Entries' title containing առ : 2432 Results

Յառաջոյ

cf. Յառաջու.

· Calfa

NBHL (1)

ՅԱՌԱՋՈՅ կամ ՅԱՌԱՋՈՒ. cf. ԱՌԱՋ. եւ ԱՌԱՋՈՅ. (որպէս ռմկ. առջեւէն, եւ առաջուց )։


Յառաջու

adv.

before, in time past, formerly.

· Calfa

NBHL (1)

ՅԱՌԱՋՈՅ կամ ՅԱՌԱՋՈՒ. cf. ԱՌԱՋ. եւ ԱՌԱՋՈՅ. (որպէս ռմկ. առջեւէն, եւ առաջուց)։


Յառաջուստ

adv.

before, on the front or front part.

· Calfa

NBHL (3)

Յառաջոյ կուսէ. առջեւէն

Յառաջուստ եւ յետուստ շան գլուխք բնաւորեալք ի նմա վեց. (Նոննոս.։)

Երկիր պագանիցեն նոցա յետուստ եւ յառաջուստ. (Բարուք. թղթ.։)


Յառաջսարկաւագ

cf. Նախասարկաւագ.

· Calfa

NBHL (3)

Զնախավկայն եւ զյառաջսարկաւագն Ստեփանոս. (Բուզ. ՟Դ. 4։)

Սրբոյն Ստեփաննոսի ե՛ւ յառաջսարկաւագի ե՛ւ նախավկայի. (Գանձ.։)

Տո՛ւր սմա զշնորհս Ստեփաննոսի առաքելոյ եւ զնախավկայի եւ զյառաջսարկաւագի. (Մաշտ. յն։)


Յառեմ, եցի

va.

to hold or stretch out or forth;
to push or drive in, to cause to enter or penetrate, to fix in;
— զաչս or զակն, to look at fixedly, to rivet one's gaze on, to gaze earnestly on, to have the eyes fastened upon;
— զգլուխն ընդ պատուհանն, to face, to come to the window, to look out, to present oneself, to appear;
— զձեռս, to stretch forth one's hand.

· Calfa

NBHL (8)

Եղբօրորդին իմ յառեաց զձեռն իւր ընդ ծաւոյն (կամ ձգեաց ընդ պատուհանն). (Երգ. ՟Ե. 4։)

Ընդ պատուհանն զգլուխն յառեալ. (Նիւս. երգ.։)

Ի մարմինս Յոբայ յառեաց զտանջանս. (Վրք. հց. ՟Բ։)

ՅԱՌԵԼ ԶԱՉՍ կամ ԶԱԿՆ. Ձգտել զտեսութիւն. քաջ նկատել, անշարժ դիտել. ակնակառոյց լինել.

Եթէ յառեցից զաչս իմ, զքոյդ տեսից փրկութիւն։ Եթէ աչս յառեսցես, ամաչեմ։ Ոչ յառեցի զակն ոգւոյս ի գլուխն իմ կենաց Քրիստոս. (Նար. ՟Բ. ՟Ի՟Է. ՟Ծ՟Ե։)

Զիմանալի ակն ոգւոց մերոց յառեսցո՛ւք առ Տէր Աստուած մեր. (Խոսր.։)

Բացէ՛ք ղիմանալի աչս մտաց, եւ յառեցէ՛ք ի յերկինս. (Լմբ. համբ.։)

ἁποστέλλω mitto, porrigo. որ եւ παρακύπτω (որ թարգմանի եւ Կարկառիլ). (Ի ձայնէս Առ, կամ Յարել. լծ. եւ յեռուլ, եւ կարկառել) Մերձ կացուցանել. ձգել, ձգտել. կցել. երկայնել. ուղղել. ի վերայ բերել.


Յառիմ, եցայ

vn.

to stretch out the head to see;
to stretch, to extend, to thrust;
to fasten or stick on, to be fixed or fastened on, to heed to dwell on;
— մտօք, ի խորհուրդս, to contemplate, to speculate upon, to meditate or consider attentively, to penetrate, to examine thoroughly;
— յոք, յառեալ կալ or հայել յոք, to fix the eyes or the gate on a person;
— ի դուզնաքեայս, to be fond of trifles;
աչք իւր անքթիթ յառեալ կային ի քաջազն, his eyes were fastened on that brave man.

· Calfa

NBHL (6)

Յառեալ (կամ կարկառեալ) ընդ պատուհան։ Ընդ ճանապարհն որ հայէր ի գաբայէ յառեալ ի գայի։ Յառեալ՝ ի կատարեալ օրէնս ազատութեանն հայիցի. (Երգ. ՟Բ. 9։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 18։ Յկ. ՟Ա. 25։)

Ի ներքս յառեալ նայիցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Ի յատակս մահու յառեալ գիտեսցէ։ Ի յայս խորհուրդ խորին յառեցան. (Նար. ՟Ի՟Ը. եւ Նար. կուս.։)

Իսկ (Սարգ. ի բանն յկ. ՟Ա. 25.) կարծելով նախդիր լինել զտառդ յ, ի բառն յառեալ, հարկաւորի մեկնել որպէս առեալ, եւ վրիպակաւ ասել.

Ոմանք զառեալս փոխանակ հայելոյ մեկնեն աստանօր, որ չէ ինչ ճշմարիտ. եւ սակայն ճշմարիտն այդ է ըստ բնագրին։

παρακύπτω, εἱσκύπτω prospicio, inspicio, intueor, specto. որ եւ ՅԱՌՈՒՄ. Կարկառիլ. երկայնիլ. բերիլ. ձգիլ աչօք կամ մտօք. դիտել. նկատել.


Յառնեմ, յարեայ, արի, յարուցեալ

vn.

to rise, to arise, to get up, to rise or stand up, to rise again;
to awake, to be roused, to wake out of sleep;
to resuscitate, to come to life again, to live again;
— ի մեռելոց, to rise from the dead;
— ի վերայ, — ընդդէմ, —ոսոխ հակառակ ուրուք, to rise against, to rebel or stand up against, to revolt, to mutiny;
անդրէն —, to rise anew, to get up again;
յարեաւ միւս եւս խնդիր, another question arose;
արի՛, arise !
;
օ՛ն արիք, get up !
արիք ընդառաջ նրան, go to meet him;
յարեաւ յաթոռոյն, he rose from his seat, he got up from his chair.

· Calfa

NBHL (3)

Արի՛ շրջեա՛ց ընդ երկիրդ։ Արի՛ք ելէք։ Այժմ յարեայց ասէ տէր։ Սոքա խափանեցան, եւ անկան, մեք յարեաք եւ ուղիղ եղաք։ Յարեան ամենայն կոչնականք։ Յառնէ յընթրեաց անտի.եւ այլն։

Յարեաւ Աբրաամ ընդ առաւօտն։ Յարուցեալ ի վաղիւ անդր։ Եւ եղեւ ի յառնելն նորա գիշերի։ Յորժամ ննջիցես, յորժամ յարիցես։ Արի՛ք եւ շինեցէ՛ք։ Այժմ յարեայց ասէ Տէր։ Արի՛ Տէր, եւ փրկեա՛ զիս Աստուած իմ (որ եւ ասի, զարթի՛ր տէր) եւ այլն։

Յարիցէ ազգ յազգի վերայ։ Յարեան ծառայք նորա ի վերայ նորա։ Յարեաւ կային ի վերայ Աբիլի եղբօր իւրոյ, եւ սպան զնա։ Բազումք յարեան ի վերայ իմ, եւ այլն։


Յառնումն ի վերայ

sn.

assault, attack.

· Calfa

NBHL (1)

Մինչ զի մոռանալ նմա զ՝ի վերայ մեր յառնումն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)


Յառում, եայ

vn.

cf. Յառիմ.

· Calfa

NBHL (2)

Յառուցու ընդ պատուհանս նորա. (Սիր. ՟Ժ՟Դ. 24։)

Ե՛րթ յառի՛ր յայս ինչ. (Վրք. հց. ձ։)


Յառումն, ման

s.

gazing, stare;
contemplation.

· Calfa

NBHL (3)

Յառիլն. յառելն զաչս կամ զմիտս.

Ճահաւորեցան մարդկային ընթացք առ միայնակ յառումն նպատակի ընտրութեան. (Նար. մծբ.։)

Զերկնայնոցն բերելով յինքեան զնմանութիւն՝ առ Աստուած յառմամբ. (Խոսր. պտրգ.։)


Յարախառնիմ, եցայ

vn.

to be joined, united, mixed together.

· Calfa

NBHL (3)

Յարիլ եւ խառնիլ. կցիլ. զօդիլ.

Յորժամ մաքուր կարգն դասի, ակումբն ի գլուխ յարախառնի. (Շ. բարձր.։)

Յարախառնիմք անդամք մարմնոյն ընդ գլուխն մեր եւ Աստուած. (Լմբ. պտրգ.։)


Յարաշրջիկ առնեմ

sv.

to accompany everywhere.

· Calfa

NBHL (1)

Կանայս ընդ իւր յարաշրջիկ առնելով՝ մարգարէս կարդայր զնոսա. (Ճ. ՟Ա.։)


Յարառնում, առի

va.

cf. Յարառոցեմ.

· Calfa

NBHL (7)

Այլ եւ յարառեալս յայտ է թէ անկեղակարծ խոստովանեսցի յամենեցունց. (Պիտ.։)

Որք այլ տեսակ առնեն, եւ որք ներում զինչ էին գոլ յարառոցին. (Պորփ.։)

Իսկ այլքն ի բառից փոխանակ բաղկացուցչաց զանազանութեանց յարառոցեալք գոն. (Սահմ. ՟Գ։)

(Տարբերութիւնք հասարակք եւ յատուկք) յենթադրութեան յարառոցին. իսկ յատկեղքն ի սահմանս. (Անյաղթ պորփ.։)

Ձեռք ... առաւելագոյն՝ բանին ի պէտս օգնականութեան ներկազմեալք եւ յարառոցեալք. (Յհ. իմ. ատ.։)

Եւ առ նմա յարառոցեալ լինէր զհակառակութիւն միոյն առ բազումս. (Յհ. կթ.։)

ՅԱՐԱՌՆՈՒՄ ՅԱՐԱՌՈՑԵՄ. παραλαμβάνω assumo, accipio. Կից ընդ այլում կամ ի միասին առնուլ, եւ յար ի կիր առնուլ. վարել.


Յարառոցեմ, եցի

va.

to assume together;
to employ, to make use of continually.

· Calfa

NBHL (7)

Այլ եւ յարառեալս յայտ է թէ անկեղակարծ խոստովանեսցի յամենեցունց. (Պիտ.։)

Որք այլ տեսակ առնեն, եւ որք ներում զինչ էին գոլ յարառոցին. (Պորփ.։)

Իսկ այլքն ի բառից փոխանակ բաղկացուցչաց զանազանութեանց յարառոցեալք գոն. (Սահմ. ՟Գ։)

(Տարբերութիւնք հասարակք եւ յատուկք) յենթադրութեան յարառոցին. իսկ յատկեղքն ի սահմանս. (Անյաղթ պորփ.։)

Ձեռք ... առաւելագոյն՝ բանին ի պէտս օգնականութեան ներկազմեալք եւ յարառոցեալք. (Յհ. իմ. ատ.։)

Եւ առ նմա յարառոցեալ լինէր զհակառակութիւն միոյն առ բազումս. (Յհ. կթ.։)

ՅԱՐԱՌՆՈՒՄ. ՅԱՐԱՌՈՑԵՄ. παραλαμβάνω assumo, accipio. Կից ընդ այլում կամ ի միասին առնուլ, եւ յար ի կիր առնուլ. վարել.


Յարդավաճառ, աց

s.

straw-dealer.

· Calfa


Մացառ

adj. s.

thick, bushy;
cf. Մացառք.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «անտառանման ծառոտ՝ թը-փոտ տեղ» Կոչ. Խոր. «ծառի արմատ» Երզն. մտթ. 487. «փխբ. աչքի խիտ արտևանունք. թարթիչներ» Մծբ. Եփր. թգ. «անտառի պէս խիտ» ԱԲ. որից մացառաղօղ Փարպ. մացա-ռաձև Ոսկ. կողոս. մացառախիտ Յհ. կթ. մացառուտ Պիտ. ևն։-Իմաստի ճշտման հա-մար հմմտ. Մտթ. եւագր. 56 «Թէ զմի ճիւղքն հատանես՝ ո՛չ չորանայ ծառն, մինչև յար-մատու խւեսզես զամենայն մացառսն»։

ՆՀԲ մեկնում է «միացեալ կամ մած ծառք»։

ԳՒՌ (dialectal) Կր. Մկ. մացառ «մացառ», ՆՀԲ ու-նի ռմկ. մոցառ «բազմութիւն շառաւիղաց առ արմին ծառոց», Երև. մօցէռ «արմատի կողքերից ծլած ճիւղ», Հմշ. մացառ և Զթ. միցեռ «տախտակի բարակ փուշ՝ որ մար-դու միսն է խրւում», Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութեան, 1788, էջ 85 դնում է մոզառ «кустъ, թուփ».-իսկ Ջղ. մացակ «ծառի կամ բոյսի արմատ»։

ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Հմշ. մացառլանմաք «փայտը կամ տախտակը փշփշոտիլ, ճղճըղ-ուիլ». ինչ. օտուն մացառլանմըշ։


Մացառախիտ

adj.

bushy, full of bushes, thick-tangled, brakish, briery.

· Calfa

NBHL (1)

Ընդ լեռնակողմն անջրդի ապառաժ մացառախիտ։ Իբրեւ զանդաստան մացառախիտ։ Խոպանացեալ սպառսպուռ՝ փշաբեր եւ մացառախիտ. (Յհ. կթ.։)


Մացառական, ի, աց

adj. chem. sylvic.

· Calfa


Մացառաձեւ

adj.

bushy-shaped, bushy.

· Calfa

NBHL (2)

Նման մացառաց կամ թփոց հոծութեամբ բուսելոց.

Արտեւանունս անտառախիտս մացառաձեւս. (Ոսկ. կողոս.։)


Մացառաղօղ

adj.

hidden among the bushes, sylvan, woody, rural.

· Calfa

NBHL (2)

Ղօղեալ ի մէջ մացառաց կամ խիտ տնկոց եւ բուսոց.

Զեղեգնաբնակ թփամուտ մացառաղօղ ագ աքարացն վայրենեաց. (Փարպ.։)


Մացառուտ

cf. Մացառախիտ.

· Calfa

NBHL (3)

Մացառախիտ. տնկախիտ, թփուտ. փշուտ.

Ունէր պարսպաձեւ կազմութեամբ ամրութիւն ի խիտ եւ ի խոցոտող մացառուտ փշոց. (Պիտ.։)

Հորդեցէ՛ք զհոգւոց ձերոց զճանապարհ ի մացառուտ մեղաց. (Շ. մտթ.։)


Մացառք, ռաց

s.

thicket, covert, copse, wood;
brushwood, underwood, bush, tuft;
—ք աչաց, thick eye-lashes;
սեւացուցանել թխացուցանել զ—ռսն առ բբօքն՝ ծարրօքն, to paint one's eye-lashes.

· Calfa

NBHL (5)

Միացեալ կամ մած ծառք. որ եւ Անտառ (որպէս համծառ). խիտ առ խիտ տունկք, թուփք, բոյսք եւ փուշք. եւս եւ ոստք եւ արմատք. որպէս եւ ռմկ. մոցառ ասի բազմութիւն շառաւիղաց առ արմին ծառոց.

Զուրուկս փախստեայս առնէին. որոց դադարք՝ անապատք եւ ամայիք, եւ ծածկոյթք՝ վէմք եւ մացառք. (Խոր. ՟Գ 20։)

Ամենայն օձք ընդ մացառս եւ ընդ քարածերպս մտեալ՝ մերկանան զհնութիւն իւրեանց. (Կոչ. ՟Գ։)

Ծառ որքան ի խոնարհ զմացառսն արձակէ, այնքան ամրագոյն եւ բարձրագոյն լինի. (Երզն. մտթ.։)

Յեզաբէլ պաճուճեաց զանտառս արտեւանանցն, եւ սեւացոյց թխացոյց զմացառսն առ բբօքն։ Պառաւն սեւացուցանէր զմացառս աչացն առ բբօքն ծարրօքն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Եփր. թագ.։)


Մաքառ, ի

s.

combat, fight;
wrestling;
contest, strife, litigation, quarrel, dispute.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

(սեռ. -ի) «կռիւ, վէճ, պայքար» Պղատ. տիմ. 168. որից մաքառիլ «կռուիլ» Ա. մակ. ժա. 46. Կոչ. Եւս. պտմ. մաքա-ռումն Եւս. պտմ. Յհ. կթ. մաքառող Մծբ. մաքառեցուցանել Պղատ. տիմ.։

= Ասուր. maxaru «դէմ կանգնիլ, հակա-ռակիլ, մրցիլ, թշնամու դէմ դուրս գալ». Hāxiru «մրցակից, ոսոխ, հակառակորդ», որոնց արմատն է maxru «ճակատ, առջևը, յառաջամաս», maxrū «առաջին, սկիզբ, ըս-կիզբը լինել» (Muss-Arnolt. Ass. Handwb. 525, 529, 530, 531)։-Աճ.

ՆՀԲ լծ. յն. μαχή «մարտ, կռիւ»։ Տէրվ. Altarm. 74 յն. μάχ-εεϑαι «ևռո-ուիլ», μάχαιρα «դանակ» կամ սանս. marǰ «քերել, քերթել»։ Karolides, Iλ ουγϰρ. 92 վերջինիս աւելացնում է նաև կապադովկ. μαρϰαόνω «կռուիլ»։ Հիւնք. յն. μάχομαι։ Բ. Խալաթեանց ՀԱ 1902, 398 ասուր. mahāru «դէմ, ընդ ա-ռաջ»։-Յոյն բառի ծագումը անստոյգ է. տրուած զանազան մեկնութիւնները տե՛ս Boisacq 616։

ԳՒՌ (dialectal) Սեբ. մաքառիլ «իրար հետ կըռ-ուիլ»։

ՓՈԽ (borrowing) Կապադովկ. μαρϰαόνω «կռուիլ» թւում է փոխառեալ հյ. գւռ. կոճատ *մաք ռիլ ձևից՝ շրջմամբ։

NBHL (2)

Զուսմունս եւ զմարտս բանիւք առնելով՝ հրապարակաւ եւ առանձնապէս՝ ի ձեռն մաքառի եւ դիմաբանութեան. (Պղատ. տիմ.։)

ἕρις (լծ. եւ μάχη մարտ) lis. Մաքառումն. պայքար. վէճ. հակառակութիւն.


Մաքառեցուցանեմ, ուցի

va.

cf. Մարտուցանեմ.

· Calfa

NBHL (2)

Դաստիարակել պարտ է հրահանգիւք, եւ ոչ դեղիւք զչար եւ զդժուարագոյն (ախտ) մաքառեցուցանել. (Պղատ. տիմ.։)

ἑρέθω irrito. Գրգռել ի մաքառումն.


Մաքառիմ, եցայ

vn.

to combat, to fight, to come to blows;
to wrangle, to quarrel, to dispute, to discuss, to argue.

· Calfa

NBHL (6)

Մարտ եդին, եւ սկսան մաքառել. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 46։)

Եղնգամբքն եւս մաքառիցին (կամ ցեն). (Իսիւք.։)

Այսպէս ընդ հրէայսն մաքառեսցիս. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)

Ապեղէս ծերունի մաքառեցաւ ընդ մեզ։ Ոչ այսուհետեւ հայեսցուք յայս ուսումն, եւ ոչ մաքառեսցուք վասն նորա. (Եւս. պտմ. 13։ ՟Է. 23։)

Զի՞ եւս ապա ընդ քեզ հարազատապէս մաքառեսցուք. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Ոչ միայն յանարժանս մատչի փորձութեամբ, այլեւ յարժանաւորսն մաքառի. (Երզն. մտթ.։)


Մաքառող

adj.

combating, opposing;
quarrelsome.

· Calfa

NBHL (2)

Որ մաքառի. հակառակաբան. դիմախօս. ոսոխ.

Արդ ե՛կ արա՛ ցիս, ո՛ մաքառողդ իսրայէլի։ Ե՛կ ցո՛յց դու զինչ ասես, իմաստուն մաքառող ժողովրդեանն. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)


Մաքառումն, ման

s.

cf. Մաքառ.

· Calfa

NBHL (4)

Որ խիզախէրն՝ յապշութիւն պարտեաւ ընդ մեծ մաքառումն սրբոց ճգնաւորացն. (Շար.։)

Բազում մաքառումն ընդդէմ նորա եդեալ՝ կշտամբէր. (Յհ. կթ.։)

Ի նոյն խօսսն իւր է մաքառումն մի, զոր ասացեալ է նորա մեծապէս վասն բաշխից։ Միւս եւս գիրք՝ մաքառումն ընտրանաւ։ Տեսանեմք եւ զմաքառումն գայիոսի, զի էր նա այր կորովի եւ իմաստուն բանիւ. զի արարեալ է նորա զայս գիրս մաքառման ի հռոմ քաղաքի ընդդէմ պրոկղոսեայ (մոնտանեան). (Եւս. պտմ. ՟Դ. 26։ ՟Բ. 26։ ՟Զ. 20։)

διάλεξις disputatio. Մաքառիլն. պայքար. վէճ. վիճաբանութիւն. տրամախօսութիւն առարկուածովք.


Մելանառ

s.

ink-stand.

· Calfa


Մեծաբանս բարբառել

sv.

cf. Մեծաբանիմ.

