apostolically.
· Calfa
Զառաքելաբար շնորհս յանձին ցուցանելով. (Ագաթ.։)
ἁποστολικῶς. apostolice. Իբրեւ առաքեալ քրիստոսի. ըստ նմանութեան սուրբ առաքելոց.
Վարին առ այսոքիւք՝ եւ առաքելական ձայնիւն, ոչ առաքելաբար իմանալով. (Առ որս. ՟Ժ։)
who does or lives after the manner of the apostles;
— մատեան, the Acts of the Apostles.
· Calfa
ԱՌԱՔԵԼԱԳՈՐԾ. Ուր ճառին գործք առաքելոց.
Յառաքելոց գործեալ, այսինքն ձեռնադրեալ. կամ Գործող իբրեւ զառաքեալս. առաքելաշնորհ.
Որպէս եւ պետրոս յառաքելագործ մատենին ասէ։ Սկիզբն դնէ առաքելագործ գրոցն. (Ագաթ.։)
that is said or spoken like an apostle.
· Calfa
Խօսեալ կամ գրեալ յառաքելոց, եւ հանգոյն առաքելոց.
Թուղթս առաքելախօսս (կամ աստուածախօսս). (Ագաթ.։)
Ըստ պօղոսի առաքելախօս վարդապետութեանն. (Թէոդոր. կուս.։)
apostolic.
· Calfa
ἁποστολικός, -κή, -κόν. apostolicus, -ca, -cum. Սեպհական կամ պատշաճեալ առաքելոց. եւ որ ինչ լեալ իցէ առաքելովք.
Թուղթ կամ բան եւ վարդապետութիւն առաքելոց. ... եւ Առաքեալ գլխովին.
Սոյնպէս եւ յովհաննէս յառաքելականին իւրում. (Ագաթ.։)
Զմտաւ ածելով զառաքելականն։ Յառաքելական անդր դատապարտեցաք. (Կորիւն.։)
Սովաւ շրջէին առաքելականացն լծակցութիւնք. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
companion of the apostles, companion of mission.
· Calfa
Ընկեր առաքելոց. կցորդ առաքելութեան.
Ըստ խրատու սոցին առաքելակցին ձերոցս առաքելոց. (Ագաթ.։)
Պատմէ զիւր առաքելակիցս. (Կորիւն.։)
ԱՌԱՔԵԼԱԿԻՑ ա. Կցորդ եւ ընկեր առաքելոց եւ առաքելութեան. մի երկոտասանից.
որպէս են նոքա քաղաքացիք, նմանապէս եւ եղեն առաքելակից. (Եպիփ. ծն.։)
who has the sign of the apostles;
who performs miracles like the apostles.
· Calfa
Որ նշանակէ՝ պատմէ զառաքելոց զգործս եւ զնշանս. եւ Որ առնէ զնշանս հանգոյն առաքելոց.
Յառաքելանշան յերկրորդ մատենին զորպիսութիւն իրացն կարգեալ. (Ագաթ.։)
who has the gifts of the apostles.
· Calfa
Ունօղ զշնորհս առաքելոց.
Առաքելաշնորհ վարդապետութիւն. (Փարպ.) իմա՛ նաեւ շնորհեալ կամ աւանդեալ յառաքելոց։
Ներսէս՝ զնոյն հարցն նորոգեաց զառաքելաշնորհս. (Բուզ. ՟Դ. 4.) իմա՛, զառաքելական շնորհս։
chief of the apostles.
· Calfa
Պետ եւ գլուխ առաքելոց. մակդիր սեպհական սրբոյն Պետրոսի.
Ընտրեցաւ ի մեծէն սիմովնէ յառաքելապետէն. (Եփր. ի ստեփ.։)
that is founded or transmitted by the apostles, apostolic.
· Calfa
Աւանդեալ յառաքելոց անտի, կամ յառաքելոյն.
Զոր եւ առաքելաւանդ բանիւն ուսանիմք (ի պօղոսէ). (Լմբ. հանգ.։) (Կանոն.։)
mission;
apostle-ship.
· Calfa
ἁποστηλή. missio, apostolatus. Առաքումն ի հրեշտակութիւն. առաքիլն դեսպանութեամբ. պատգամաւորութիւն որպիսի՛ եւ իցէ.
