habit, disposition;
valour, strength.
որ եւ ՈՒՆ, ունք. Արմատ Ունելոյ՝ որպէս Ունելութիւն, ունակութիւն, կալողութիւն. ոյժ. ազդեցութիւն. զօրութիւն. յար եւ նման յն. ἔξις ի ἕχω habitus, adfectio constans corporis vel animi, vigor. (վրիպակաւ գրի եւ Յոյնք)
louse, vermin;
մածանող —, crab-louse;
— արմտեաց, grub, mite, weevil;
cf. Ուտիճ;
քաղել զ—ս, մաքրել յոջլոց, to louse.
Ի ծովս զեռունք քաղան, եւ ի քեզ ճճիք, եւ երամակք ոջլաց. (Պիտառ.։)
watering;
irrigation, sprinkling;
water-retting, steeping;
աւազան ոռոգման, retting-pool, retting-tank, retting-pit, retting-pond.
Որ յորովայնէն առ երակսն ոռոգմունքն են. (Պղատ. տիմ.։)
Ոռոգմունք կարի պիտոյ են առ ամենայն բոյսս սերմանեալս։ Ի ցօղս եւ յանձրեւս եւ յոռոգմունս. (Ագաթ.։ Բուզ. ՟Դ. 12։)
gold-smith;
jeweller;
golden, made of gold.
Ոսկէգործացն մանկունքն եւ դոյզն ինչ կոշտոյ խնդիր առնեն. (Ոսկ. հռ. ՟Լ՟Ա։)
to be stunted, emaciated, withered;
to etiolate, to dry up.
Յաշունն ոսնին բոյսք աճունք, չորացեալք՝ տերեւ ընկէց լինին. (Ագաթ.։)
lentile;
freckles.
Երեք մանկունք սակաւ ինչ ոսպամբ շատացան. (Եփր. պհ. կամ Մանդ. ՟Գ։)
terrestrial;
dry, arid, parched, adust, burnt up;
— օձ, land serpent.
Որք ջրասունք են, եւ որք ոստինք, դաշտականք եւ լեռնայինք (ի բոյսս). (Վրդն. ծն.։)
leap, jump, skip, bound, gambol.
Սելաս է հրոյ յոլովի վառումն յօդս. եւ ի սելայիցն ոմանք ոստուցեալ լինին, եւ ոմանք հաստատունք. արդ ոստումն է հրոյ լինելութիւն ի մերձատրութենէ տարերցն փութով անցեալ ընդ օդով. (Արիստ. աշխ.։)
tramp, foot-fall;
— անձրեւի, pattering of rain;
— անձրեւի է, there is a noise of much rain falling.
Գորտունք լուեալ ոտնաձայն՝ փախուցեալ խորասուզին. (Մխ. առակ.։)
to slip, to slide, to glide, to take a false step;
to stumble, to trip, to commit a fault;
to cause to slip.
Ի պանծանս մի՛ ոտնառեսցեն միանձունք. (Նեղոս.։)
who, which, what, that;
որ միանգամ, որ ոք, who, whoever, whosoever;
որք միանգամ, all they who;
որ ինչ, what;
which;
all that;
whatever;
այրն որ գայ, the man who is coming;
զոր դու գտեր, what you have found;
եւ որ չար եւս է, որ չար քան զամենայն է, and what is worst of all;
այրն զոր եմ սիրեմ, the man whom I love;
չգիտէ զոր գործէն, he does not know what he is doing;
յորմէ, whence, therefore;
որ եւ իցէ, whoever, whosoever;
any thing whatever, aught;
որ զինչ եւ իցէ, whatever or whatsoever it may be;
be that as it may;
ընտրեա զոր եւ կամիս, choose which you please;
որոյ աղագաւ, for this reason;
որ բարիս գործէ, գտցէ զբարիս, who acts well will be rewarded;
որ խնդրէ՝ առնու, he who asks will receive;
ժողովեցին որ շատ եւ որ սակաւ, some have gathered much, some little;
հանապազօր մեղանչեմք՝ որ խորհհրդով, որ բանիւ, we continually sin either in thought or word.