· Calfa


Մեծաբարբառ

adj. adv.

speaking loudly, stentorian, crying out, loud, noisy, clamorous, obstreperous, blustering, riotous;
aloud, loud, loudly.

· Calfa

NBHL (6)

Տունկք ի յերկիր ստորագնելոյն՝ եւ առ ի բարձունս վերընթանան մեծաբար. (Ոսկ. ի ծն. քրիստոսի.։)

Մեծաբարբառ գոչումն։ Մեծաբարբառ ձայնիւ որոտալ կամ ասել։ Մեծաբարբառ ողբով հառաչել. (Կոչ. ՟Գ։ Եղիշ. ՟Գ։ Ճ. ՟Բ.։)

Մեծաբարբառ աղաղակել, կամ գուշակել. հնչեցուցանել, լալ. (Ծն. ՟Լ՟Թ. 15։ Նար. ՟Ծ՟Բ։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։ Կոչ. ՟Դ։ Նանայ.։ Իսիւք.։)

Որդին որոտման համարձակապէս մեծաբարբառ մտանէ աւասիկ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)

μεγαλόφωνος magnisonus, altisonus. Ի ձայն մեծ բարբառեալ. մեծաձայն. բարձրաբարբառ.

Կամ իբր մ. μεγαλοφόνως magna voce, alta vel excelsa voce. Մեծաւ բարբառով. գոչմամբ. մեծաձայն. ի ձայն բարձր.


Մեծածառ

adj.

of lofty trees(wood).

· Calfa

NBHL (2)

Որոյ ծառք են մեծամեծ.

Գերմանիա ունի անտառս յոյժ մեծածառս. (Խոր. աշխարհ.։)


Մեծակառոյց

adj.

built magnificently, grand, superb, splendid, sumptuous.

· Calfa


Մեծահառաչ

adj.

sighing deeply or profoundly.

· Calfa

NBHL (2)

Ուր իցէ հառաչանք մեծ. հեծեծագին.

Հայեցաւ յերկինս մեծահառաչ ձայնիւ ասելով. (Ճ. ՟Ա.։)


Մեծապայծառ

adj.

very luminous, very bright, shining, brilliant;
sumptuous, imposing, pompous, most illustrious;
— յաղթանակ, most brilliant victory.

· Calfa

NBHL (9)

Լապտերք մեծապայծառք։ մեծապայծառ պսակ։ Մեծապայծառ ճառագայթք, եւ կամ լոյս. (Ոսկ. մտթ.։ Սեբեր.։ Շիր.։)

Ի մեծապայծառ գեղոյ. (Վեցօր.։ Մծբ.։)

Մեծապայծառ ապարանք, եկեղեցի, քաղաք. (ՃՃ.։ Փարպ.։)

Մեծապայծառ շինութիւն քաղաքաց, կամ շքեղութիւն, կամ փառաւորութիւն. (Պիտ.։)

Մեծապայծառ փառօք, կամ ծագմամբ. (Շար.։)

Մեծապայծառ վարդապետութեամբ. (Եղիշ. ՟Բ։)

Մեծապայծառ գործ, կամ փրկութիւն, կամ տօն. (Եւս. քր.։ Արշ.։ Եփր. թագ.։ Տէր Իսրայէլ. յուլ. ՟Ժ՟Գ.։)

Հռիփսիմէ հռչաակգեղ՝ մեծապայծառ վայելչութեամբ. (Շ. տաղ.։)

εὑλαμπής, εὕλαμπος splendens, fulgidus. Յոյժ պայծառ. պայծառափայլ. լուսափայլ. գեղանշոյլ. երեւելի.


Մեծափառ

adj.

majestic, glorious, august, illustrious.

· Calfa

NBHL (10)

Արտեմեայ եւ աթենայ մեծափառիցն։ Սուրբ եւ մեծափառ վկային դիոմեդեայ։ Հեղարիոն որդի հիպասայ քահանայի մեծափառի եւ պատուաւորի. (Ճ. ՟Ա. Ճ. ՟Բ. Ճ. ՟Գ.։)

Մեծափառն գրիգորիոս։ Արիստակէս մեծ քահանայապետ՝ մեծափառ հօրն փոխանորդ. (Վրդն. լս.։ Երզն. լս.։)

Ծնունդք վեհից մեծափառք. (Նար. ՟Լ՟Է։)

Ի պարծանս մեծափառ սուրբ եկեղեցւոյ. (Եղիշ. ՟Ը։)

Մեծափառ կաթուղիկէն յանի. (Սամ. երէց.։)

Մեծափառ պատիւ, կամ փարթամութեան իրք, կամ եկաւորութիւն, կամ օր. (Բուզ. ՟Դ. 20։ Պիտ.։ Սհկ. կթ. արմաւ.։ Տօնակ.։)

Մեծափառ աւետարանականս պատմութիւն. (Կլիմաք.։)

Մինչ լուսաւորքն խաւարէին, յայնժամ խաւարեալքն լուսաւորէին՝ մեծափառ պայծառացեալ. (Մեկն. ղկ.։)

Վասն նորա ունէին բազումք ի մտի մեծափառս, եւ պատշաճ կարծիս այնուհետեւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)

μεγαλόδοξος gloriosus եւ այլն. Ոյր մեծ է փառք կամ վարկ. փառաւոր յոյժ. մեծաշուք. եւ Մեծ համարեալ. մեծարգոյ. եւ Մեծաւ փառօք.


Մեծափառթամ

adj.

tremendously or excessively rich, very affluent, opulent.

· Calfa


Մեծափառութիւն, ութեան

s.

majesty, glory, celebrity.

· Calfa

NBHL (6)

Մեծափառութեան ցանկացեալ՝ յանհպելին մերձենայր փայտ ապարասանարար. (Թէոդոր. մայրագ.։)

Զժամանակիս զգալով զմեծափառութիւն։ Զմեծափառութեան փողեաց մեզ բան. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)

Հրապարակէր զսորայս մեծափառութիւն. (Արծր. ՟Ա. 14։)

Լեառն սեպուհ՝ գողգոթայի մեծափառութեամբն բարգաւաճեալ. (Երզն. լս.։)

Եկն յերուսաղէմ, եւ այլ եւս բազմութիւն ընդ իւր, որպէս թագուհոյ մեծափառութեամբ եկեալ. (Ճ. ՟Ժ.։)

μεγαλοδοξία gloria magna, gloriatio. Մեծափառն գոլ. մեծ փառք. պատիւ պանծալի. շքեղութիւն. պարծանք փառաց.


Մեղմախառն

cf. Մեղմական.

· Calfa

NBHL (3)

Բարեխառն. միջասահման, եւ անուշակ. հեզիկ.

Մեղմախառն ցրտութիւն ժամանակաց աշնայնոյ. (յորում արեգակն) սկսանի ցուցանել զմեղմախառն գնացս իւր. (Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)

Հայեցաւ ի նոսա մեղմախառն եւ քաղցրատես ակամբ. (Երզն. մտթ.։)


Մենավաճառ

s.

monopolist;
— լինել, to monopolize.

· Calfa


Մենավաճառութիւն, ութեան

s.

monopoly.

· Calfa


Մեռելակառք, ռաց

s.

hearse.

· Calfa


Մետաքսառէչ

adj.

having the warp of silk.

· Calfa

NBHL (3)

Որոյ առէչքն են ի մետաքսէ. մետաքսահիւս.

Բերէին զգոյնագոյն նարօտս պատանաց, զմետաքսառէչս եւ զոսկեթելս կերպասուցն. (Ագաթ.։)

Ագուցին նմա ... գրաստս (գրատս) սնդոյ մետաքսառէչս. (Կաղանկտ.։)


Մետաքսավաճառ, աց

s.

silk-mercer, silk dealer;
haberdasher, mercer.

· Calfa


Մետաքսավաճառութիւն, ութեան

s.

silk-trade;
mercery.

· Calfa


Մշտաբարբառ

adj.

speaking continually.

· Calfa

NBHL (2)

Որ միշտն բարբառի. անդադար ձայնիւ.

Մշտաբարբառ բարեաց բարեխօս. (Մաշտ.։)


Մշտակառոյց

adj.

very solid, firm, stable, enduring for ever.

· Calfa

NBHL (2)

Միշտ կամ հաստատուն կառուցեալ. անդրդուելի. անշարժ.

Մշտակառոյց հիմամբ անսասանելեաւ զսա հաստատէ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)


Մշտապայծառ

adj.

permanently shining, clear or luminous.

· Calfa

NBHL (6)

Լոյս մի, աստուած, մշտապայծառ՝ երեքապայծառ. (Ածաբ. նոր կիր.։)

Դու լոյս իսկ բնութեամբ, եւ արեգակն մշտապայծառ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)

Մշտապայծառ փառաց գերակայութիւն. (Խոր. վրդվռ.։)

Մշտապայծառ լուսովդ լրանլ։ Ըստ արեգակնային մշտապայծառ վսամական զարդու. (Մագ. ՟Ի՟Թ. ՟Կ՟Զ։)

Լոյսք մշտապայծառք. (Նար. կուս.։)

ἁειλαμπής semper lucens, splendens, perpetuo fulgore rutilans. Միշտ պայծառ. մշտափայլ. անաղօտ.


Մշտասառոյց

adj.

everlastingly frozen.

· Calfa

NBHL (2)

Միշտ սառուցեալ պաղեալ.

Եթէ հասցէ տեսանել զտագնապեալս մշտասառոյց՝ յեղանակս գարնան մօտ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)


Մշտավառ

adj.

always lighted or burning.

· Calfa

NBHL (5)

Միշտ վառեալ. մշտաբորբոք. անշէջ. միշտ վառած.

Մշտավառ լուսով ջահազգեաց։ Մշտավառ լուսովն ելին զհետ նորա յառագաստն յուսոյն. (Խոր. հռիփս.։)

Անշիջանելի պահեցէ՛ք զճառագայթս աստուածութեանն մշտավառ առաքինութեամբ. (Շ. ընդհանր.։)

Մշտավառ գեհեան։ Մշտավառ հրոյ անշիջանելի գեհենին. (Գր. հր.։)

Ի մշտավառ հուր առաքումն. (Սկեւռ. աղ.։)


Մշտնջենավառ

cf. Մշտավառ.

· Calfa

NBHL (1)

Զնա նզովիւք որպէս փուշ տայր յայրումն մշտնջենավառ հրոյն. (Խոր. հռիփս.։)


Definitions containing the research առ : 10000 Results

Աշուն, շնան

s.

autumn.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

Հներից Վանակ. վրդ. մեկնում է «ա-շունն՝ որ անշնչին» (Ալիշան, Հին հաւ-136)։ Նոյնը Տաթև. հարց. 197։ Ոմն Գ Կ. (Արշալ. արրտ. 1843, л 130) ա-շուն=խաշուն (խաշա՞ծ)։ Klaproth, Asia *pol. 101. հսլ. osenь «աշուն» սառի հետ։ Lagarde, Urgesch. Arm. 880 ռուս. oceнь «աշուն» ? Պատկ. Изслд. 5 սանս. ušman «ամառ»։ Muller WZKM 5, 266 գոթ. asans «հունձք»։ Տէրվ. Altarm. 50 աշուն կա-պում է արշալոյս բառի հետ, իբր յե-տին, մութ, տխուր եղանակ. տե՛ս

Արշալոյս։ Հիւնք. շուն բառից։ Հալա-հեան, Արևելք 1893 նոյ՛՛ 10 հաջիլ բառից։ Հիւբշ. 433 մերժում է միաց-նեւ ռոթ. asans, հսլ. jaseni = ռուս. oceнь, պրուս. assanis հոմանիշների հետ։ Patrubány IF 14, 54 և ՀԱ 1907, 305 *ku 6 «ուռչիլ, աճիլ» արմատից, եբր *akikuuont «պտղաբեր» նախաձե-վից, հմմտ. սանս. štšuš «տղայ», յն. αἰϰος «ուժ» ևն։ Pedersen, Հայ. դրիլեզ. 158 հյ. աճիլ բայից՝ ուն մասնիկով, հմմտ. լտ. auctumnus, Lidén, Յուշարձ. 387-8 հւ. հասանիլ բայի հետ՝ իբրև «հասուն»։ Պատահական նմանութիւն ունի եբր. [hebrew word] əšun, «ժամանակ»։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Սեբ. Սլմ. Վն. աշուն, Ախց. Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Սլմ. Սչ. Ջղ. Տփ. աշունք, Տիգ. mշուն, Ոզմ. ա՛շօն, Ակն. աշիւն, Հճ. էշունք, Զթ. էշօնք, էշոնք։ Նոր բառեր են աշնանահաս, աշնցան, աշունքենի, աշնավար, աշնահաւք աշնուկ, աշունքանալ ևն։

NBHL (3)

Ամառն յաշուն (փոխի), եւ աշուն ի ձմեռն. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)

Յառաջ քան զաշունն ի ջերին տեղիս ի ձմերոց երթալոյ. (Եզնիկ.։)

Յաշնան յեղանակի։ Ի լինել աշնան. (Մխ. առակ.։)


Աշտանակ, աց

s.

candle-stick.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «շամդան, մոմակայ» ՍԳր. Ագաթ. որից աշտանակազարդ Անան. եկեղ. աշտանակակիր Նար. մծբ. աշտանա-կամազ «մազերը վեր տնկւած» Ոսկ. ես. աշտանակել «արիութեամբ ձիու վրայ զատ-կել նստիլ» Խոր. Պտմ. աղէքս. Յհ. կթ. վեր-ջին երկու բառերը ցոյց են տալիս «ցցուելու, կանգնելու» գաղափարը, որ յառաջացած է փոխաբերաբար։

ՆՀԲ լծ. հյ. ոստնուլ, ոստ, թրք. իւսթ «վերքն», յն. լտ. իսդա՛մէ, սդօ՜, արս. իսդատէն «կանգնիլ» ևն. որից նաև աշ-տարակ (տե՛ս ոստ բառի. տակ)։ Հիւնք. պրս. իւշթիւր «ուղտ» բառից դնում է աշտանակ և աշտարակ։

NBHL (1)

Ի վերայ ոսկոյ աշտանակաց։ Լապտերօք վառելովք, եւ աշտանակօք բորբոքելովք. (Ագաթ.։)


Աշտարակ, աց

s.

tower;
donjon;
watch-tower.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Չթ. աշդարօգ «բերդ». իսկ Պլ. կայ միայն «Գիտես թէ աշդարագն ենք» դար-ձուածի մէջ, որ գործածւում է խառնակ հա-ւաքոյթների համար, ուր մեծ անկարգութիւն է տիրում (ակնարկութիւն Բաբելոնի աշտա-րակաշինութեան)։

NBHL (1)

Շինեսցուք մեզ քաղաք եւ աշտարակ։ Աշտարակ մի էր հզօր ի մէջ քաղաքին, եւ փախեան անդր ամենայն արք եւ կանայք։ Ի վերայ ամենայն աշտարակաց բարձրացելոց։ Կանգնեցից զաշտարակս քո յասպիս։ Զաշտարակս բերդին հրձիգ առնէին։ Աշտարակ հզօր յերեսաց թշնամւոյն. եւ այլն։


Աշտեայ, էի, էից

s.

pike;
javelin, dart, lance.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի հլ. սեռ. աշտէի ևն) «հեռուից նետելու կարճ նիզակ» Երգ. դ. 4. Ա. մնառ. ժբ. 8. Նիւս. երգ. Արծր. յետնաբար ունինք նաև աշտէ Խոր. աշտէն Լծ. նար. ձևերը. հո-լովեալ ձևերից ոմանք էլ, ինչպէս սեռ. աշ-տէի, գրծ. աշտէիւք ևն, յետին վկայութեանց մէջ կարող են ուղ. աշտէ ձևից յառաջացած լինել։ Աշտէն ձևի հետ միանում է աշտեան։ Ածանցման մէջ ունինք աշտենաւոր Եփր. վկ արև. 71, Մամիկ. 23, Ճառընտ. աշտէաւռ Մխ. այրիվ. էջ 11. ուրիշ ձև չկայ։

= Հպրս. և զնդ. aršti-, սանս. ršti «նի-ղակ». կայնաև պհլ. aršt (Horn, Grdr. էջ 266), բայց սա պարզապէս զնդ. բառի տա-ռադարձութիւնն է. հպրս. aršti-ձևը պիտի տար պհլ. *ašt, որից հյ. *աշտ և -եայ վեր-ջաւորութեամբ աշտեայ (հմմտ. բազէ)։ Հպրս. aršti-ձևի մօտ կար նաև *ršti-ձե-վը, որից ծագում է պրս. [arabic word] xišt «նի-ղակ, տէգ» և սրանից էլ հյ. խիշտ, խըշ-տաւոր։ Այս իրանեան ձևերից են նաև քրդ. [arabic word] heš «տէգ, մական» և ավար. աշթի քկացին, տապար»։-Հիւբշ. 102, 510։

ՆՀԲ և Հիւնք. դնում են լծ. լտ. hasta, թրք. (իմա՛ պրս.) xišt։ Peterm. 21 լտ. hasta։ Justi, Zendsp. 43 զնդ. ašta և սանս. ašta։ Տե՛ս և Pictet 1, 199 և 2, 209 ըստ Lag. Arm. Stud. § 147, Muller WZKM 9. 38Ո և 10, 353 ուղիղ է մեկնում, բայց մեր բա-ռի -եայ վերջաւորութիւնը բացատրելու համար՝ ենթադրում է թէ պհլ. բառը նախ անցած լինի ասորերէնի *aštā, *aštāyā ձևով և այստեղից էլ անցած հայերէնի։ Բայց այսպիսի ասորի բառ չկայ։ Jensen ՀԱ 1904, 184 զտնելով հառ..tai կամ ...tia «տէգ» ձևով մի բառ՝ ենթադրում է, որ հայ բառը բնիկ է և ո՛չ փոխառութիւն։ Պատահական

NBHL (1)

Ամենայն աշտեայք զօրաւորաց (կամ նետք սպառազինաց). (Երգ. ՟Դ. 4։ Նիւս. երգ.։)


Աշտուճ

adj.

dry;
— հաց, dry bread.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

. ը հլ. ասւում է միայն աշտուճ հաց պարզ՝ «ցամաք հաց» Ոսկ. մ. բ. 23 և ես. Եւագր. Կանոն. գրուած է նաև աշոտուչ Տաթև. ձմ. իբ. աստուճ Սասն. 34, Վրք. հռ. Բ. 386. Ուռպ. (այս ձևը թէև յետնաբար ա-ւանռուած, բայց նախնականն է. տե՛ս աս-տիճան բառի տակ). ածանցմամբ ունինք աշտիճագոյն (առանց սղման) Եւագր. աշտ-ճակեր Եփր. վկ. արև. (=Սոփերք Ի, 147) կամ աստճակեր Եփր. վկ. արև. 86 (սրղ-մամբ)։

ՆՀԲ լծ. յն. ἀσιτος «անկերակուր», ի-տալ. asciutto «չոր, ցամաք»։ Հիւնք. աստիճան բառից։

NBHL (1)

Իսկ ի բառս գաղիանոսի Ստեփ. լեհ. ընթերցեալ ԱՇՏԻՊ՝ մեկնէ Ձաւար. պուլղուր։


Ապաժոյժ, ժուժաւ

adj. s.

intolerable, rinsufferable, insupportable;
menses;
blood, river or shedding of blood;
տապալիլ յարիւն յ—, յ— թաւալիլ, յարիւն եւ յ— համակիլ, արեամբ եւ ապաժուժաւ թաւալիլ, to be bloody, stained with blood;
ընդ քիրտն եւ ընդ — գալ, ընդ քիրտն եւ ընդ — գալ, to sweat blood and water, to make great force, to fatigue on'es self to death;
— բերումն, intemperateness, violence.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «արիւն, մանաւանդ թափուած արիւն» Վկ. արև. 119. Ոսկ. մ. բ. 10. Մարութ. Եփր. մատ. բ. 305. Եղիշ. է. էջ 96. Խոր. Լաստ. Իգնատ. ղկ. 241. Արծր «օրէնք կանանց» Վրդն. ծն. որից ապաժու-ժախոն «արիւնարբու» Թէոդ. մայրագ. սո-վորաբար գործածւում է արիւն բառի հետ միասին. ինչ. արեամբ և ապաժուժաւ թա-թաւեալ ևն։-Սխալ ստուգաբանութեամբ յետնաբար համարուած է անտանելի, ան-ժուժալի» (օր.՝ յապաժոյժ տանջանսն). Բառ. երեմ. էջ 26 ունի ապաժուժել «զրկել կամ հանել»։

NBHL (4)

Առաւել ըստ հյ. ոճոյ. Արիւն յորդ կամ հեղեալ, կամ յորդութիւն արեան, կամ անըմբերելի տեսիլ արեան, եւ շարաւոյ եւ արիւնախառն իրաց. զի ուր ըստ յն. ասի Արիւնաշաղախ, ի մեզ դնի ԱՐԻՒՆ եւ ԱՊԱԺՈՅԺ՝ ուրոյն ուրոյն.

