thundering noise, rumbling, roll.
Ձայնք ահեղք հնչէին, եւ թնդիւնք եւ որոտաձայնք ի ներքուստ. (Եղիշ. ՟Ը. (ա՛յլ ձ. որոտմունք)։)
cf. Որչափոյք.
Հեռագոյն լինիցի ընդ ձեզ եւ ընդ նոսա, որչափ կանգունք երկուց հազարաց։ Եւ եղիցի՝ որչափ յակտն թօթափել՝ ի սաբաւովթ տեառնէ այցելութիւն շարժմամբ. (Յես. ՟Գ. 4։ Ես. ՟Ի՟Թ. 6։)
hunting;
cf. Որսորդ;
շուն —, hound, greyhound;
բազէ —, trained hawk;
թռչուն —, bird of prey;
ձի —, hunter.
Որպէս զստոյգ եւ զքաջ որսորդս ... այսպէս մարդկանն որսականն (աստուած, եւ քարոզք իւր)։ Ռընգունք՝ շանց որսականաց. (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Զշունս որսականս։ Բարակք (այսինքն շունք) որսականք։ Շամբք եւ բազէիւք որսականօք. (Նոննոս.։ Եղիշ. ՟Ը։ Շ. ընդհ.։)
Մարդկան որսողն եկն ի ծովակն, զի զորսականս ձկանցն որսայցէ։ Ձեռաց որսականացն իսկ ոչ անսային (ձկունք), այլ ինքեանք զինքեանս իսկ ձգէին ի նաւն. (Ոսկ. ղկ.։)
cf. Որչափ.
Որքան յօժարութեան այրւոյն այնորիկ էր, վախճանեցան մանկունքն. բայց որքան աստուծոյ մարդասիրութեանն, կենդանիք էին. (Ճ. ՟Ժ.։)
cf. Ուժգին.
Դրունք ուժգնակի կային աղխեալ. (Ոսկիփոր.։)
to cool down, to be estranged;
to remove, to go out of, to abandon, to fail.
Մահու վայր ի քեզ բունեալ ... որում յայտնի հետեւանք՝ հասարակաց ի քեզ փոփոխմունք, եւ ի ժամանակի ընդ գարշապարսդ դրացւոյդ է ուծանալ (այսինքն պաղիլ եւ մեռանիլ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
stairs;
bridge;
way or passage;
cf. Ծուծ.
Ոչ ուղք յուսոյ (ի դատաստանի), եւ ոչ դրունք ողորմութեանց։ Արկեալ սոցա ուղ ճանապարհն զփայտակերտն գործի՝ հանել ի կամարն երկնից տաճարի. (Նար. ՟Կ՟Է. եւ Նար. կուս.։)
brain, brains;
marrow;
cf. Թափեալ;
սենեակ ուղղոյ, skull;
— ի գլուխ ունել, to be judicious, in one's right senses;
մինչեւ ց— ոսկերաց, to the very marrow of the bones.
Փորձ իրացն իսկ յուղեղս ամենայն մսեղեաց ցուցանէ (լնուլ եւ պակասել ըստ լուսնի)։ Լրմունք եւ պակասութիւնք ուղղոց անասնոց եւ մարդկան. (Եզնիկ.։ Շար.։)
right, direct;
nominative.
Որով եւ դու իսկ իմաստուն եւ խոհական՝ ի յամենայն ուսմունք գտցես ինչ ուղղական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
corrector;
reformer;
rector, director;
conductor, leader;
driver, coachman;
steersman, helmsman;
cf. Ղեակ;
regulator, governor, moderator.
Հողմոցն շրջմունք ցուցին զարուեստ ուղղչին։ Փրկել զնաւն քաջ ուղղչացն է. (Իսիւք.։)
straight, direct, perpendicular;
directly, quite straight, perpendicularly, apeak.
Ոմանք սողունք (ի կենդանեաց), եւ այլք ուղղորդք։ Որոշումն պատշաճեալ ուղղորդացն անկեանց. (Առ որս. ՟Է։)
having, taking, hold;
cf. Ոյն.
cf. Ուն ;
habit, custom, accustoming, routine, practice;
ունակութեամբ, by routine, by rote;
ունակութեամբ յաղթի, custom conquers custom.
to become empty, to be emptied;
to vanish, to vanish or pass away, to go off in smoke, to disappear;
to be deprived of, to remain without;
to be debased, humbled.
Քաղցեալք՝ կենա՛ց հացիւ լցցին, եւ մեծատունք ունայնասցին. (Յիսուս որդի.։)
vanity;
inutility, futility;
ունայնութեան պաշտամունք, superstition;
ունայնութեանց ամենայն ինչ ընդունայն է, vanity of vanities, all is vanity.
pulse, legume;
grain, corn;
progeny, descendants.