Առաքեալ եղեւ նոյն մագիստրոսն յառաքելութիւն ինչ ուրեք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Եթէ մարմնական առաքելութեամբ առաքեալ զնա իմանայցես։ Առաքելութիւնն (քրիստոսի) ոչ տեղական ինչ փոփոխումն, այլ զտնտեսութեանն յայտնութիւն ցուցանէ. (Սեբեր. ՟Ե։)
Մի՛տ դիր, զիա՞րդ ի դէպ ժամանակի է առաքելութիւն։ Մեծ էր ցուցումն ի նմանէ առաքելութեան. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Առ հեղիաս առաքելութիւն աստուածային հրամանատարութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Գործ պաշտաման առաքելոցն քրիստոսի, եւ այլոց աշակերտաց, եւ հետեւողաց նոցա. Տե՛ս (Հռ. ՟Ա. 5։ ՟Ա. Կոր. ՟Թ. 2։ Գաղ. ՟Բ. 8։)
Զառաքելութեանն իւրոյ շնորհս ի ձեռն տալով նմա. (Խոր. ՟Բ. 71։)
Է՞ր վասն զառաքելութեանն պատիւ՝ ըստ նմանութեանն պօղոսի ի կարգին ոչ դնէ. այլ զծառայն լինել յարգանօք գրէ, որ բարձր է քան զառաքելութեանն պատիւ. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
Դուք օծութիւն ունիք զսրբոյն՝ ասաց երջանիկն առաքելութեանց։ Նեղին առաքելութիւնք դերաքրիստոսին. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ ՟Ղ՟Ա։)
who fills the office of anapostle.
· Calfa
Կոյս կամ կին առաքելաբար քարոզ եղեալ աւետարանին.
Զոր (զնունէ) համարձակիմք ասել՝ առաքելուհի եղեալ։ Առաքելուհին գայիանէ։ Զմեծ առաքելուհին (հռիփսիմէ). (Խոր. ՟Բ. 83։ եւ ճառ հռիփս. եւ պտմ. հռիփս։)
Երանելին թեկղ ի պարուն կանանց առաքելուհի. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։ եւ ՃՃ.։) ուր վասն փոտինայ գրի Առաքեալուհի.
Քորս կանայս զառաքելուհի կանանցն ասէ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Տօն սրբուհի առաքելուհեացն (իւղաբերից). (Հ. կիլիկ.։)
to send, to dispatch, to expedite;
անդրէն —, to send back, to return.
· Calfa
Զո՞ առաքեցից ... ահաւասիկ ես, առաքեա՛ զիս։
Զիա՞րդ քարոզեսցեն, եթէ ոչ առաքեսցին։ Ոչ առաքեց զիս քրիստոս մկրտել։ Առաքեմ զձեզ իբրեւ զոչխարս ի մէջ գայլոց։ Որպէս առաքեաց զիս հայր, եւ ես առաքեմ զձեզ։ Եղեւ այր մի առաքեալ յաստուծոյ. եւ այլն։
Առաքեաց յակոբ հրեշտակս յառաջ քան զինքն առ եսաւ։ Պատարագս առաքեաց եսաւայ եղբօր իւրում։ Առաքեաց առ նոսա բանս խաղաղութեամբ։ Առաքեաց առ նա հրովարտակս. եւ այլն։
Զնմանէ այնուհետեւ առաքէր փաղաքշանօք եւ կաշառաօք. (Ճ. ՟Բ.։)
Առ աստուած առաքել զբարեկամութիւն. եւ այլն։
Շառաւիղս ի խոնարհ առաքեալ ոստքն. (Նար. խչ.։)
Ընդ յստակութիւն ջուրցն առաքելով զիւր ճառագայթսն։ Զձայնն եւեթ բերանովքն ի դուրս առաքեն. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Աղօթս առ աստուած առաքել. (Ագաթ.։)
Զպտուղ ըղձից առաքել առ քեզ։ Զայս ձայն մաղթանաց յերկինս առաքել. (Նար.։)
Աղօթեալ՝ առաքեաց զամէնն. (ՃՃ.։)
Որ զյորդանանու սրավարժ վայրեկութիւն ի թիկունս առաքեցեր. այսինքն յետս դարձուցեր. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Պատգամին սինայ՝ որ ի տէրունեանցն արտաքս առաքիւր. այսինքն ելանէր. (Նար. ՟Ղ՟Թ։)
virtuously;
bravely, courageously.
· Calfa
εὑγενῶς, γενναίως, ἁνδρικῶς. generose, viriliter, fortiter. Առաքինի կարգօք. արիաբար. անմեղկելի սրտիւ. քաջութեամբ. անվեհեր. առաքինի կամ կտրիճ կերպով.
