟Զ. 41։ Իմ. ՟Ժ՟Զ. 16։)

Եդ ի բարբառ զբազմութիւն ջուրց շառաչմանց (յն. արձագանաց) յերկինս. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 16։)

Լինիցի ցօղ շառաչո՛ւկ (այսինքն շառաչմամբք սրսկեալ) ի մէջ հնոցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)

Ըստ նմանութեան տեղատարափ շառաչման՝ նետաձիգ սաստկութեամբ զգունդս պարսկացն ահաբեկէին. (Փարպ.։)

Ի միոջէ միայն շառաչմանէ քարի (պարսատկին)։ Ի շառաչմանէ թեւարկութեան արծուոյ. (Պիտ.։ Զքր. կթ.։)

Պա՛րտ էր գողիաթու յորսայս անկանել ի շառաչմանէ քարին. (Տօնակ.։)


Շառաւեղ

cf. Շառաւիղ.

· Calfa


Շառաւիղ, աց

s. fig. geom.

shoot, sprout, twig, sucker, sprig;
offspring, scion, sons, descendants, posterity;
beam of light, gleam, ray;
branch, part, member of body;
cf. Ճառագայթ;
— արմատոյ, root-tips;
— անուոյ, spoke of wheel;
— օրհնութեան, blessed offspring;
— դառնութեան, accursed progeny.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. (որ և շառաւեղ) «ըն-ձիւղ, բողբոջ, ծիլ. 2. զաւակ, սերունդ» ՍԳր. «մարմնի մասեր» Վանակ. յոբ. Նիւս կազմ. «շող, ճառագայթ, կայծ» Եփր. ծն. քս. 26. Նար. Պիտառ. Ոսկ. յհ. ա. 17. որից շառա-ւիղարմատ Կիւրղ. խչ. շառաւիղել Նար. շա-ռաւիղուղէլ Ճառընտ. բազմաշառաւիղ Վրդն. յանթ. շառաւեղինաշնորհ Նար. տաղ. այս բո-ւորի մէջ էլ սղման օրէնքը չէ գործառռուած. նոյնպէս և հոլովուած ժամանակ, ինչպէս շառաւիղաց, շառաւիղօք Վեցօր. 97 ևն։

ՆՀԲ լծ. լտ. surculus «ընձիւղ» և վրաց. շառավա՛նդի։ Հիւնք. շաւիղ բա-ռից։-Վրաց. ունինք შარავანდი იարա-վանդի, მარავანდედი շարավանդեդի «ար-քայական պսակ, թագաւորութիւն» Օր. իը, 25, შარავანდედი շարավանդեդի «ճառագայթ», გამარავანდება գալարա-վանդեբա «պայծառ փայլուն լոյս արձա-կել», որոնք կարող են մեր շառաւիղ «ճառագայթ» բառի հետ համեմատուիլ, եթէ ա՛յս է մեր բառի հիմնական իմաս-տը և ո՛չ թէ «բողբոջ, ծիլ». այս պա-րագային հայերէնում կլինի -իղ մաս-նիկ, ինչպէս և վրացերէնում -անդի. եր-կուսի էլ արմատն է *շառաւ։

ԳՒՌ (dialectal) Ակն. շառվէխ «ընձիւղ», Խրբ. շար-վէղ, շէռվէղ «արևի լոյսը, ցոլքը, լոյսի անդ-րադարձումը, օդի շարժումը տաքութիւնից». հմմտ. նաև Պռօշեան, Յեցեր, էջ 154. Բաս էն ինչ ճրագի շառաւիղ ա։

NBHL (12)

Զշառաւիղ արմատոյ դորա թողէ՛ք յերկրի։ Յընտիր ընտիր մայրից, ի գլխոյ շառաւիղացն նորց։ Մինչեւ ի գետս են շառաւեղք նորա։ Ի շառաւեղէ ելեր որդեա՛կ իմ։ Արձակեաց շառաւիղ, եւ ծաղկեաց ծաղիկ։ Ն նեխութենէ նորա ելցէ շառաւիղ իւր։ Թէպէտեւ կտրեսցի, միւսանգամ ծաղկեսցէ, եւ շառաւիղ նորա մի՛ պակասեսցէ։ Ի փուտ շառաւեղաց մի՛ տայցէ արմատս ի խոր։ Շառաւիղք թերակատթարք։ Գեղեցիկ շառաւիղօք.եւ այլն։

Յոստոց անտի բազմատեսակ շառաւեղք. (Եղիշ. հոգ.։)

Ազգին շառաւիղ, փոխանորդութեան ոստ. (Նիւս. կազմ.։)

Յաստուածատունկ ի դրախտէն ծագեցաւ մեզ շառաւիղ։ Ի հօրէն լուսոյ շառաւիղ բարի տէր վրթանէս։ Լուսազարդեալ շառաւիղօք սրբոյն գրիգորի. (Շար.։)

Կինք ոտից նորա, այսինքն շառաւիղ ծնկեաց նորա. (Վանակ. յոբ.։)

Մօտ ի մօտ շառաւիղս իմն աճառապատս՝ ի ձեռն վզին ուլան՝ խառնեալ ունի. (Նիւս. կազմ.։)

Լուսոյ վերնոյն շառաւիղք թափանցանց միութեամբ եւ այլն. (Նար. ՟Հ՟Ե։)

Ցոլմունք շառաւեղաց հրեղինաց հատանէին ի նմանէ. (Պիտառ.։)

Երեւեցաւ աստղ մի գիսաւոր, եւ օրըստօրէ աճէր վարս եւ շառաւիղ աստեղն. եւ շառաւեղք վարսին հասանէր յարեւելից մինչեւ ի մէջ երկինս. (Մաղաք. աբեղ.։)

Որպէս շառաւիղ փոքր ինչ արկեալ՝ յանկարծակի հուր բորբոքեցաւ, եւ ի բարձունս վառեցաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)

ՇԱՌԱՒԻՂ կամ ՇԱՌԱՒԵՂ. (լծ. լտ. սու՛ռգուլուս ). φυή , βλαστός germen παραφύας, ἕκφυσις, μόσχευμα surculus, propago ῤάδαμος ramus κλών ramulus ὄρπηχ stolo, virga. Ստեղն, ուղէշ, բարունակ, ճիւղ տնկոյ վերաբուսեալ յարմատոյ կամ յոստոյ իբրեւ գաւազան. ընձիւղ. բողբոջ. ծիղ. ճուղ. ֆիլիս. (յն. ֆիի՛, բառաֆի՛օս եւ այլն) Նմանութեամբ՝ Ծնունդ. սերունդ. զաւակ. թոռունք.

ՇԱՌԱՒԻՂ. Ստեղն կամ Ճառագայթ լուսոյ. ճաճանչ. շող. ցոլք. եւ Շանթ. կայծակն հրոյ. որպէս ἁκτήν radius եւ σπινθήρ scintilla. վր. շառավանդի. տե՛ս եւ ՇԱՌԱՅԼ.


Շառաւիղարմատ

adj.

sprung from the root.

· Calfa

NBHL (2)

Շառաւիղեալ յարմատոյ. բողբոջեալ.

Ահարոնիւ վերածաղկեալ փայլեաց ի ձեռն շառաւիղարմատ գաւազանին. (Կիւրղ. խչ.։)


Շառաւիղեմ, եցի

va.

to send forth shoots, to throw out suckers, to sprout, to shoot, to bud, to put forth buds, to germinate;
to generate, to procreate;
to emit rays, to beam.

· Calfa

NBHL (6)

ՇԱՌԱՒԻՂԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ՇԱՌԱՒԻՂԵՄ, ՇԱՌԱՒԻՂԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Շառաւիղ եւ բարունակ բարեբեր արձակել. վերընձիւղել. բուսուցանել. արտադրել. ծնանել. կր. Բուսանիլ. ծագել. սերիլ.

ոչ տնկեալ այգի՝ գինի շառաւիղացուցանէ առանց մշակի. (Պրոկղ. կուս.։)

Ո՛վ երջանիկ կոյս, որ զերկնային փառսն շառաւեղեցուցաներ։ Զիա՞րդ շառաւեղեցուեր զնա. (Եպիփ. կուս.։)

Մնացեր յինէն խաղողոյ, եւ ես ընդ այնորիկ փուշ շառաւիղեցի. (Նար. ՟Ե։)

Յովակիմ եւ աննա այսպիսի պտուղ շառաւիղեցին զսուրբ կոյսն մարիամ. (Եպիփ. կուս.։)

Ի նմանէ հանդերձեալ էր շառաւեղիլ գաւազան ի գեղեցկապտուղն ծաղիկ։ Զիառ ի յեսսեայ գաւազանն այնպէս առաւել անբնաբար շառաւեղեալն փառաւորեսցուք. (Ճ. ՟Գ.։)


Շառաւիղուղէշ

adj.

sending forth shoots.

· Calfa

NBHL (2)

որ ուղէշս շառաւիղէ՝ կամ ոստ արձակէ. բարունակածին.

Բուրաստան ամենածաղիկ՝ զարգացեալ բուսոյ բանին, ծայրարձակ, շառաւեղուղէշ, գաւազանաբուղխ թագաւորըութեանն քրիստոսի. (Ճ. ՟Գ.։)


Շառաւն, ւունք

s.

camel.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

. ն հլ. «ուղտ». մէկ անգամ ունի Ոսկ. փիլիպ. էջ 430 յգ. հյց. շառաւունս ձե-ւով, որի դէմ միւս ձեռագիրն ունի լաւառ-նունս։ (ԱԲ դնում է նաև «նետ» նշանակու-թեամբ, բայց այս իմաստով տես շաւառն)։

Հիւնք. յն. οάραπος, σαράπους «տափակ և լայն ոտքեր ունեցող» բառից։

NBHL (1)

Պարսիկք եւ զշառաւունսն նկարեն եւ պաճուճեն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)


Շառափ

s.

light, beam, shine.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«յորդ անձրև, տեղատարափ». նո-րագիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ 32-488 գործածուած միջնադարեան հայերէնում. Հանցկուն եմ ի քո սիրուդ՝ զինչ ամպերն կառնեն շառափ. Քուչ. 58. Կուտեցաւ առ իս շատ մեղք յայն նման որ երբ գայ շառափ. Տաղ. (հրտ. Չօպանեան, Հայ էջեր, էջ 89)։

ԳՒՌ (dialectal) Ակն. շառափ «տեղատարափ անձ-րեւ»։

«լոյս, ճառագայթ, փայլ», որից շառափնաթափ «լոյս թափող», շառափնայո-լով «շատ լուսաւոր», վկայութիւնը գտնում եմ այժմ Յովսիմ. 23 բ. «Ապա պատահի քեզ դաշտ մի սպիտակ իբրև զձիւն, և հոտ անուչ բուրէ ի նմանէ, անջրդի, շառափնայոլով». շառափումն «փայլիլը, ցոլալը». այս բոլորը գիտէ միայն ԱԲ (առանց վկայութեան)։

Նախ Պատկ. Maтep. II. 12 և յետոյ անկախաբար Աճառ. SA 1, 303 փոխա-ռութիւն են դնում արաբ. [arabic word] šaraf «փառաւորութիւն, պերճութիւն, վեհու-թիւն, շուք» բառից. վկայութիւնները ձեռքի տակ չունենալով յայտնի չէ թէ իրօք շառափ «լո՞յս» թէ «պերճութիւն» պէտք է հասկանալ։ Բայց նախորդ շա-ռափ «տեղատարափ» բառի գիւտը կաս-կածելի է դարձնում երկու իմաստներն էլ. թերևս այս բառն էլ պէտք է միացնել նախորդին։


Շառափնաթափ

adj.

emitting rays.

· Calfa


Շառափնայոլով

adj.

radiant, refulgent.

· Calfa


Շառափնատ

adj.

quite ashamed or abashed.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Եփր. յես. «Յետ նզովածոյ անտի ձա-խողակի շառափնատ կապարճս դարձուցեալ փախստեայք լինէին յերեսաց բնակչացն Գե-հայ.» տպ. Վենետ. հտ. Ա. էջ 312. այսպէս նաև Վիեննայի ❇ 229 ձեռագիրը. այլ ձ. կա-ռափնատ, որից հետևցնելով ՆՀԲ մեկնում է ռառս «կառափնատ», իսկ ԱԲ «խաղք ու խա-ւեր եղած, երեսը կախած», ինչ որ աւելի պատշաճ է։ Համապատասխան տեղը Ս. Գըր-քի մէջ գտնում ենք «Դարձուսցեն զպարա-նոցս առաջի թշնամեաց իւրեանց՝ զի եղեն ի նզովս» (Յես. է. 12), որ սակայն անծանօթ բառի միտքը չի պարզում։

Վերջին նշանակութիւնից առնելով Ա-ճառ. SA I. 303 բառս հասկանում է «փառազուրկ» և կցում է շառափ բառին։ թիւնը, որովհետև շառափ «լոյս կամ

փառք» բառի գոյութիւնն էլ է կասկա-ծելի։

NBHL (1)

Յետ նզովածոյ անտի ձախողակի չառափնատ (կամ կառափնատ) դարձուցեալ. (Եփր. յես.։)


Շառափումն, ման

s.

shining.