Չի՛ք ազգ, որ (այս ինքն որոյ, ոյր) ոչ իցեն իրաւունք ի դատաւորաց. (Յճխ. ՟Ը։)
Եւ որ այլն եւս։ Եւ որ այլ բարի խոստմունք։ Եւ որ ինչ ի կարգին յորդորականք։ Եւ որ ի կարգին։ Եւ որ ինչ ի կարգին՝ աստուածութեանն նորա պատմին փառք. (Արշ.։)
that;
որ զի, that, in order that, so that;
since, as;
կարծեմ որ գայ, I believe that he will come;
որ թէպէտեւ նոքա վեհք են, although they are superior.
Չի՛ք ազգ, որ (այս ինքն որոյ, ոյր) ոչ իցեն իրաւունք ի դատաւորաց. (Յճխ. ՟Ը։)
Եւ որ այլն եւս։ Եւ որ այլ բարի խոստմունք։ Եւ որ ինչ ի կարգին յորդորականք։ Եւ որ ի կարգին։ Եւ որ ինչ ի կարգին՝ աստուածութեանն նորա պատմին փառք. (Արշ.։)
to be qualified;
to be coloured;
— յարիւն, to be changed into blood.
Ոմանք ցրտին են, այլք քաղցունք՝ եւ ջերմական, որք ի տարերց՝ նոյնք զանազան որակացան (պտուղքն). (Երզն. ոտ. երկն.։)
orphan, orphan boy or girl;
derelict, desolate, abandoned, destitute;
— մնալ ի հօրէ, ի մօրէ, to lose one's father, or mother;
— մնալ յումեքէ, to be bereaved, to remain desolate.
Զամենայն զայրի եւ զորբ մի՛ չարչարիցէք։ Եղիցին կանայք ձեր այրիք, եւ մանկունք ձեր որբք։ Որ հայրն է որբոց, եւ դատաւոր այրեաց՝ աստուած։ Որբ մնացաք մեք, եւ ոչ գոյր մեր հայր։ Ոչ թողից զձեզ որբս, գամ առ ձեզ։ Թէպէտեւ որբ մնացաք ի ձէնջ առ ժամանակ մի, երեսօք, եւ ոչ սրտիւք.եւ այլն։
all alive, swarming or crawling with worms.
Ուր որդունք եռան. ճարակ որդանց. որդնալից.
Որդնեռաց ախտիւ հարեալ. որդնեռաց եղեալ. ապիրատ շրթունք որդնեռաց լեալք։ Շարաւահոտ եւ որդնեռաց զմարմինն ունելով։ Ի տարտարոսս ներքինս՝ ի ժահահոտս եւ յորդնեռացս. (Նախ. ՟բ. մակ.։ Միխ. ասոր.։ Յհ. կթ.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։ Եփր. կամ Մանդ.։)
cf. Որպէս.
Վախճանք նոցա՝ այլոց են սկզբունք. ո՛րզան տուընջեան վախճան՝ գիշերոյ է սկիզբն։ Տեղական, ո՛րզան, անդ ուր ոսկին է. (Փիլ. այլաբ. յորմէ եւ Խոր. ՟Գ. 29։)
intellectual, intellective, spiritual;
intelligent, clever.
Անասունք՝ մտաւոր շունչ ոչ ունին. (Կիւրղ. ծն.։)
intellectual, spiritual;
mental, ideal.
Առ քեզ համբառնամք աչս իբր ծառայ առ տէր։ Ի մռայլ մտաւորական կուրութեան գնացի։ Մտաւորական զօրութիւն իմաստից։ Մտաւորական շարժմունք. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Նար. ՟Կ՟Գ։ Շ. հրեշտ.։ Գր. հր.։)
to murmur, to mutter, to mumble, to speak through the teeth;
to sing low, to hum, to murmur gently;
to grumble, to whine, to moan.
Այսպէս մրմնջեն (այսինքն քաջ վերծանեն) հռետորացն մանկունք. (Մագ. լ։)
cf. Մրջիւն.