Բազում վէրս ի յանձն առեալ, եւ յարիւն եւ յապաժոյժ (յն. մի բառ) համակեալ։ Քարիւ ոք վէր ի գլուխ առեալ, արեամբ եւ ապաժուժամ (յն. մի բար) թաթաւեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)

Ցուցանել հնազանդութիւն հպատակութեամբ մինչ յարիւն եւ յապաժոյժ։ Յարիւն եւ յապաժոյժ առաքինաբար զանձինս եդեալ. (Արծր. ՟Բ. 2։ ՟Դ. 11։)

Սառայ դարձայ յապաժոյժ արեան չորացեալ արգանդով. (Վրդն. ծն.։)


Ապալեր

adj.

desert, uncultivated.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ամաւի. անշէն թափուր». առաջին ձևը՝ որ լաւագոյնն է ե-րևում, ունին Պիտ. Կղկնտ. իսկ երկրորդը, որ լերկ բառից ազդուած է թւում, ունին Փիլ. տես. 23. Անան. եկեղ. Շ. ա. յհ. իը. Օրբ.։

ՆՀԲ լերկ բառի՛ց։ Peterm. 82 ուղղա-գոյնը համարում է ապալիր, իբր «ոչ լցեալ, թափուր»։ Հիւնք. լինել բայի լե՛ր հրամայականից։ Թիրեաքեան. Ա. րիահայ բռ. 45 ապ--պրս. ❇ lar «յոր-դառատ ջուր», որով ապալեր «անջուր»։

NBHL (1)

Անբեր եւ լերկ. աւերակ. ամայի. անապատ. ապառաժուտ, եւ անկոխ. անբաժ. անմասն.


Ապալերկ

cf. Ապալեր.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ամաւի. անշէն թափուր». առաջին ձևը՝ որ լաւագոյնն է ե-րևում, ունին Պիտ. Կղկնտ. իսկ երկրորդը, որ լերկ բառից ազդուած է թւում, ունին Փիլ. տես. 23. Անան. եկեղ. Շ. ա. յհ. իը. Օրբ.։

ՆՀԲ լերկ բառի՛ց։ Peterm. 82 ուղղա-գոյնը համարում է ապալիր, իբր «ոչ լցեալ, թափուր»։ Հիւնք. լինել բայի լե՛ր հրամայականից։ Թիրեաքեան. Ա. րիահայ բռ. 45 ապ--պրս. ❇ lar «յոր-դառատ ջուր», որով ապալեր «անջուր»։

NBHL (1)

Անբեր եւ լերկ. աւերակ. ամայի. անապատ. ապառաժուտ, եւ անկոխ. անբաժ. անմասն.


Ապական, ի, աց

adj.

corrupted, corruptive.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ապականուած» Արծր. (այդ աոմատական ձևով ուրիշ տեղ ռործածուած չէ). որից ապականել «անհետացնել, ջնջել, մէջտեղից վերացնել. 2. խանգարեւ. մնա-սել, աւրել, փհացնել. 3. կեղտոտել. 4. պըղ-ծել զկոյս. 5. (կրաւ) հրակէզ լինել, կրակով այրիլ» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. ապականացու Ա. պետ. ա. 18. ապականիչ ՍԳր. Ագաթ. ա-պականութիւն ՍԳր. Ագաթ. անապական Ա-գաթ. ևն։ Նոր գրականում գործածւում է Արմատական բառարան-15 միայն «կեղտոտել» իմաստով և նիւթական կամ բարոյական առումով։

ՆՀԲ և ՋԲ? ապ և ակն բառերից, իբր «բառնալ և աներևոյթ առնել յաչաց»։ Lagarde, Gesam. Abhd. 298 khan «փորել» արմատից, որից նաև վևան-դել։ Պատկանեան, Փորձ 1880 մարտ, էջ 84 և Maтepiaль I. 6 ա բացասակա-նով պրս. [arabic word] pāk «մաքուր» բառից, իբր «անմաքուր»։ Տէրվ. Նախալ. 24 ապա+ակն։ Հիւնք. ապ+ակն, ինչ. յն. ἀφανιζω «աներևոյթ դարձնել, ջըն-ջել, կորցնել, հեռացնել, մթագնել». կազմուած a բացասականով φαίνω «ե-րևիլ» բայից։ Հիւբշ. 413 խորհրդածե-լով Lagarde-ի համեմատութեան վրայ՝ կասկած է յայտնում, որ գուցէ բառս ի-րանեանից փոխառեալ լինի, իբրև պհլ, *apakanēm? Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 49 պրս. ab «ջուր»+կան մասնիկով. իբր թէ «մէջը ջուր խառնել»։

NBHL (2)

Ապականեալ վարուք, եղծ զեղծ, անառակ. եւ Ապականիչ, վնասակար.

Սարդանապաղոս անառակութեամբ զեղծ եւ ապական յիրս թագաւորութեանն եղեալ. (Արծր. ՟Ա. 4։)


Ապակի, կւոյ, կեաց

s.

glass;
drinking-glass;
bottle;
— պատուհանաց, window-glass.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(-ւոյ, եաց) «ապակի, շուշա» Յոբ. իը. 17. Յայտ. իա. 18. Պղատ. տիմ. Յհ. կթ. «շիշ, սրուակ» Եզն. «գինու բաժակ» Վրք. հց. ա. 580. նոյն բառն է նաև ապիկի «ապակի, շուշա կամ ուլունք» Խոսր. պտրգ. Վստկ. 92. 116. Եփր. արմաւ. 56. «արիւն առնելու սրուակ» Մխ. բժշ. 29. «օնարակ» Բժշ. Վստկ. ածանցման մէջ մտնում է երեք ձևով. I. ապակա-, ինչ. ապակագործ Վրք. հց. ապակագործութիւն Ագաթ. Սահմ. ապա-կատարազ Մագ. 2. ապակե-, ինչ. ապակե-ղէն Ոսկ. ա. տիմ. Ագաթ. Յալտ. ռ. 6 ա-պակեակ Վրք. հց. բ. 66. 3. ապակէ-, ինչ. ապակէգործ Յայսմ. ապակէգործութիւն Սահմ., Իսկ ապիկի ձևից ունինք ապիկած «ջնարակած» Վստկ. ապիկէգործութիւն Մխ. բժշ. ապիկեղէն Յայսմ. սեպ. 20. նաև ապի-կոյ փրփուր, ապիկու խոտ բոյսերը. Բժշ. Նոր գրականում ընդունուած է միայն ապա-կի «շուշա» (բարդութեան մէջ ապակե-) և ապիկի «ջնարակ»։ Նոր բառեր են ապակեայ, ապակեփեղկ, ապակեդուռ, ապակեխոտ, կրկնապակի, ճենապակի ևն։

-Իռանեան փոխառութիւն է. հմմտ. առս. [arabic word] ābgīna «ապակի, շիշ», նոր պհլ. ay-ginak «սնդիկ կամ հայելի», āwginakino «բիւրեղեայ». իրանեաններից փոխառութիւն են նաև չերքէզ. abkos «սրուակ, բաժակ», Apku «սրուակ», կաբ. abgi «շիշ»։ Այս բո-լորը ծագում են զնդ. āp-, հպրս. api-, պրս. [arabic word] ab «ջուր» բառից, ինչպէս որ ունինք ա-րաբ. [arabic word] māvlyya «հայելի»՝ ծագած [arabic word] má «ջուր» բառից։-Հիւբշ. 1Ս3։

Առաջին անգամ ուղիո մեկնեց ԳԴ. Նոյնը յետոյ ՆՀԲ։ Lagarde, Urgesch. 28 սկիհ բառի հետ։ Patrubány SA 1, 222 համեմատում է հունգ. üveg «բաժակ, գաւաթ», օսս. aWg։

NBHL (2)

պ. ապկիւն, ապկիւնէ, ապկինէ, այսինքն ջրագոյն. ὐάλος. vitrum. Նիւթ թափանցիկ եւ փայլուն՝ դիւրաբեկ եւ հալելի. եւ ամենայն անօթ կամ հայելի կազմեալ ի նիւթոյ անտի. որոյ ազնիւն է սառնատեսակ. ապիկի.

Ոչ զուգեսցի ընդ նմա ոսկի եւ ապակի։ Նման սուրբ եւ սպիտակ ապակւոյ։ Որպէս զապակի պայծառ. (Յոբ. ՟Ի՟Ը. 17։ Յայտ. ՟Ի՟Ա. 18. 21։)


Ապահարզան, ի

s.

repudiation, divorce;
գիր՝ թուղթ ապահարզանի, act of divorce.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. զնդ. apaharəzana «արձակում», որ կազմուած է apa մասնիկով harəz «արձակել, ձգել, թող-նել» արմատից= հիւս. մանիքէական պհլ. hyrz (hirz) «թո՛ղ, ձգէ՛», պրս. hilem «թող-նեմ». հմմտ. նաև նոյն արմատից՝ սանս. apasarǰana-«լքում, բաշխում, հոգին ա-ւանդել», զնդ. viš-harəzana-, apanharsti-«պատիժը ներել», սանս. apasršta «յետ քաշուած», սոգդ. pγ'rš «անջատուրը»։ Բա-ռիս հոմանիշ է հյ. արձակում. հմմտ. Մտթ. ե. 31 զարձակմանն=յն. ἀπυστήσιον։-Հիւբշ. 104։

ՆՀԲ «իբրու մեկնիլ ի հարազատ առնէ կամ ի հարսնէ»։ Տէրվ. Մասիս, 1882 օգոստ' 18 օտար փոխառութիւն է՝ իբր ապա+հարզան, ինչպէս կայ համ-հարզ. երկուսն էլ կազմուած են նոյն հարզ բառից, ուր հար մասնիկ է, զա, զան «ծնիլ», հմմտ. ազն, ազանց, որով բառը բուն նշանակում է «ոչ-համա-հարզ, օտար համարելն զկին»։ Նոյնը նաև Տէրվ. Լեզու, էջ 155-6, ուր այս հարց ձևը կցւում է հարս, հարճ բառե-րին։ Հիւնք. հարսն, հարսան-իք բառից կամ յն. απογωρίζω «բաժանուիլ»։ Ու-ղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 222։

NBHL (1)

ԱՊԱՀԱՐԱԶԱՆ ԱՊԱՀԱՐԶԱՆ, ἁποστάσιον. repudium. Արձակումն կնոջ յառնէ ըստ կերպի հին օրինաց, կամ այլազգեաց. (իբրու մեկնիլ ի հարազատ առնէ կամ ի հարսնէ). cf. ԱՐՁԱԿՈՒՄՆ.


Ապարահ, ից

cf. Ապահար.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի հլ. «տեռատես, ամսական հոսում ունեցող» Ես. կդ. 6, Եզեկ. ժը. 6, լզ. 17. «տեռատեսութիւն, ամսական հո-սում» Կոչ. 117. Ոսկ. կողոս, 659. որից ա-պարահանոց «ճեմիշ, արտաքնոց» (այս բա-ռը գործածուած է Դ. թագ. ժ. 27՝ լուսանցքի վրայ), ապարահութիւն Եփր. ծն. էջ 79. ա-պարահիտ «տեռատես» Գէ. ես. ապարահեղ «արտաքնոց» Բուզ. ե. 35 (այսպէս ուղղեց Նորայր այս բառը՝ Բուզանդի յապարահէ-զանց առնելոյ դարձուածը սրբագրելով յա-պարահեղ անցանելոյ «արտաքնոց երթալու». տե՛ս Կորիւն վրդ. և նորին թրգմ. էջ 446). յապարահեղն երթալ «արտաքնոց երթալ», զապարահեղին պետս (ճարել) «բնական պէտքը հոգալ», ապարահեղք «կղկղանք». վերջին երեքը գործ է ածում Ոսկ. կող. 572, 604, 696 (յն. ունի ἀποπατέω «կղկղել». ի-մաստի ճշտումը կատարեց Վարդանեան, ՀԱ 1911, 500, մերժելով Նորայրի (անդ) տուած նշանակութիւնը, որ է «միզել, մէզ»)։ Բառս գրուած է նաև ապարախ, ապահար Գնձ. Կանոն. Սարգ. ա. պետր. դ (էջ 316). որից ապահարել Կանոն. ապահարիտ Մաշտ. ա-պահարութիւն Կանոն.։ Նախնական իմաստն է եղել «ջրի ճանապարհ», ինչպէս ցոյց է տալիս Հաճնոյ գաւառականը, ուր ունինք ապառահ «ջրի խողովակ» (ըստ Թէրզեան, Ամէն. տարեց, 1924, էջ 197)։ Նոյն են նաև Աստ. աբրահ «ջաղացքի վաքը» (հաղորդեց Մ. Աբեղեան) և Սլմ. աբրա «վաքի թումբը» (հաղորդեց Սեդրակ Բարխուդարեան)։ Ըստ այսմ բառը փոխառեալ է՝

= պհլ. āp «ջուր»+ ras (կարդա՛ rah) «ճանապարհ» բառերից, իբր պրս. [arabic word] abrāh «ջրի անցք, ջրմուղ»։ (Նկատելի է ռահ, բարդութեան մէջ դարձած րահ, ճիշտ ինչպէս ռազմ բառի մէջ րազմ, որից պա-տերազմ)։ Բառիս ստուգաբանութիւնը ցոյց է տալիս, որ հին հայոց մէջ արտաքնոցները շինուած էին ջրի անցքի վրայ, ինչ որ հաս-տատում են նաև ճեմիշ և չաշմակ բառեռո (տե՛ս անդ)։ Հմմտ. նաև պրս. [arabic word] ābxā-na «արտաքնոց» (բուն «ջըտուն»)։ Սրա-նից բնականաբար հետևում է նաև որ արե-վելեան լուացումը հին հայոց էլ սովորու-թիւնն էր։ Ուրեմն կարող ենք այս մտքով հասկանալ Եզն. էջ 16 «կամ զջուրս՝ զոր հա-նապազն ըմպեմք... և զներքին և զարտաքին աղտեղութիւնս մեր նոքօք սրբեմք»։-Աճ.

ՆՀԲ և Հիւնք. բառիս ուղղագոյն ձևը հա-մարում են ապարահ, իսկ Տէրվիշ. Մա-սիս 1882, օգոստ'' 18 բուն ձևը դնում է ապահար։ ՆՀԲ մեկնում է «Ըստ եբր. ապարահ է անցք (եբր. [hebrew word] և արաբ. [arabic word] brh «անցնիլ»), իսկ յն. άπόῤρεω «բացահոսիլ, բղխիլ», առուիւ կամ հուռ հուռ վազել»։ Canini, Et. etym. 56 յն. ἀβροτονον «մի տեսակ բոյս, ֆրանս. aurone»։ Հիւնք. հրապարակ բառից։ Հիւբշ. 103 կարծում է որ իրանեան փո-խառութիւն է, սակայն համեմատելի ձևեր չի նշանակում։ Ուղիղ մեկնեց նախ Ա. Խաչատրեան (անձնական)՝ պրս. [arabic word] abrah «անցք ջրոյ», որ ձևաւորում և հաստատում եմ վերի եղանակով։ Այս-պէս նաև Թիրեաքեան ՀԱ 1914, 55, որ ապարահ դնում է =պրս. āb-rah և սրանից ապարահեղ, իբր ապահեղ «դուրս հոսած», որի մէջ աւելորդաբար պահուած է rah։-Կարող է լինել՝ որ

բառս իրօք պրս. [arabic word] ab, հպրս. և պհլ. äp «ջուր» բառից ձևացած լինի. հմմտ պրս. [arabic word] abxāna «ջրի շտեմարան. 2. արտաքնոց», [arabic word] abdan «ջուր կե-ցած տեղ. 2. միզափամփուշտ», [arabic word] ābrēz «ջրհեղ. 2. արտաքնոց», [arabic word] ābdastxāna «լուացուելու տեղ. 2. ար-տաքնոց», հյ. ջրվաթ «մէղ» և ջուր թա-փել «միզել»։

NBHL (2)

ἁποκαθήμενη. menstruata. որ գրի եւ ԱՊԱՐԱԽ, եւ ԱՊԱՀԱՐ. (ըստ եբր. ապարահ, է անցք. իսկ յն. աբօ՛րրէօ, բացահոսիլ. բղխել. առուիւ կամ հուռ հուռ վազել. Դաշտան. կին ախտացեալ բղխմամբ աւելորդ արեան՝ ամսոյ յամիս. տեռատես. ամիսը կամ ամսականը բռնած.

Ինքն (վարազդատ) յարուցեալ ի սեղանոյն իբրեւ յապարահէ զանց առնելոյ պատճառաւ. (Բուզ. ՟Ե. 35.)


Ապարասան, ի, ից

adj.

unbridled, unrestrained, licentious, insolent, impudent

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

-Փոխառեալ է պհլ. *apērasan=պրս. bērasan «անսանձ» ձևից. բառը կարող էր նաև հայոց մէջ կազմուած լինել ապ-սա ցասականով և *արասան կամ երասան բա-ռով. բայց որովհետև հայերէնում չունինք արասան ձևը և կայ միայն առասան «չուան» նշանակութեամբ, ուստի ամբողջովին ի-րանեանից առնուած է։-Աճ.

Նախ ՀՀԲ և յետոյ միւսները, ինչպէս ՆՀԲ, ՋԲ, Peterm. 77, 260 ապ բացա-սականով երասան բառից։ Windisch. 1Չ սանս. raemi բառի հետ։ Նախորդ ձևով է նաև Հիւբշ. 102 և 148։

NBHL (1)

ἁφηνιαστής. effrenis, habenasnon admittens, ἁμείλικτος, αὑθάδης, ὡμός, implacabilis, insolens, immanis. որ եւ ԱՊԵՐԱՍԱՆ. Աներասան. անսանձ. սանձակոտոր. նմանութեամբ՝ Ըմբոստ. անհաւան. ընդվզեալ. խեռ. յանդուգն. անողոքելի. ապառում.


Ապաւանդակ, աց

s.

cord, string, line.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Փոխառեալ է իրանեանից. մայր ձևը կո-րած է, բայց նրա գոյութիւնը հաստատում է սանս. unabandha-«կապ, չուան», bandh «կապել» արմատից։-Հիւբշ. 105։

Lagarde, Urgesch. 417 bandh «կապել արմատից։ Վերի մեկնութիւնը տւաւ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 139։ Հիւնք. ἀπο-βάτρα բառից, որ չգիտէ Bailly (թեր-ևս իմա ἀποβαβρα «նաւից դուրս գալու կամուրջ»)։

NBHL (1)

σχοινίον, κάλως. funis, rudens. Չուան. առասան. պարան. լար, մանաւանդ վրանաց. իփ, րէսէն, գըննապ, հալաթ.


Ապաւէն, ւինաց

s.

asylum, refuge, retreat;
confidence, assurance.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(սեռ. ի. ըստ ՆՀԲ ի-ա հլ.) «ա-պաստան, օգնական. 2. պատսպարան. ա-պաստանելու տեղ» ՍԳր. Խոր. Լմբ. սղ. Նար. որից ապաւինիլ ՍԳր. ապաւինութիւն ՍԳր. ապաւինել (այսինքն ապաւինեցուցանել) Եփր. բ. թես. անապաւէն «առանց ապաւէնի» Արշ. Նար.։

NBHL (2)

Թէ զդիմեալս առ քեզ ընկալցիս, ապաւէն ես. (Նար. ՟Հ՟Զ։)

Ապաւէն առնելով իւրեանց զբնակիչս սիմն կոչեցեալ լերինա. (Խոր. ՟Բ. 81։)


Ապենիազ

adj.

cf. Աննիազ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(գրուած նաև ապէնիաց) «անկարօտ, մարդու կարօտութիւն չունեցող» Ոսկ. յհ. ա. 9. Ագաթ. Ճառընտ. Նար. 148. «անսպառ, անվերջանալի» Նար. առաք. 434. Երզն. քեր.։

= Պհլ. apênlyāz «անկարօտ», պազենդ. awenуaz, պրս. [arabic word] bē-niyaz «աննիազ, անկարօտ», bē-nlyāzi«անկարօտութիւն». բո-լորն էլ կազմուած են niyaz «պակասութիւն, պակաս, կարօտ» բառից'apē, awē, bē=ապե-բացասականով, որի հայերէն ձևից կազ-մուած է մեր մէջ հոմանիշ աննիազ բառը։-Հիւբշ. 105։

NBHL (3)

Մասնիկ բաղադրիչ, եւ նախդիր բացառականի՝ ըստ հյ. ἁπό, ἁπ’. ab, a. պրս. պի հյ. Ան. ի բաց. բաց. տար. ի. յ.