· Calfa


Շառնաջ

s.

wild-pomegranate seed.

· Calfa


Շառտեմ, եցի

va.

to scarify;
cf. Ցտեմ.

· Calfa

NBHL (2)

Բառ ռմկ. որպէս թէ Շերտել, կամ ջարդել ըստ իմիք. գծել զմելինաւ կամ ածելեաւ զմարմինն. ճեղքըրտել.

Զականջն շառտէ՛, եւ արիւն հան. (Վստկ. ՟Յ՟Ի՟Դ։)


Շարախառն

adj.

compound, combined, united.

· Calfa

NBHL (5)

Շարախառն կցորդութիւն։ Շարախառնութիւնք եւ փոխանցականօք ներգործութեամբք։ Ոչ տուեալ թոյլ շարախառն ամբոխիլ զբոլորս. (Դիոն.։)

Պորփիւրիոս յերկրորդ բանի շարախառնիցն խնդրելեաց գրէ. (Նիւս. բն.։)

Որպէս զի նոցա եղեալ շարախառն ընդ հթրոյն՝ առաջնորդեսցէ առ որ ինչ կարողութիւն է տանել. (Մեկն. ղեւտ.։)

Հոգի բանական շարախառն բանին հօր՝ վասն ոչ շփոթելոյ բնութեանցն. վասն զի անապական է խառնուած միաւորութեանն։ Հօր տեսակ որդի է՝ շարախառն մարմնով, եւ որդւոյ տեսակ՝հ հոգին սուրբ. (Քեր. քերթ.։)

συμμιγής, σύμμικτος commixtus. Ի միասին խառնեալ յիրաց զանազանից. բաղադրեալ. միացեալ, եւ զանազան.


Շարախառնեմ, եցի

va.

to mix together, to compound, to intermix, to intermingle.

· Calfa

NBHL (3)

Զանմարմինսն աստուածանունութիւնս զգալեօք նշանակօք շարախառնեալք. (Դիոն. ածայ.։)

Զի մի՛ զարթնութիւնն ընդ կենցաղականաց իրիք թուիցի շարախառնել. (Յհ. իմ. ատ.։)

ՇԱՐԱԽԱՌՆԵԼ. συμμίγνημι commisco, coagulo. Ընդ միմեանս խառնել. զանգել. շաղել.


Շարախառնութիւն, ութեան

s.

cf. Շարախառնումն.

· Calfa

NBHL (7)

συμμιξία commistio, permixtio συγκεραύνωσις conjunctio σύγκριμα, σύγκρισις concretio, temperamentum, concretum. Ընդ միմեանս խառնումն ո՛ր եւ է օրինակաւ. բաղադրութիւն. խառնուած.

Կցորդութեամբքն հակառակիցն, շարախառնութիւնքն) միացելոյն։ Զամենայն առ միմեանս շարախառնութիւն՝ ըստ անշփոթ նոցա միութեանն. (Դիոն.։)

Հրեշտակք աննիւթ եւ անշարադիր էութիւնք են ամենայն իրօք, ոչ գոլով խառնումն եւ ի շարախառնութեանց տարերց. (Մաքս. ի դիոն.։)

Ի շարախառնութենէ տարերց առանց բանականի հոգւոյ. (Լծ. ածաբ.։)

Շարախառնութիւն մարմնոց։ Շարախառնութեանցն (բաղադրելոց) ի տարերս լուծանել. (Նիւս. բն.։)

Ո՛չ ամենայնիւ հոգւոյ եւ մարմնոյ համեմատի շարախառնութեան՝ աստուծոյ ընդ մարմնոյ միաւորութիւնն. (Շ. թղթ.։)

Շարախառնութիւն նիւթոց (այսինքն հիւթոց ի մարմնի). (Երզն. քեր.։)


Շարախառնումն, ման

s.

intermixture, compound, combination.

· Calfa

NBHL (1)

Բանական է շարախառնմամբ մարմնոյն առ միաւորութիւն կատարման կենդանւոյն. (Քեր. քերթ։)


Շարժառիթ

cf. Շարժիչ.

· Calfa


Շաւառն

s. bot. cannacorns;
calamus odoratus, sweet-scented flag.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«ցորենի ծղօտը». այս նորագիւտ, բայց նախնական իմաստը գտնում եմ Եղիշ. հրց. 65 (Ի նոյն հատ որ սերմանի՝ կան զօ. րութեամբ տակքն և բոյսքն, շաւառն և քիստ և այլն). որից յետոյ՝ «մի տեսակ եղէգ» Գա-ղիան. (իսկ Ստեփ. լեհ. մեկնում է «խոտ լեռնական, յորմէ իւղ հանի»). փխբ. «եռա-ժըշտական փող» ՀԲուս. § 646 կամ «աղևոր մի նուագարան» ՀՀԲ (այս է որ Առաք. լծ, սահմ. 615 գրուած է լաւառն). «ԳՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 512). «տաղաւար, եղէգներով շինուած բնակարան» Վանակ. (ըստ ՀԲուս. անդ)։ Բառս նշանա-կում էր նաև «սլաք, նետ, տէգ» և այս նշա-նակութեամբ տարբեր գրչութիւններ են ներ-կայացնում՝ ջուառն Արծր. բ. 3 (հրտր. Պատկ. էջ 87) և շառաւն «նետ» Սեբ. 38 (ձեռ. շաւառունս). որից շաւառեղէգն «եղէգ-նախունկ, խնկեղէգն, calamus aromaticus» Գլլգիյն.։

ՆՀԲ շուառն բառի տակ յիշում է պրս. suvār «ձիաւոր»։

ԳՒՌ (dialectal) Խրբ. շավառ «արտի մէջ թափուած ցորենի չոր տերևներ». Մշ. Վն. շավեռ, Մկ. շավառ «քեամանչա», որ և լաւեղ Ապ., շա-ւերք Բլ. իսկ շաւեռ-մաւեռ Վն. «նուագարանի թելերի ձայնը»։

NBHL (1)

ՇԱՒԱՌ կամ ՇԱՒԱՌՆ. Բոյս ինչ՝ որ կոչի եւ Շաւառ եղէգ։ Գաղիան.. հաւապ ըլ դարիրա. Բժշկարան. խաւապ ըլզարիրէ. Ըստ Ստեփ. լեհ. Խոտ լեռնական, յորմէ իւղ հանի։


Շափառուկ

s.

obscurity in day-time.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փարպ. ղ. «Լոկ ի բանիցն խօսելոյ ընդ մեզ սիրով Նիխորոյ՝ զձեօք այդպէս ամպ մթագին և շափառուկ անկաւ» (էջ 163)։ ՆՀԲ (որից և ՋԲ) մեկնում են «մթութիւն գիշերոյ, հասեալ ի տուրնջեան կամ տխրութիւն յու-րախութեան»։

NBHL (2)

Թուի որպէս պրս. շէպառուզի, գիշեր եւ տիւ. իբրու Մթութիւն. գիշերոյ հասեալ ի տուընջեան, կամ տխրութիւն յուրախութեան.

Լոկ ի բանիցն խօսելոյ ընդ մեզ սիրով նիխորոյ՝ զձեօք անդպէս ամպ մթագին, եւ շափառուկ անկաւ. (Փարպ.։)


Շաքարավաճառ, աց

s.

sugarman, sugarmonger, confectioner.

· Calfa


Շերտակոտոր առնեմ

sv.

to chip, to cut into chips or in pieces, to shiver, to shatter.

· Calfa

NBHL (2)

ՇԵՐՏԱԿՈՏՈՐ կամ ՇԵՐԴԱԿՈՏՈՐ ԱՌՆԵԼ. Ջարդել. կոտորել. պատառել.

Ի հարկէ տապար ի գործ արկեալ՝ շերդակոտոր առնելով քանդէր (զշիրիմն). (Պիտ.։)


Definitions containing the research առ : 10000 Results

Հանեմ, նի

va. arith.

to draw or pull out, to take away, to abstract, to remove, to displace;
to dislodge;
to rise, to lift up, to carry up;
to divulge, to let out, to publish;
to offer, to present;
to subtract, to take away;
— զքառակուսի արմատ թուոյ, to extract the square root of a number;
— իրաւունս, to do justice to;
— առնուն չար, to defame, to decry, to slander, to belie;
— յաչաց, to cause to lose the favour or affection of;
— յաչաց ժողովըրդեան, to render unpopular;
ի վեր —, to inform of, to discover, to disclose, to reveal, to unveil, to unmask;
— ընդ աշխարհ, to publish, to divulge every where;
ի բանս —, to delude, to beguile, to seduce, to betray, to deceive;
յինքն —, to appropriate to oneself, to take possession of, to assume wrongfully;
— ինչ յոք, to ascribe, to attribute, to impute;
— յոք զպատճառս ամենայն չարեաց, to accuse of every evil;
— յոք զիմն, to apply to;
ի բաց —, to exclude;
to scatter;
to send back or away, to dismiss, to discharge;
— բռնի or բռնաբար, to extort, to wrest, to seize by force, to take by violence;
— յարմատոց, to root up, to extirpate;
*— զթեփ, to scale;
to pearl or decorticate seed;
— զվրէժ քինուն or — զփոխարէն չարեացն, to avenge oneself, to be revenged;
to turn the tables upon;
— օգուտ, to turn to account, to profit by, to derive benefit from, to avail oneself of, to improve;
— հետեւանս, to desume a consequence;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to give, to deliver up;
— զօրս, to levy soldiers, troops;
— աւուրս, զգիշերն, to pass the days, the night;
— աւուրս բազումս, to remain a long time;
— ի ժառանգութէնէ, to dispossess;
— յայլ լեզու, to translate into;
— ողջակէզ, to sacrifice;
— լեզու, to put out one's tongue;
to loll out one's tongue;
վիճակ —, to draw, to cast lots;
— զկարասիս, to unfurnish, to strip;
— զկինն, to repudiate;
— կանանց զյօնսն, to paint one's eyebrows;
— զջուր, to draw water, to draw up, to fetch up;
— ի նաւէ, to disembark;
to land, to set on shore;
— ճանապարհի, դրան, to lead to, to run into, to abut or end in;
— առ ոք, to present, to introduce;
— զսուրն ի պատենից, to unsheathe;
— ընդ սուր, to put to the edge of the sword;
— զհոգին, to give up the ghost, to expire, to die;
— զօրհնութիւն, to bless, to praise;
հա՛ն զիս աստի, take me out of this.

· Calfa

NBHL (11)

ՀԱՆԵԼ ἁφαιρέω aufero, adimo. Կորզել. թափել ի ձեռաց. առնուլ, բառնալ. որսալ. քաղել. զրկել.

Հանել ի տանէ, կամ ի բանտէ, յերկրէ եգիպտացւոց, յատենէ, յերեսաց երկրէ։ Եհան առ նոսա զշմաւոն։ Հանել յանապատ, ի հանգիստ։ Հանել ջուր։ Հանել զմարգարէն ի գբոյ անտի։ Եհան զնոսա մինչեւ ի բեթանիա, ի լեառն մի բարձր, եւ այլն։ Հանել կօշիկ յոտանէ։ Հանել ի գանձէ զնոր եւ զհին։ Հանցէ երկիր շունչ կենդանի։ Հանել ի կառս։ Հանել ի խաչ, եւ այլն։

Հանել առնուլ զզէնն նորա զքունն արթնութեամբ. (Մծբ.։)

Հանել զողջակէզսն տեառն, կամ զուարակս եօթն, կամ խունկ ի վերայ սեղանոյ։ Հան զդա ողջակէզ։ Ամենայն ոսկի զոր հանին տեառն։ Յամենայն տրոցն ձերոց հանիցէք հաս։ Եհան հաց եւ գինի, եւ այլն։ Հա՛ն եւ դու պտուղ աստուծոյ ի քոյոց անդամոցդ. (Մանդ. ՟Դ։)

Փառս աստուծոյ հանցեն։ Հանցուք աստուծոյ գոհութիւն. (Իգն.։ Շար.։)

Զպատճառն ի մեզ էիք հանեալ, թէ բաժանեցեր զմեզ. (Զքր. ծործոր.։)

Համբաւ հանեալ, եթէ վաճառեցան նմա. (Յհ. կթ.։)

Համարձակեցան զբանն հանել առ վարդապետն. իմա՛ հասուցանել, պատմել։

Ասէին, եթէ ոք ի բանս եհան զնա, եւ առեալ փախեաւ։ (Վրք.հց. ՟Ի՟Զ։)

ՀԱՆԵԼ ԻՐԱՒՈՒՆՍ. Իրաւունս առնել ումեք.

Ոչ բարկանայր, եւ ոչ սաստէր՝ հանել ընդ կառափն նոցա։ Եւ դու անսա՛ս տէր, եւ ոչ հանես ընդ կառափն զչարութիւն նոցա. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)


Խօսիմ, եցայ, եա՛ց, եա՛

vn.

to speak, to talk, to discourse, to converse;
to confer, to treat, to negotiate;
to betroth, to affiance;
— լեզուս, or ի լեզուս, to speak many languages;
— — եզակի, to thee-thou;
— ուղիղ, to speak out, distinctly — ի սրտի, to think, to meditate, to ruminate;
— սպառնալեօք, to speak threateningly or sharply;
— զքաղաքականութենէ, to talk politics;
տալ — զանձնէ, to be talked of;
to get a bad name;
— զումեքէ ի մահ, to compass a person's death;
— չարութիւն, to speak ill of, to slander;
— հաւու, to crow;
նա խօսեսցի առ ի քէն, he shall be thy spokesman;
— ումեք զկին, to betroth, to promise or to give in marriage;
— իւր զկին, to espouse, to marry;
կոյս խօսեցեալ առն, a vergin espoused to a man;
խօսեցայց ինձ զքեզ, I will marry you;
cf. Ընդ վայր.