Ոչ աղքատն գոլ է թշնամանելի, այլ ոչ բերել առաքինաբար աղքատութեան. (Բրս. բարկ.։)
Ծանր վիշտ ունի զրպարտութիւն, եթէ ոչ առաքինաբար տանիցիմք. (Խոսր.։)
Յաղթեցին առաքինաբար. (Շար.։)
Կարի քաջ առաքինաբար կանոնս դնելով. (Պիտ.։)
Շահատակել առաքինաբար. (Մագ. ՟Ծ՟Ա։)
more or very virtuous;
very courageous.
· Calfa
γενναιότερος, ἁστειότερος. generosior, fortior, solidior. Առաւել առաքինի. արիագոյն. սետագոյն.
Քաջ մանկունքն, առաքինագոյն ծնօղն. (Ածաբ. ի մակաբ.։)
Աւանդութիւնս իմն առաքինագոյնս այսու ձայնիւ վարդապետիմք. (Նիւս. երգ.։)
who acts virtuously or bravely;
virtuous;
courageous.
· Calfa
Ուր իցէ գործ առաքինի. եւ Առաքինական.
Որովայնամոլութիւն խափանեալ՝ տեսութիւն ծնաւ առաքինագործ. (Նեղոս. յն. գործնական։)
companion of virtue or bravery.
· Calfa
Նմանօղ առաքինութեամբ. վաստակակից ի բարիս.
Ասպուրակէս է եղբայր նոցունց եւ առաքինակից. (Վրդն. պտմ.։)
Ընդ մարդկան խօսեցաւ, եւ առաքինակից եղեւ ասեն. (Առ որս. ՟Ժ։)
to labour, to strive, to take pains, to have or show bravery;
tu be virtuous.
· Calfa
Առաքինի լինել. առաքինութեամբ պայծառանալ. արիանալ. զօրանալ. հանդիսանալ ի գովելի եւ ի դժուարին իրս. փայլալ. ծաղկիլ.
Զգործսն զոր գործեաց յովսիա, եւ զառաքինութիւնս՝ զոր առաքինացաւ. (՟Ա. Եզր. ՟Ա. 33։)
Առաւել առաքինանայցեն չարչարանօքն։ Կամիմ, թէ որ ի քաղաքական, առաքինանայցեն քան զայնոսիկ՝ որ ի լերինսն երթեալ դադարեալ իցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։ ՟Բ. 18։)
Նորեկ եղբայր առաքինանայ, եթէ համբերեսցէ թշնամանաց եւ նախատանաց. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Լաւութեան հանդիսիւքն առաքինասցին. (Յճխ. ՟Է։)
Վասն հայոց պատերազմին, յորում բազումք առաքինացան՝ քան թէ սակաւք։ Յորում ասպարիսի նախ ինքն առաքինացաւ. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ը։)
Ձրի են պարգեւք նորա, թէեւ բազումս առաքինանամք. (Խոսր.։)
Տեսանե՞ս զիա՞րդ յերկոսին կողմանս առաքինանայ աստուծոյ զօրութիւնն, ե՛ւ ի չարչարելն եւ ի կեցուցանել. Ոսկ. ես.։ Փիլիսոփայութիւնն մեր նախ զառաջինն ի մէջ բարբարոսաց առաքինացաւ. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 24։)
Եղիշայի մարմինն առաւել քան ի կեանս իւր առաքինացաւ։ Սամփսոն իշու ոսկերովքն առաքինացաւ. (Եփր. ղեւտ.։)
who loves virtue or bravery, virtuous.
· Calfa
φιλάρετος. virtutis amans, studiosus. Սիրօղ առաքինութեան. փոյթ եւ եռանդուն յառաքինութիւնս (անձն, կամ ընթացք եւ գործք).
Չարատեաց եւ առաքինասէր միշտ վարելով բնութեամբ։ Յայս (յոյս) իբրեւ ի կուռ ճանապարհ առաքինասէրն հասանէ հոգի. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Յաղագս քո առաքինասէր եւ պարկեշտ հոգւոյդ. (Փարպ.։)
Ամենայն ուրեք մտերմութիւն ընտրի առ առաքինասիրէն աստուծոյ. (Մեկն. ղեւտ.։)
place for the practise of virtue or bravery.
· Calfa
Հանդիսարան կամ բնակարան, եւ վկայարան առաքինի նահատակաց.
Շինել զառաքինարանս վկայից. (Ագաթ.։)
to render valiant, to inspire courage;
to render virtuous.
· Calfa
որ եւ ԱՌԱՔԻՆԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Առաքինի առնել. զօրացուցանել. սրտապնդել. կրթել.
cf. Առաքինացուցանեմ.
· Calfa
Չարակամ բարուքն նորա առաքինեցուցանէ զարդարս. (Եզնիկ.։)
valiant, courageous;
virtuous, honest.