Երեք մանկունքն ունտ միայն ուտէին անհաց. (Լծ. կոչ.։)
entering by the ear;
earwig, forked-tailed insect.
Որպէս ճանճք ղազիրք, եւ փոքր զեռունք սարդից, եւ ունկնամտից. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
memory, remembrance;
attention;
intelligence, mind, sentiment, sense, instinct;
late;
cf. Յուշիկ;
— եւ ուրուշ, the senses;
— ի կուրծ, attentively, carefully, heedfully;
—ի —ով, with great attention, most attentively, more at leisure, diligently, carefully;
— առնել, առնուլ, ունել, դնել, to pay attention, to be attentive, to have in view, not to lose sight of;
to apply oneself to;
to mind, to take care, to be heedful or cautious, to take good heed, to be on one's guard;
to tend to, to aim at, to seek, to try, to endeavour, to strive;
յ— ածել, առնել, արկանել, to recall to mind, to remember, to remind;
cf. Յիշեցուցանեմ;
յ— գալ, լինել, զ—ով գալ, to bear in mind, to recollect, to call to mind, to remember;
յ—ի ունել, կապել, to preserve in one's memory, to have recollection of, never to forget;
— ի կուրծս առնել, to think, to meditate, to conceive or imagine the design of;
— ի կուրծս արկանել, to take a thing for serious, in earnest;
զ— եւ զուրուշ գրաւել, cf. Մոգեմ;
ընդոստուցանել զ—, to excite the attention;
— ունել յոք, to follow with the eyes;
յ— բերել, cf. Յիշեմ;
յ—ի բերել, to revive, to cause a person recover his breath, to quicken, to rouse;
— ունել, to wait;
բառնել յ—ոյ մտաց, to cause to forget, to put out of one's head;
պրծանիլ յ—ոյ յիշատակաց, to be forgotten;
յ— լինի ինձ, ինձ յ— անկանի, I do remember;
— ի կուրծս անկաւ գրել, the idea struck him to write, he conceived the idea of writing;
— ի կուրծս քաջալերէին զմիմեանս, they incessantly encouraged one another;
չէ ի յ— մտաց, he does not remember;
նմա ընդ յ—ի կապեալ, calling to his memory, reminding him;
— կալ, attention !.
Ոչ ուշ յիշատակի ունին ձկունք. (Վեցօր. ՟Ը։)
witty, intelligent, ingenious, sensible;
judicious, wary, prudent;
— լինել, to be attentive, wise, sagacious, to attend to.
Ուշիմքն եւ երագունքն (ի զինուորութեան) պատուովք բարգաւաճին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ծ՟Է։)
middle-sized.
Այն ճորտն ճոխ էր եւ ճարպուկ, ուռամիջակ հաստաբազուկ, լայնաթիկունք խարտեշագեղ. (Նար. տաղ սայլ.։)
shoulder;
back;
— շինուածոց, wing of a building;
ելանել ի յ— երիվարի, to ride, to mount, on horse-back;
զուսովք արկանել, to put on one's back;
— դնել, to become stiff-necked, obstinate;
բարձր ուսովք չափ ի վեր, taller by a head and shoulders;
cf. Ընդոստ.
(յորմէ թ. օմուզ. յն. օ՛մոս, օմի՛ա. լտ. հու՛մէրուս ). ὅμος, ὡμία humerus. Ողն յետուստ գլխոյ՝ հանդերձ ծոծրակաւ եւ իրանօք՝ իմամբք բազկաց. թիկունք, իրօք կամ նմանութեամբ. տե՛ս եւ ՆՈՒՍ. կռնակ.
to learn, to study, to read;
to be instructed;
to exercise oneself in;
— զդասն, to learn, to study one's lesson;
— ի բերան, to con over, to study by heart;
cf. Թոշակ.
Ուսի՛ք միանձունք միշտ զխոնարհութիւն. (Նեղոս.։)
study, lecture, teaching, instruction;
doctrine, science;
religion, sect;
ուսման ձեւ, affectation, studied effort, endeavours;
առ ուսմանէ, by instruction;
նուիրել յ— զժամանակն, to consecrate all one's time to study;
cf. Թեւակոխեմ.
Ի բա՛ց լիցի չար վարդապետին եւ չար ուսմունքն. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)
scientific;
mathematical;
mathematician;
scholar, learned man.
Բազմացան քահանայք եւ պաշտօնեայք եւ մանկունք ուսումնականք (ի վանս գետկայ). (Կիր. պտմ.։)
foolish, mad;
extravagant, absurd;
carried away by passion, furious, maniac, mad for, dotingly fond of, lovestricken;
lewd, libidinous.