· Calfa

NBHL (11)

λαλέω, φθέγγομαι loquor διαλέγομαι dissero προσλαλέω alloquor եւ այլն. Խօսս առնել առ լսօղս. խօսել առ ոք կամ ընդ միմեանս. բարբառել. ասել. զրուցել. խօրաթել.

ԽՕՍԵԼ. μνηστεύω despondeo, desponso, nuptias concilio. Հարսնախօսութիւն առնել. նշանել, իլ. պսակիլ. հարսն առնել, եւ լինել.

ԽՕՍԵԼ. որպէս Ճառել. պատմել (բանի կամ գրով). քարոզել. պատգամ կամ հրաման տալ, եւ այլն.

ԽՕՍԵԼ Ի ԼԵԶՈՒՍ կամ ԼԵԶՈՒՍ. Յայլ եւ այլ լեզուս բարբառել։ (Գծ. ՟բ. 6։ Կոչ.։ Լմբ. ստիպ. Շ. ՟ա. յհ. ՟իա։)

ԽՕՍԵԼ Ի ԽԱՂԱՂՈՒԹԵԱՆ, կամ Ի ՀԱՇՏՈՒԹԻՒՆ ԽԱՂԱՂՈՒԹԵԱՆ. Դաշնաւորիլ եւ հաշտիլ. խաղաղութիւն առնել. ... (՟Ա. Մակ. 10։ ՟զ. 49. 60։)

Աղջիկ կոյս՝ խօսեցեալ առն։ Աղջիկն խօսեալ առն։ Այր ոք՝ որոյ խօսեալ իցէ կին։ Շինէին զշինուածս, եւ խօսէին կանայս։ Խօսեցայց զքեզ ինձ յաւիտեան։ Խօսեցայցզձեզ առն միում՝ իբրեւ զկոյս մի սուրբ յանդիման կացուցանել քրիստոսի։ Խօսեալ զմայր նորա մարիամ յովսեփու, մինչչեւ եկեալ առ միմեանս՝ գտաւ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ.եւ այլն։

Որոյ զկին խօսեալ իցէ, եւ կամիցի առնուլ. (Մծբ. ՟Է։)

Յորժամ խօսեալ իլնի կին առն, հեռի է ի նմանէ տեսութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)

Կին աստ զխօսեալն ասէ. որպէս եւ փեսայս յառաջ քան զամուսնութիւնն սովոր են կոչել գիրք զընկալուչս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)

ԽՕՍԵԼ ասի նմանութեամբ եւ քերթողաբար՝ զանբարբառ իրաց. զոր օրինակ

Արիւնն քրիստոսի, որ առաւել խօսի (այսինքն բողոքէ) քան զաբէլին. (Եբր. ՟Ժ՟Բ. 24։)


Խօսք, սից

s.

word;
speech, language, tongue;
discourse, sermon;
saying;
diction;
talk, conversation, chat;
word, promise;
report, news;
— ընդ Աստուծոյ, prayer;
— հաւու, cock-crowing;
խօսս արկանել՝ առնել, to speak, to talk;
խօսս առնել՝ դնել, to compose, to write;
ի խօսս գալ՝ մատչել, to begin to speak in one's turn;
to converse, to talk;
ի խօսս առնել, to cause to speak;
ի խօսս լինել՝ — կանաց or լեզուաց լինել, to be the public scorn, to become a bye-word;
կարճել զխօսս ուրուք, to interrupt a person, to break in upon;
—քո յայտ առնեն զգեզ, thy speech bewrayeth thee;
cf. Բան.

· Calfa

NBHL (9)

ԽՕՍՔ λάλημα, λαλιά loquela λόγος , ὀμιλία verbum, sermo, homilia, conversatio μελέτη meditatio, declamatio φθόγγη, -γος vox եւ այլն. որ եւ ԽՕՍ, (տե՛ս ի վեր անդր) Ասք. ասութիւն. ասացուած. արտաբանական բան ձայնաւոր. զրոյց. բարբառ նշանական յօժեալ ի բառից.

ԽՕՍՔ. Զրոյց ի բերան հասարակաց. առակ. համբաւ.

ԽՕՍՔ. Բարբառ, կամ լեզու ազգի եւ ազգի. լիսան.

Ի միոջէ բարբառոյ ի բազում խօսս բաժանէին։ Ըստ հասարակացն խառնաղանճն խօսից. (Եւս. քր. ՟Ա։)

ԽՕՍՔ. Բան գրաւոր. ճառ. գիրք. Շարագրութիւն. պատմութիւն եւ այլն։

ԽՕՍՍ ԴՆԵԼ, կամ առնել. Շարագրել ճառս. արադրել.

եկեալ խօսս արկանէր գեղեցիկ։ Առաքեաց խօսս ի մէջ առնել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 12։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 28։)

Ի ԽՕՍՍ ԱՌՆԵԼ. Տալ խօսել. բանալ զլեզուն. Զխուլս եւ զհամրս ի խօսս առնէր եւ ի լուր. (Ճ. ՟Բ.։)

Յառաջ քան միանգամ կատարել հաւուն զխօսսն, երիցս ուրացաւ. (Երզն. մտթ.։)


Ծագեմ, եցի

va.

to irradiate, to cause to shine;
to cause to germinate, or to sproutforth;
ծագեցից Դաւթի ծագումն արդարութեան, I will cause the Branch of righteousness to grow up unto David;
առաւօտն ծագեաց զլոյս իւր, the sun shone forth, day broke.

· Calfa

NBHL (2)

Ծագեաց զիւր ճառագայթսն ամենայն հիւանդացելոցն.

ծագէ արեգակն։ ծագեաց նմա արեւ, կամ ի վերայ ջուրցն։ Լոյս ծագեսցէ ձեզ։ Աստեղք ծագեցին։ Ի ծագել առաւոտուն։ Ծագեսցեն երեսք քո իբրեւ զջուր յստակ։ Ի միջօրէի ծագեսցեն քեզ կեանք։ Յազգէ յուդայ ծագեաց տէր մեր.եւ այլն։


Ծախեմ, եցի

va.

to spend, to expend;
to eat, to use, to consume, to waste, to reduce to nothing, to exhaust;
to absorb;
to devour;
to corrode;
*to sell;
— զժամանակն, to waste, to throw away one's time;
— զինչս, to dissipate one's fortune;
զվաստակս —, to lose one's labor, to have one's labor for one's pains;
ի զուր զբանսն —, to speak to no purpose, to talk to the winds;
հրոյ —, ի հուր —, to consume by fire;
— առաւել քան զսովորականն, to exceed the ordinary expenditure.

· Calfa

NBHL (5)

δαπανάω sumptus facio, impendo. ծախս առնել ընչից. վճարել. վարել զիմն ի պէտս, եւ սպառնել. որպէս եւ զժամանակն անցուցանել. խարճել, հատցընել, մսխել, անցընել.

ԾԱԽԵԼ. ἑξαναλίσκω, καταναλίσκω եւ այլն. absumo, consumo եւ այլն. (լծ. թ. զայ էթմէք ). Վատնել. մաշել. սպառել. լափել. սատակել. կորուսանել.

ի բժիշկս ծախեալ էր զամենայն լիչս իւր։ Ծախեա՛ ինչ ի նոսա։ Մտադրութեամբ ծախեցից, եւ ծախեցայց վասն անձանց ձերոց։ Ես ծախէի, եւ խառնէի ի ճաշ իմ։ Ծախեաց գանձս բազումս։ Ոչ ծախէ աղախին քո զկերակուրն՝ որ եկեալն է ընդ իս.եւ այլն։

Զայրն աստուծոյ ծախեաց՝ ոչ առիւծ, այլ կատարումն ժամանակի. (Խոր. ՟Գ. 68։)

ԾԱԽԵԼ. որպէս աշխարհիկ ոճով, Վաճառել.


Ծածկոյթ, կութի

s.

hiding, concealment, secret;
cover, covering;
dress;
եր զխաւար ի —իւր, he made darkness his secret place;
— թաղման, shroud;
— անկողմոյ, counterpane;
— կահուց, cover;
— կառաց, hammer-cloth;
— ձիոց, horse-cloth;
housing;
— նաւուց, awning.

· Calfa

NBHL (1)

Որոց ծածկոյթ՝ վէմք եւ մացառք. (Խոր. ՟Գ. 20։)


Ծաղկաժողով

adj.

flower-gathering;
— առնել, to gather flowers, to cull.

· Calfa

NBHL (1)

Ի նմա ճարակելով, եւ մաքուր խորհուրդս ի նմանէ ծաղկաժողով առնելով՝ պարարին. (Նիւս. երգ.։)


Ծաղկաքաղ

adj. s.

culling or gathering flowers;
compiling;
extract;
abstract;
summary, anthology;
— առնել, to gather flowers, to cull;
to extract, to collect, to compile;
— երթալ մեղուաց, to rifle the flowers, to gather honey.

· Calfa

NBHL (2)

Այլեւ յոլովից զպայծառագոյնսն ծաղկաքաղ առնելով զշնորհաց. (Յհ. իմ. ատ.։)

ԾԱՂԿԱՔԱՂ ԱՌՆԵԼ, կամ ԼԻՆԵԼ, կամ ԵՐԹԱԼ. ἁνθολογέω flores decerpo, colligo. Ծաղկաժողով լինել. քաղել զծաղիկս, եւ հատընտիր բանս հաւաքել, համառօտել.


Ծաղրեմ, եցի

va.

cf. Ծաղր առնեմ.

· Calfa

NBHL (1)

Ծաղր առնել. ծիծաղիլ զայլովք. այպանել. դրսովել. վըրան խնտալ.


Ծայրակոտոր

adj.

blunted, pointless;
cut off, mutilated, maimed, mangled;
— առնել, to blunt, to render pointless;
to cut off the extremities, to mutilate, to maim, to mangle;
to lop off;
to retrench, to curtail, to abridge.

· Calfa

NBHL (5)

Զկատարեալ գիտութիւնն ... կամին ծայրակոտոր եւ խոտան առնել. (Ոսկ. գաղ.։)

Զապառաժս զայս եւ զկարծացեալ յիմարութիւնս փոքր մի ծայրակոտոր փշրեցի. (Կլիմաք.։)

Ծայրակոտոր առնէին զոտսն եւ զձեռսն։ Ծյրակոտոր առնել ոտիւք եւ ձեռօք. (Ղեւոնդ.։)

Որք խորհրդով իբրեւ սրով զանձինս իւրեանց ծայրակտուրս առնեն. (Կլիմաք.։)

ծայրակտուր առնել զմարմինն, կամ զկրօնաւորսն. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ Վրդն. պտմ.։)


Ծայրատեմ, եցի

va.

cf. Ծայրակտուր առնեմ.

· Calfa

NBHL (2)

Իբր զտունկս ինչ ոստաքանց արարեալ ծայրատէին եւ անպիտան առնէին ի ձեռաց եւ յոտից եւ ի բոլոր անդամոց։ Մսեալք եւ ծայրատեալք լինէին։ Մսեալք ծայրատէին. (Յհ. կթ.։)

ἁκροστηριάζω, κολούω, κολοβόω trunco, mutilo. Հատանել զծայրս. ծայրակոտոր՝ ծայրակտուր՝ ծայրաքաղ առնել. յապաւել. յատանել. ծայրը կամ ծայրերը կտրել.


Ծանուցանեմ, ուցի

va.

to warm, to notify, to make known, to signify, to relate, to communicate, to reveal;
to declare, to denounce;
to divulge, to publish;
to manifest, to intimate, to mark, to denote;
կանխաւ —, to forewarn;
ելէք առ մեզ եւ ծանուսցուք ձեզ բանս, come & you shall prove the temper of our steel.

· Calfa

NBHL (1)

γνωρίζω notum facio. Տալ ճանաչել. ցուցանել. յայտնել. ծանօթ՝ տեղեակ, իրագէտ առնել. զեկուցանել. ճանչցընել, հասկըցնել, իմացում տալ.


Ծանրագին, գնի

adj. adv.

dear, costly, of great priee, precious;
very dear, very costly;
— գնի դնել, վաճառել, to buy or sell dear.

· Calfa

NBHL (1)

Վաճառէր թեթեւագին, եւ գնէր ծանրագին. (Բրսղ. մրկ.։)


Ծանօթութիւն, ութեան

s.

knowledge;
notion;
information;
acquaintance, familiarity, friendship;
note, annotation, notice, explanation;
—ս առնել յաւելուլ, to annotate, to comment on.