Գորտք եւ մրջմունք. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ի բազում ոսկի՞դ հպարտանաս. հնդիկ մրջիւնն ոսկի լերունս է կուտեալ։ Լինի ի հնդիկս մրջմունք մեծամեծք։ Ուր ոսկին է ազնիւն, որ բուսմամբ է, զոր պահեն մրջմունք մեծամեծք. (Ոսկ. փիլիպ.։ Խոր. աշխարհ.։ Վրդն. ծն.։)
ant, emmet, pismire.
Գորտք եւ մրջմունք. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ի բազում ոսկի՞դ հպարտանաս. հնդիկ մրջիւնն ոսկի լերունս է կուտեալ։ Լինի ի հնդիկս մրջմունք մեծամեծք։ Ուր ոսկին է ազնիւն, որ բուսմամբ է, զոր պահեն մրջմունք մեծամեծք. (Ոսկ. փիլիպ.։ Խոր. աշխարհ.։ Վրդն. ծն.։)
to settle, to form a sediment.
Զթանձրունսն եւ զծանունսն, այսինքն զմըրեալսն եւ զպղտորեալսն անդէն թողու։ Թանձրունքն եւ ծանունքն, այսինքն մրրեալքն եւ պղտորեալքն. (Վեցօր. ՟Գ։ Շիր.։ եւ Վրդն. ծն.։)
like a puddle or marsh;
marshy, fenny;
muddy, miry.
Բղխեն ակունք, եւ հանդարտ գնացիւք յառաջացեալ ծովանան մօրաբար երեւութիւք. (Խոր. ՟Գ. 59։)
moorish;
— հաւք, moor-fowl.
Բազումք մօրասէր եւ տղմասէր սողունք կային. (Կիր. պտմ։)
cf. Յագեցումն.
Յամենայնի զնոսա խնդրեն, որ են յագեցմունք համեղք եւ գէրք. (Վրք. հց. ՟Դ։)
satiety, surfeit, repletion;
պատառիլ ի յագեցմանէ, to burst with eating.
Յամենայնի զնոսա խնդրեն, որ են յագեցմունք համեղք եւ գէրք. (Վրք. հց. ՟Դ։)
to immolate, to offer up, to sacrifice to idols.
Կերան զյազելովն ի յաշտիցն։ Կերակուր՝ որ յազեալ է յանօրինաց, զայն շունք կերիցեն. (Կանոն.։)
Բնաւ զի՞նչ իսկ յազէր, զի անասունք չեւ եւս էին արարեալ։ Իբր ոչ եթէ յՈրմզդի կամ ի յազելն էր զօրութիւնն, այլ ի գաւազանսն. եւ ոչ գաւազանքն բաւական էին արժանի առնել յազելոյ զանարժանն։ Մոգքն նախ յազեն, եւ ապա սպանանեն զանասունսն, զի յանզգայ ելանիցեն շունչքն ի մարմնոյ անտի. եւ զայն ոչ գիտեն, թէ երկուս մահս սպանանեն, մի յազելովն, եւ միւս եւս փողոտելովն. Եզնիկ.։ (ըստ այսմ թուի յազել լծ. թ. եիւզմէք, ոլորել զպարանոցն, կամ մորթել այսինքն հանել զմորթն. կամ վնասել իւիք. եւ այլն։)
bold, audacious;
audacity, boldness;
cf. Խուժդն.
Յանդգունք, յախուրդք, ամբարհաւաճք. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
to conquer, to vanquish, to overcome, to subdue, to subjugate;
to oppress, to vex, to torment;
— բանիւ, to convince, to confound, to abash.
Յաղթահարէին եգիպտացիք զորդիսն Իսրայէլի բռնութեամբ։ Կամ յաղթահարեցի՞ զոք ի ձէնջ։ Ո՞չ մեծատունք յաղթահարեն զձեզ։ Իբրեւ յաղթահարեցին որդիքն Իսրայէլի, արարին զքանանացին հնազանդս։ Տէր Աստուած մեր, մի՛ յաղթահարեսցէ զքեզ մարդ։ Բազուկ փառաց նորա յաղթահարեաց զջուրսն առաջի երեսաց նոցա։ Դրունք դժոխոց զնա մի՛ յաղթահարեսցեն.եւ այլն։
Դրունք դժոխոց զքեզ մի՛ յաղթահարեսցեն. (Եպիփ. սղ.։)
large bodied, big, stout, corpulent.