Շամբուշ ցանկութիւնք, եւ շռփմունք իբրու մոլեկանք. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
dog-tick, ricinus caninus.
Առաքեմ ի վերայ քո շանաճանճ. եւ լցցին տունք եգիպտացւոցդ շանաճանճիվ։ Սատակեցաւ երկիրն ի շնաճանճէ անտի. (Ել. ՟Ը. 21=31։ Սղ. ՟Հ՟Է. 50։ ՟Ճ՟Դ. 30։)
cf. Շանդ.
Կայծակմունք եւ ճայթռմունք փայլատականց, եւ շանթից արկածք։ Զշանթիցն՝ զոր ի վերայ անշնչիցն առաքէ։ Որ երկեաւն ի շանդիցն երեւմանէ։ Զշանդեացն առաքումն ի վերայ. (Փիլ.։)
Շանթիք եւ ցոլմունք ի վերայ սոդոմայեցւոցն ի յերկնէ ի հրեղէն մարմնոյն կոտորատեալ ի վերայ հոսէր. եւ այժմ ի նմին մարմնոյ անկեալ յերկիր՝ շանթին անուանեմք. (Շիր.։)
shoot, sprout, twig, sucker, sprig;
offspring, scion, sons, descendants, posterity;
beam of light, gleam, ray;
branch, part, member of body;
cf. Ճառագայթ;
— արմատոյ, root-tips;
— անուոյ, spoke of wheel;
— օրհնութեան, blessed offspring;
— դառնութեան, accursed progeny.
ՇԱՌԱՒԻՂ. Ճիղ անդամոց. մասունք մարմնոյ.
Ցոլմունք շառաւեղաց հրեղինաց հատանէին ի նմանէ. (Պիտառ.։)
ՇԱՌԱՒԻՂ կամ ՇԱՌԱՒԵՂ. (լծ. լտ. սու՛ռգուլուս ). φυή , βλαστός germen παραφύας, ἕκφυσις, μόσχευμα surculus, propago ῤάδαμος ramus κλών ramulus ὄρπηχ stolo, virga. Ստեղն, ուղէշ, բարունակ, ճիւղ տնկոյ վերաբուսեալ յարմատոյ կամ յոստոյ իբրեւ գաւազան. ընձիւղ. բողբոջ. ծիղ. ճուղ. ֆիլիս. (յն. ֆիի՛, բառաֆի՛օս եւ այլն) Նմանութեամբ՝ Ծնունդ. սերունդ. զաւակ. թոռունք.
great number of, great quantity, great deal, multitude, abundance, plenty.
Բազմութիւնք անհունք անչափութեամբ՝ անհնարին շատութիւնք ժողովեալք ի հռչակէն տեսանել եւ լսել. (Ագաթ.։)
syllogism, sequence, chain of arguments.
Ապացուցականն ի շարաբանութեանց բաղկանայ. իսկ շարաբանութիւնքն ի նախադասութեանց։ Շարաբանութիւն է՝ շարադրեալ բան. մարդ կենդանի է. իսկ կենդանին գոյ. (ապա եւ այլն)։ Իսկ մասունք շարաբանութեան են նախադասութիւնք. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Ձայնակցութիւն.
Որք ըստ թուոց են եւ համեմատութեանց եւ յարմարութեամբք ի յարմարութիւն եւ ի շարաձայնութիւն պարունակեալք։ Երկուք մասունք հոգւոյն շարաձայնութիւն միաբանութեան ունիցին. (Փիլ.։)
to move, to remove, to set in motion, to stir, to cause, to move;
to agitate, to shake, to flutter, to stagger;
to excite, to provoke, to rouse the feelings of, to move, to touch;
— զգլուխ, to shake or toss one's head;
— զամենայն քար, to leave no stone unturned, to move heaven and earth;
— զսիրտ, to affect, to move to pity.
Շարժեսցեն կամ շարժէին զգլուխս իւրեանց։ Շարժեցից զաշտանակս քո ի տեղւոջէ իւրմէ. կամ զերկիր, եւ զերկինս։ Շրթունք իւր ոչ շարժէին։ Որպէս շարժի եղէգն ի ջուր։ Շարժեցաւ քաղաքն ամենայն։ Ստուերք շարժեսցին։ Ամենայն լերինք եւ կղզիք ի տեղւոյ իւրեանց շարժեցան։ Նովաւ կեամք եւ շարժիմք եւ եմք. եւ այլն։
file, row;
— քաղցրաւենեաց, cf. Շոպագ;
— մարգարտաց, pearl necklace.
Ի դերբկաց վիմոց՝ ակունք ի շարոց՝ կո՛յս քեզ լանջանոց։ Զճգնաւորաց անձինըս սրբոց՝ կո՛յս քեզ առցես ակունս ի շարոց. (Գանձ.։)
the setting in order, arranging;
marshalling.