· Calfa

NBHL (7)

Տիրապէս տեառն ծառայութիւն, եւ նմա ծանօթութիւն, խոնարհութիւն է. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)

Հաւատք հասուցանեն ի ծանօթութիւն փառացն աստուծոյ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։)

Յառաջ քան զմարմնոյդ՝ զհոգւոյդ ընկալեալ զծանօթութիւն. (Խոր. ՟Ա. 1։)

ծանօթութիւն անտի կենաց, կամ գրոց, կամ բարւոյն. կամ զգայական ծանօթութեամբ. (Խոսր.։ Խոր. առ արծր.։ Պիտ.։)

Որք պատերազմի եւ խռովութիան, եւ առաջին բռնաւորութեանց են ծանօթութիւնք. (Ածաբ. աղքատ.։)

Ուստի եւ Յատկութիւն, կամ առանձնաւորութիւն իւրաքանչիւր անձանց յաստուած.

Ո՛չ ծանօթութիւնքն յիւրաքանչիւր ումեքէ բարձեալ լինի, եւ ոչ առանձնաւորական նմանութիւնքն յայլում ումեք երեւեալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)


Ծաւալանամ, ացայ

vn.

cf. Ծաւալ առնում.

· Calfa

NBHL (1)

Աչքն ծով ի ծով՝ ծիծաղախիտ ծաւալանայր րառաւօտուն. (Նար. տաղ.։)


Ծիծեռն

cf. Ծիծառն.

· Calfa

NBHL (1)

cf. ԾԻԾԱՌՆ. իսկ ռմկ. ծիծեռնիկ կամ ծծռնիկ ասի Անիւ, ընդ որ ձգի լար կամ պարան, զի հանէ զձայն որպէս ծիծառն. մագարա։


Լինիմ, եղէ, լեր, եր, լեալ

v. aux. to be;
to exist, to live;
to consist;
to become, to turn, to make one's self;
to happen, to take place, to occur, to chance;
to come to pass;
— առն, to marry, to be married, cf. Ամուսնանամ;
— ընդ կնոջ ընդ միմեանս, to have commerce with, to be in intimate relation with;
— ընդ ումեք, to stay with, to live together;
— ուրեք, to sojourn;
to dwell;
— բերկրութիւն ուրուք, to be the joy or happiness of;
— այր, to become a man, to arrive at man's estate;
— քահանայ, to be ordained priest;
զի՞նչ լինիցի ընդ իս, what shall I do ? what will become of me ? ի ցնծութիւն եւ ի հիացումն եղեւ աշխարհի, he was the glory and admiration of the whole world;
են նորա երկու որդիք, he has two sons;
իցեն այսոքիկ որպէս եւ են, whatever it may be;
քաւ եւ մի լիցի, God forbid ! արանց եւ կանանց լինէին, they married and were given in marriage;
որ ինչ լինելոց է եղիցի, happen what may ! ողջ լիք or լերուք, adieu! good bye! farewell!

· Calfa

NBHL (19)

(որպէս թէ լինեալ)) γίνομαι fio, sum, factum est. Եղանիլ. (յորմէ ի փոխ առնու լինիմն զկատարեալն եւ զապառնին, եղէ, եղէց. լծ. եւ յն. ղինօմէ) այս ինչ կամ այսպիսի ինչ գոլ, գտանիլ, գոլ. ըլլալ.

Յարի եւ ի չեզոքականս առ ի վայեչութիւն.

Եւ եղեալ լինէր զաւակ իբրեւ զաւազ առ ափնծովուն. (Եփր. ել.։)

Արար նա գաւառապետս, զի եղիցին դարմանել զաղքատս. (Եփր. մն.։)

Որ ի լինելն եւ իգոյանալն եկին ի չգոյէ։ Նա շնորհեաց ամենեցուն զլինելն։ Նախ քան զլինելն երկնի։ Յառաջ քան զլինել նոցա. (Եզնիկ.։ Նար. եւ այլն։)

Եթէ կարես հանապազ այսպէս առնել, լե՛ր ընդ իս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Պետք են ընչից, եւ առանց սոցա անկատար է լինել ինչ յարժանեաց. (Պիտ.։)

Զբարիս՝ որ ի նմանէ լինելոյ էր առ նոսա. (Շ. մտթ.։)

Լինել. Դիպիլ. անցանել անցից. դէպ լինել. Որ ինչ լինելոց է առ յապա. (Դան. ՟բ. 45։)

ԼԻՆԵԼ. Պաղատիլ. դեգերիլ. ճառել.

Կանայս առնէին, եւ արանց լինեյին. (Մտթ. ՟Ի՟Դ. 38։)

Լինելով լինիցի առն. (Թուոց. ՟Լ. 7։)

Լինել, կամ չլինել առն. (Հռութ. ՟Ա. 12. 13։)

ԼԻՆԵԼ ԸՆԴ ԿՆՈՋ, կամ ԸՆԴ ՄԻՄԵԱՆՍ. Խառնակիլ ըստմարմնոյ.

Յայտ է ի վավաշոտիցն, յորժամ լինին ընդ միմեանս։ Զընդ միմեանս լինելն՝ խառնումն ասեմք. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Դ։)

Առեալ լինի արծաթն ի չար ծառայից։ Ի քննութենէ մարդկան տուեալ լինի։ Խնդրեալ լինէր։ Ծանուցեալ լինիս։ Դատեալ լինիմ. եւ այլն. (մծբ։ Խոր.։ Նար.։)

Ամենայնքն պայծառացեալ լինէին վայրք. (Պիտ.։)

Ի դրանց մահու յաստուծոյ ողորմութեանցն զփրկիւթիւն գտեալ լինէին. զփրկութեան վայելս առեալք. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 10։)

Ի ՄԵՂՍ կամ Ի ԳԱՅԹԱԿՂՈՒԹԻՒՆ ԼԻՆԵԼ. որպէսՀամարեալ լինել, գրիլ. կամ Լինել ի կործանումն, այսինքն կործանման պատճառ լինել. եւ այլն. տե՛ս առընթեր գոյականացն։


Լիր, լրի, իւ

s.

fulness, plenitude;
— արկանել, to fill a ditch;
լրիւ իւրով, totally, entirely, completely;
ապականել զերկիրն լրիւ իւրով, to lay waste the land;
to desolate the land in the fulness thereof;
Տեառն է երկիր լրիւ իւրով, the earth is the Lord's and all that therein is.

· Calfa

NBHL (6)

Քառասնից երեք՝ լիր. ըսկիզբն, եւ մէջ, եւ վախճան. (Փիլ. լին. ՟Ա. 91։)

Տեառն է երկիր լրիւ իւրով։ Կերիցէ զերկիր լրիւ իւրով. (Սղ. ՟Ի՟Գ. 1։ Երեմ. ՟Ը. 16։)

Ոչ եթէ մասամբ ինչ ետուն զանձինս իւրեանց տեառն, այլ՝ ամենայն լրիւ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։)

Լուսինն ի լրույ լուսոյն ըսպառի. (Ոսկիփոր.։)

յարեւելից կողմանէ քաղաքին լիր արկեալ՝ մեծացոյց զքաղաքն։ Լիր արկեալ միջի տեղւոյն՝ խառնէր ի քաղաքն։ Սա արկ լիր անջրպետութեան, որ ընդ քաղաքն եւ ընդ մեհեանն արամազդայ էր. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Սա լիր արկեալ՝ պարսպափակ առնէ զպարիսպն անւոյ. (Ասող. ՟Գ. 11։ Սամ. երէց.։)


Լծակ, աց

s. mech.

lever;
balance;
— քառաթեւին, arms of the cross;
— կշռոյ, beam of an assaying balance;
— թեքեալ or արմկնաձեւ, crook or elbow -;
— արգելիչ, detent -. lever.

· Calfa

NBHL (3)

Արասցես զլծակսն յօղամանեակսն։ Կայցեն լծակքն անշարժք անդստինի նմա։ արկցես զլծակսն ընդ օղսն, եւեղիցին լծակքն յերկոցունց կողմանց սղանոյն առ ի բառնալոյ զնա։ Զսրահակն, եւ զլծակսն. (Ել. ՟Ի՟Ե. 13. 1ձ։ ՟Ի՟Է. 7։ ՟Լ. 5։ ՟Լ՟Է. 28։ ՟Լ՟Թ. 35։)

պանծալի լծակօք ամբառնալեաց նոր տապանակիդ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)

Բարձրացաւ ի լծակս քառաթեւին. (Նար. յովէդ.։)


Լծեմ, եցի

va. gr.

to yoke;
to couple, to join;
— զկառս, to harness the horses to a carriage, to get a coach ready, — զերիվարս, to match two horses;
to put horses to a coach;
— զանձն յինչ, to apply oneself to;
to substitute one letter for another.

· Calfa

NBHL (7)

ζεύγνυμι jungo παραζευγνύω adjungo. Արկանել ընդ լծով զանասունս ի ձգել զսայլ, զկառս. ի նոյն լուծ կապել, կազմել, վարել.

Լծեցէ՛ք զերինջսն ի սայլին։ Լծեա՛ զկառս քո. (՟Ա. Թագ. ՟Զ. 7։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 44։)

Չէր աղքատ ի կառաց՝ որ զհողմս լծեալ ի համազգեաց երիվարաց լծին. (Եզնիկ.։)

երկու երկու լծեցան, եւ առին ի քարշ (զսուրբսն). (Եղիշ. ՟Ը։)

Կարօտացաւ բազում օրինակս ընդ միմեանս լծել։ Երկուս կարգս առաջի դնէ, եւ ընդ միմեանս լծէ զնոսա. (Սարգ. յկ. ՟Է։)

ԼԾԵԼ. Ըստ քերականաց՝ Կցել տառ ընդ տառ, կամ դնել ի տեղի իրերաց՝ մանաւանդ իլծորդութեան բայից առ յոյնս.

Րէ եւ ռայ լծին փոխանակ միմեանց։ Զոյն երկբարբառ ասէ, զի ընդ ւիւնի լծի ի բազում տեղիս։ Յորժամ եչ եւ այբ բազում անգամ լծին ի բազում տեղիս. (Երզն. քեր.։)


Լնում, լցի

va.

to fill;
to accomplish, to fulfil;
to spread, to diffuse;
to complete, to consmnate;
to load, tore-load, to fill again;
to repeople;
to glut;
to stuff;
— զաղեղն, to bend the bow;
— լուսնի, to be at the full (moon);
— զօրէնս, to fulfil the law;
— զօրէնս բնութեան, to satisfy the laws of nature;
— զոք օրինօք տեառն, to instruct in, to fill with knowledge of the divine law;
— զքաղց, զծարաւ, to drive away hunger, to satisfy;
to quench thirst;
— զիղձս, to satisfy or content on's wishes;
— զպէտս, to satisfy one's necessities;
— զձեռս, to give to the priest, to consecrate;
to be consecrated;
արեամբ — զձեռս, to dip the hands in blood, to assassinate;
— զոք պարգեւօք, to load with gifts;
— զտեղի, to take the place of, to substitute, to replace;
— մինչ ի վեր, to fill up to the brim;
ընդ ամենայն տեղիս — զաւետարանն Քրիստոսի, to spread the gospel of Christ everywhere.

· Calfa

NBHL (8)

եւ կր. լնում, կամ լնանիմ, կամ լնիմ, լցայ, լցեալ. πληρόω, γεμίζω impleo, repleo եւ այլն. Լի առնել զթափուրն. լցուցանել. հեղուլ զեղուլ, իրօք կամ նմանութեամբ. Լեցընել.

Զի լցցէ անուամբ իւրով զտեղի խորհրդոյ առն. (Եփր. համաբ.։)

Զնուազութիւնս յառաւելութեանցն լնու։ Լցեալ խրոխտ ամբարհաւաճութեամբ. (Պիտ.։)

Զորովայնն տառապեալ լնուցուն (գինւով). (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։)

Լնուին օրինօքն տեառն աստուծոյ. (՟Ա. Եզր. ՟Թ. 49։)

ԼՆՈՒԼ ԶՁԵՌՆ. Դնել ինչ ի ձեռս քահանայի առ ի նուիրել աստուծոյ. քահանայացուցանել. եւ Առնել զգործ քահանայութեան։ (Ել. ՟Ի՟Ը. 41։ ՟Լ՟Բ. 29։ Ղեւտ. ՟ը. 33։ Դտ. ՟Ժ՟Է. 5։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 33։)

ԼՆՈՒԼ ԼՈՒՍՆԻ. լրանալ, կամ առնուլ զլրումն յաւուրն ՟Ժ՟Դերորդի. լրում ըլլալ, լըցուիլ.