Ինքեանք կարօտ են. իսկ աստուած լի՝ առատ, եւ ապենիազ, եւ առանց կարօտութեան։ Ոչ վասն պիտոյից իւրոց, զի անանքատ՝ անկարօտ եւ ապենիազ է աստուածութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)

Ապէնիազ պարգեւօք. (Նար. առաք.։)


Ապիմակ

adj.

cf. Անզգամ;
յապիմակս, cf. Անզգամաբար.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

. մէկ անգամ գործածուած է Եզնիկի մէջ. «Ջորդիս կամ զծառայս յապի-մակս և ստահակս յօժարեցուցանիցէ հանեւ» (էշ 269)։ ՆՀԲ և ՋԲ մեկնում են բառս «ան-վերակացու, անգլուխ, ինքնագլուխ, անըզ-գամ, խեռ», ԱԲ «անխելք, անզգամ». Վար-դանեան ՀԱ 1913, 560=Բառաքնն. դիտ. Բ. 20 ուղղում է ապիկամ. «անկամ, ծոյլ, թոյլ», որով բառս կդառնայ

=փոխառեալ պհլ. apē-kām, պրս. [arabic word] bēkām «անկամ» ձևից (կազմուած kām «եամք» բառից՝ apē=bē բացասականով)։-Ոջ

ՆՀԲ «ի ձայնէս մակ, այսինքն ի վերայ, կամ որպէս անիմայ»։ Հիւնք. ապ բա-ցասականով իմանալ բայից. (այս մեկ-նութիւնը սխալ է, որովհետև իմանալ բայը ածանցների վերջում դառնում է եմայ, իմաց, իմաստ, բայց ո՛չ բնաւ իմակ)։

NBHL (1)

Զորդիս կամ զծառայս յապիմակս եւ ստահակս յօժարեցուցանիցէ հանել. (Եզնիկ.։)


Ապիրատ, ից

adj.

wicked, iniquitous, rascally, roguish, flagitious.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Պհլ. apēdāt «անիրաւ, անարդար»> պրս. [arabic word] bē̄dād նոյն նշ., որից պհլ. apādātih, պազենդ. awēdādī, պրս. [arabic word] bēdādi «անարդարութիւն». հայերէնը ծա-գում է պհլ. *apēδāt ձևից, որ ցոյց է տալիս արդէն նորագիւտ սոզդ. apδāte «անարդա-րապէս»։ Բոլորն էլ ծագում են dāt, dād «դատ, արդարութիւն» բառից, apē>awē> Եê. =ապ-բացասականով-Հիւբշ. 105։

ՆՀԲ «հայ. իր, իրաւունք և լծ. ընդ այլ և այլ ձայնս այլոց ազգաց»։ Հիւնք. յն. Ἀπεὶρατος «անփորձ»։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 58 պհլ. avirād և պրս bi-rād «անազնիւ» բառից։

NBHL (1)

Որ ապիրատս խօսին առ ի կորուստ բազմաց. (Յճխ. ՟Ի։)


Ատակ

adj.

clever, capable;
— լինել, to be capable, cf. Ատակել.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՀՀԲ, անհոլով ըստ ՆՀԲ) «կարող, ընդունակ, ձեռնհաս» Եւս. քր. ա. 65. Սեբեր. բ. գ. Ոսկ. Եբր. է. ոչ էր ա-տակ նմա «ժամանակ չունէր» Պտմ. վր. 73. որից ատակել «կարենալ, ժամանակը բաւել միջոց ունենալ» Փիլ. Խոր. ատիկել նոյն նշ. Վրք. հց. ա. 509. Վրդն. առ. 309. անա-տակ «անկարող, անճարակ» Վրք. հց.։

= Պհլ. *atak «կարող» բառից, որ յառա-ջանում է *ati-tavaka->*atavaka ձևից և որ երևան եկաւ մանիք. պհլ. *'δwγ «կարող» ձևով. կազմուած է tu, tav «զօրել, կարո-ղանալ» արմատից (ընդարձակ տե՛ս թաւ բառի տակ)։ Բառիս կազմութեան և v ձայ-նի սղման համար հմմտ. պհլ. astānak «թուլութիւն, տկարութիւն» <*us-tāvana-«անուժ», attān<*ati-tā̄vana «ուժեղ, կարող, ընդունակ», stav «տկար»<*us-tavah «ու-ժից զուրկ» պրս. sutūh «նեղասրտեալ և ձանձրացեալ»<*us-tava-ϑa, պրս. [arabic word] kó-tāh «կարճ, տկար»<*kauta-tāva-ϑa և վեր-ջապես պրս. mī tuvānam «կարող եմ» >ժող. mi tūnam.

Հներից Վանակ. հաւատ. արմատը դը-նույմ է ատ. որով հաւատ բառի մեկնու-թեան մէջ ասում է. «Հաւատն լոյս, հաւն սկիզբն, և ատն՝ զօրութիւն գործոյ»։ ՆՀԲ լծ. տոկ, տոկուն և թրք. հաթտ (ի-մա՛ արաբ. hadd «սահման, համառձա-կութիւն»). վերջին համեմատութիւն ռռած է աւօտ բառի տակ։ Goscheς22 հա մեմատում է փռիւգ. Aδαγεοῦ ❇eus Hermaphroditus' աստուածութեան հետ, որի անունը աւանդում է Հեսիքիոս, Go-šche գտնում է, որ «Աստուած նշանա-կութիւնը յարմար է համեմատելու «կա-րող» իմաստի հետ»։ Bötticher, Arica

31 ատակել, փռիւգ. attaqus «բուծ» և պրս. takka ձևերը իրար հետ է համե-մառում։ Laqarde. Urgesch. 312 արմա-տը դնում է tak։ Հիւբշ. 110 մերժում է կցել պհլ. tag (=tak) «զօրեղ, քաջ» բա-ռին։ Հիւնք. տակ, յատակ բառից։ Bar-tholomae IF38 (1917-20), էջ 47 փո-խառեալ է դնում միջին իրան. *attāk «կարող» մի ձևից, իբր < *ati-tauāk։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 73 պրս. [arabic word] tak «յատակ, բուն, հիմ» բառից, իբր թէ «բանիբուն»։ Ուղիղ մեկնութիւնը, որ ենթադոել էր Bartholomae IF 38, 47, վերի ձևով լրացրեց Nyberg, Hilfsbuch 2, 24 և 208, Meillet BSI. л 10а. 46 տալիս է նորագիւտ *'δwγ ձևը, որ կարդում է ätavaka-։

NBHL (3)

Ոչ զի չիցէ ատակ վերին թագաւորութեան առնուլ վրէժս։ Չէ ատակ ասել. (Սեբեր. ՟Բ. ՟Գ։)

Իսկ ՛ԶԱՏԱԿ, ՛ՅԱՏԱԿՍ. այսինքն Զյատակ, Ի յատակս. տե՛ս ի տառն Յ։

Պարսից թագաւորն պատերազմէր ընդ հնդկացն եւ ընդ սիդացոց եւ ընդ հաբաշիսն. եւ ոչ էր ատակ նմա առ վիրս (այսինքն ատիկել). ( Պտմ. վր.։)


Ատրագոյն

adj.

red, of a fiery colour.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

ի հլ. (ըստ ՀՀԲ ո հլ. որ սխալ է) «հրագոյն, հրափայլ, հրացայտ» Կոչ. 375. Գոր. և Շմ. 70. Վրք. հց. Մագ. Յհ. կթ., որից ատրագունակ նոյն նշ. ԱԲ. ըստ ՀԲուս. § 187 ատրագոյն նշանակում է նաև «adonide ծաղիկը, flor Adonis» (առնելով Ստ. Շէհրի-մանեանի հաւաքածոյից բայց ո՞ր ժամա-նակի բառ է)։

= Պհլ. *aturgōn հոմանիշ ձևից. հմմա-պրս. [arabic word] aδargūn «հրազոյն», իբր զնդ. *atarəgaona (կազմուած atarə -«ատր» և gaona-«ղոյն» բառերից)։ Ծաղկի համար ունինք պհլ. ādargun «վայրի խաշխաշ». պրս. [arabic word] aδargun, որից արաբ. [arabic word] āδarуūn (Կամուս, թրք. թրզմ. Գ 590) «մի տեսակ ծաղիկ, rutilus, species. anemones calendula officinalis», վրաց. ადრაგუნი ադ-րագունի «մի տեսակ ծաղիկ, злaтоцвытъ»։ Պարսկերէնից փոխառեալ արաբ. [arabic word] āδarуūn ձևից է հյ. ազարիոն, որ ունի Ամիրտ։-Հիւբշ. 110։

Müller SWAW 38, 573 զնդ. atar, պրս. ādar բառերից։ Justi, Zendsp. 49 զնդ. atar «կրակ»+gaona «գոյն»։

NBHL (4)

պրս. ազէր. թ. օտ, աթէզ այսինքն Հուր. կրակ. լծ. եւ ընդ յն. եթեր, ոպէս հրային եւ լուսաղգեաց օդ վերին։ Ուստի յաջորդ բառք։

Եւ որ թուխ յառաջն էր, այն ատագոյն եղեալ՝ շողս արձակէ. (Կոչ ՟Ժ՟Ե։)

Ճաճանչանայր նուիրականն յատրագունիցն առաջին. (Մագ. լ։)

Երեսացն ատրագոյն շառագունութեամբ. (Յհ. կթ.։)


Ատրուշան, աց

s.

fire-temple (of Persians).

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. «կրակատուն արևա-պաշտների» Բուղ. դ. 59. Եդիշ. Փառա նմա-նութեամբ կամ նախատաբար «աղանդաւոր քրիստոնեաների տաճարը» Մագ.։

= Փոխառեալ է իրանեանից, որի ապա-ցոյցներն են նախ նիւթը և երկրորդ բառի առաջին մասը ատր-<պհլ. atu «կրակ». երկրորդ մասը (ուշան) մեկնուած չէ՝ մինչև այսօր պահլաւերէնում համապատասխան մի ձև գտնուած չլինելու պատճառով։

ԳԴ համարում է պրս. [arabic word] aδarnōš «անուն երկրորդի կրակարանին հրռ-չակաւոր ատրուշանացն եդելոց յաշ-խարհին Պարսից»։ Էմին, Ист. Bарданa 85 ատր+ուշան «տո՞ւն» բառերից։ langlois, Colleet. II 186 պրս. ātašdān «կրակարան» բառից տառադարձու-ած։ Տէրվ. Մասիս, 1882 փետր. 27, թ. 3124, ատր+ uš «վառել» բայարմա-տից։ Հիւնք. պրս. [arabic word] aδarrōšan «մեծապայծառ պիւռիոն» (իմա՛ հռւ-րըն լուսաւոր)։ Müller WZKM 4, 358 ենթադրում է պհլ. atrūšān (իբր atur šah), որ սակայն պիտի տար հյ. ատրշան։ Հիւբշ. 111 ենթադրում է պհլ. *aturōsan ձևը. հմմտ. սանս. óšati «այրել»։ Նորայր, Կորիւն վրդ. 190 ըստ Տէրվիշեանի։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծանոթ. 65 ենթադրում է, որ հնապէս [arabic word] āδr rōšan «հուրն լուսաւոր» անունով նշանաւոր մի ատրուշան կար և նրա անունը յետոյ ընդհանրանալով՝ հասարակ անուն դարձաւ։ Stakelberg, Древ. вост. 1901(Բազմ. 1902, էջ 198) հստր+շան, վերջինիս հետ հմմտ. պրս. [arabic word] gulšan «վարդանոց» բառի šan մասնիկը։ Մարքվարթ (նամակ 1926 յունվ.) կցում է պրս. [arabic word] añar-afšan< *atr-abhi šana ձևին։

NBHL (1)

Աւետաւորս առաքեաց ընդ ամենայն ատրուշանս աշխարհին։ Առնուին եւս զկահ եւ զկազմած ատրուշանացն. եւ այլն. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Գ. ՟Է։) (Փարպ.։)


Արագ, ունք, ագք

adj. adv.

quick, prompt, dexterous, nimble;
rapid, swift;
expeditious;
frequent;
quickly, promptly, adroitly, swiftly, speedily;
արագ արագ, very quickly, very soon, cf. Անյապաղ.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(անհոլով. յոգնակին արագ( կամ արագունք) «շուտ, փութով» ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. որից արագագիր Սղ. խտ. 2. արագա-գնաց Եզն. Վեցօր. արագագոյն ՍԳր. Կոչ. արագազերծ Ոսկ. տիմ. արագաթև Ագաթ. արագախաբիկ Ոսկ. ես. արագոտն Առակ։ իդ. 34. Վեցօր. արագընթաց Վեցօր. արագել ՍԳր.-բառի երկրորդ ձևն է երագ «արագ, ՍԳր. Եփր. ծն. և ա. գոր. Ոսկ. մ. ա. 25, ո-րից երագագնաց Վեցօր. Եփր. ծն. երագա-գոյն ՍԳր. երագակատար Ոսկ. ես. երագա-ծագ Վեցօր. երագահալ Վեցօր. երագանցուկ Ոսկ. ես. երագաւել. Ագաթ. երագասլաց Վեց-օր. երազել Ել. լդ. 8։ Արդի լեզուի մէջ երկ. րորդ արմատը և նրանից ծագած բոլոր ձևերը ջնջուած են. գործածական են միայն առա-ջիններից, որոնց վրայ իբրև նոր բառեր աւե-լացել են՝ արազախօսութիւն, արագահոս, արագասլաց. արագասոյր, արագավազ, ա-րագազնել ևն։

= Պհլ. *rag ձևից՝ հայկական ա կամ ե յաւելուածով (հմմտ. երանգ <պրս. rang)։ Իրանեան ձեւը աւանդուած չէ, բայց կան նրա միւս ցեղակիցները. ինչ. զնդ. *raγu-, իգ. rəvī «արագ, աշխոյժ, փոյթ», գերադր. rən-uišta «շատ արագ», rənjyō «արագ», rənǰa-taspa-«արագաձի», rənǰaiti «թէթև կամ արագ է», սանս. raghù-«վազող, թէթև», բարդութեանց մէջ «արագ, փոյթ, աշխոյժ», ra'has-«արազութիւն», laghú-«թէթև, կարճ, փոքր, սակաւ», rághīyas-«թեթևա-կշիռ»։ Արմատի r ձայնը յատուկ է միայն իրանեան լեզուներին, որի դեմ եւրոպական-ները ունին l. հմմտ. յն. έλαφρός «թեթև, արթուն, փոյթ», έλαχύς «փոքր», լտ. levis «թեթև, արագ», լիթ. leñgvas «թեթև», ալբան. l'eh «թեթև», հսլ. līgukù, ռաւս. лerкo «թեթև, հեշտ», գոթ. leihts, գերմ leicht «թեթև, հեշտ», հբգ. lungar «արագ», անգլսք. lungre «արագ, անմիջապես», ան-գլ. light «թեթև», հիռլ. lugu «փոքր, քիչ», կիմր. llei «սակաւ» ևն։ Այս բոլորը ծագում ևն երկու հնխ. ձևերից՝ leghu և lenghu (առաջինը ռնգականով, երկրորդը առանց ռնգականի. հմմտ. Walde 423, Boisacq 238, Berneker 753, Trautmann 158, Kluge 300, Pokorny 2, 426, Ernout-Meillet 514)։ Հա-յերէն ձևը փոխառեալ է իրանեանից, որով. հևտև ընիկ լինելու դէպքում պիտի ունենա-յինք *լեգ, *լենգ, *եղենգ։-Հիւբշ. 122։

ՆՀԲ լծ. հյ. առաջ, առ աք, յն. αργός «արագ», թրք. yuruk «լաւ քայլող»։ 3ն, և սանս. ձևերի հետ ուղիղ համե-մատեց նախ Հիւբշ. KZ 23, 24 և 405։ Lag. Arm. Stud. § 224 համեմատում է ասօր. [syriac word] կամ [arabic word] ligtig «արագ արագ» բառի հետ, որ Nöldeke համառում էր իրանեանից փոխառեաւ-Տէրվ. Մասիս 1881 մայիս 1 և Նախալ. 103 արագունք ձևի մէջ ու համարում է սանս. raghu ձևի u ձայնի ներկայացու-ցիչը։ Մառ ЗВО 5, 316 զնդ. taka պհլ. tag, «վազող» բառից։ Հիւնք. ուրագ բա-ռից Եազրճեան, Արևելք, հոկտ. 17, 1884 «տրաք բառի մը փոխաբերութիւն է և ոչ այլ ինչ»։ Հիւբշ. 422 դնում է բուն հայերէն բառերի շարքը, բայց կասկա-ծում է, որ իրանեան փոխառութիւն լինի։

Սակայն յետոյ նկատելով, որ r արիա-կան լեզուներին յատուկ է, մինչդեռ եւ-րոպականներն ունին 1, փարատեց իր կասկածը (անձնական. տե՛ս նաև Patru-bány SA 1, 77)։ Scheftelovitz BВ 29, 16 հիտլ. frár «արագ», հբգ. fro «ու-րախ», վեդ. prava «թռչելով» բառերի հետ՝ դնում է հնխ. provo արմատից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. յն. τραχίς «բիրտ» բառի հետ է կցում (էջ 20)։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 ար «ոտք» բա-ռից, որ պահում են նաև արագիլ, ար-գել, արահետ։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. arhu «արագ» բառին ցեղակից։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] , raq՝ «արագ վազել, շտապել» (Կա-մուս. թրք. թրգմ. Բ. 588)։

NBHL (6)

ԱՐԱԳ (լծ. հյ. առաջ, առ աք. յն. արղի՛ս. թ. թիւկրիւգ) Որ եւ ԵՐԱԳ. ταχύς, ὁξύς celer, citus, acutus, et velox Շոյտ. փո՛յթ, կամ սու՛ր յընթացս եւ յայլ իրս.

Բարբառք արագք, եւ հեղգք. (Պղատ. տիմ.։)

Մերձ է օր տեառն մեծն. մերձ է, եւ արագ յոյժ. (Սոփ. ՟Ա 14։)

Արագ առ ի լսել. (Յկ. ՟Ա 19։)

Արագ սուրհանդակք։ Արագունք են խնդրել զվրէժ։ Ըստ ընթացից տեսութեան մտաց արագունք. (Նար. առաք. եւ ՟Կ՟Ը. ՟Ձ՟Ա։)

Արագ մեռանիլ, դառնալ, գալ, ընթանալ, յայտնիլ. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Նար. խչ. եւ Նար. գանձ հոգ.։)


Արագիլ, գլաց

s.

stork.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

-Պէտք է կցել յն. πελαργός «արագիլ» րառին։ Այս բառը թէև ստուգաբանւում է πελός «սև» +αργός «սպիտակ» բառերից (Boi-sacq 760, Pokorny 2, 53), բայզ դա ան-շուշտ ժողովրդական յարմարանք է։ Բառի հին ձևը պէտք է դնել *περαγλός կամ *πα-ραγλός, որ տեղափոխութեամբ տուել է πε-λαργός. փոքրասիական ծագումով բառ է, և նոյն աղբիւրից է նաև հայերէնը։-Աճ.

ՀՀԲ դնում է արագել «շտապել» բայից։ Klaproth, Asia polyql. էջ 105 պրս. arha։ Pott BVS 4, 90 վելշ. alarch։ Müller SWAW 64, 454 ար = զնո-airya--ագիլ=լտ. aquila «արծիւ». La-garde, Arm. Stud. § 225 յն. πελσργός «արազիլ» բառի հետ։ Հայերէնի հին ձևը համարելով *հարագլ-։ (Այս համե-մատութիւնը ճիշտ չէ, ըստ որում յն. τελαργός հասարակ բարդութիւն է τελός «սե» և ἀργός «սպիտակ» բառերից կազ-մուած։ Այսպես է կոչուել թռչունը՝ իր սև ու ճերմակ փետուրների պատճասով. տե՛ս Boisacq 760)։ Տէրվ. Altarm. 22 հետեում է Müller-ին։ Եազրճեան, Մա-

սիս 1x81, էջ 202 «թերևս բաղդատի արկիլա ձայնին հետ»։ Հիւնք. առաթինի րառից։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1890, 54 գը-նում է արա «ոաք» (հմմտ. արահետ, որոզայթ)-գիլ, իբր «բարձրոտն, բարձ-սասրան»։ Հալաճեան, Արևելը 1893 նոյ՛՛ 10 արազ խել։ Buqqe I 1, էջ 444, 456 հրղ. chragil «ճոուողող». cihragilōn «շաղփաղփել» բառերի հետ. այս բառերը K. Hildebrand (Deutsch. Wtb. V 1956) և Fick BВ 17, 320 հա-մեմատում են լտ. grāculus «մի տեսակ ագռաւ» բառի հետ, որ ըստ Fiok հնխ. graqló-, graqélo նախաձևից է ծաղում, Walde 349 լտ. և գերմ. բառերին կղոմ է նաև հսլ. grača grakati «կռնչել», grukati «մնչել», իռլ. grāc «կոնչիւն», սերբ. gróchot «բարձր քրքիջ» և ուրիշ բնաձայն բառեր, որոնք բոլորը դնում է հնխ. ger-արմատից։ Halévy (անձ-նական) եբր. [hebrew word] regel, ասոր. [syriac word] reglā, արար. [arabic word] riǰl «ոտք» բառերից, իբր «երկայնոտն»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 17 համեմատում է սանս. krakara «մի տեսակ կաքաւ»։ Patrubány ՀԱ 1908. 188 -իլ համարում է նուազական մասնիկ։ Սագզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 402 սումեր. arlk-gil-im «մի տեսակ բարձրասրուն թռչուն է»։ Յոյն բառի հետ, ինչպես նշվեց, կցել էր Lagarde։ Առաջարկում եմ վերի մեկնութիւնը, որ ընդունում է նաև Meillet (անձնական)։ Ըստ այսմ պա-տահական նմանութիւն ունին ասոր. raqraqu, laqalaqa, արաբ. laqlaq, թրք. legleg, leylek հոմանիշները։ ևՌ.-Վն. առակել, Ոզմ. առակէղ, Մկ.

NBHL (1)

Այլ ի սուրբ գիրս, որպէս եւ ի բառս Գաղիանոսի, ԱՐԱԳԻԼ դնի որպէս յն. ἑρωδιός , ἑρωδάς, ἑρωδιάς ardea իտ. airone այն է Ճայ ծովային. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա 19։ Օր. ՟Ժ՟Դ 16։ Սղ. ՟Ճ՟Գ 17։) cf. ՃԱՅ։


Արած, ոց, ից

s.

ulcer, ulceration;
cicatrice;
spot, stain.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի, ռ հլ.) «վէրքի, մանաւանդ բորոտութեան նշան, սպի, կեղ, որ երևում է մորթի վրայ՝ հիւանդութիւնից առաջ կամ մնում հեւանդութիւնից յետոյ. 2. հագուս-տի կամ քարի սւ պատի վրայ փտութեան նշան». ՍԳր. «որքիւն հիւանդութիւնը» Գա-ղիան. «սպիաւոր, սպի ձգող (ախտ)» Փիլ, լին. դ. 40. գրուած է նաև առած «վէրք, հա-րուած» հին Մաշտ. Լաստ. որից արածնա-ցաւ «քաղցկեղ» Բրս. մրկ. 86 (չունի ԱԲ). արածադէմ «չեչոտ, պիսակոտ, ծաղկահար» ՓԲ (իր ստեղծած բառն է)։

= Նոյն է արածել «ճարակիլ, խոտ ու-տել» բառի հետ. վարակիչ վէրքերի անուն-ները շատ անգամ ծագում են «ուտել» գա-ղափարից. ինչ. գւռ. կերցաւ, կեր-եարա, մազկեր, ծամկեր, ռուս. костоядь «ոսկորի փտախտ» (բառացի «ոսկրակեր»). յատկա-պէս արած բառի վրայ խօսելով սրա յն. հոմանիշը λειχήν (որից փոխառեալ են լտ. lichen, ֆրանս. lichen, ռուս. лишай) «բո-րոտութիւն. 2. մամուռ» ծագում է յն. λεὶγω «լիզել» բայից։-Աճ.