Գազանացն եւ էրէոցն քառահետեւ չարմունք եւ յանտառաց նորածին ծաղկանց ճոխացուցանեն զորովայնս. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
continuous, continual, non-intermittent.
Շարունակք անշարժ շարժունք շարադրեցան (աստեղք հաստատութեամբ), յոր մոլարք ոչ մոլորեալք մոլորեցան. (Շ. միշտ էիդ.։)
continuation, continuity, succession.
Ոչ շարունակութեան, կամ կենաց, կամ կատարման միայն է պատճառ։ Սերտութիւն նոցա անտի է, եւ շարունակութիւն, եւ պահպանումն։ Ամենայն ուրեք խառմունք՝ անլոյծ շարունակութիւնք էիցս. (Դիոն. ածայ.։)
to collect, gather or heap together, to heap up, to amass, to pile up, to accumulate, to hoard;
—կուտեալ մեղօք, laden with sins.
Դիհակունք անկելոց շեղջակըուտեալք ի վերայ միմեանց անկեալ դնէին. (Յհ. կթ.։)
small drop, tear;
առ —, —ք —ք, drop by drop;
— ի բերանոյ, saliva, drivel, slaver, slabber, cf. Լորձն;
—ք բանից, few words.
Շիթ ի բերանոյ. յն. լորձունք. (Ես. ՟Խ. 15։)
cf. Շիկնիմ.
Կեղծաւորութիւն սրտի աղտեղի, որ ծանրանայ եւ շիկնէ, որպէս եւ մանկունք՝ որք գործեն զչար. (Կլիմաք.։)
tomb, sepulchre, urn, monument;
—ք, cemetery;
մարմնածախ —, sarcophagus;
— հոյակապ, mausoleum;
— դատարկ, cenotaph.
Շիրմացն ախեալ դրունք. (Պիտ.։)
dog-footed.
Արք վեցոտեայք, եւ փոկոտունք, եւ շնակաքօք (կամ շնակաքիք). (Պտմ. աղեքս.։)
little dog, bow-wow;
Canis Minor, Canicula, dog-star, Sirius;
բանոնեան —, lapdog;
— որսական, beagle;
— հրացանի, cock;
շնկային աւուրք, dog-days.
Շնկունքդ եւ ցիռք, եւ ուլք, եւ կապկաց ազգք. (Փիլ. լիւս.։)
distribution of favours;
gift of grace.
Ի ձեռն շնորհաբաշխութեան հաւաքմունս ընչից առնեն (ոմանք ձեռնադրօղ եպիսկոպոսունք). (Կանոն.։)
diligence, haste, hurry, promptitude, urgency;
urgent, pressing;
— տագնապի, too great haste, hurry, great urgency, hasty eagerness, precipitation;
constraint, imperious or urgent obligation;
pain, anguish, affliction, trouble;
—, — —, առ —, —աւ, hastily, in haste, expeditiously, speedily, diligently;
— տագնապաւ, with all possible speed or despatch, in a hurry, precipitately, post-haste;
առանց —ոյ, without hurry;
— տագնապի հասուցանել, ի վերայ դնել or ի վերայ հասուցանել, to urge, to press, to force, to compel, to oblige, to constrain;
to grieve, to pain, to agonize, to harass;
— քան զասելն, no sooner said than done.
Առ շտապ տագնապի նեղութեանն ստիպեցին երկունք նորա. (Եփր. թագ.։ (որ լինի եւ ածակ։))
cf. Շտապեցուցանեմ.
Յոյժ շտապէ զիս երկունք աղիտից. (Պիտ.։)
to hasten, to press, to urge, to hurry, to precipitate.
Յոյժ շտապէ զիս երկունք աղիտից. (Պիտ.։)
to warehouse, to store up, to house, to cellar;
to treasure up;
to lay or put by, to preserve.
Յուսով քո շտեմարանեսցէ զիս յարկն այն անձկութեան (գերեզմանն)։ Մի՛ շտեմարանեսցես զատելիսն քո՝ որ են ոխութիւնք եւ ցասմունք, ընդ սիրելիսն քո՝ որ են գթութիւնք եւ ողորմութիւն. (Նար. ՟Կ՟Ե. ՟Հ՟Դ։)
lipless.
Ոյր հատեալ կամ թերատ իցեն շրթունք. պռկունքը կտրած կամ պակասաւոր.
circumscriptive.
Են բազում սկզբունք քաղաքականք շրջագրական արուեստիւ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
turning, changing, shifting;
change.
Յեկեղեցի բազում փոփոխմունք եւ շրջականք են. անօթ խեցեղէն էր պօղոս, այլ եղեւ ոսկեղէն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)