Նախ առաջին ի լուսնոյ անտի ի լնուլն եւ ի պակասելն. (Սարգ.։)


Լոյս, լուսոյ, լուսով

s. fig.

light;
brightness, splendour;
fire;
illumination;
day;
sun;
sky;
eye;
լոյս, լոյս անեղ, Eternal light;
լոյս հաւատոյ, լոյս մտաց, the light of faith;
light of intellect;
լոյս քաղցր, a gentle light;
լոյս զոդիակոսի, northern lights, (aurora borealis);
լոյս ելեկտրական, electric light;
լոյս կազի, gas light;
ի լոյս, by the light of, in broad daylight, openly, visibly;
եղիցի՛ լոյս, եւ եղեւ լոյս, let there be light! and there was light;
լոյս սո՛ւրբ, ողջո՛յն ընդ քեզ, անդրանիկ դու երկնից ծնունդ, եւ կամ՝ մշտնջենին յաւատակից դու ճառագայթ, hail, holy Light! offspring of heaven firstborn, or of the Eternal coeterhal beam;
չիք լոյս անվթար կամ բաժակ անմրուր, no joy without alloy;
ծագել լուսոյ, to dawn;
մինչ լոյսն զգիշերն մերկանայր, it was scarcely break of day, at day break, at early down;
ի լոյս գալ, ի կենաց հասանել, to come out, to appear;
to come into the world, to be born;
to give birth or life to;
կորուսանել զլոյս աչաց, to lose one's sight;
լոյս տալ աչաց, to open the eyes, to cause to perceive, to warn;
ամփոփել լուսոյ ուրուք, no longer to behold the light of day, to die;
ի լոյս ածել, հանել ի լոյս, to bring to light, to discover, to publish, to illustrate;
ի լոյս ընծայել զմատեան, bring out, to publish a work;
լոյս առնուլ, to see the day;
to grow light;
to be enlightened, illuminated;
ի լոյս դառնալ, to issue from an eclipse;
լոյս տալ, to instruct, to enlighten;
լոյս աչաց իմոց, լոյսդ իմ անձկութեան, light of my eyes, my life, my heart, my love, my darling, my dearest one, my sweet one;
աչք իմ մի՛ տեսցէն զլոյս, may I be struck blind! damn my eyes! consolation, relief, balm, balsam.

· Calfa

NBHL (10)

Ասաց աստուած, եղիցի լոյս. եւ եղեւ լոյս։ Եւ ետես աստուած, զի բարի է. եւ մեկնեաց ատուած ի մէջ լուսոյն եւ ի մէջ խաւարին, եւ կոչեաց աստուած զլոյսն տիւ, եւզխաւարն, եւ կոչեաց գիշեր։ Ետ զարեգակն ի լոյս տուրընջեան. զլուսին եւ զաստեղս ի լոյս գիշերոյ։ Եղիցի լոյսն լուսնի իբրեւ զլոյս արեգական։ Աշտարակ լուսոյ։ Իւղ լուսոյ։ Ձէթ ի լոյս։ Նստէր առ լոյսն (հրոյ)։ Ջեռնոյր առ լուսովն. եւ այլն։

լտ. լո՛ւքս. յն. ֆօ՛ս, որպէս թէ բոց. դաղմ. լուչ. Ճառագայթ) φῶς, φωτισμός, φέγγος lux, lumen, illuminatio. Տարր հրեղէն եւ պայծառ՝ երեւեցուցիչ ամենայն զգալեաց անկելոց ընդ ակամբ. որպէս լոյս արեգական, ճրագ, բոցհրոյ. նշոյլք. պայծառութիւն, փարատիչ խաւարի. լուս.

Զգալի լոյս առ աչս հասանել եւ յըմբռնել մարմնոց տուեալէ. (Փիլ. բագն.։)

Լոյս լուծիչ խաւարի. (Մխ. առակ.։)

Լոյս արարիչ լուսոյ՝ առաճին լոյս, բնակեալդ ի լոյս անմատոյց։ Լոյս ի լուսոյ։ Լոյս երրեակ եկ մի։ Երրեակ լուսոյն. (Ժմ.։ Շար.։)

Աւազանին լուսով վերստին ծնածէին։ Մոլորեալի ճշմարիտ լուսոյն (հաւատոյ)։ Զգեստ լուսոյ՝ որով քրիստոսիւ զգեստաւորեցաք։ Անճառելի լուսովն պսակեցաւ. (Յհ. կթ.։)

Աղօթեալ առ աստուած լռութեամբ, միայն զայս հանեալ ի լոյս, թէ եղիցի քաղաքս խոպան. (Մամիկ.։)

Զհայր կամ զմայր, որ առ լոյսն զնորա բնութիւնն են ածեալ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)

Մատինք առ տէ՛ր, եւ առէ՛ք զլոյս.եւ այլն։

Լո՛յս առ երուսաղէմ, զի հասեալ է լոյս քո. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)


Լուանամ, ացայ

vn. fig.

to wash, to wash one's self;
to bathe, to bathe one's self;
to clear one's self from, to wash out a stain of dishonour;
— զփոխարէնն, to refuse a recompense;
— զսերմն առն, to lose, to abort, to fail, to miscarry, to have an abortion, a premature birth;
զայլս եւս լուանաս քոյով անօրէնութեամբն, you contaminate others by your iniquities.

· Calfa

NBHL (4)

Յօրհնութենէ տեառն լուացին, եւ գօտէլոյծ առակեցին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)

Աշխարհական բառն է, յորժամ զորք հարկանեն կամ կողոպտեն, պարծին առայլս՝ եթէ զնա, լուացաք. եւ ճշմարիտ է, զի յաղտէ հոգւոյն լուանի ի կամելն զնոյնն. (Կլիմաք.։)

Լուացեալ լինիմ, եւ ոչ պայծառանամ։ Լուանիմ, եւ նովին զազրանամ. (Նար. ՟Կ՟Բ. ՟Հ՟Ա։)

Աշխատիլ, եւ լուանիլ, եւ յառնել ի գիշերի առ պահպանութիւնսն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)


Լուծ, լծոց

s. fig. mar. ast.

yoke;
pair, couple;
լուծք եզանց, yoke of oxen;
լուծ կշռոց, pair of scales;
beam of a balance;
բառնալ ինչ ի լուծ կշռոց, to weigh with scales;
—ք, a pair;
— —, in pairs;
լուծ իմ քաղցր է եւ բեռն իմ փոքրոգի, my yoke is easy and my burden light;
աունուլ զլուծ կրօնաւորական կարգի, to take the cowl (monk), to take the veil (nun), to pronounce the vows, to become a monk or nun;
մտանել ընդ լծով ամուսնութեան, to bear the yoke of matrimony;
ընդ լըծով արկանել, to place under the yoke;
to subject, to reduce to slavery;
խոնարհել ընդ լծով, to bend under the yoke;
to submit tamely to slavery;
ընդ լծով կալ, ընդ լծով ծառայութեան մտանել, to pass under the yoke, to become a vassal, or tributary;
լուծանել, բառնալ զլուծ, to unharness;
to take off the yoke;
ընկենուլ, թօթափել, նշկահել զլուծ, ի բաց ընկենուլ զլուծն, to throw off the yoke, to slip the collar;
զերծանիլ ի լծոյ, to be freed;
yoke, subjection, slavery, bondage;
yoke;
libra, the balance (sign of the zodiac).

· Calfa

NBHL (11)

ԼՈՒԾ ԿՇՌՈՑ, կամ ԼՈՒԾ. ζυγός jugum, statera. ձողն՝ զորմէ կախին նժարք կնմ թնթք կշռոց. եւ Երկանեալ ձողն կշռորդի, եւս եւ Կշիռ. կշռորդ. կշռին թաթը՝ թեւը, կշառք.

Կապեսցես սամետիւք լուծ նմա։ Երինջ ոչ մտեալ ընդ լծով։ իբրեւ փոկով լծոյ երնջոց։ Լուծ իմ քաղցր է. եւ այլն։ Որպէս եթէ կառավարք ոմանքիցեն՝ լծօք հանդիսանալով. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)

Ուստի նմանութեամբ Ամենայն ծանրութիւն եդեալ ի վերայ մարդկան, որպէս բեռն ծառայութեան եւ հարկաց ի վերայ ստրկաց.

լուծեաս զլուծ նորա ի պարանոցե քումմէ։ Բարձցի լուծ նորա ի պարանոցէ քումմէ, եւ խորտակեսցի լուծն յուսոց ձերոց։ Բարձաւ լուծն հեթանոսաց յիսրայէլեան տոհմէ անտի։ Ընկեսցուք ի մէնջ զլուծ նոցա։ Մի միւսանգամ ընդ ծով ծառայութեան մտանէք.եւ այլն։

Բարի է մարդոյ առնուլ զլուծ խոնարհութեան ի մանկութենէ իւրմէ. (Ողբ. ՟Գ. 27. 28։ Ագաթ. եւ այլն։)

ԼՈՒԾՔ ԵԶԱՆՑ. ζεῦγος par. զոյգք կամ ամոլք արջառոց հերկողաց. Ջուխտ մը եզ.

Լուծս հինգ եզանց գնեցի. (Ղկ. ՟Ժ՟Դ. 19.) առաւել հայի ի ՟Ա նշ։

Եւ ոչ երկուորեակք լծոցն ի ճահ ճեմեցին առանց եզողի. (Նար. ՟Ժ՟Դ։)

Զցաւս իմ միանգամայն բառնայր ի լուծ կշռոց. (Յոբ. ՟Զ. 2։)

ԼՈՒԾ ԼՈՒԾ. առաւել ռմկ. որպէս Զոյգ զոյգ. դար.

պարտ է ունել ի շինուածսն արուեստաւորք լուծ լուծ, եւ ոչ Ֆարտ. զի երբ Ֆարտ լինի, ի վերայ միոյն հակառակութիւն լինի. բայց եթէ լուծ լինի, յորդորին եւս առաւել ի գործն. (Վստկ.։)


Լուծումն, ման

s.

solution;
decomposition, resolution, dissolution, dispersion;
explication, discovery, explanation;
dilution;
liquefaction;
fluidity;
abolition;
infraction, infringement, violation;
fainting;
— ամուսնութեան՝ ժողովոյ, dissolution of matrimony;
dissolving of an assembly;
— որովայնի, diarrhoea, looseness, flux;
— կենաց, death;
— սառնամանեաց, thaw.

· Calfa

NBHL (4)

λύσις, ἕκλυσις, διάλυσις solutio, dissolutio եւ այլն. Լուծանելն, եւ լուծանիլն՝ ըստ ամենայն առման. Որպէս Արձակումն. քակտումն. եղծումն. բարձումն.

Լուծումն մեղաց, կամ ատելութեան պատճառի, կամ ծուլութեան. (Վեցօր. ՟Զ. Նար. ՟Ծ՟Ա։ Շ. թղթ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)

Երկնչիմ իպնտուիրանաց քոց լուծանէ։ Թո՛ղ զլուծումն հրամանին։ Թլփատութիւն առնելն (իշաբաթու՝) լուծումն էր օրինաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։ Շար.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3։)

Ի լուծումն մտաբերիցեն պահոց։ Ի շաբաթու եւ ի կիւրակէի բռնադատեն լուծումն առնել։ Քառասուն աւուրբք պահեալ սուրբն գրիգոր՝ զլուծումն ի խոտոյ առնէր. (Խոսրովիկ.։)


Լուսանամ, ացայ

vn.

to be light, to be daylight, to dawn;
մինչեւ լուսասցի օր, till tomorrow's dawn, till daybreak, tomorrow;
օրն լուսանայ, daybreak begins to appear;
լուսացաւ նոցա ի Բլէւնա, they arrived at Plewna with day-break;
եւ շաբաթ լուսանայր, and saturday commenced to appear;
յառաջ քան զաւուրն, before day-break.

· Calfa

NBHL (1)

դիմ. ԼՈՒՍԱՆԱՅ. διαφαύσκω, ὐποφαίνω illucesco, subluceo. ծագեզ լուսոյ առաւօտու. այգանալ աւուր. լուսնալ. աղարմագ.


Լուսաւոր, աց

adj. s. fig.

clear, bright, brilliant;
luminaries, stars;
apostles, prophets, doctors;
— առնել, cf. Լուսաւորեմ.

· Calfa

NBHL (9)

φωτεινός lucidus λαμπρός splendidus. Ունակ լուսոյ յիւրմէ. եւ Հաջորդ լուսոյ. (որ զգալի եւ որ իմանալի) պայծառ. լուսափայլ անաղօտ. Մաքուր. ջինջ. յստակ. փայլուն. եւ Լուսատու.

Ամպ լուսաւոր։ Լուսաւոր եւ անթառամ է իմաստութիւն. (Մտթ. ՟Ժ՟Է. 5։ Իմ ՟Զ. 13։)

Լուսաւոր պսակք, կամ ականք. կամ պայծառութիւն, վառումն. կամ զգեստ, ճանապարհ, վարդպետութիւն, արդարութիւն, պատուիրան, վարք, միտք, խորհուրդ, բան. (Յճխ.։ Զենոբ.։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Խոսր.։ նար։ Մագ. եւ այլն։)

Իմաստութիւն առն լուսաւոր առնէ զերեսս իւր. Լուսաւոր առն է զամենայն մարդ՝ որ գալոց է յաշխարհ։ Լուսաւոր զաչս սրտից։ Լուսաւոր առնէ զտղայս։ Լուսաւոր առնել զամենեսին, թէ զինչ տնտեսութիւն խորհրդոյն։ Որ լուսաւոր առնիցէ զգաղտնիս խաւարի։ Լուսաւոր արար զկեանս եւ զանեղծութիւն ի ձեռն աւտարանին. եւ այլն։

Զմարմնաւոր աչացտեսութիւն լուսաւոր առնէ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)

ԼՈՒՍԱՒՈՐ ԱՌՆԵԼ. φωτίζω illumino. Լուսաւորել լուսատու լինել. պայծառացուցանել. Յայտնի լինել.