Հիւնք. դնում է հարած բառից։ Bug-ge, Beitr. 31 յն. γάγγραινα «վէրք», γράστις «կանաչ խոտ» բառերի հետ։ Schcftelowitz BВ 29, 31 նոյն ընդ ա-րատ։ Lidén, Arm. Stud. 35 հլ. արա-ծել բայի հետ՝ ինչպես յն. τρωγω «ա-րածիլ» բայի դէմ τραῦμα «վէրք», τρώω «վիրաւորել»։

NBHL (1)

ἀφή tactus, ictus (leprae), λιχήν impetigo Արատ կեղոյ. հետք բորոյ. գոյն ըսպւոյ եւ պալարի. բիծ որպիսի եւ իցէ. լծ. եւ վէր. էարա. այլ ի բառս Գաղիանոսի դնի եւ որպէս յն. լիխի՛ն. ռմկ. թէմրէկի, գըճըգ


Արամազդ

s.

Jupiter, Jove.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«մի տեսակ թռչուն է» Վրդն. առկ. 35-36 (նորպգիւտ բառ)։

= Արամազդ աստուծոյ անունից, որ պարսիկ փոխառութիւն է։-Աճ.

NBHL (1)

Ասէ դնել զաղեղն իւր յամպս. ոմանք կարծեն աղեղն ասել զի յոմանցն կոչեցեալ արամազդայ գօտի, ի ձեւոյն զհաստատուն նշանակն առեալ վասն ծիածանին։ Մրմազդայ գօտիդ է արեգակնային ճառագայթիցն երեւոյթ ի գէջ յամպ։ Ոչն երբէք արամազդայ գօտւոյ ի գիշերի երեւել. (Փիլ. լին. ՟Բ 64։)


Արաստոյ

adj.

hard, strong.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ՆՀԲ մեկնում է «կարի աստոյ կամ աս-տի, կամ իբր արու և ազդու»։ Պատկ. Maтep. I 15 պրս. [arabic word] rast «հառ-տատուն, ամուր» (ԳԴ չգիտէ այսպիսի բառ)։ Փառնակ, Անահիտ 1904, էջ 26 բաբելոնական Արաշտու «Արարատ»

բառի հետ, տոնելով իրրև «ամուր, կար-ծըր, լես, մայս», Մաս, Ilaдnuci, Cap-дуpa, էջ 8 մեկնում է «ուրարդական, ուրարդացիներից մնացած»։

NBHL (1)

որ եւ ԵՐԱՍՏՈՅ. գրի եւ ԱՐԱԶԴՈՅ. Կարի աստոյ կամ աստի. կամ իբր արու եւ ազդու. պինդ. կարծր. կուռ. ապառաժ. որձաքար.


Արատ, ոց

s.

spot, stain, blemish;
vice, fault, defect;
sign, natural mark;
blot, disgrace;
յ— հայել, to regard amorously or indecently.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար նաև բց. յարա-տուէ, գրծ. արատաւ) «մարմնական պակա-սութիւն. 2. բիծ, կեղտի նշան, լաքա. 3. վը-նաս» ՍԳր. Եփր. ծն. և ղևտ. Կանոն. հիմայ գործածական է միայն երկրորդ նշանակու-թեամբ։ Որից արատաւոր ՍԳր. արատել Ել. իր. Բ. կոր. ղ. 3. Ոսկ. ես. անարատ ՍԳր Կոչ. անարատութիւն Ագաթ. սրան են պատ-կանում նաև արատիլ «պատը նեղքուիլ» Ոսկ. Փիլիպ. 411 (չունի ՆՀԲ, բայց յիշում է ԱԲ) և անարատ «ամիանտ քարը» Բրս. պհ. ա. վեր-ջինը կազմուած է թարգմանաբար յն. ἀμί-αντος բառից, որ նշանակում է «անարատ, մաքուր. 2. ամիանդ քարը» (a բազասա-կանով μιαίνω «ապականել, կեղտոտել» բայից)։

Ասետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 313 յար ատելի։ Տէրվիշ. Նախալ. 103 սանս. rad, լտ. radere «քերել, քերթել» բա-ռերի հետ։ Հիւնք. յն. ἂρδα «կեղտ»։ Սարգիսեան տե՛ս արահետ բառի տակ։ Karst, Յուշարձ. էջ 417 ար+հատ. ար=թաթար. ar «մաքուր, լաւ», arik «մաքուր», ari «գեղեցիկ», իսկ հատ «կտրուած» բառն է, որ կրճատուած է ատ ձևով։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 65 ա բացասականով պհլ. rāt «բա-րեբարոյ»։

ԳՒՌ (dialectal) Արատ արմատը կորած է. բայց կայ անարատ բառը. Ախց. Կր. Մրղ. Սլմ. Տփ. անարատ, Երև. անա՛րատ, անա՛րաթ, Ալշ. Ակն. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. անարադ, Ասլ. անարա*, Մկ. mնmրատ, Տիգ. mնm-րmդ, Հճ. անայօդ. մինչև անգամ Կեսարիոյ և էնկիւրիի թրքախօս հայերը պահած են բառս անարադ ձևով։

ՓՈԽ (borrowing) Թուրք գաւառականները տեղ տեղ փոխ են առած այս բառը հայերէնից [arabic word] anarad ձևով. օր. Կեսարիոյ թիւրքմէնները ունին anarad yaγ «անարատ իւղ» (եր-կուսն էլ հայերէնից). տե՛ս Տ. վրդ. Պա-լեան, Բիւր. 1898, 712 և Գազանճեան, Յու-շարձ. էջ 328.-Նոյնպէս Ատանայի թուր-սառ և թրքախօս յունաց բարբառով anaradl (տե՛ս Արևելք 1888, նոյ" 8-9), Սեբաս-տիոյ թուրք բարբառով anaradl (ըստ Գա-բիկեան, անձնական)։

«արագիլ»? անստոյգ նորագիւտ բառ, որի մասին աւելի ընդարձակ տե՛ս Արիովդ։

NBHL (4)

μῶμος, σπίλος, πάθος, αἱτία macula, vitium, nota, labes Նիշ տգեղ. բիծ. սպի. ախտ. պնկասութիւն. կեղտ. պատճառ բասրելի. ամօթալի ինչ.

Ջաղջախեալ եղէդն կարծեմ լինել, որ արատաւ իւիք առնիցէ զպատուիրանս Աստուծոյ. (Բրս. հց.։ Երզն. մտթ.։)

Ամենայն արատոյ պատճառ զգայութիւնս է. (Ճ. ՟Թ.։)

Ընդդիմանալ եղեւ նա զօրութեան հրեշտակին առանց արատոյ. (Եփր. ծն.։)


Արար, ոց

s.

act, action, fact, deed, work;
production, creation;
—ք երեւելի, exploit, achievement.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

տե՛ս Առնել։

NBHL (4)

Գոյք կոչին եւ արարք եւ ստացուածք կառուցեալ հաստատութեամբ առաքինութիւնք. եւ ըստ առաքինութեան գործ. (Փիլ. լին. ՟Դ 148։)

Արարս եւ ժառանգութիւնս գնիցես։ ի բոզս զիւրեանց արար վատնիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա 20. եւ 18։)

Կիւրինիոս գիր արարոց եւ իւրաքանչիւր բնակութեանց արար։ Զիւրաքանչիւր տունս եւ զարարս առնուլ. (Եւս. քր. ՟Բ։)

Յափշտակութիւն առէր ընչից եւ արարոյ. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Է. ՟Ը։)


Արգաւանդ, աց

adj.

fertile.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-ռանց վկայութեան) «բերրի, պտղաբեր, բարեբեր» Փարպ. Խոր. Պիտ. Յհ, եմ. առ որից արգաւանդաբէր Նար. խչ. արգաւան-դահող Փիլ. Խոր. Պիտ. Նար. արգաւանդա-միտ Պիտ. արգաւանդապտուղ Խոսր. արգա-ւանդեայ Շիր. արգաւանդութիւն Պիտ.-ՀՀԲ և ՋԲ ունին նաև արգևանդ ձևը.--Բոլորն էլ յետին։

Lagarde, Arm. Stud. § 237 յն. οργα-οντ-, իբր ὄργάς «հիւթալի, պարարտ և բարեբեր տեղ. անտառապատ երկիր»։ Տէրվ. Նախալ. 64 արգոյ, արգաւոր, արժել ևն բառերի հետ՝ հնխ. argh «ար-ժել» արմատից։ Հիւնք. արգանդ-ից։ Թւում է թէ բառիս մէջ -ւանդ մաս'իկ է (հմմտ. զնդ. vañt-«-ւէտ») և բուն ար-մատն է արգ՝ իբր «բերք, պտուղ»։ Եւ անշուշտ սրա համար է որ Pedersen, Philologische Wochenschrift 1907, յունվ. 5, թրգմ. ՀԱ 1907, էջ 95 գրում է թէ արգ «արժէք» պարսիկ բառն է՝ ազդուած արգասիք բառի նշանակու-թիւնից։-Karst, Յուշարձան, էջ 406 սումեր. rak «ստեղծել, զաւակ բերել» բառի հետ։ Ղափանցեան ЗВО 23, 353 արգանդ, արգասիք և զարգանալ բա-ռերի հետ՝ arg «պտուղ» արմատից։

NBHL (1)

Թանձրահող, արգաւանդ եւ առաքինի երկիր. (Փիլ. բագն. (յն. լոկ, խորահող երկիր։))


Արդիւն

cf. Արդիւնք.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ՆՀԲ հանում է արտ բառից (համաձայն րառի «բերք, արմտիք» նշանակութեան, որ սակայն երկրորդական է)։ Windisch. 41 ուզում է կցել սանս. rtu «տարուայ եղանակ» կամ նաև (dh, vrdh բառե-րին։ Lag. Urgesch. 410 սանս. ardh «ի կատար ածել», Տէրվ. Նախալ. 65 սանս. ardh, յն. ἀϰმω, հսլ. rasti(=ard-ti) «աճիլ, բարգաւաճիլ», rodu «ծնունդ» ևն բառերի հետ՝ հնխ. ardh «տածել, խնամել» արմատից։ -Հիւնք. էջ 78 արդ արմատից։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. Ա 193 պրս. [arabic word] ard «ա-ւիւր» բառից։ Scheftelowitz BВ 29, 21 լտ. pretium «գին» բառին ցեղակից։ Pedersen KZ 40, 210 հյ. առնել, յն. ἄραρίσϰω բայից։

ԳՒՌ (dialectal) Պահուած է միայն արդիւնք գալ «մի բանի ծառայել, պէտք գալ» ոճի մէջ (Տա-րէնտէ). նոյն է նաև արդում Երև. «հողի բեր-քը». օր. «Մնին հարիր արդում տուող հողեր» (Պռօշեան, Յեցեր, էջ 90)։

NBHL (10)

ԱՐԴԻՒՆ. եւ ԱՐԴԻՒՆՔ. ἕργον, πράγμα, ἁπόδειξις. opus, res, demonstratio. Գործ յառաջ եկեալ յի՛նչ եւ է պատճառէ. իր. իրական ինչ. իրօք կատարումն. վաստակ. ներգործութիւն. հանդէս եւ ցուցակութիւն գործոյ. յօրինուած. կազմութիւն. գոյացութիւն. զանգուած. գործք, բան. իշ, ամէլ, ֆիիլ.

Ի ցամաքել սիրոյ սպառեսցի ամենայն բարի արդիւն. (Տօնակ.։)

Բանն տէրունական՝ արդիւն եղեւ յաւիտենական։ Զի հաստատեսցէ արդեամբն զբան։ Որ ինչ աստ է, ստուեր է. եւ որ ինչ անդ՝ արդիւնք անշարժքօ եւ հաստատունք։ Այս է ճշմարտութեան անհակառակելի արդիւնք, յորժամ զթշնամիս ոք կոչիցէ վկայս. (Ոսկ.։)

Առանց արդեանցն առաքինութեան. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)

Սկսայ ժողովել զարդիւնս խցին։ Զոր խնդրէր՝ առնոյր, եւ տայր զայն հիւանդաց, եւ ինքեան եւ ոչ մի ինչ արդիւնք առնէր. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Թ։)

Յարդիւնս զբանն ածիցէ։ Զամովսական սպառնացումն յարդիւնս ածէ. (Խոսր.։)

Նա յառաջագոյն նկատեաց, սայադիւնս ած զնկատեալն. (Ոսկ. եփես.։)

Ոչ տացէ թոյլ արդիւնս առնուլ սերմանցն. (Խոսր.։)

Ի քեզ իսկ արդեամբք զնոյն հուր ընկալեալ։ Որում ապա եւ արդեամբք իսկ գտաւ ժառանգաւոր։ Եղիցի արդեամբք լսել. (անյաղթ. Բարձր։)

Արդեամբք մեղաւ, զի շնացաւն. եւ բանիւք, զի գրեաց հրովարտակ առ յովաբ սպանանել զուրիա. վասն այսորիկ հալածեցաւ յորդւոյն արդեամբք, եւ նախատեցաւ ի սեմեայ բանիւք. (Կիւրղ. թագ.։)


Արդն, դունք

s.

lance, spear.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(-դունք, -եանց) «նիզակ, տէգ» Յոբ. խա. 17, Փիլ. լին. դ. 183. որից արդնընկէց Բ մակ. դ. 14. արդնակիր Պտմ. աղէքս. արդ-նատէգ Սարկ. հանգ. արդնաւոր Փիլ. լին. 384. Ճառընտ. երկարդնեայ Պտմ. աղէքս. 32 ի՞նչ կապ ունի գեղարդն բառի հետ։

Lagarde, Arm. Stud. § 243 ՆՀԲ-ի բե-րանն է դնում յն. άρδίς «նետի սուր ծայրը, խթան» բառի համեմատութիւնը և էջ 167 ընդունում է իբրև ստոյգ։ Այս մեև-նութիւնն ունի նաև Հիւնք։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 11 յն. άρδις բառին աւելաց-նում է նաև հիռլ. aird «ծայր» (այսպէս նաև Boisacq 15), բայց չի ընդունում հայ բառի համեմատութիւնը՝ ձայնական օրէնքների անհամաձայնութեան պատ-ճառով. (սպասելի էր ըստ օրինի *արտ)։ Նոյն հեղինակը իր Arm. Gram աշխա-տութեան մէջ բնաւ չէ իսկ յիշած այս համեմատութիւնը։ Seheftelovitz BВ 29. 29 լտ. radius «գաւազան» բառի հետ։ Թեռեարեան, Կարնամակ, ծանօթ. 19, 132 և Արիահայ բռ. 43 պհլ. արտիշ-տար բառի մէջ ուզում է տեսնել արդ ձևը և բառը մեկնել իբրև «տիգաւոր զօրք», միևնոյն ժամանակ արդն և աշ-տեայ իրար է միացնում։ Petersson KZ 47, 245 լիթ. ardai, ռուս. peль, լտ. assar, assis բառերի հետ, որոնք նշա-նակում են «ձող, գերան, տախտակ ևն»։ Pokorny 1, 84 ընդունում է առաջին համեմատութիւնը, բայց միւսները մեր-ժում. է։

NBHL (1)

Ի պատերազմի յախոյեանէ սո՛ւր արդեանց ի սիրտ առնուցու. (Փիլ. լին. ՟Դ 183։)


Արեգակն, ական, կունք, կանց

s.

sun;
cf. Արեւ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ները՝ Վուօդանի աչքը. իսկ հիւսիսային Գերմանիոյ բնիկները կիմշդայն հիմինս «երկնից գոհար» կը կոչէին արեգակը, ինչպէս որ Ն. Շնորհալին կը կոչէ «պալ-ծառ ևառևեհան» (տե՛ս Յաղագս երկ, նից և զարդուց նորա. Մատենագր. Շնորհ. Վենետ. 1830, էջ 285 և Grimm. Գերմ. դիցաբ. հտ. Բ. էջ 665)։-Հիւնք. համարում է ակն «աղբիւր» բառից և համեմատում է պրս. čašma-i-āfitab «աղբիւր արեգական»։ Այսպէս է մեկ-նում նաև Աւիշան, Հին հաւատք, էջ 85. «ինչպէս աղբեր-ակն՝ ջրոյ բղխումն ցուցընէ, սա այլ տաքութեան և լուսոյ»։

NBHL (1)

Լուցանին որպէս զարեգակունս յանմատոյց լուսոյն. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։ տե՛ս եւ Նար. չ. եւ Նար. առաք.։)


Արեւ, ու

s.

sun;
light;
life, day;
յ—ու գալ, to come in broad, day-light, to come before the sun sets;
յ—ն երգնուլ, to swear by one's days or life;
զքաղցր —ն յաչաց հանել, ղրկել յ—է, to deprive of light, to blind;
յ—է արկանել, զ— հատանել, to murder, to kill;
to lose one's life;
ի մտանել —ու, the setting of the sun;
յելանել, ի ծագել —ու, the rising of the sun;
ըմպել յ— ուրուք, to drink to the health of some one, to toast;
մուտք, ելք —ու, sun set or – down, sun rise.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. արեվ, Ակն. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. արէվ, Ասլ. արէ՛վ, Սլմ. mրեվ, Հւր. mրէվ, Ագլ. Զթ. Հմշ. Տփ. արիվ, Ոզմ. ա՛րիվ, Մրշ. Մրղ. Տիգ. mրիվ, Հճ. այեվ, Սչ. կայ միայն արեվելք։ Նոր բառեր են արեկող, արևբաց, արևալոյս, արևազուրկ, արևահամ, արետ» հաս, արևակոխ, երկայնարև։

NBHL (7)

ԶԱՐԵՒ ՀԱՏԱՆԵԼ. Բառնալ զկեանս.

Ո՛ւր եւ հասանէ ի ճառագայթից անտի արեգականն, արեւ կոչի նա. եւ արեգակն գլխովին յերկինս է. (Մծբ. ՟Զ։)

ՅԱՐԵՒԷ ԱՐԿԱՆԵԼ, կամ ԱՆԿԱՆԻԼ. Բառնալ կամ բառնիլ ի կենաց.

Եւ թէ ընդդէմ դառնայցէ, յարեւէ արկանիցեն. (Եզնիկ.։)

Պղատովն վաճառակուր եւս եղեւ ... եւ ողորմելի եւ եղկելի յարեւէն եւս անկանէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ 8. յն. ելոյծ զկեանս։)

Փոխանակ կեանս առնելոյ՝ զարեւ հատէք, ասէ. (Եղիշ. ՟Ը։)

ԱՐԵՒ ՏԵՂԻ. (առաւել ռմկ) իբր Արեգունի կամ արեւուտ տեղի.


Ասուպ

s.

shooting star.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«թռիչ աստղ». ըստ ՀՀԲ և ՋԲ ի-ա հլ. ՀՀԲ իբր վկայութիւն դնում է Ալպերտ ա-ծառ. ոստ ՆՀԲ բառ ռմկ. գործածական է արդի գրականում։

ՆՀԲ արաբ. շիհապ, շիւհիւպ բառից. (ի-մա արաբ. [arabic word] šahab, šihāb «ա-սուպ», յգ. [arabic word] šuhub «ասուպներ», որոնք չեն կարող տալ մեր ասուպ ձևը)։

NBHL (1)

Բառ ռմկ. առեալ ի յարաբ. ... cf. ԹՌԻՉ։


Ասպազէն

s. adj.

iron armour, horse armour;
trooper, horseman;
caparisoned

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Պհլ. *aspzēn «ձիու զէն ու զարդ» բա-ռից, որ սակայն աւանդուած չէ պահլաւ գը-րականութեան մէջ. կազմուած է պհլ. asp «ձի» և zēn «զէնք» բառերից. պրս. կայ [arabic word] zin-i asb «թամբ». սակայն այս նշանակութեամբ գործածուած չէ հայե-րէնի մէջ։-Հիւբշ. 108։

ՀՀԲ և ՆՀԲ մեկնում են հյ. ասպ և զէն բառերով։ Այսպէս է նաև Տէրվիշ. Մա-սիս 1882 յուլ" 24։ Laqarde., Arm stud § 199 համեմատում է պրս. zīn-i-asb ձևկ հետ։

NBHL (4)

Իսկ նորա առեալ զերիվարն, եւ զասպազէնն առեալ կապէր ի թիկունս իւր. (Ագաթ.։)

Քաջ սպառազէն՝ որպէս ձիաւոր. եւ Հանդերձ զինուք ձիոց.