Մեծանձունք եւ յաղթամարմին հաւքն՝ փորն եւ թանձրն եւ սագն. (Փարպ.։)
cf. Յաղթող.
Արգելաւորքն եւ յաղթկունքն՝ հարկաւորօք մահկանացուին գան ի կերակուրս եւ յըմպելիս. յն. ἑνκρατής, ἑνκρατέστατος , այն է ժուժկալ, որ ջանայ արգելուլ զանձն յաւելորդաց, եւ յաղթել ցանկութեանց։
frequency, abundance, great quantity or number, heap, redundance, affluence;
frequenting, haunting.
Իմաստունք իմասցին ի ժամանակի փոփոխմանն յաճախութեան. (Դան. ՟Ժ՟Բ. 11։)
wild goat;
antelope.
Ծննդեան յամուրաց քարանձաւաց. (Յոբ. ՟Լ՟Թ. 1. (որ ի Լծ. կոչ. վրիպակաւ մեկնի, ամրացեալք որպէս թռչունք)։)
cf. Յամեմ.
Եւ որք յառաջագոյն յամրանային ի քուն, նմանեալք վերնոցն՝ անքունք եղեն. (Փարպ.։)
immodesty, lasciviousness, lust, lewdness, obscenity.
Բազումք սպրդեցին գալ յայսպիսի յայրատութիւնս, արք տգէտք եւ յանդգունք գրեցին յինքեանց ճառս ընդունայնս. (Փարպ.։)
to be ended, finished, bounded;
to drive at, to tend to, to come to, to be reduced, to dwindle, to result;
to discharge, to flow or to fall into, to empty itself.
cf. Յանգեցուցանեմ.
Տասնեկաւ ամենակատարիւ յանգեցելոց։ Որք միանգամ մակացութեամբ հանճարոյ Աստուծոյ յանգեալք լինին, դարձեալ շարժին. քանզի վախճանք նոցա՝ այլոց են սկզբունք. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. այլաբ.։)
rash, foolhardy, audacious, adventurous, hardy, resolute, determined;
rashly, inconsiderately, audaciously, arrogantly, presumptuously, insolently, haughtily, petulantly;
hardily, resolutely, determinedly.
Թագաւոր յանդուգն անկցի ի չարիս։ Կին անզգամ եւ յանդուգն։ Խիստն եւ յանդուգն եւ հպարտն ժանտ կոչի։ Յանդուգն շրթամբք։ Բերան յանդուգն։ Անիծեալ սրտմտութիւն նոցա, զի յանդուգն էր։ Ժպիրհք յանդգունք։ Մատնիչք, յանդգունք, ամբարհաւաճք.եւ այլն։
Քան զառիւծունս եղեն հզօրագոյնք եւ յանդգունք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
to set or lay snares or traps, to entrap;
to wait in ambush for, to waylay;
to surprise, to deceive.
Որոգայթեաց օձն զեւայ։ Սովոր է որոգայթող թշնամին հպարտութեամբ գայթագղեցուցանել զմեզ։ Իրաւունքն ոչ որոգայթէ զնա վասն հեշտախտութեանն։ Այս որոգայթէ զնա ի պատուհաս քաղաքական օրինացն։ Արդարն յորոգայթելն (այս ինքն որոգայթիլն) ի նոյնն՝ անբերելի բոցով տոչորի. (Լմբ. առակ.։)
cf. Որոճիմ.
Ատամունք ուրեմն են եկեղեցւոյ, որ զանգործ աստուածային բանիցն զարօտ մանր առնելով մեզ որոճացուցանեն. ((յն. որոճեն). Նիւս. երգ.։)
cf. Որոճ.
Վարդապետեն որոճողութեամբ (կամ որոճութեամբ) ատամունքդ զմաքրութիւն. (Նար. երգ.։)
cf. Որոճ.
Վարդապետեն որոճողութեամբ (կամ որոճութեամբ) ատամունքդ զմաքրութիւն. (Նար. երգ.։)
since, as, whereas, because.