Ի խոնարհիլ լուսաւորին (ընդ երեկս)։ Ի սպառումն լուսաւորին մեծի (ի մուտս արեւու). (Տօնակ.։)

Առաջնորդեցայց ի լուսաւորացն ի տեառնէ կոչեցելոց գալ ի գիտութիւն ճշմարտութեան. (Պիտ.։)

Աստեղապէս ուղղիչք եւ առաջնորդիչք, պայծառափայլ լուսաւորք. (Նար. առաք.։)


Լուսին, սնի, սնոյ

s. ast.

moon, the planet, or the luminary of the night;
moon, month;
ծագումն լուսնի, moon-rise;
լոյս լուսնի, moon-shine, moonlight;
շող լուսնի, moon-beam;
նոր, ամսագլուխ լուսին, new moon;
կարակնաձեւ, ուռճալիր լուսին, full moon;
աճեցուն, նուազուն, լուսալիր լուսին, crescent, waning, harvest moon;
կարմրորակ լուսին, red moon, April moon;
փուլ լուսնի, the waning of the moon;
cf. Քառորդ;
եւ ոչ լուսին կասէ ի մաշել եւ լնուլ, not even the moon ceases to wax and wane;
եւ էր գիշեր պայծառափայլ լուսնի, it was a beautiful moon-lit night, the moon shone bright;
լուսին ձիոց, horse-shoe;
տեսիլ լուսնի, phase;
ընթացք լուսնի, lunation, the lunar course.

· Calfa

NBHL (3)

Կացցէ արեգակն, եւ լուսին. եւ կացին արեգակն եւ լուսին ի կայի իւրեանց։ Գեղեցիկ որպէս զլուսին։ Լոյս լինի։ Յառաջ քան զլուսին։ Մինչեւ կատարեսցի լուսին (որ եւ լուսնական ամիս). եւ այլն։

Ի լուսնոյ ի վեր։ Ընդ լուսնովս վայրք։ Զգիշեր լուսնիւ եւ աստեղօք պայծառացուցեալ. (Եզնիկ.։ Պիտ.։ Խոսր.։)

Լուսինն անօթ է որպէս անունն յայտ առնէ, թէ լոյս ունի. (Վանակ. տարեմտ.։)


Լուրջ, լրջաց

adj. adv.

gay, joyful;
sprightly, lively;
sober, grave, imposing, serious;
— երեսօք, seriously;
ի բարբառ —, with a serieus voice;
ի լրջեաց, ի լրջէ, in a waking state. cf. Լուրթ.

· Calfa

NBHL (5)

Ի ԼՈՒՐՋԷ, կամ Ի ԼՐՋԱՑ, կամ Ի ԼՐՋՈՒՑ. մ. ἑγρηγορότως vigilanter, vigilando. (որ վրիպակաւ արդեօք գրի եւ Ի վերջէ, Ի վերջի. տե՛ս ի բառն ՎԵՐՋ) Յարթնութեան. յարթմնի. ի սթափութեան.

Կապոյան ընդ սպիտակի խառնեալ՝ զլուրջն գործէ. (Պղատ. տիմ. յորմէ եւ Ոսկիփոր.։)

Զուարթ բարբառով, լուրջ երեսօք. (Ճ. ՟Գ.)

Խոստացեալ էր (ծառայն աբրահամու) լուրջ երեսօք կալ առաջի նորա. (Եփր. աւետար.։)

Կարկառ ձեռն դու՝ որ լուրջդ ես, արբեցելոցն։ Տաճարապետին՝ որ լուրջն էր, եւ չէր ինչ բնաւ ճաշակեալ։ Լուրջ լինել յարբեցութենէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)


Լսելի, լւոյ, լեաց

adj.

audible;
that hears;
— առնել, to cause to hearken to, to cause to grant;
— լինել, to be heard or listened to;
to be hearkened to;
— եղեն աղօթք քո, your prayers have been heard;
— եղեն դից մաղթանք նորա, the gods grant him.

· Calfa

NBHL (9)

Օրհնեցէ՛ք զնա ի բարբառ լսելի. (Սղ. ՟Ճ՟Ծ. 5։)

Եւ ոչ լսելի առնէր մեզ զայն. (Դտ. ՟Ժ՟Գ. 23։)

Զհամբաւն ամենայն ուրեք լսելի առնէին. (Իգն.։)

Բանք նորա (աղքատին) ոչ լինին լսելի։ Համարին՝ եթէ ի բազում խօսից իւրեանց լսելի լինիցին։ Լսելի լինէր առ լաւութեանն. (Ժղ. ՟Թ. 16։ Մտթ. ՟Զ. 7։ Եբր. ՟Ե. 8։)

Լինիջիք առնելիք բանին, եւ մի՛ լսելիք միայն համարեսջիք զանձինս. զի թէ ոք լսելի միայն իցէ բանին, եւ ոչ առնելի, եւ այլն. (Յկ. ՟Ա. 22։)

Ձերոյս առաջի պատմեալ լսելեաց. (Պիտ.։)

Լսելիք ձեր ոչ ձայնի կարօտանան առ ի զգալ. (Յհ. կթ.։)

Լսելիք մեր առողջացան զանախտաւորութիւն երկնաւոր։ Սրբեցեր զլսելիս մեր՝ կտրելով. (Եղիշ. ՟Ը։)

Ո՞յր ուրուք լսելիք ամենեւիմբ ի միտ առնուլ կարեն. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)


Լսեմ, լուայ, լուր, լուեալ

va.

to hear;
to give audience to, to listen to;
to grant, to hearken to the prayer of;
to understand;
— զչար հոտ, to perceive the odour;
չլսելոյն, չլուելոյն առնել, to turn a deaf ear to;
լուայ զի, I have heard it said that;
լուարուք ինձ, listen to me, hear me;
լուր մեզ, hearken to us, grant our prayer;
ոչ լսեն ինձ, they do not listen to me.

· Calfa

NBHL (9)

Լուայ զձայն քո ի դրախտի աստ։ Ականջ խլից լուիցեն։ Որ ունիցի ականջս լսելոյ, լուիցէ։ Որ զբանն աստուծոյ լսեն եւ առնեն։ Լուարուք զբան տեառն։ Լուարուք (այսինքն լուայք), զի ասացաւ։ Լսելով լուիջիք, եւ մի՛ իմասջիք։ Զձայն նորա (հողմոյն) լսես։ Լուան ի նմանէ։ Ի տեառնէ լսեմ զայսպիսի բանս։ Որք զսիցեն զանուանէ քումմէ, խռովեսցին։ Լուան զմանէ ազգք։ Զորմէ այսպիսի իրս լսեմ։ Լուաւ զլուր.եւ այլն։

Եւ Ըմբռնել զիմաստ, կամ լսել ներքին ունկամբ. ի միտ առնուլ. իմանալ. հասու լինել. հասկընալ.

Ազգ՝ որոյ ոչ լսիցես զձայն նորա. ազգ՝ որոյ ոչ լսիցես զլեզու նորա։ Խօսեաց ընդ ծառայս քո ասորերէն, զի լսեմք։ մի՛ լսիցեն իւրաքանչիւր բարբառոյընկերի իւրոյ։ Ոչ գիտէին, թէ լսէր յովսէփ. զի թարգման կայր ի միջի։ Տացես ծառայի քում սիրտ լսելոյ, եւ դատելոյ զժողովուրդ քո. եւ այլն։

Բանից առասցելաց, եւ Խառնիճաղանճ տգիգաց յամենայն ժամ լսէք. իսկ աստուածային բանից միանգամ կամ երկիցս ի շաբաթու հազիւ թէ լսէք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)

Արիք եւ լուարուք բարբառոյ իմոյ։ Քաղցրութեամբ լսէր նմա։ Որ ձեզ լսէ, ինձ լսէ։ Ահա որդիքն իսրայէլի ոչ լուան ինձ, եւ զի՞արդ լսիցէ ինձ փարաւոն։ Լսել ձայնի տեառն, կամ պատուիրանաց, հրամանաց. եւ այլն։ Լո՛ւր ո՛րդեակ խրատու հօր քո։ Ամենեքեան հնազանդութեամբ լսէին միում։ Ի կարդալ իմում լուաւ ինձ։ Տէր լո՛ւր աղօթից իմոց. եւ այլն։

ἁκούω audio. Զգալ ականջօք. ըմբռնել զձայն կամ զբան. եւ Լուր առնուլ.

Չգթամք, չլուելոյն առնեմք զպաղատանս նոցա. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ.) (այսինքն չլսելոյ, կամ իբր ոչ լուալ. յն. ոչ խոնարհիմք ի պաղատանս նոցա)։

Ոչ կաշառոց լսեաց։ Աշխարհ ամենայն լսեաց զհաւատն հռոմայեցւոց։ Ոչ եղեւ քեզ պատերազմակից աստուած, եւ ոչ լսեաց. (Զքր. կթ.։ Ոսկ. հռ.։ Մաշկ.։)

Լսեա՛ եւ այլ բօթ մահու։ Համառօտ լսեա՛ յինէն։ Լսեցին զայս ձայն առաքեալքն։ Իբր թէ բնաւ չեն լսեալ, կամ լսեալ։ Ոչ բաւական համարի զբանիւ լսեցեալ հաւատսն. (ՃՃ.։ Ի գիրս խոսր.։ Երզն. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)


Լրութիւն, ութեան

s.

entire estate, complement, completeness, fulness;
accomplishment, completion, perfection, consummation;
satiety;
reunion, multitude;
— լուսնի, full moon;
ի — ածել, to accomplish, to complete, to finish, to crown, cf. Կատարեմ;
ի — գալ՝ ելանել՝ հասանել, to be accomplished, to be fulfilled;
ի —, for the completion of;
ի — աղետիցս, to complete my misfortunes, to give me the finishing blow, to fill up the measure of my misfortunes;
— ժպրհութեան, եղերան, the height of insolence;
the lowest depth of crime;
— եղեւ փառաց նորա, his glory was at the highest pitch.

· Calfa

NBHL (6)

Ի լրութենէ նորա մեք անենեքին առաք շնորհս։ Երկինք տացեն զլրութիւն իւրեանց։ Ըստ ժամանակի լրութեան հրամանի հնձոց։ Ոգի լրութեան ի նոցանէ եկեսցէ ինձ։ Առնու ելանէ զլրութիւն նորա ի հանդերձէն։ եթէ յանցանքն նոցա մեծութիւն աշխարհի, ո՞րափ եւս առաւել լրութիւն նոցա։ Լրութեամբ օրհնութեան եկից։ Լիցջիք ամենայն լրութեամբն աստուծոյ.եւ այլն։

Թափուրս ի լրութենէ լմաստից կենաց։ Ո՞րպէս զունայնութեանցս իբր զլրութեանց ճառագեցից։ Որ զլրութեամբ ունօղն գոյնց կարօտաբար կաթամբ լցուցեր։ Ոչ ի մասնէ, այլ ի լրութենէ. (Նար.։)

πλήρωμα, πλήρωσις plenitudo. Ունելն զլիր. լի լինելն. լրումն. լիութիւն. ամբողջութիւն. բովանդակութիւն. անպակաս գոլն. ատոքութիւն. առատութիւն. զեղումն. լեցունութւին.

Քառանիւթեայ շնչակեր լրութիւնք երեւելեացս. (Պիտ.։)

Տեսութեամբ աչացն, եւ լրութեամբ ունկանն Ճշ. (տեառնընդառաջ.։)

Թէ ի լրութենէ բանի քո սովեցուսցես. (այն է սով լսելոյ զբանն տեառն)։ Ի լրութենէ համբաւոյն սարսեմ. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Կ՟Ղ։)


Խոնարհեցուցանեմ, ուցի

va.

to humble, to abase, to subject;
to bring down, to lower, to abate, to depress;
to bow or bend down, to incline;
— զունկն, to lend an ear to, to listen to;
— զանձն, to humble oneself;
to do penance, to mortify oneself, to fast;
— զամբարտաւանութիւն ուրուք, to lower, to abase, to bring down the pride of;
— զաստուած առ մարդիկ, to move God to compassion, to implore divine mercy;
Աստուած խոնարհեցուցանէ զամբարտաւանս, God humbles the proud.

· Calfa

NBHL (6)

Խոնարհեցոյց զերկինս, եւ էջ։ Խոնարհեցո՛ տէր զունկն քո, եւ լու՛ր։ Խոնարհեցուցից յառակումն զունկն իմ։ Խոնարհեցո՛ զսիրտ իմ ի վկայութիւնս քո։ Զերկինս յերկիր խոնարհեցոյց։ Ուշ եդին խոնարհեցուցանել զիս յերկիր։ Խոնարհեցուցէ զբարձրութիւն նորա։ Զբարձրութիւն ապաստանի պարսպաց քոց խոնարհեցուսցէ։ Խոնարեցուցին զերեսս իւրենց յերկիր։ Խանարհեցուցեալ զգլուխն՝ աւանդեաց զոգին։ Յորժամ խոնարհեցուցանէր զձեռս իւր, զօրանայր ամաղէկ։ Խոնարհեցո՛ զսափորդ քո, զի արբից.եւ այլն։

Պտուղ բազում խոնարհեցուցանէ զոստս ծառոց. (Նեղոս.։)

Ծունր խոնարեցո՛ առ իմ հաշտութիւն։ Խոնարհեցուցեալ ծունր առ բոլորեցունց աստուած. (Նար. ձ։ Ճ. ՟Ա.։)

Խոնարհեցուցանել ի գութ, կամ ի կարեկցութիւն, կամ ի կարիս, ի խնամս, ի ներել. ի բանս խանդաղատականս, կամ ի մեղս, ի յանցանս, կամ ի զղջումն. (Խոսր.։) խոնարհեցուցանեն զաստուած առ մարդիկ։ Կամիմք զաստուած առ մեզ խոնարհեցուցանել. (Շ. թղթ.։ Լմբ. սղ.։)

եւ Ընկճել. նուաճել. նկուն առնել. ցածուցանել. եւ Մեղմել, խոնարհ առնել.