Վաղիւ առաւօտունցուցանեմ ձեզ փիղս վառեալս եւ ի վերոյ ասպազէնս ի քաջացն, որ տեղասցեն ի վերայ ձեր անձրեւս նետս երկաթեղէնս. (Արծր. ՟Բ 3։)

Ասպազէն առնազէ՛ն զնոսա վառեալ։ Արիաբար ասպազէն ի վերայ շահատակեալք. (Յհ. կթ.։)


Ասպականի, անեաց

s.

huntsman, hunter.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(-նւոյ, -նեաց) «որսորդ» Փիլ. լին. 371. (շփռթ է Պիտ. թ. 5 հատուածում, ուր կարող է թէ՛ «որսորդ» և թէ մանաւանդ «որսի շուն» նշանակել). որից ասպականա-սպաս, որ մէկ անգամ գործածուած է Նար. լե. էջ 97.-«Ընդ քանանուհւոյն ձայնի ի խորոց սրտիս պաղատիմ, սովեցելոյս ասպականաս-պաս կաղկանձողական ամենաթշուառ վը-տանգաւորիս, ապրուստ կերակրոյ փշրանաց հացի ի բազմազեշտ քո սեղանոյ մասնաւո-րեսցես»։ Այստեղ ամբողջը ակնարկութիւն է Մտթ. ժե 27 Քանանացի կնոջ և յատկապէս «Քանզի և շունք կերակրին ի փշրանաց ան-ևելոց ի սեղանոյ տեառն իւրեանց» հատուա-ծի։ Լծ. Նար. լե. մեկնում է «շան ուտելիք. լափ» (անշուշտ սպաս «թանապուր» բառից կարծելով), ՀՀԲ «շան կերակրոյ սպասող կամ յուսացող», ՓԲ «որսական շան նման կերակրոյ սպասող», Աւետիքեան, Մեկն. Նարեկի, Վենետ. 1859, էջ 194 «սպասաւոր կամ ծառայող որսորդի, որ է շուն» (ասպա-կանի+սպաս բառերից) և էջ 553 «շան պէս սաասող կամ ձիանց պահապան»։ Իսկ ես կարծում եմ, որ ասպականասպաս նշանաևում է «կերակրի մնացորդներին սպասող» և կազմւած է ո՛չ թէ ասպականի «որսորդ կամ շուն», այլ ասպակ «կերակրի մնացորդ» բա-ռից. ըստ այսմ ասպականասպաս ճիշտ այն է՝ ինչ որ Ոսկ. պօղ. ա. 459 «շունք սեղանոյն ասպակի սպասիզեն»։ ՆՀԲ ուզում է հանել ասպ «ձի» բառից

NBHL (1)

Իսաւ ասպական էծ, եւ վայրագ։ Ասպականին ընդ շունս եւ ընդ գազանս առնէ զիւր զդեգերումն վարուց. (Փիլ. լին.։ Իսկ Պիտ. ՟Թ 5.)


Ասպահապետ, աց

s. adj. cavalry general.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Պհլ. spāhpat «սպարապետ, զօրագլուխ. որից պրս. [arabic word] sipahbad կամ [arabic word] ispahbad, ispahbud և տառադարձուած՝ ա-րաբ. [arabic word] asbahbuδ, յն. σπε βέδης (Պրոկոպիոս, Պարս. պատ. Ա. 10)։ Բառի հին ձևն էր հպրս. spādapati, որ Արշակունեաց ժամանակ փոխ առնուելով՝ դարձաւ հյ. սպա-ռատետ. ասպարապետ, իսկ Սասանեանց ժամանակ երկրորդ անգամ փոխ առնուելով նոր ձևով՝ դարձաւ ասպահապետ։ Իրանեան բառերը կազմուած են spāda > spāh > sipāh «սպայ, զօրք» և pati>pat>bad «պետ, տէր» բառերից։-Հիւբշ. 22, 240։

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ պրս. էսփէն-պէտ ձևից փոխառութիւն է դնում։ Յե-տոյ գալիս են ՆՀԲ և Lagarde, Gesam, Abhd. 186։-Dulaurier JAs. 18(1861), էջ 291 համարում է հայակերտ ձև, կազ-մուած ասպ բառից. իսկ արաբ. asbah buδ հայերէնից տառադարձուած է դնում։

NBHL (1)

Բառ պրս. էսպ. այս ինքն Ձի, երիվար. վարի ի մեզ ի բարդութիւնս եւեթ։


Ասպար, աց

s.

shield, buckler.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի-ա հլ. յետնաբար նաև ռ հլ.) «վահան» ՍԳր. որից ասպարաբեկ «վահանի բեկոր կամ փոքր վահան» Եզեկ. լթ. 9. աս-աարակիր Ոսկ. Փիլ. ժգ. ասպարաւոր Բ. մը-նաց. ժդ. 8. ժէ. 17. ասպարափակ Փարպ. աս-պարել «վահան գործածել» Պիտ. գերասպա-րել «պահպանել, պաշտպանել, խնամակալել» Տիմոթ. կուզ, էջ 282 (իբր ստրկական թրգմ. յն. ὸπερασπίζω «պաշտպանել» բառի, որ կազմուած է Նπὲρ «գեր, վեր» և ἀσπίς «վա-հան» բառերից. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի հակաճառութեան մէջ, էջ 71)։ Երբեմն բարդութեանց մէջ եղած է սպար-այսպէս են՝ սպարակիր Բուզ. դ. 15, ե. 5. սպարափակ Ագաթ. առանձին սպար «վա-հան» ձևը ունի ԱԲ, բայց ՆՀԲ չգիտէ։

= Պհլ. գւռ. *aspar ձկից, որի հետ բոլո-րովին նոյն է նորագիւտ մանիք. պհլ. [arabic word] *aspar «վահան» (ИАН 1912, 46). միւս ի-րանեան լեզուներն ունին պհլ. spar, պա-զենդ. spar, պրս. ❇ sipar կամ [arabic word] ispar «վահան», հպրս. σπαρα-(Հեսիքիոս), Արմատական բառարան-18 սանս. phara-, և փոխառեալ ձևով՝ sphara-«ասպար». (զնդ. spāra-ձևը, որ տալիս է llorn § 700, ուղիղ չէ ըստ Barlholomae 1618)։-Հիւբշ. 108։

Ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան, Քերակ. 1815, 314, որ փոխառեալ է դնում պրս. սիփէր ձևից։ ՆՀԲ «լծ. յն. ἀστίς, պրս. ևսփէր, սիփէր, հյ. պատսպար և հովա-նի»։ Ուղիղ են նաև Muller SWAW 42, 253 և Justi, Zendsp. 303։-Jensen ՀԱ 1904, 184 հաթեան արձանագրութեանց մէջ գտնելով ..ri կամ ...ar «մահան» ձևոմ մի բառ, կարծում է թէ մեր աս-պարն է և չի ընդունում որ հայերէնը ի-րանեանից փոխառութիւն լինի։

NBHL (1)

Ոչ զինուց պետք են, եւ ոչ ասպարոյ։ Ասպար զնետն առնո, եւ չապականի. (Վրդն. սղ.։)


Ասպարէս, իսի, իսաց, իսից

cf. Ասպարէզ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

= Պհլ. asprēs, aspras, asp(u)ras «ձիար-ձակարան, հրապարակ», պրս. [arabic word] asbrez, aspres, asprēz, aspras, aspraz, aspares, as-parēš, siparēš «ձիարձակարան», կազմուած asp «ձի» և պրս. rēxtan, ներկ. rēzam «հե-ղուլ, թափել» բառերից. վերջինը պիտի նշանակեր նաև «վաղել, ընթանալ» հմմտ. հյ. թանալ և ընթանալ, աշխ. վազել «հոսիլ և ընթանալ», զնդ. taē «վազել, արշաւել և հոսիլ»։ Իրանականից փոխառութիւն է և ասոր. [syriac word] ︎ asprisā «ձիարձակարան, կրկէս»։-Հիւբշ. 109։

Ուղիղ մեկնեց նախ S։ Martin, Mémo-ires sur I'Arménie, հտ. Բ. Paris 1819, էջ 381։ Նոյնը յետոյ Աւգերեան, Բա-ցատր. չփ. և կշռ. Վենետ. 1821, էջ 46։ Այսպէսնաև ԳԴ, ՆՀԲ ևն։ Justi, Zendsp. 249 մեկնում է բառս ասպ+ զնդ. rai-ϑya «ճամբայն».

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ას3არეზი ասպարեզի «ձիար-շաւարան, մրցարան ևն», ახმარეზობა աս-պարեզոբա «հասարակաց խաղեր, ըմբշա-մարտութիւն». սրանք կարող են ուղղակի իրանեանից էլ փոխ առնուած լինել։-Մտած է Աւետարանի քրդ. թարգմանութեան մէջ Ղուկ. իդ. 13. ժը՝ Գուտսէ սատուշէսթ ասպա-րէզ տուր պու (հեռի էր յԵրուսաղեմէ 160 աս-պարիսաւ)։ Այսպէս նաև Յովհ. զ. 19. Պիսթ ու բենճ եախօտ կասասի ասպարէզան (իբրև ասպարէզս 25 կամ 30)։

NBHL (7)

Մտրակեա՛ զերիվար լեզուդ առ ի յասպարէս. (Ածաբ. ծն. (յն. նպատակ).)

Մտրակեալ յընթացս սորա ասպարիսի զշրթունս գրչիս։ Այս մարտիկ բարեփառ այսմ ասպարիսի. (Նար. յիշ. եւ Նար. մծբ.։)

Ճախր առեալ ճեմէր յասպարիզի։ Տանէին յասպարէզ կատարմանն. (Յհ. կթ.։)

Յերդս արուեստականացն ... առաաւել տեղի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա։)

Այս է ասպարէզենթակայս իրի հռետորական հանդիսավորաց։ Յառաքինաւէտն ասպարէզս. (Պիտ.։)

Զթելադրեալսն ի հոգւոյն սրբոյ պատմեաց առաջի խմբեալ ասպարիսին (ժողովոյ հարց). (Ճ. ՟Բ.։)

Ո՛չ տեսանեն զանդադար ասպարէզս տունջեան ի գործառնութիւնս եւ ի վայելսամենայն կենդանեաց. (Շիր.։)


Ասպետ, աց

s.

equerry, knight, squire, cavalier.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի-ա հլ. (ըստ ՆՀԲ նաև ի հլ. «ձիաւոր ազնուական, հեծեալ իշխանաւոր» Բուզ. Փարպ. Խոր. Սեբ. (բառիս նշանակու-թեան և գործածութեան վրայ տե՛ս Նորայր, Կորիւն վրդ. 284). որից ասպետութիւն Ա-գաթ. Խոր. Նոր գրականում ասպետական. ասպետաբար, ասպետօրէն «ասպետի վայել ազնուութեամբ»։ Տարօրինակ կազմութիւն ունի վերջասպետ «այծքաղ» Փիլ. ել. 533։

= Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. սանս. açvapati, հպրս. *aspapati-«ձիատէր» (կազմուած aspa-«ձի» և pati «տէր, պետ» բառերից), որ համառոտուելով դարձել է *aspati, ինչպես որ հպրս. *hamamātā «հա-մամայր» եղել է hamatā'-Հիւբշ. 109։

Առաջին մեկնիչն է Dulaurier, որ ❇As 18(1861), էջ 291 բառս դնում է պրս. asp «ձի» ձևից։ Էմին, Истор. Bapдana Չ0 ասպահապետ բառից համարօ-տուած։ Müller, SWAW 38. 573 ևն սանս. açvapati, զնդ. aspapaiti։ Էմին, Ист. Aсохика 251 ասպ և պետ բառե-րից։ Տէրվ. Մասիս 1882 յուլ" 24=աս-պապետ =սանս. ասվապատի. հալերէ-նում երկու պ-երից մին ընկած է։ Նոյնը նաև Լեղու, էջ 158։ Հիւնք. սպայապետ կամ ասպատակ ձևից։ Մառ Kрит. и мeлкiя cт. (1903), էջ 70 նկատելով, որ հների մէջ միջին ա-ի անկում չկար, ուս-տի չէր կարող *ասպապետը դառնալ ասպետ. հետևաբար ասպետ դնում է ասուպետ ձևից (ինչ. մոգուպետ>մոգ-պետ), որ հանում է պրս. [arabic word] sū կամ [arabic word] asū «կողմ» բառից. այսպէսով աս-պետ դառնում է ճիշտ «կողմնապետ, կուսակալ»։ (Այս մեկնութիւնը սխալ է, որովհետև՝ 1. միջին ա-ի կորուստ չկայ *ասպապետ>ասպետ բառի մէջ. այլ ա-րագաբանութիւն (haplologie), որ ծա-նօթ էր նաև հներին. ինչպէս հպրս. *ha-mamātā >hamātā և հյ. ճարտարասան >նարտասան. 2. փոփոխութիւնը կամ անկումը եղել է նախապէս իրանակա-նում և յետոյ պատրաստ անցել հայե-րէնի. 3. պրս. sū «կողմ» բառի հին ձևն

կազմուած լինէր մեր բառը, պիտի ունե-նար «*սուկպետ, *ասուկպետ կամ ասկ-պետ ձևը և ո՛չ բնաւ ասպետ)։ Ադոնց, Յուստ. էջ 400-1 մեկնում է աս+պետ, որի մէջ աս միացնում է սե-պուհ բառի առաջին մասի հետ.

ՓՈԽ (borrowing) Ագաթանգեղոսի յոյն թարգմանու-թեան մէջ հայերէնից յունարէնի տառադար-ձուած է բառը ασπετ, ἀσπετων ձևով (հրտր. Lagapde, § 164, էջ 83, 95 և § 135, էջ 68, 46). սրանից էլ ձևացել է արաբ. ❇ dsbāta «ասպետ»՝ Ագաթանգեղոսի արաբա-կան թարգմանո։թեան մէջ (Մառ ЗВО 16, 201)։

NBHL (1)

ἰππεύς eques իտ. cavalliere Ձիաւոր ազնուական. իշխանաւոր հեծեալ. որ եւ ՍՊԱՅ .... եւ առանձին առմամբ՝ Կոմս. աւագ իշխան. ազատ. բարեկամ կամ թագադիր արքայի.


Ասպուզան

s. bot. marigold.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«մի տեսակ լեռնային գեղե-ցիկ ծաղիկ» (psyllium ըստ Շէհրիմանեանի և Տիգրանեանի՝ էջ 16, soldanelle ոստ Նս. րայր, Բառ. ֆր. mélilot bleu ըստ Ո.ղուրի-կեանի, տե՛ս ԳԲ էջ 175 և 1405) Մխ. առակ. Համամ. քեր. 258= Երզն. քեր. Վստկ. 142 միևնոյն բառն է ասպազան Ագաթ. տպ. 1909, էջ 331 (ուր երկու ձեռ. ունին նոյնպէս ասպուզան). աւելի յետին հեղինակներ գրում են՝ ասաացալ ԱԲ, ասբօսան Դաւ. սա-լաձ. (այլ ձ. սապուսան), ասպոնան Բժշ. ասպուզանուկ Բժշ. ամէնից ուղիղ ձևն է աս-պուզան, որից ու=ա տառերի շփոթութեամբ յառաջացել է ասպազան գրչութիւնը՝ ըստ Նո-րայր, Հայկ. բառաք. էջ 3 և Բանաս. 1901, էջ 101։

Ըստ ՀԲուս. § 174 պարսկերէն է հնչում։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 79 ասպազէն բառից՝

NBHL (1)

Հօրուտն եւ մօրուտն, եւ ասպուզանն. (Մխ. առակ. լ։)


Աստ

adv.

here, in this place;
— է, he or it is here;
— եւ անդ, here and there, this way, that way.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Karolides 98 հյ. աստի «հաստատուն» կցում է կպդվկ. στί, στή «յատակ, գե-տին» բառին (Γλωσσ. συγϰριτ.)

NBHL (3)

Է՞ ոք քո աստ՝ փեսայ, կամ որդիք։ Նի՛ստ նստ առ իս։ Չէ՛ աստ։ Ունի՞ք ինչ կերակուր աստ։ Ամենեքին աստ եմք։ Յերուսաղէմ, եւ աստ։ Մատիցու՛ք աստ առ աստուած։ Զի՞ դու աստ ե՛ղիա։ Նի՛ստ դու աստ։ Ագարու՛ք աստ զայս գիշեր։ Դու աստ կա՛ց առ իս. եւ այլն։ Որպէս եւ զոյգ ընդ բացայայտիչ անուան.

Աստ աճապարեալ արտաշէս։ Աստ խորհուրդ ի մէջ առեալ։ Աստ ապա ի վերջ հասեալ դադարէր թագաւորութիւն։ Աստ ապա ի բաց կացեալ հայք. (Խոր.։ Փարպ.։ Յհ. կթ.։)

Աստ յառաջագոյն է տեսականն քան զգործականն։ Են աստ պէտք բազում երկիւղագին պատրաստութեան. (Փարպ.։)


Աստակոս

s.

lobster.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Յն. ἀαταϰός «խեզգետին», որից փոխա-ռեալ են նաև լտ. astacus, թրք. cstaqoz, ռմկ. բստախոզ։ Յոյն բառը յառաջանում է ἀσταϰός ձևից և ծագում է ὄστέον «ոսկը», ὄστραϰον «խեցի», ὄστρεον «ոստրէ» բառերից (Boisacq 90-91)։

NBHL (1)

ԱՍՏԱԽՈՏՈՍ եւ ԱՍՏԱԿՈՍ Բառ յն. ասդագօ՛ս. ἁστακός cancer. ռմկ. ըսդախօզ. Խեցգետին կամ խեցեմորթ ծովային.


Աստիճան, ի, աց

s.

stair, step;
pace;
stair-case;
steps;
gradation;
graduation;
story;
degree, dignity, character, class, condition, honour, place;
quality, rank;
— եկեղեցական, holy orders;
հոսիլ ընդ —ս ի վայր, to run down stairs;
տալ —, բաժանել յ—ս, to graduate.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. «սանդուխի ոտք» ՍԳր. «բաժանմունքներ ժամացոյցի, այժմ նաև ջերմաչափի, երկրագնտի լայնութեան և եր-կայնութեան» ՍԳր. «չափ, կէտ» ՍԳր. Վեցօր. «եկեղեցական կարգ» Ա. տիմ. գ. 13. Ագաթ. Կորիւն. «իշխանութիւն, պատիւ» Խոր. Յճեւ «տան յարկ, դստիկոն» Ոսկ. գծ. «յառաջդի-մութիւն» Կոչ. ժա. որից աստիճանիլ «աս-տիճանների բաժանուիլ, 2. արևի կամաբ կամաց վեր բարձրանալը» Վեցօր. =Շիր. էջ 57. աստիճանաւոր «կարգաւոր, կղեր» Յհ. իմ. ատ. Նոր գրականում՝ աստի-հանաչափ, աստիճանացոյց, աստիճանա-բար, աստիճանական, բարձրաստիճան, երկ-աստիճան, եռաստիճան, քառաստիճան (ընտրութիւն) ևն։ Ս ձայնը ազդուելով յա-ջորդ ճ-ից՝ դարձել է շ և ըստ այսմ ունինո աշտիճան, աշտիճանել, ութաշտիճանեայ Մամբր. իննաշտիճանեան Մագ. նոր գրակա-նում միայն առաջին ձևն է գործածական։

= Ակնյայտնի կերպով կապ ունի հնխ. šteigh-«երթալ, սանդուխի աստիճաններից վեր բարձրանալ» արմատի հետ, որի ժա-ռանոնեռն են սանս. stigh, յն. στείγω «եր-թալ, յառաջանալ», στίχος «կարգ, շարք», στοιχὲω «կարգով առաջ երթալ», գոթ. stei-gan, հբգ. stigan, նբգ. steigen ღելանել, սանդուխից բարձրանալ», stiege «աստիճան, սանդուխ», հսլ. stigna «գալ, հասնիլ», stid-za «շաւղ», լիթ. staigá «շտապ, յանկար-ծակի», հիսլ. tiagaim «երթալ, քայլել» ևն։ Աստիճան բառի հնգոյն ձևն է *աստէճան, որի հետ ճշտիւ համաձայն են հնխ. steigh. արմատի առաջին երկու բաղաձայնները և երկբարբառը. դժուարութիւն են հանում մի-այն նախաձայն ա (հմմտ. սակայն աստղ) և վերջաձայն gh, որ հայերէնում սովորաբար տալիս է գ, սակայն կարող է լինել նաևջ (ինչ. ջեր, ջերմ) և թերևս ձ, ժ (օձ, իժ), բայց ո՛չ բնաւ ճ։ Դժբախտաբար իրանեանում ա-սանդուած չէ բառս, որով կարելի չէ նաև ստուգել թէ իրանեանից փոխառութիւն չէ՞ արդեօք։-Աճ. (տե՛ս Pokorny 2, 614, Wal-He 829, Boisacq 907, Kluge 470, l'raut-mann 285)։

ՆՀԲ «ի ձայնէս ճան՝ իբր արմատ ռա-ռիս սանդուղք, և աշտ, ոստ, թրք. իւսթ, իբր «բարձր, ի վեր», Տէրվ. Altarm. 73 և Նախալ. 114 համեմատում է վերի ձե-վերի հետ, իբր բնիկ հայ։ Հիւնք. պրս. šutur «ուղտ» բառից։ Meillet (անձնա-կան) ապահովաբար փոխառեալ բառ է։

NBHL (9)

ԱՍՏԻՃԱՆ կամ ԱՇՏԻՃԱն (ի ձայնէս ճան՛ իբր արմատ բառիս սանդուղք, եւ աշտ, ոստ. թ. իւսթ իբր բարձր. ի վեր) ἁναβαθμός, βαθμός, κλίμαξ, κρηπίς gradus, scala, basis Ի վեր ելք ոտն առ ոտն ընդ սանդուղս. ելեւելք, կամ ելեւէջք, մատունք, կամ ոտք եւ ոտք եւ ոտնատեղիք սանդղոց. եւ Սանդուղք, եւ բեմ.