Մեռայց այսուհետեւ, որովհետեւ տեսի զերեսս քո։ Եւ արդ զի՞նչ արարից, որովհետեւ կորացոյց իսրայէլ զպարանոց իւր։ Որովհետեւ եցոյց քեզ աստուած զայդ ամենայն, չիք այր իմաստնագոյն եւ խորհրդական քան զքեզ։ Որովհետեւ արարէք միում յեղբարցս այսւցիկ փոքրկանց, ինձ արարէք։ Իսկ որովհետեւ զայս աւետիս ունիմք սի՛րելիք, արբեսցուք զանձինս մեր։ Արդ որովհետեւ մանկունք հաղորդեցին արեան եւ մարմնոյ.եւ այլն։
thunder;
որոտ ընդ որոտ, cf. Որոտագոչ.
Որոտն, շանթիքն, ցոլմունքն։ Զհերձումն ամպոց՝ որոտ անուանեմք. (Երզն. երկն.։)
Յանկարծակի եղեւ որոտ, եւ կայծակունք, եւ անձրեւ սաստիկ. (Հ=Յ. հոկտ. Հ=Յ. նոյ.։ Տէր Իսրայէլ. փետր.։)
Եղեն կայծակունք եւ շանթք եւ որոտք։ Եղեն որոտք եւ կայծակունք եւ անձրեւք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Հ=Յ. օգոստ. ՟Ը.։)
thundering noise, rumbling, roll.
Ձայնք ահեղք հնչէին, եւ թնդիւնք եւ որոտաձայնք ի ներքուստ. (Եղիշ. ՟Ը. (ա՛յլ ձ. որոտմունք)։)
cf. Որչափոյք.
Հեռագոյն լինիցի ընդ ձեզ եւ ընդ նոսա, որչափ կանգունք երկուց հազարաց։ Եւ եղիցի՝ որչափ յակտն թօթափել՝ ի սաբաւովթ տեառնէ այցելութիւն շարժմամբ. (Յես. ՟Գ. 4։ Ես. ՟Ի՟Թ. 6։)
hunting;
cf. Որսորդ;
շուն —, hound, greyhound;
բազէ —, trained hawk;
թռչուն —, bird of prey;
ձի —, hunter.
Որպէս զստոյգ եւ զքաջ որսորդս ... այսպէս մարդկանն որսականն (աստուած, եւ քարոզք իւր)։ Ռընգունք՝ շանց որսականաց. (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Զշունս որսականս։ Բարակք (այսինքն շունք) որսականք։ Շամբք եւ բազէիւք որսականօք. (Նոննոս.։ Եղիշ. ՟Ը։ Շ. ընդհ.։)
Մարդկան որսողն եկն ի ծովակն, զի զորսականս ձկանցն որսայցէ։ Ձեռաց որսականացն իսկ ոչ անսային (ձկունք), այլ ինքեանք զինքեանս իսկ ձգէին ի նաւն. (Ոսկ. ղկ.։)
cf. Որչափ.
Որքան յօժարութեան այրւոյն այնորիկ էր, վախճանեցան մանկունքն. բայց որքան աստուծոյ մարդասիրութեանն, կենդանիք էին. (Ճ. ՟Ժ.։)
cf. Ուժգին.
Դրունք ուժգնակի կային աղխեալ. (Ոսկիփոր.։)
to cool down, to be estranged;
to remove, to go out of, to abandon, to fail.
Մահու վայր ի քեզ բունեալ ... որում յայտնի հետեւանք՝ հասարակաց ի քեզ փոփոխմունք, եւ ի ժամանակի ընդ գարշապարսդ դրացւոյդ է ուծանալ (այսինքն պաղիլ եւ մեռանիլ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
stairs;
bridge;
way or passage;
cf. Ծուծ.
Ոչ ուղք յուսոյ (ի դատաստանի), եւ ոչ դրունք ողորմութեանց։ Արկեալ սոցա ուղ ճանապարհն զփայտակերտն գործի՝ հանել ի կամարն երկնից տաճարի. (Նար. ՟Կ՟Է. եւ Նար. կուս.։)