· Calfa
(-նւոյ, -նեաց) «կտրիմ, քաջ. 2 բարեպաշտ, հոգով մաքուր» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 36. Փարպ. որից առաքինութիւն ՍԳր. Ա-գաթ. Կորիւն. առաքինանալ Ա. եզր. ա. 31 Ոսկ. մ. ա. 18, բ. 18 և ես. Եւս. պտմ. առա-քինիլ Եփր. ա. կոր. և եբր. Ոսկ. Սեբեր. առա-քինաբար Ոսկ. ա. կոր. առաքինաբան Ագաթ. առաքինացուցանել Եփր. թգ. առաքինեցու-զանել Եզն. ևն։ Արմատն է *առաքէն, ի մաս-նիկ է (հմմտ. բար-ի, ար-ի, երկաթ-ի), որից զուրկ են ածանցները։
ՆՀԲ հլ. արք և աք «ոտք» կամ արագ, յն. ա՛ռի «լաւ, արագ», ἀρετή «ոյժ, զօ-րութիւն, առաքինութիւն», Էմին, Истор. Aгоxнкa 242 այր բառի սեռ. առն ձևից։ Տէրվ. Altarm, 22 առա-մասնիկով քի-նի արմատից, որի հետ հմմտ. գոթ us-kau-as «խոհական», անգլսք. skyn «միտք», հպրս. para-kav-i «զգուշա-ւոր». վերջինիս para-մասնիկը համա-պատասխանում է մեր առ մասնիևևն։ Հիւնք. առոյգ բառից։ Patrubány SA 1, 212 հնխ. pro-svenio, որ է սանս. sva-na «ձայն»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 82 այր «քաջ, արի» բառից՝ -գին մասնիկով։
ἁνδρεῖος, ἑνάρετος, γενναῖος , ἅριστος. virtute praeditus, fortis, generosus, optimus. (արմատն է ի հյ. արի, եւ աք. այսինքն ոտք կամ արագ. եւ ի յն. ա՛ռի, լաւ, արագ. եւ առէդի՛, ոյժ, զօրութիւն, առաքինութիւն. Արի. ժիր. աջողակ ի գործս արութեան եւ լաւութեան. քաջ. զօրաւոր. ընտիր. ճարտար. բարի. ազնիւ. հանճարեղ. բանիբուն. բարեգործ. բարեկրօն. բարեպաշտ.
Ի մէջ պատերազմի (երեւեցայց) առաքինիւ։ Խորհրդականքդ առաքինիք. (Իմ. ՟Ը. 15։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 17։)
(Իսահակ) մարմնով գեղեցիկ, եւ հոգւով առաքինի։ Առաքինի քաղաք օրինօք ասի մատակարարիլ. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Աբրահամ ի փորձութեանն իւրում գտան առաքինի։ Լսելով զառաքինութեանցն զքաջութիւն։ Կնոջն առաքինւոյ. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Ա. եւ Եղիշ. յես.։)
Երկի՛ր պագ առաքինւոյ արուեստաւորին՝ բոլորեցունցն աստուծոյ. (Բրս. յուդիտ.։)
Հմուտ եւ առաքինի վարդապետք։ Առաքինեացն է փոյթ հանդիսանալ ընդ քաղցր երկասիրութեանն վաստակս. (Պիտ.։)
Ամփոփեալ զինքն առաքինոյն յամենայն աշխարհածուփ զբօսանաց. (Փարպ.։)
Առաքինի կարգ է յուսմունսն, նախ առաջին ուսանել, եւ ապա խօսել. (Նիւս. երգ.։)
cf. Առաքինանամ.
· Calfa
Որ առաքինեցաւն ի մէջ ամենայն հեթանոսաց։ Հաւատովք իւրով առաքինեցաւ նա ի մէջ փղշտացւոց. (Եփր. ՟ա. կոր. եւ Եփր. եբր.։)
Որք յառաջին ժամանակս առաքինեցան. (Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Անձամբ իւրով առաքինեսցի. (Եփր. համաբ.։)
Առաքինեալք յարդարութիւն եւ ի սրբութիւն։ Որ զկնի նորա առաքինեցան անարատ մտօք. (Յճխ. ՟Թ. ՟Ժ՟Գ։)
Ըստ օրինացն առաքինեալք. (Սեբեր. ՟Գ։)
Վասն սիրելոյ զառաքինելն. (Խոսր.։)
valour, bravery;
virtue, probity;
goodness;
politics, government;
conduct, behaviour.