Մի՛ ելանցես ընդ աշտիճանս ի սեղան իմ։ Երկոտասան առիւծք կային ի վերայ վեցեցունց աստիճանացն (աթոռոյ)։ Ի վերայ միոյ աստիճանացան (բեմին՝) ուր նստէին։ Պօղոս կացեալ ի վերայ աշտիճանացն՝ շարժեաց զձեռն. եւ այլն։

Յնստիճան մահու հասանէր. (Վեցօր. ՟Ա. այս ինքն ի կէտ, կամ առ դուրս մահու։)

ԱՍՏԻՃԱՆ. նմանութեամբ՝ է Յառաջատութիւն ուսման, առաքինութեան, եւ ո՛ր եւ է բանի. կամ շարադասութիւն բանից ըստ ճար տասանից հետ զհետէ յիրէ յիր փոխելով.

Սուգն պահս ուսուցանէ. պահք աղօթս բերեն. աղօթքն յողորմութիւնս դարձուցանէ. եւ առ սակաւ սակաւ աստիճանաւ յաստիճան ելանեն, եւ դիւաւ յերկինս ելանեն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)

Ոչ տակաւ տակաւ աստիճանէ յաստիճան փոփխեալ. յն. ո՛չ ի յառաջատութեանէ (աճեցեալ). (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)

Աշտիճանի փառաց։ Այս պետ պանծալի այսր աստիճանի. (Նար.։)

Որք առաքեցանն առ նա, հաւատարիմ էին, եւ բարձր աշտիճանաւ. (Ոսկ. յհ.։)

Որ զվկայութեանն աշտիճան առին ի ժամանակի հալածանացն. (Յճխ. ՟Է։)


Աստուած, տուծոյ

s.

God, the Supreme Being.

· Calfa

Etymologies (7) · Adjarian

հին և ընտիր բառ, որից ունինք մի քանի հարիւր ածանցներ. հնագոյններից յիշենք հետևեալները. աստուածառարռառ Ագաթ. Վեցօր. Կորիւն. աստուածաբեր Կո-րիւն Ագաթ. աստուածագէտ Ոսկ. Ագաթ. աս-տուածագիր Բուզ. աստուածախուი Եռն աս-տուածախօս Սեբեր. Ագաթ. աստուածախօ-նել Ոսկ. ա. տիմ. աստուածահար կոչ. աս-տուածանշան Եւս. քր. աստուածեղէն ՍԳր. Իւեռ ձն. Բուր. աստուածական Ագաթ. Եզն. Ոսկ. ես. անաստուած Եփես. բ. 12. Կոչ. բազ-մաստուածեան Եզն. Սեբեր. երեքաստուա-ծեան Սեբեր. չաստուած ՍԳր. Եզն. Սեբեր. յետին են աստուածունի «աստուածային» ևնևր հաւ. 315. աստուածարել, աստուածա-րեալ ևն՝ ար մասնիկով. հմմտ. մեծ-ար-ել, հրաժ-ար-իլ։-Մեր քերականութիւնները սո-վորեցնում են թէ Աստուած բառը նշանակե-բով «ճշմարիտ Աստուածը», հոլովւում է Աս-տուծոյ, յԱստուծոյ, Աստուծով, իսկ «չաս. ռուած» նշանակութեամբ հոլովւում է աո-տուածոյ, աստուածոց, աստուածով ևն (տե՛ս Բագրատունի, Քերակ. զարգաց. էջ 24), բայց այս կանոնը սխալ է։ Ստոյգն այն է, որ ա-ռաջին նշանակութեամբ բառս երբեք ամ. բողջովին չէ գրուած մեր ձեռագրերի մէջ, այլ միշտ պատուվ՝ Ած, Այ, յԱյ, Ավ։ Օրինակի համար կրկնագիր Ագաթանգեղոսի մէջ ած, ოծն. ιծ, զածս պատահում է 10 անգամ, իսկ բարդութեանց մէջ 20 անգամ և միշտ գրուած է ած. սեռական այ՝ 20 անգամ. բա-ցառական յայ՝ 3 անգամ. ընդամէնը 53 ան-գամ և միշտ պատուով (տե՛ս իմ յօդուածը ՀԱ 1913, էջ 4)։ Այսպիսի համառօտագրու-թիւններով ի հարկէ կարելի չէ իմանալ բառի ճիշտ ընթերցումը. բայց կարելի էլ չէ առանց պատճառի պնդել թէ հին հնչումն էր Աստու-ծոյ։ Ընդհակառակը՝ յոգնակի հոլովները, չաստուածոյ սեռականը, անաստուած, ան-աստուածի, անաստուածիւ ձևերը և հայերէ-նի ընդհանուր ձայնափոխութեան օրէնքները ցոյց են տալիս թէ հին հայերէնի մէջ աստու-ծոյ ձևով մի բառ չէր կարող գոյութիւն ունե-նալ և թէ աստուած՝ ամէն նշանակութեամբ էլ հոլովւում էր աստուածոյ, աստուածով ևն. Մեր ձեռագրերում կան արդէն մի քանի դէպ-քեր, որոնք վերի կանոնին հակառակ են. այս-պէս՝ էջմիածնի Կարինեան թ. 526 ձեռագրի (ՋՉ=1457 թուից) մագաղաթեայ պահպա-նաևում գտնում ենք աստուծոյն ամբողջա-կան գրութիւնը (Գրծ. ե. 43, որ տպագրում աստուածոյն է. Մ. վրդ. Մաքսուդեանց ՀԱ 1913, 312). կրկնագիր Ագաթանգեղոսում՝ էջ 52բ գրուած է աստուծոց և 30 ա աստու-ծոցն (Աճառ. ՀԱ 1913, էջ 4). բայց երեք պա-րագային էլ խօսքը չաստուածների վրայ է և հետևաբար՝ ըստ ենթադրեալ կանոնի՝ պիտի լինէր աստուածոյ, աստուածոց։-Աստուծոյ, ձևը միջին հայերէն է, որ կանոնասորապէս յառաջացած է հնագոյն *աստուածոյ սեռա-կանից, միջին ա-ի անկման օրէնքը հաստա-տուելուց յետոյ. *աստուածոյ ձևը տառացի գրուած չլինելով անհետացել է և ժողովրդա-իսկ հնագոյն բնագրերի մէջ։ (Այս գաղափա-րը յայտնած և պաշտպանած է Meillet. վեր-ջին անգամ տե՛ս իր Altarmenisches Fle-mentarbuch1913, էջ 20. Հիւբշման ևս համա-ձայն է նրան (անձնական). միայն Pedersen ծում է թէ աստուծոյ հին հայերէնի յատուկ մի ձև է և յառաջացած է երաժշտական շեշ-տի պատճառով *աստուածոյ նախաձևից։ Բայց այս պարագային ինչո՛ւ «չաստուած» նշանակութեամբ մնաց աստուածոյ։

= Փոխառեալ է փռիւգերէնից. հմմտ. նշա-նատո թրակօ-փռիւգական աստուածութիւնը λαβάζιος, λαβάβιος, λεβάζιος, λεβάδιος, λευά-διος. Ըαυάζιος, λαοαζιος, λαάζιος (տե՛ս Ա-րիստոփան, Vespae 9, Aves 875, Lysistrata 388, Թէոփրաստի Նկարազիրք 16, Ոպպիա-նոս, Որսականք 1, 26, Կղեմէս Աղէքս. Protreotioue 14, Ստրաբոն 471). այս աս-տուածութեան անունը յետոյ յատկացուեց Բագոսին։

Մեր հին մատենագիրները հետևեալ ձե-վերով են ստուգաբանում։ Խոսրով Ան-ձևացի, Մեկն. ժամակարգ. էջ 99 «Աս-ույծ անըյնն ըիայն ք և մեզ ստուգաբանի թէ աստ էած զմեզ»։ Նոյն հեղինակի Մէկն. պտրգ. էջ 16 «Տէ-րըն անուն վասն տիրելոյն է, իսկ աս-տոսածն՝ վասն ստեղծանելոյն և յաստիս ածելոյ զեղեալքս»։ Յովհ. Վանակ. վրդ. Բացատր. աղօթից Ամբակումայ՝ «Աս-տուած է անուն, որ թարգմանի զմեզ յաստիս ածող»։ Ս. Ներս. Լամբր. Մեկն. Պաւտարագի «Աստուած, այսինքն աստ ածող զոչէսն յէութիւն և ի գոյութիւն» (Լմբ. մատ. էջ 349)։ Յովհ. Վնկն. վրդ. հարց և պտսխ. «Ո՞վ եդ զա-նունս Աստուած. Պատասխան. Ասեն թէ օձն ասաց Եւայի. Զի՛ է զի ասաց ձես որ զքեզ աստ ած։ Զայն, ասեն, ածն առին և Աստուած անուանեցին։ Բայց դու մի՛ ընդունիր զայս. զԱստուած ա-նունն Ադամ եդ (և ոչ օձը)»։-Սկևռ. աղ. 53 «ըստ քերթողական արհեստի ծա-նեաք զանուն յիրէ և ի ձայնէ և ի ներ-գործութենէ. ըստ որում յաստիս ած-մանէ՝ Աստուած», Այսպէս և Առ որս. ե.

ըստ հյ. թրգմ. Նար. Վահր. երրդ. Վրդն. պտմ. էջ 1՝ աստ էած։ Միխայէլ ասորի, Երուս. 1870, էջ 536՝ «Աստուած, որ է ածիչի գոյութիւն յանգոյից»։ Տաթև հարց. 49 Աստուածն յաստ էած զմեզ և կամ ստեղծօղ և կամ ճանաչօղ լսի. իսկ Տաթև. ամ. էջ 78 ա «Աստուած տեսօղ թարգմանի»։-Ագաթանգեղոս (տպ. 9 փ. 1909, էջ 40) բառախաղով ունի «զոր կոչես դու աստուածս՝ ստոյգ իսկ են հաստուածր. վասն զի հաստեալք են ի մարդկանէ»։-Նոր քննիչներից նախ Schröder, Thesaurus էջ 43 ազդու ած «efficaciter proϑucens, ազդու կերպով արտադրող»։ La Croze, Ձեռագ. աշ-խատ. տե՛ս Բազմ. 1897, էջ 8 մարա-կան Աժդահակ յատուկ անունի հետ։ ՀՀԲ հների համեմատ՝ աստ էած։ Ինճի-ճեան, Եղանակ Բիւզանդ. 1820, էջ 211 հաստել բայից, իբր հաստուած, հաս-տիչ։ ՆՀԲ «իբր հաստիչ կամ աստ և յաս-տիս ածօղ, այսինքն գոյացուցիչ... և կամ... աստոյ, աստևոր, հաստատուն»։ E. Boré JAs. I1, 652 ծ դնելով=sի՝ Աստուած բառը կարդում է astvast և թարգմանում է «Աստուած Աստուածոց», արմատը դնելով Ast «Աստուած», իբր պրս. yazd, yazdan «արարիչ Աստուած»։ Ազգասեր Կալկաթայ, հտ. Բ. թիւ 42, էջ 180 աս «ասել, խօսք, շունչ» և տուած, որ է «տուող» բառերից։ Windischm. էջ 20 «լինել» բառից, ինչ. զնդ. astvañt «աշխարհ»։ Gosche էջ 7 նոյն կարծիքն ունի։ Կովկաս լրագիր, Տփ. 1847, թ. 15 աշտուած, այսինքն յաշտիւք պատուեալ կամ հաշտեալ։ Bötticher, Arioa 63 և Lagarde, Urqesch. Arm. 503 զնդ. astvat «գոյութիւն ունեցող»։ Մսեր Մսերեանց, Ճռաքաղ 1861, էջ 8-10 հաւաքում է մինչև այն ժամանակ եղած ստուռառա-նութիւնները, որոնցից լաւագոյնն է հա-մարում Խոսրով Անձևացու մեկնութիւ-նը՝ աստ էած. բայց աստ համարելով «հառտումն. ստեղծումն» և ո՛չ թէ «աստ, այստեղ»։ Տե՛ս նոյնպէս նոյն հեղինա-

129։-Պօղոս պտր. Ադրիանուպօլսեցի, Թանգարան խրատուց, Ա հտ. էջ 170, ազդուած, այսինքն «ազդեալ, ծանու-ցեալ»։ Էմին, Исгopiя Bарданa, ծան։ 1 և Muller SWAW 48, 428 աստել, հաստել բայից։ Կ. վրդ. Շահնազարեան, Երկրագունտ Մանչէստրի, 1864, թիւ 1, էջ 7 և թիւ 5, ստուգաբանում է աս+ տուած. աս՝ իբրև զնդ. աս, էս, եզ, էզ. իզ «Աստուած» (ինչպէս աս-եր=աթր «Աստուած հրոյ», ասման «երկինք», եզ-դան «Արարիչ Աստուած» ևն), իսկ տռւած=սանս. devas, լտ. deus, յն. ბέα «շռռշոռուն էակ»։ JAs. 1(2864), 170 թերևս ազդել, ազդող։ ZDMG 1868, 330 հաստել =stā արմատից։ Տէրվիշեան, Altarm. էջ 92-93 ընդարձակ մի յօ-դուած ունի, ուր բառիս արմատ է դնում սնս. և զնդ. stu «գովել, բարձրացուցա-նել»։ Մարկոս Աղաբէգեան, Թուղթ, Պօ-ւիս 1878, էջ 22 աչաւահիստա բառից! (ուզում է ասել զնդ. Aša-vahišta «գե-րագոյն արդարութիւն», որ և բարձր աս-տուածութիւն էր)։ Կ. Կոստանեանց, Հա-յոց հեթան. կրօնը, էջ 14 սանս. աս «է» բառից. ինչ. Ահուրա «էութիւն, էակ»։ Մորթման (ըստ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 17) փռիւգ. Ասդուատ «Աստուած» ձևի հետ։ (Աւսաեսի մի ձև այլուստ մեզ անյայտ է)։ Ա. Լ. (Արևել. մամուլ 1889, 178) սանս ասվաս «ազդող, Աստուած» բառից։ Ա-լիշան, Հին հաւ. 18-19 հնդ. աստուատ-թա «աստուածային ծառը», սուատադ «ինքնատուր», զնդ. ասդվատ «էական», կելտ. Duez «Աստուած», սկանդ. Աս-կերտ, Աս-բուրգ «աստուածոց բնակա-ռան», աս, անց «սիւն հաստատ թեան», լապոն. ացի և հունգ. իսդեն «Աստուած», խպտ. Սս, պոլինէզ. Ա-դուա «Աստուած»։ Տաշեան, Ուսումն. հայ լեզ. էջ 361 ուրարտ. asdu, istubi ևն ռառերը կցում է հաստել, Աստուած ռառեռին։ Meillet, Revue critique 1896, էջ 423 աստ-դնում է =уaz(aǰta։ Pat-rubány, Ethnol. Mittheil. 1896 V. էջ 148 Աստուած

ղաքի Աստուած» (վեդ. vastu «բնակա-տեռի»), որ ինքը SA 1, 211 մերժե-լով դնում է սանս. stávati, զնդ. Stao-iti «օրհնել, գովել»։ Bugge, Lvk Stud 1, 13 Պամփիւլիոյ λσπενδος. λστfεδιινς քաղաքի անուան մէջ. հայերէնում ած մասնիկ է։ Սանտալճեան, L'idiome, էջ 16, զնդ. astu և բևեռ. aste։ Marqoll-uth, Բիւր. 1900, 335 զնդ. astvath «գո-յութիւն ունեցող». հայից փոխառեալ է եբր. [other alphabet] səbāō̄ϑ «Սաբաւովթ»։ ǰensen ZDMG 1899, 453 և ՀԱ 1ეρ.. 42» հաթ. Uστϰσος Մեծ Ած, որ աւանրում է Ստեփանոս Բիւզանդացի (նոյնը նաև lensen IF Anz. 14, 55)։ Թիրեա-քեան, Կարնամակ, ծանօթ. 91 պհլ. ուզ-տիշ «կուռք» բառը աուզտաս կարդա-լով՝ նոյն է դնում Աստուած բառի հետ։ Աւետիսեան ՀԱ 1907, էջ 277-285 ու-նի մի ձանձրալի յօդուած Աստուած բառի մասին, որ մեկնում է asti «է, կալ» բառից՝ ant ու vant մասնիկներով։ Patrubány ՀԱ 1908, 188 հասկ տուած։ Pedersen KZ 39, 213 հաստ կամ հաս-տել բառից։ Մառ առաջին անռամ ա-ղիղ համեմատեց վերի փռիւգական ձե-վերի հետ (տե՛ս Borъ ἕαβαζιος y Армянъ, ИАН 1911, էջ 759-774, հյ. թրգմ. Արարատ, 1911, էջ 794-9). Մառը չի մեկնում բառը, այլ հարց է տալիս թէ արդեօք յաբեթական չէ՝, որ յետոյ Փռիւգիա և այնտեղից էլ Թրա-կիա է անցել. հայերէնի մեջ տ ձայնը համարում է յետոյ աւելացած, հին ար-մատական ձևը ասված։ Նոյն հեղինակը ИАН 1912, 829 նոյնին է եռում նաև սվան. ափսադ, ափսատ, ափսաստ «որսի աստուած»։ Յ. Գ, Մ., Պատմ. գրակ. էջ 16 սանս. իզվարս։ Սանտալ-ճեան, Hist. de 1' Arménie I 61 ուռարտ. asta, aste, astas «հաստող», Oštir, Btrq. alarod. 66 լն. *Ἀσγνπαλուռ յատուկ անուան մէջ, որ մեկնում է «Ասաու ածների սեղան»։ Պատահական նմանութիւն ունի ռունական ծածկա-

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Մկ. Ոզմ. Ջղ. Վն. աստված, Ալշ. Մշ. աստվաձ, ասվաձ, Տփ. ա՛ստվաձ, ա՛ստուձ, Երև. ա՛ստվաձ, ա՛ստօձ, Հմշ. Տիգ. ասովաձ, Ախց. Կր. Մրղ. Սլմ. ասված, Ասլ. Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. ասվաձ, Գոռ. Ղրբ. ա՛ստուծ, Շմ. աստօծ, Հճ. ասվօձ, Ակն. ասվաձ, ասբաձ, Վն. ասպած, Զթ. ասբ'օձ։ Հոլովման ժամանակ տ, ծ, վ ընկնելով կամ փոփոխուելով յառաջանում են հետևեալ կըր-ճատ ձևերր. Զթ. սեռ. ասուձու, Մրղ. աստու-Կր. Շմ. ասսու, Երև. ա՛սսու, Պլ. ասդուձու, ասձուձու, ասձու։ Սրանցից դուրց լիշելու արժանի են Ագլ. ըսսա՛ծին, Մկ. ասպարա-ծին, ասվարածին, աստվարածին, Խոյ և Ապ. ասվարածին, էնկիւրիի թրքախօս հայոց բար-բառով ասվայիզին «Աստուածածին»։

NBHL (9)

Բանն էր առ աստուած, եւ աստուած էր բանն. եւ այլն։

Աստուած անունն արարչական է, որ զնախախնամելն յայտ առնէ ըստ փիլոնի. եւ առ մեզ ստուգաբանի, թէ աստ էած զմեզ. (Ի Գիրս խոսը։)

ԱՍՏՈՒԱԾ, եւ ԱՍՏՈՒԱԾՔ, ատուածոց, կամ աստուածոց. ասին պիտակաբար՝ երբեմն Հրեշտակք, եւ մարդիկ՝ իբր առաւել հաղորդեալք ձրից բնութեան եւ շնորհաց առ յատուածոյ.

Երեւեցաւ նմա աստուած առ կաղնեաւն մամբրէի. (Ծն. ՟Ժ՟Ը 1.) որ եւ զկնի կոչին Երեք արք, եւ ապա Երկու հրեշտակք եւ այլն. որպէս եւ (Ել. ՟Գ 2.) նախ կոչի Հրեշտակ, եւ ապա տէր, աստուած, եւ այլն. զի ի դիմաց Ատուածոյ երեւէին հրեշտակք։

Աստուած կոչէ աստուածաբանութիւն զերկնայինսն եւ գերագոյն քան զմեզ էութիւնս, եւ առ ի մէնջ աստուածասէրս, եւ սրբազան արս. (Դիոն. ՟Ժ՟Բ։)

Եւ շատ եւս՝ Դիք. չաստուածք եւ չաստուածուհիք. սուտ եւ առասպելեալ աստուածք հեթանոսաց, եւ արձանք նոցա, որ եւ ԿՈՒՌՔ. Տե՛ս (Իմ. ՟Ժ՟Գ 2. 10։ Ծն. ՟Լ՟Ա 30։ ՟Լ՟Է 2։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը 27. 29. եւ այլն։)

ՏԷՐ ԱՍՏՈՒԱԾ. Տ՛ես ի բառն ՏԷՐ։

Տէ՛ր աստուած, եթէ զի՛նչ նման է մարդս այս տեառն պետրոսի մաքսաւորին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

ԱՍՏՈՒԾՈՅՆ ծոյքն. Հոլովականն բառիս Աստուած. իբր Այն ինչ իրք՝ որ Ատուածոյ անկ են.