ԽՈՆԱՐՀԵՑՈՒՑԱՆԵԼ ԶԱՆՁՆ կամ ԶԱՆՁԻՆՍ, որպէս ներքին ներգործութեամբ, Յառաքինութիւն խոնարհութեան կրթել զանձն. խոնարհութեամբնուաստանալ, խոնարհիլ.


Խոնարհիմ, եցայ

vn. gr.

to be humble;
to lower oneself, to descend;
to yield, to acquiesce;
to lean, to bend downwards;
to decline;
— յամբարտաւանութենէ, to descend from one's haughtiness, to have the pride of one's countenance humbled;
յերկիր —, to prostrate oneself;
— առաջի Աստուծոյ, to bow before God;
— անկանիլ երեսաց, to go downcast, to be dejected;
— յիջեւան ուրուք, to deign to dwell in;
— յալիս, to grow old;
—հի օրն, the daylight fades, the day wanes or is going down;
յոտն եկաց յերեսացն խոնարհելոց, he rose from his prostrate attitude;
to be conjugated.

· Calfa

NBHL (9)

Ի վատութեան խոնարհեսցինհեծանաձգութիւնք։ Խոնարհեցան անկան երեսք իւր, կամ քո։ Խոնարհեցաւ՝ առ ի գիրկս իւր զաղիսն։ Եթէ խոնարհեսցին յատակք երկրի ի խոնարհ։ Խոնարհեցաւ ջողովուրդն, եւ երկիր եպագ։ Խոնարհեցաւ յերկիր, եւ եդ զերեսս իւր իմէջ ծնգաց իւրոց։ Խոնարհեցաւ բերսամէէ, եւ երկիր եպեգ արքայի։ Խոնարհեալ յովսափատ ի վերայ երեսաց իւրոց։ Յոտն եկաց յերեսացն խոնարհելոց։ Խոնարեցաւ մարդ, եւ յերկիր կործանեցաւ այր։ Խոնարհեաց, թո՛ղ անցուք. եւ եդին հաւասար երկրի զմէջ եւ այլն։

Ալիքն լեառնաձեւ կուտակին, մէտ ի մէտ խոնարհին. (Ագաթ.։)

Ի բարձրութենէ խոնարհեցայ, եւ ափշեցայ։ Խոնարհեցան առ մեզ ողորմութիւնք քո։ Լերինք եւ բլուրք խոնարհեսցին. եւ այլն։ Խոնարհեցար ի բարձանց, եւ առեր մարմին ի կուսէն. (Շար. եւ այլն։)

ԽՈՆԱՐՀԻԼ. Զիջանիլ, միտել. հակիլ. բերիլ. յանձն առնուլ.

Խոնարհիլ ի գութ, կամ ի խրատ, կամ առ սգաւորսն ի մխիթարութիւն. կամ յայլ ազգաց քրիստոնէիցյաւանդութիւնս. ի սէր. ի հաւանութիւն. յիրաւունս, կամ ի մեղս, ի չնրութիւնս, ի հեշտութիւնս. եւ այլն. (Մանդ.։ Յհ. իմ.։ Լմբ.։ Նար.։ Ոսկ. եւ այլն։)

Աստուած առաւել խոնարհի ի միաբանէ խնդիրն. (Խոսր.։)

Խոնարհեա՛ց առ իս միա՛յն ողորմած. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)

Խոնարհեցան փառք նոցա։ Աչք ամբարտաւանից ցեցին։ Որ բարձրացուցանէ զանձն, խոնարհեսցի.եւ այլն։

Գիտեմ խոնարհիլ։ Խոնարեցարուք առաջի տեառն, կամ ընդ հզօր ձեռամբ աստուծոյ.եւ այլն։


Խոպոպի

adj. s.

curled;
—ք, curl, lock, ringlet of hair;
—ս առնել, to curl, to frizz.

· Calfa

NBHL (3)

Կաղանչանն թէպէտ եւ փոքր է, այլ նման է ձեւով եղեւին ծառոյ. եւ ծայրն խոպոպի է. (Կիւրղ. թագ.։)

Ցցունս վարսից, ծամս կամ խոպոպիսմօրուաց չառնել. (Նախ. ղեւտ.։)

Մի՛ ապականէքզտես մօրուաց. ծամս առնել, կա խոպոպիս։ Զծամս, խոպոպիս ի ներս առնուն ներքոյ ականջացն. (Վրդն. ղեւտ. եւ Վրդն. թուոց.։)


Խոստումն, ման

s.

promise, engagement, obligation;
word, word of honour, good faith;
offer, tender;
protestation, declaration;
profession;
— տալ, to give one's word, to promise;
պահել զ—, կալ ի խոստման, to keep one's word or promise;
չպատել զ—, չկալ ի խոստմանն, to break one's promise, to fail to keep one's word;
մեծամեծ խոստմունս առնել, to promise mountains of gold, wonders;
սնոտի խոստմունք, vain or empty promises, fair words only;
սնոտի խոստմամբք պարարել, to nourish with vain promises

· Calfa

NBHL (5)

Խոստացումն խոստաբանութիւն. խոստանալն. եւ Իրն խոստացեալ. որ ի սուրբ գիրս ստէպ թարգմանի եւ Աւետիք, որպէսխոտումն աստուծոյ առ մեզ.

Այսօր լցաւ խոստումն աստուծոյ առ նահապետսն։ Որ զխոստումն աբրահամու եւ այլն, (Շար.։)

Անճառ խոստմանց քոց. (Ժմ.։)

Ըստ անսուտ խոստմանն նարա առնուն. (Ի գիրս խոսր.։)

Վեճին առաջնորդ զանտոնլինել խոստմանս այսմ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)


Խոտան, աց

adj. adv.

abject, vile, base, mean, worthless, despicable;
—աւ, meanly, basely, shamefully;
in excess;
— առնել, cf. Խոտեմ.

· Calfa

NBHL (4)

Իբր ոչ եթէ որպէս խոտան եւ ի բաց ընկենլի (յն. մի բառ՝) ի վերջէ թողաւ. (Նիւս. կազմ.։)

Մի՛ խոտան առներ զիս ի քոց ծնռնյից. (Իմ. ՟Թ. 4։)

ԽՈՏԱՆԱՒ մ. ἑπισφαλῶς lubrice. Խոտան օրինակաւ. թշուառաբար. չարաչար.

Ոչ միայն ամուսնանան, այլեւ գնոյ եւս զանձինս տան՝ խոտանաւառ բազում ցանկութիւնս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)


Խորասոյզ, սուզի

adj. s. mar.

sunk deeply, deep;
abyss, gulf, pit;
— աչք, sunken eyes;
— առնել, to submerge, to sink to the bottom, to plunge into, to immerse;
— լինել, to dive to the bottom, to sink;
— ի ցաւս, sunk in grief;
— ի թախիծս մտաց, plunged in remorse;
to founder.

· Calfa

NBHL (2)

Ազատեաց ի խորասոյզ մրրկեալ դառնութենէ պատրողին. (Շ. բարձր.։)

Ո՞ր ծով խորասոյզ արար։ Խորասոյզ առնելով զդարանակալս։ Խորհուրդըք չարին՝ խաբեն զհոգիս, խորասոյզ առնեն. ծածկեն անդնդովք. (Եփր. ծն.։ Արծր. ՟Ե. 2։ Ժմ.։)


Խորասուզեմ, եցի

va.

cf. Խորասոյզ առնեմ.

· Calfa

NBHL (3)

ԽՈՐԱՍՈՒԶԵՄ ԽՈՐԱՍՈՒԶԻՄ, եցայ. ձ. Խորասոյզ առնել, լինել.

Խորասուզեալ մանկանցն ի յուխ. (Շ. յիշատ. առակ.։)

Գայլք հրեղէն գետովք խորասուզեալք մաքրին ի միջոյ գառանց. (Սարկ. տոմար.։)


Խորհուրդ, հրդեան, հրդոց

s.

thought;
design, intention, resolution;
imagination, fancy, inspiration;
sentiment, disposition;
idea, fantasy, revery;
advice, counsel;
deliberation, consultation;
secret;
mystery;
symbol;
sacrament;
designedly, intentionally, on purpose, purposely;
փրկական —, the Holy Sacrament;
տուն, տաճար խորհդոյ, council-hall;
խորհրդեան դպիր, secretary;
— չար, pernicious advice;
— առնել՝ ի մէջ առնուլ՝ ունել, to consult, to determine, to decide on, to resolve on;
to deliberate, to confer together, to take counsel, to advise with;
— տալ, to counsel, to give advice, to advise;
— հարցանել, to ask advice, to consult, to take counsel;
ի մի — միաբանել, to think together, to deliberate unanimously;
շրջել ի խոհրդոց, to change or alter one's mind;
շրջել զոք ի խորհրդոց, to dissuade from, to advise against;
— ի մտի եդի գիտել, I had conceived the idea of knowing;
— արարի ընդ միտս իմ, I deliberated with myself;
— կալաւ, he conceived the idea to;
զյանդուգն զայն խորհեցաւ —, he formed the hardy design to;
մինչդեռ յայսմ խորհրդի էր, in the midst of these thoughts, while thus deliberating.

· Calfa

NBHL (6)

Խորհուրդ յամենայն մարդոյ խնդրեսցես։ Խօսեցաւ ընդ նոսա ըստ խորհրդեան մանկաւոյն։ Հաստատեցաւ բանս այս ի խորհրդի անդ։ Ապախտ առնէիք զխորհուրդս իմ։ Ոչ կամէին անսալ խորհրդոց իմոց, եւ այլն։ Ոմն ի միջոյ խորհրդեանն յոտն կացեալ. (Ագաթ.։)

Խորհուրդ վատ ի մէջ առին սպանանել զնա։ Խորհուրդ կալաւ քահանայապետն։ Խորհուրդ արարին վասն յիսուսիսպանանել զնա։ Արարին խորհուրդ, զի նանգութեամբ կալցինզյիսուսեւ սպանցեն.եւ այլն։

Միտս դնելով խորհուրդ առնէր. այսինքն համոզելով խրատ տայր. (Բուզ. ՟Գ. 20։)

Ի խորհուրդ եւ յօրինակ մեծի խորհրդոյն՝ որ յայտնելոց էր, ոչխար եւ արջառ տպաւորէին. (Եզնիկ.։)

Գաւազանն յօձ խորհրդիւ դառնայր ... օրինակ մեծի փրկութեան խաչափայտին. (Կիւրղ. ել.։)

յղէր հրեշտակս խորհրդով առ արքայն. (Բուզ. ՟Ե. 6։)


Խորհրդագէտ

adj.

astute, shrewd, wary, cautious;
initiated, adept;
— առնել, to let into a secret, to initiate into a mystery;
— լինել, to be initiated.

· Calfa

NBHL (4)

աստուածայինն գաբրիէլ զզաքարիա քահանայապետնառնէր խորհրդագէտ։ Կամի խորհրդագէտս եւ ճանաչօղս զնոսա լինել. (Շ. հրեշտ.։ Իգն.։)

Զսրբազնաբար մկրտեալն նշանականն վարդապետութիւնն խորհրդագէտ առնէ (նմանօղ լինել թաղմանն քրիստոսի)։ Այսոցիկ խորհրդագէտք եղեալ մեք, որպէս կարող եմք, րտադրեսցուք. (Դիոն. եկեղ.։)

Հանդերձեալ էր զաշակերտսն խորհրդագէտս առնել. (Երզն. մտթ.։)

Խորագետն զօրանայ իմաստութեամբ. (Համամ առակ.։)


Խորշակահար

adj.

sun-burnt, parched by excessive heat, or by a burning wind;
— առնել, to burn, to parch;
— լինել, to be burnt, parched.

· Calfa

NBHL (3)

Ամառն խորշակահար առնէ. (Փիլ. լին.։ ՟Գ. 10։ Յճխ. ՟Դ։)

Սակաւ տօթն խորշակահար առնէ զնա. (Լմբ. սղ.։)

Խորշակահար արար փորձութեամբն զառաջին մարդն. (Նիւս. երգ.։)


Խուռն, խռան

s. adj. adv.

crowd, concourse, multitude, throng of people;
affluence, great quantity;
noise, tumult, confusion;
thick, close, dense, crowded;
many, numerous;
in crowds, in throngs;
— առ —, — ի —, in a huddle, pell-mell, disorderly, hurriedly;
ի խռան, among the crowd;
ի խռան մարտին, in the thickest of the fight;
— բազմութիւն, a numerous crowd, a throng;
— բազմութեամբ մտանել, ելանել, to crowd in;
to crowd out;
— բազմութիւն ժողովրդեան, immense concourse of people;
— հասանեն աստ օտարականք, strangers flock here.