Ապուզնայ, ի, ից

s.

monkey.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(սեռ. -ի. ըստ ՆՀԲ ի հլ.) «կապիկ» Ոսկիփ. Միխ. աս. հրտր. Երուս. էջ 378 (տպուած է արուզնայ. մէկ ձեռ. ունի ապուզնա, որից երևում է, որ առաջինն էլ պէտք է ուղղել ըստ հին տառադարձութեան աբուզնայ). Յայսմ. սեպ. 23։ Յետին ռամիկ բառ է։

NBHL (1)

Տուք մեզ ամի ամի երեքհարիւր սեւ ծառայ, եւ յիսուն ապուզնայ, եւ զուրափէ մի. (Միխ. աս.։)


Ապուխտ

s.

salted and dried meat;
ham;
ապուխտք, pig-meat.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

(ըստ ՆՀԲ ո հլ. թէև առանց վկայութեան) «աղած ու բաց օդում չորաց-րած միս. տճկ. բաստրմա» Թուոց ժա. 32. Մագ. ժը. որից ապրխտել «ապուխտ շինել, միսը չորացնել» Թուոց ժա. 32. Բարուք. զ. 27. ապխտեալ Եւս. քր. ա. 130. գրուած է ապախտ Մագ. թղ. էջ 231 (տե՛ս իմ Հալ. նոր բառեր, հտ. Բ), ապախտել Թղթ. բա-րուքայ։

-Պհլ. *apuxt «անեփ, չեփած» բառից ռր կաղմուած է a բացասականով puxt «ե-փած» բառից. հմմտ. պհլ. hu-puxt «լաւ եփու-ած, քաջեփ», պրս. [arabic word] puxta «եփուած», [arabic word] puxtan «եփել» բայից։ -Հիւբշ. 106

Ուղիղ մեկնութիւնը ունի նախ Աւետի-քեան, Քերակ. 1815, էջ 206։ ԳԴ մեկ-նում է իբր փոխառութիւն պրս. [arabic word] ︎ āvīxta «կախուած» բառից։ Lagarde. UIrgesch. 345 զնդ. aoxta «ցուրտ, սա-ռըն», պրս. yax «սառոյց», օսս. ix «կարկուտ», yaxan «սառցային» բառե-

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. ա՛պուխտ, Ննխ. Սեր. ա-բուխտ՝ նոյն նշանակութեամբ. իսկ Ղրբ. Տփ. ա՛պուխտ, Երև. ա՛բուխտ գործածւում են միայն իբրև պատկեր չոր բանի. ինչ. Չորա-ցել ապուխտ են դառել. Չոր -ապուխտ դա-ռած հաց։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. აჭოხვი ապոխտի կամ օაάოხტი իապոխտի «չորացրած միս կսս ձուկ», ამოხტება ապոխտեբա «միսը չորաց-նել ապխտել». նոր վրացերէն ձևն է აძუხ-ტი ապուխտի, որ ունի Դրիշաշվիլի, Ձվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 235 (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։ Լեհ. abucht «ապուխտ, gestampf-tes Fleisch» (տե՛ս Booch-A'rkossy-Koczуи-ski, Polnisch-Deutsch. Wörterbuch, Leipzig 1891, էջ 1). լեհերէն բառը փոխառէալ է ուշ ժամանակ Լեհահայ բարրառիզ և ալս պատճառով հայերէն պ-ի դէմ ունի b՝ լեհա-հայ արտասանութեան համեմատ (տե՛ս Patrubány SA, հտ. 1, էջ 89)։

NBHL (1)

ψυγμός. refrigeratio. Միս համեմեալ աղիւ եւ չամանաւ, եւ չորացուցեալ առանց եփելոյ. պաստըրմա. cf. ՁԳԱՆՔՔ. իբր ռմկ. փռուածք, փռած.


Ապուռ, պռից

s.

booty, plunder;
fish-hook.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(ըստ ՆՀԲ ի հլ., թէև առանց վը-կայութեան) «աւար, կողոպուտ» Ես. ը. կ. Յուոթ. ժե. 7. Եղիշ. Ղևոնդ. (գրուած է ա-պուր Լաստ. դ). որից ապռել «աւարել, կո-ղոպտել, յափշտակել» Եփր. թուոց՝ էջ 254. Գէ. ես. Ճառընտ.։ Բառիս գործածութեան հա-մար մի գեղեցիկ օրինակ ունի Մանդ. էջ 68, որ վաշխառուների մասին խօսելով՝ ասում t. «Ժողովել և ապռել և գանձել զայլոց ինչս» (ապռել բառի դէմ մի ձեռ. ունի պահել)։-Ապուռ բառը նշանակում է նաև «առասպե-լեալ գազան՝ որ ճանապարհորդներին է յա-փըշտակում» (ունի միայն ԱԲ). հմմտ. Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 602-4. Սկիւղսն որ թարգմանի ապուռք, որպէս և Հայք ծովացուլս իմն և վիշապս մարդակերպս ..համբաւեն. Ոչ ա-պուռքն, ոչ վիշապառիւծքն. Զձիացլուցն և զապուռ գաղանացն. Չիցէ՞ այն գործ ապու-ռըն գաղանաց։ Կաղմուած է յիշեալ յն. ὄϰίλον, յգ. σϰῦλα «աւար» բառից թարգ-մանաբար (ըստ Տաշեան, Ուս. դաս. հյ. էջ 553)։ Հմմտ. վերջապէս անդ՝ «Ո՞ր ապուռ. ո՞ր քիմառ...» ուր երկու առասպելեալ գա-զանները միասին են յիշուած։

= Պհլ. apurtan (միշտ գաղափարագրով գրուած բառ իբրև уhnslwn) «վերցնել, ա-ւարել, կողոպտել», apar «թալան, աւար, կո-ղոպուտ», պազենդ. apar, apardan նոյն նշ. կազմուած է apa-մասնիկով par «անցնիլ» արմատից. հմմտ. զնդ. nipā̄rayeiti «մի բան իրեն սեփականացնել», սանս. apa-par-«մի բան վերցնելով առնել տանիլ»։ Իրա-նեանից փոխառեալ եմ համարում արևել. թրք. [arabic word] aparmaq «առնել տանիլ» (չը-կայ տաճկերէնում)։

Հիւնք. հանում է աւար հոմանիշիր։ Pat-rubány, ՀԱ 1903, 221 նոյն ընդ ապուր. ապրիլ։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 285 պազենդ. āpurtan «յափշտակել»։ Գաբ-րիէլեան ՀԱ 1910, 235 ափ արմատից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 63 պհլ. avar «կողպտել» բառից։ Ուղիղ մեկնեց նախ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ էջ 285։ Վերի ձևով Niberg, Hilfsbuch 2, 14 և 20։

ԳՒՌ (dialectal) Վն. ապուռ «խիստ էժան գնով առ-նուած բան. տճկ. քէլէփիր»։

NBHL (3)

Աւար. կապուտ կողոպուտ. առ. կողոպուրտ.

Վաղվաղակի զապուռ ժողովել։ Ժողովել զառ զապուռ բանակացն. (Ես. Ը։ 1։ Յուդթ. ԺԵ. 7։)

Կուտէր զգերի, զառ եւ զապուռ. (Եղիշ. Բ։)


Ապուր

s.

pottage, soop;
nourishment;
cf. Ապուռ.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

. պրմատ առանձին անգործածա-կան. երևան է գալիս բարդութեանց ծայրին. ինչպէս՝ անձնապուր «անձն ազատած» Ոսկ. ես. Եզն. մազապուր «հազիւ ազատուած» ՍԳր. Եւս. քր. մարդապուր Դ. թագ. է. 7. Ոսև. մ. ա. 8. դիւրապուր Ոսկ. ա. տիմ. բա-յական ձևով ապրիլ կամ ապրել «ազատիլ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. որից ապրեցուցանել ՍԳր. ապրուստ «փրկութիւն» Ագաթ. ապրանք «ա-զատութիւն» Փիլ. Պիտ.։ Բուն արմատն է պուր, որից ծ աճականով՝ պուրծ և ա ւաւե-լուածով՝ ապուր. տե՛ս պուրծ։-Ապրիլ «ա-զատիլ» բայը յետոյ ստացել է «կեալ, ապ-րիլ» նշանակութիւնը. արդեն հին լեզուի մէջ էլ կան պարագաներ, ուր «ազատեւու» հետ նաև «ևեաւ» նշանակութիւնը անբաժան է. ինչ. Ոչ էր ապրանաց. Բ. թագ. ա. 10 (ա-զատուելու չէր. մեռնելու էր, չէր կարող ապրիլ. այս վերջին իմաստով առած է ան-շուշտ Անկ. գիրք հին կտակ. Ա. էջ 121). «Ջարչարեաց զհարսն մեր առնել ընկեցիկ զմանկունս նոցա, զի մի՛ ապրեսցին» Գծ. է 19. «Տղայք ծնանելով վեցամսայք և ութամ-սայք ոչ ապրին, իսկ եօթնամսայքն ապրին» Սահմ. ը. ժդ. «Եթէ ճանաչեմք չմահացու կե-րակուրն և զապրեցուցանողն» Սարգ. ա. պ. թ։ Այս նշանակութիւնից են բխում ապրուստ «ուտելիք, կերակուր» Յհ. կաթ. Անան. ե-ևեղ. Նար. ապրանք «պարէն, կայք» Վրդն սղ. և դան. Մաղաք. աբ. Երզն. խրատ. «հա-րըստութիւն» Թլկր. 52. ապուր «ուտելիք, կե-րակուր» Շն. առակ. Ուռհ. հրտր. էջմ. էջ 199, 200. և յատկապէս «ջրալի կերակուրը, սուպ, չօրբա» Մխ. բժշ. վերջինների իմաստի զար-ռացման համար հմմտ. հյ. կեանք «ինչք, ատացուածք, ապրանք», յն. βios, լտ. vita «կեանք, ուտելիք, պարէն», ֆրանս. vivre «ապրիլ. 2. ուտելիք»։

Հներից Տաթև. ամ. 261 գրում է. «Ապ-ռանքն փրկանք թարգմանի». ուզում է ասել թէ ապրանք ծագում է ապրիլ «ա-սատիլ» բայից։ Peterm. 34 լատ. ape-rire «բանալ» բայի հետ։ Iromler, Dis-putatio de Abrech aegyptiorum (ըստ Karst, Gesch. d. arm. Phil. էջ 2) եգիպտ. abrek «ապրիլ, կեալ» բառի հետ։ Ganini, Et. êtym. 185 սանս. bhar «սնուցանել» և յն. βορά «սնունդ»։ Մառ, Яз. и Лит. 1. 233 ափխազ. bza «կենդանի», բասկ. abere «անասուն», վրաց. ცხოველი ցխովելի «կենդանի»։ Տէրվիշ. Altarm. 94 ապուր «սուպ» հանում է պրս. ❇ āb «ջուր» բառիզ, իսկ Նախալ. էջ 61 ապրիլ դնում է ափ և յափշտակել բառերի հետ՝ ցեղակից սանս. ap, զնդ. āf «հասնիլ, յափշտա-կել» արմատներին։ Հիւնք. դնում է ապուռ «աւար» բառից։ Bugge KZ 32, 62 հնխ. ápo, յն. ἀτό, հլ. տա--ւն αιρω «բառնալ, վերցնել, տանիլ, կրել» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Յակոբեան, Բանասէր 1900, 42 զնդ. amər-ətāt ոգու հետ։ Patrubány SA 1, 198 ապլ մաս-նիկով՝ հուր բառից, իբր «կրակից առ-նուած», իսկ ՀԱ 1903, 221 միտքը փո-խելով՝ լտ. aperiō, սանս. apavar «բա-նալ» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձ. էջ 4Ո0 առուր. ebēru «միջից կամ վրա-յից անցնել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 63 պհլ. āvar «կողոպտել» բառից։ Մառ ИАН 1920, 137 բասկ. abere «կենդանի», սվան. ləwer «առողջ «բա-ռերի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Կր. Մկ. Սլմ. Վն. ապուր, Ալշ. Ախց. Ակն. Զթ. Խրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Ռ. Սեբ. աբուր, Մրղ. ապուռ, Տիգ. mբուր, Ոզմ. ա՛-պօր, Ասլ. աբիւր, Հճ. աբույ. այս բոլորը նը-շանակում են «սուպ, շօռվա». իսկ Այն. Արբ. Մրշ. «փլաւ», Ղրբ. «անասուններին տրուած կերը (յարդ, գարի, թեփ, հաճար ևն)։ Պլ. կայ միայն «պաղա՜ծ տբուր» և «կերած ա-բուրը նայէ» ոճերով, իսկ Երև. թանապուր բարդի մէջ։-Ապրիլ բառը պահուած է Ջղ. Սլմ. Վն. ապրել, Ագլ. Կր. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. ապրիլ, Գոր. Երև. Ղրբ. ա՛պրէլ, Ալշ. Ախց. Ակն. Խրբ. Մշ. Պլ. Ռ. աբրիլ, Սչ. աբրել, Ննխ. աբրէլ, Զթ. աբրըլ, Տիգ. mբրիլ, Հմշ. աբռիլ, Մրղ. աբռէլ, Սեբ. ափրիլ, Ակն. Ասլ. արբիլ։ -Ապրսւստ բառի դէմ գտնում ենք Մկ. Ջղ. Սլմ. ապրուստ, Մշ. աբրուստ, Ագլ. Երև. ա՛ պրուստ, Պլ. աբրուսղ, Ասլ. արբիւս ։-Ապրանք բառի դէմ Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Ջղ. Սլմ. Տփ. ապրանք, Ալշ. Ախց. Խրբ. Մշ. Պլ. Սչ. աբրանք, Մկ. Վն. ապրանք, Ոզմ. հաբ-րանք, Հմշ. աբրօնք, Զթ. աբրօնք։ (Այս բա-ռը Գոր. Երև. Ղզ. Ղրբ. նշանակում է նաև «արջառ, տաւար, եզ ու կով». հմմտ. արաբ. [arabic word] ︎ māl «ապրանք, ինչք. 2. արջառ»)։ Նոր բառեր են ապրուցք, ապրոտ, ապրիկ, ապըր-ցու, ապրուիլ, ապրտրկուիլ և ապուրի զանա-զան տեսակների անուններ. ինչ. թանապուր. ճիտապուր, փշրուկապուր ևն։ Ատանայի թրքախօս հայոց բարբառով ունինք ապուր «կերակուր», ճիտապուր «հերիսայ», ապրիս «կեցցե՛ս»։ Պօլսոյ մանկական բարբառով աբիս «համբուրել, ձեռք համբուրել» (ըստ որում ձեռք համբուրողին պատասխանում են ապրի ս)։

ՓՈԽ (borrowing) Ատանայի հայոց ճիտապուր «հե-րիսայ» բառը գործածական է նաև տեղացի թուրքերի և յոյների մէջ։-Հայերէնից փո-խառեալ եմ կարծում նաև քրդ. [arabic word] abur, ubur «պարէն. ապրուստ, moven de vivre». հմմտ. Ղուկ. իա. 4՝ Համա ուիա ժը նէչարի-թէյէ խօ հէմի ապուրէ խօ ավէթ «Բայց նա ի կարօտութենէ իւրմէ զամենայն զկեանս իւր զոր ունէր՝ արկ). Գծ. ժբ. 20՝ Զիրա ոլաթէ ուան ժը ոլաթէ փատիշահէ ապուր տը սmնտր պու (Վասն կերակրելոյ երկրին նոցա յար-քունուստ). Գծ. ժթ. 25՝ Ապուրէ մm ժը դրո-դէ հանm (Յայսմ գործոյ է շահ մեզ). Ա. կոր. թ. 14՝ ժը ինճիլէ ապուր պր քըն (յԱւետարա-նէ անտի կեալ)։ Justi, Dict. Kurde, էջ 280 այս բառը դնում է արաբ. [arabic word] 'ubur ձևից, որ սակայն նշանակում է «անցնիլ». Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 18 այս բառին տրուած զա-նազան նշանակութեանց մէջ չկայ ո՛չ «ապ-րուստ» և ոչ էլ մերձանիշ մի բան։ (Կարող է սակայն «անցնիլ» իմաստը յետոյ դառնալ «աւառուստ». հմմտ. թրք. [arabic word] qeé-mek «անցնիլ» և նրանից [arabic word] qeč-in-mek «ապրիլ, ապրուստ ճարել»)։-Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. [syriac word] ︎ *aburā «ցորեն», որ գործածուած է արդէն Ս. Գրքի մէջ և կապւում է եբր. [hebrew word] sibbōr բառի հետ։

«տոանցիտ ապրանքների վրայ դրուած հարկ». Կիլիկեան շրջանի բառ. գոր-ծածուած է Լևոնի 1215 թուի հրովարտակում (Karst, Դատստն. II 233), մի երկրորդ վը-կայութիւն ունի Լևոն Գ-ի հրովարտակը 1288 թուից. «Եւ յապուր որ տան ընդ յԱյաս ու ընդ-Կուկլակ, նայ այսպէս լիննայ». (Տեղեկ. ինս-տիտ. 2, 34)։ Նոյն բառը ապուռ գրչութեամը կայ ՈՀէ=1228 թուի մի արձանագրութեան մէջ. «Թողաք զգեղիս Շիրակա զապուռ իշի և զջրսահին բաժն յորդեցէ յորդիք» (Վիմ. տար. 71)։

= Արաբ. [arabic word] 'ubūr «անցնիլ» բառից ճիշտ ինչպէս որ նոյն հարկի լտ. ձևը՝ pas-sagium բուն նշանակում է «անցք»։-Աճ.

NBHL (3)

Տըղայն չուտէր՝ բայց միայն հուր. մեծին ագռաւըն տայր ապուր. (Շ. յառակս վասն եղիայի.։)

Տուկն որ էր ի քաղաքն, հանեալ նմա ձիս եւ ջորիս եւ ապուր. եւ առեալ սուլտանն՝ անվնաս անցանէր։ Եւ ահա ելին ի յապրոյ, (այսինքն ի պէտս կերակրոյ). արդ արձակեա՛ զնոսա բանակս բանակս, զի մի՛ սովեսցին մինչեւ ցօր պատերազմին. (Ուռհ.։)

Ոչ պատերազմի օրինակաւ, այլ որպէս թէ առ յապուր. (Լաստ. ՟Դ։)


Ապստամբ, աց

adj.

rebellious, disobedient, refractory, contumacious, factious, seditious;
—ք, conspirators;
ժողով, միաբանութիւն —աց, conspiracy.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «իշխանութեան դէմ կանգնած ան-հնազանդ, ըմբոստ» ՍԳր. Ագաթ. որից ա-պըստամբել ՍԳր. Վեցօր. ապստամբեցու-ցանել ՍԳր. Եղիշ. ապստամբութիւն ՍԳր. Ոսկ. ապստամբող Դան. գ. 32. ապստամ-բանոց «ապստամբների բոյն» Միխ. աս. 377. ծառայապստամբ Եւս. քր. նոր գրա-կանում ապստամբապետ ևն։ Բառիս հնա-ռոյն ձևն էր ապաստամբ և սրանից էլ ա-պաստամբութիւն, ապաստամբել, ապաս-տամբական, ինչպէս գտնում ենք գրուած մի քանի շատ հազուագիւտ օրինակներում. այսպէս՝ Եզնիկի նորագիւտ ձեռագրում (Չեռ. էջմ. л 1111, Կարինեան 1091), էջ 53 ապաստամբ (5 անգամ), էջ 91 ապաստամ-բութեանն, էջ 53 ապաստամբի (տե՛ս Ջ. Մկրտչեան և Աճառեան, Քննութ. և համե-մատութ. Եզնկայ նորագիւտ ձեռագրին, էջ 71-73), Իրենէոսի նորագիւտ Ընդդեմ հերձուածոց գրոց մէջ՝ էջ 8, 49, 205, 211, 212 (6 անգամ) ապաստամբ. էջ 148 21n 215, 218, 221 ապաստամբեալ, էջ 155, 212 213, 215, 218, 220, 221, 223 ապաստամ-բութիւն, էջ 212, 222, 224 ապաստամբա-կան (տե՛ս Վարդանեան ՀԱ 1910, 283), Վարք և Վկ. ա 646 ապաստամբութիւն, Յայսմ. յուլ. 17 ապաստամբ, սեպտ. 22 ապաստամբել։ Հնագոյն այս ապաստամբ բառի միջից կորուսման օրէնքով ա ձայնը սղուեց յետոյ (հմմտ. ապասպարել) և նո-րագոյն ապստամբ ձևը ո՛չ միայն գրաւեց նրա տեղը, այլ և նոյն իսկ հնագոյն բնա-գիրների մէջ ներմուծուեց։ Մեր բառարան-ներում ապաստամբ ձևը չկայ. յիշում է միայն ՋԲ։

= Պհլ. *apastamb ձևից, որ կազմուած է apa մասնիկով, stamb արմատից. հմմտ. ռանս. stambha-«հպարտոթիւն, ամբար-աաւանութիւն», vi-štambha-«ապստամ-րութիւն», պհլ. stambak, պրս. sitanba և հյ. ստամբակ (տե՛ս այս բառը)։-Աճ.

Աւետեքեան, Քերակ. 1815, 210 ապա-ստամբակ։ ՆՀԲ հյ. ի բաց ստամբա-կեալ, ստահակեալ, յն. ἀποστάτης. ἀφεστι-ϰός «ապստամբ»։ Windisch. 42 և La. garde, Urgesch. 148 սանս. stambh արմատից։ Տէրվ. Altarm. 42 սանս. çtambh, յն. στεμβω, լիթ. stebvti stam-bùs ևն։ Նոյնը նաև Նախալ. էջ 113։ Հիւնք. ստամբակ-ից։ Վերի ձևով մեկ-նեց Աճառ. Քնն. և հմմտ. Եզն, ձեռ. էջ 72։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 64 ապ+ պրս. [arabic word] sitam «զրկանք», այն է «զրկանքի դէմ հեստում»։

NBHL (2)

Է ցաւ որում գտցեն հնարս առողջութեան, եւ է որ ապստամբ է ի հնարից նոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)

(Կիրքն) ո՛չ են ապստամբք ի կամացն հնազանդութենէ, այլ ծառայեն անձնիշխանականին. (Շ. ամենայն չար.։)