· Calfa

NBHL (5)

τύρβη, ὅχλος turba. Արմատ Խռնելոյ. Խառնուրդ բազմութեան. ամբոխ խիտ առ խիտ. խուժան. շփոթ. աղմուկ.

Կոխեաց զնա՝ի խռանն ժողովուրդն առ դրանն. (՟Դ. Թագ. ՟Է. 17.) յն. համակոխեաց συμπάτεω , conculco.

ԽՈՒՌՆ. ա. գրի եւ ՀՈՒՌՆ. (ունի Ոսկեհուռն՝ իբր խուռն ոսկւով) Խառնեալ. խռկեալ. խիտ. հոծ. բազում. յաճախ. յոքնաթիւ.

Ի տեսիլ գեղոյ նորա զեղեալ խուռն կաճառացն՝ կուտակէր. (Ագաթ.։)

Ի ԽՈՒՌՆ Ի ԽՈՒՌՆ. մ. Խառն եւ անորոշ բանիւ. ընդհանրապէս. յն. պարզապէս. ἀπλῶς.


Թեւաթափ

adj.

plucked, without feathers, clipped;
— առնեմ, to pluck, to clip, to crop.

· Calfa

NBHL (1)

Զմահացան թռչունս թեւաթափ առնեմք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)


Թեւակոխեմ, եցի

vn. fig.

to flap, flutter or beat the wings, to soar up, to wing one's flight, to spread the wings for flight;
to try, to endeavour, to compel one's self to, to apply one's self to, to do without help;
to occupy one's self with;
to undertake, to follow;
— ի, to be bordering on;
յապստամբութիւն —, to insurge, to revolt;
յուսմունս —, to give one's self up to study;
— զմիմեամբք, to help mutually or one another, to assist each other;
ի տուրեւառս —, to devote one's self to commerce.

· Calfa

NBHL (5)

ԹԵՒԱԿՈԽԵՄ ԹԵՒԱԿՈԽԻՄ. πτερύσσομαι, πτερύομαι alis latera ferio, gestio πειράζω tento μελετάω exerceo me, curo, sollicitor ἑπιτηδεύω, -ομαι studeo, operam do Իբրու թեւօք կոխել եւ հարկանել զկողս՝ առ փութով յառաջ խաղալոյ. կամ բաբախել զթեւս. այն է Գուն գործել. ջանալ, հնարիլ, ձկտիլ. թեկն ածել. թեւածել. իղձ լինել. կամիլ. բերիլ. դիմել ջանիւ. նկրտիլ. կրթիլ. ընդելանիլ.

Հասեալ առաջադրութեան՝ յոր թեւակոխեաց։ Ի փառասիրութենէ թեւակոխեն յանփառութիւն։ Ի վնասակարագոյնն թեւակոխեսցէ անուսումնութիւն։ Փոյթ առաքինին՝ բնութեամբ, եւ որ թեւակոխելովն. (Փիլ.։)

Թեւակոխէ ի բարիս։ Թեւակոխի յօրէնս տեառն զցայգ եւ զցերեկ. (Մծբ. ՟Թ. եւ ՟Զ։)

Եւ ոչ թեւակոխեմք առ ապաշխարութիւնն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)

Որք ոչ նախուստ կրթեալք են բոլորովին, ոչ է հնար թեւակոխել զայնպիսի աստուածաբանութիւնս. այսինքն մխիլ կամ յառաջել յայնպիսի եւ այլն. (Մագ. ՟Ի՟Գ։)


Թէ

conj.

if;
that;
whether;
perhaps;
— առնէք զայդ, if you do it;
ոչ գիտեմ — արարից զայդ եթէ ոչ, I do not know whether I shall do it or not;
կարծեմ — եկեսցէ, I think that he will come;
— արասցէ եւ եթէ ոչ, whether he do it or no.

· Calfa

NBHL (4)

Թէ եւ այլ յամեմ ես մօտ կալով առ ձեզ, կարծեմ, եւ այլն. (Եղիշ. ՟Ը։)

Յանուն արա՞նցն ... թէ յանուն գաւառացն. (Խոր. ՟Բ. 7։)

Ձիոյն իմոյ ի կառսն փարաւոնի նմանեցուցի զքեզ. թէ ընկղմեալ զկառս նորա՝ մերձաւոր իմ արարի, անցուցեալ ընդ ծով մեղաց։ Սրտացուցեր, թէ ոգի ետուր մեզ եւ սիրտ. եւ այլն. (Նար. երգ.։)

Երթայց առ հարուստսն, եւ խօսեցայց ընդ նոսա, թէ նոքա գիտացին զճանապարհս տեառն. (Երեմ. ՟Ե. 4։)


Թիկունք, կանց

s. fig.

back, shoulders;
back, hind part;
aid, succour, assistance;
բարձրացաւ քան զամենայն ժողովուրդն թիկամբք չափ ի վեր, he was taller than all the people from the shoulders upward, (head and shoulders taller than all the people);
ձեռին ուրուք լինել ի վերայ թիկանց թշնամեաց իւրոց, to place ones hand on the necks of one's enemies;
to put one's enemy under, to subjate;
—նս դարձուցանել, to turn the back, to take to flight, to flee, cf. Արհամարհեմ, cf. Փախչիմ;
—նս տալ արեւելից, to turn to the west;
—նս առնել or —նս օգնականութեան առնել, to form an alliance, to enter into an alliance, to confide in, to recur to, to rely on;
զ—նս հաստ առնել, to strengthen one's self, to be reinforced;
ի —նս հասանել, կալ, իջանել, to fly to the rescue, to send aid or reinforcements, to give a helping hand;
դառնալ ի —նս or ի —նս կոյս, to turn back, to turn one's back, to fly;
ի —նս առաքել, to send back, away;
— նաւին, poop;
ի թիկանց, ի —նս or ի —նս կոյս, զթիկամբք, behind, from behind, backward.

· Calfa

NBHL (11)

Յոքնականն բառիս ԹԵԿՆ կամ ԹԷԿՆ, թիկան. զոր տեսցես. (լծ. լտ. թէ՛րկում). ὧμος, ὡμία humerus. մանաւանդ νῶτος, νώτον dorsum, tergum Թիակք կենդանւոյ ի վերնակողմն քամակին՝ ուսովքն հանդերձ. ուսք. նուս. ողն. քամակ. յետին կողմն. կուռն. կռնակ, էտեւի կողմը. օմուզ. (յն. օ՛մօս. եւ նօ՛դօս)

Ջեռան թիկունք նոցա։ Վահան պղնձի ի վերայ թիկանց նորա։ Ձեռն քո ի վերայ թիկանց թշնամեաց քոց։ Զթիկունս ետու ի հարուածս։ Լի էին աչօք թիկունք նոցա։ Յետս ընդդէմ ոչ դառնային ի թիկունս իւրեանց.եւ այլն։

Ի հնգետասան կանգնոյ ի թիկանց։ Եւ յերկրորդ թիկունսն առ դրամբք քաղաքին. (Ել. ՟Լ՟Ը. 14։)

Կորիւն առիւծու ոչ զանգիտէ, եւ ոչ թիկունս դարձուցանէ յանասնոց. (Առակ. լ. 30։)

Մի՛ յահագին սրոյ առն մահկանացուի զթիկունս դարձուսցուք. (Եղիշ. ՟Ե։)

ԹԻԿՈՒՆՍ ՏԱԼ. Արհամարհել, ի բաց դառնալ. եւ Փախչել. կռնակը դարձընել, երես դարձընել.

Դիմօք դարձեալ առ խաւարն, թիկունս տալով լուսոյն. (Տօնակ.։)

Ոչ զերկոսեան թշնամի առնել. եւ ոչ առանց միոյ թիկանց կարեմք կեալ. (Բուզ. ՟Ե. 33։)

ԹԻԿՈՒՆՍ ԱՌՆԵԼ. Նեցուկ եւ օգնական ինքեան առնել. յենուլ եւ յարիլ յայլս իբրեւ ի ձեռնտուս եւ ի նիզակակիցս. իրեն կռնակ ընել. Տե՛ս (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 1. 12։ ՟Ժ. 23։ ՟Ժ՟Բ. 8. 16։ ՟Ժ՟Դ. 24։ Ես. լ. 2։)

Նախ ճշմարիտ զղջմամբ զԱստուած թիկունս առնիցեն. (Մխ. երեմ.։)

Զթիկունս հաստ առնիցեն՝ մատնտու ի ներքուստ արտաքս առ թշնամիս անդր գտանիցին. յն. ի թիկանց մատնիչս եւ բարբարոսս ունիցիմք թշնամիս։


Թինդ

s.

noise, sound, din, uproar, crash;
resounding, booming, echo;
wriggling, frisking;
— ոտիզ, stamping of the feet;
— հրճուանաց, transport of joy;
—ս առնուլ, to make a noise, to resound;
to wriggle;
to rebound, to jump, to frisk or turn about;
to thrill.

· Calfa

NBHL (2)

Թինդս առեալ անբաւ երամոց՝ եռան զեռան սլանան ի մարմնիս ծովու. (Նար. ՟Հ՟Բ։)

Յորձանօք եւ որոտագոչ թընդիւք սաստկութեամբ դղորդէր զլեառնն. (Նար. յովէդ.։)


Թմբիր

s. adj.

torpor, numbness, sluggishness;
narcotic medicine;
hemlock, poison;
narcotic, benumbing;
թափել զ—, to recover from a state of torpor, to be one's self again;
— առնուլ, to take poison, to grow torpid.

· Calfa

NBHL (1)

Զդեղն խառնեցին, եւ զթմբիրն կազմեցին, թէ եւ զբաժակն չմատուցին։ Թմբիր արբեցութեանն ուտէ զոգիս եւ զմարմինս։ Ետուն զանձինս յափշութիւնն, իբրեւ թմբիր ինչ առեալ, կամ կոնիոն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ ՟Գ. եւ Ոսկ. ես.։)


Թնդիւն

s.

sound, noise, detonation;
sound of bells, gingle, clatter;
crash;
թնդիւն արձակել, to resound, to make a noise;
թնդմամբ հարկանիլ, to be perturbed by the uproar, to be alarmed or frightened;
— սրտի, palpitation, throbbing of the heart;
թնդիւն երակի, throbbing, beating, pulsation;
զննել զթնդիւննս երակի, to feel the pulse;
թնդիւն, կայթիւն ձեռաց, clapping;
թնդիւն, դոփիւն ոտից, tramp, trampling;
թնդիւն ժամացուցի, tick, tick-tack;
թնդիւն, գանգիւն զանգակաց, peal;
թնդիւն, բաղխիւն դրան, slam, bang;
թնդիւն, շաչիւն կառաց, rattling;
թնդիւն, թմբիւն, գոռոչ որոտման, peal of thunder, thundering noise, rumbling, roll;
թնդիւն, դափիւն թմբկի, roll;
թնդիւն, շառաչիւն զինուց, clash, clang;
թնդիւն, բոմբիւն հրետից, boom;
թնդիւն, շկահիւն գնդակաց (հրազինուց), whiz.

· Calfa

NBHL (7)

ԹՆԴԻՒՆ ԹՆԴՈՒՄՆ. ἧχος, ψόφος sonus, strepitus, fragor, strepitus συγκρουσμός collisio κίνησις motus σφυγμός pulsus παλμός vibratio, palpitatio Թունդ. թինդ. դղրդիւն. շարժումն. բախիւն. կոփիւն. շաչիւն. շառաչիւն. թունտ, դփըռտոց.

Թնդիւն՝ ոտնաձայն վահանաւոր վառելոց։ Թնդիւն վահանաց, կամ զօրաց. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 41. ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 3։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 17։)

Թնդիւն որոտմանց։ Թնդիւնք եւ որոտմունք։ Ձայնք ահեղք, հնչիւնք եւ թնդիւնք։ Շաչիւն եւ թնդիւն առնելով, եւ որոտումն ասեմք այսմիկ. (Ճ. ՟Ա.։ Ոսկ. ի ՟ժ. կուս.։ Եղիշ. ՟Ը։ Արիստ. աշխ.։)

Զ ի վեր վազումն սրտիդ, եւ զթնդմունս (կամ զթըդմունս) ի բաց բառնայ. (Բրս. բարկ.։)

Յայնժամ ամենայն արարածք ահիւ եւ դողութեամբ թնդիւն առնուն. (Մաշտ. ջահկ.։)

Շարժումն առանց բարբառոյ եւ թնդման։ Գազանաց ձայնք եւ մարդկան եւ գործեաց, եւ ամենայն թնդմունք. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Բ։)

Թնդմունք գազանացն։ Ի թնդմանց եւ յառաչս երեւութիցն։ Աչքն, երկիւղի հասելոյ կալելոյ, շարժմունս եւ թնդմունս անկարգս ընդունելով յինքն. (Պերիարմ.։ Սարգ.։ Փիլ.։)