· Calfa
ԱՌԱՔԻՆՈՒԹԻՒՆ. ἁρετή. virtus. որ եւ ՔԱՋՈՒԹԻՒՆ ասի. որպէս Արիութիւն. արութիւն. ժրութիւն. աջողակութիւն յառաքինի գործս ըստ մարմնոյ եւ ըստ հոգւոյ. գործ արդիւնական. բարեգործութիւն. մեծագործութիւն. բարեպաշտութիւն. լաւութիւն. արարք գովելի առաջի աստուծոյ եւ մարդկան.
Առաքինութեան նշանակ ոչ կարացաք ցուցանել։ Եթէ զարդարութիւն ոք սիրէ, վաստակք նորա առաքինութիւնք են. (Իմ. ՟Ե. 13։ ՟Ը. 7։)
Յետ այսր ամենայնի առաքինութեանց յովսիայ. (՟Ա. Եզր. ՟Ա. 25. 33։)
Համբերել ճգնութեանցն առաքինութեամբ։ Ըստ մարտի նոցա առաքինութեամբ. (Ագաթ.։)
Զանձանց առաքինութիւնս՝ կանոն աշակերտելոցն դնել. (Կորիւն.։)
Մայր իմաստասիրութեան՝ առաքինութիւն է. վասն զի ի ձեռն առաքինութեան ստանամք զիմաստասիրութիւն. Որ ըստ առաքինութեան կեայ, ոչ տրտմի. (Սահմ. ՟Ը։)
Երկոքումբք կազմի առաքինութիւն՝ եւ աստուծոյ տալովն, եւ մեր ջանալովն։ Սիրելն զառաքինութիւն՝ զանձն է սիրիել. (Խոսր.։)
Արդարն եւ սուրբն առաքինութիւնք բարու են։ Պա՛րտ է զիւրաքանչիւր մասն հոգւոյ իւրականն զարդարիլ առաքինութեամբ. (Սահմ. ՟Ժ։)
Զառաքինութեանն զոստս քրտամբք եւ աշխատութեամբք պղատոն ասաց բուսանիլ. (Պիտ.։)
Ըստ միոյ միոյ առաքինութեան եւ պսակքն փառաց եւ գովութեան յօրինին. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)
Տե՛ս ճոխագոյն՝ (Արիստ. առաք.։ Գր. հր.։ Առաք. Մոլ.։) ըստ իմաստասիրաց եւ աստուածաբանից։
Այլ մեր առաքինութիւն յերկինս է. (Փիլիպ. ՟Գ. 20։)
Ամենեցուն մի է բարձրագունիցն՝ գաւառ, վերին երուսաղէմ, յոր ամբարեմք զառաքինութիւնսն. (Առ որս. ՟Ը։)
sender.
· Calfa
Որ ոչ պատուէ զորդին, ոչ պատուէ զհայր զառաքիչն նորա. (Յհ. ՟Ե. 23։)
Տե՛ս զի՛նչ պատասխանի տաց առաքչին իմոյ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Թ. 13։)
Յիմմէ առաքչէն. (Ագաթ.։)
ἁποστείλας, πέμψας. mittens, qui misit Առաքօղ. որ առաքեացն.
cf. Առաքիչ.
· Calfa
Հայր առաքօղ միածնիդ։ Օրհնութիւն առաքողին՝ ի բարձունս. (Շար. եւ այլն։)
Հայր առաքող, եւ ոչ առաքեալ. Որդին՝ առաքեալ, եւ առաքող. Հոգին՝ առաքեալ, եւ ոչ առաքօղ. (Ի գիրս հց. տաթեւ.։)
mission, emission.
· Calfa
Առաքմամբ սրբոյ հոգւոյն յանապատէ կոչեցար։ Որ զառաքումն առ ի հօրէ եւ ի հոգւոյդ բանին յաշխարհ. (Շար.։)
Հոգեղինին առաքմամբ. (Նար. ՟Ձ՟Ե։)
to bring, to carry;
to present, to offer.
· Calfa
προσάγω. adduco. Առընթեր՝ մօտ՝ յառաջ բերել. ի մէջ բերել. մատուցանել.
Եւ աս զնոյն ձայնեմ՝ առբերելով զբանս. (Անյաղթ բարձր.։)
Զանզրաւ ուրախութիւնսն առբերելով. (Զքր. կթ. մկրտ.։)
Զիա՞րդ զնորայն երախտեաց եւ զբարեաց առբերեալ պատմեցից. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Այսմ օրինակ առբերելով. (Շ. խոստ.։)
Զպսակս անապականս առբերելով ի հօրէ լուսոյ. (Շար.։)
Զանմահ կենդանութիւն մահկանացուացս առբերելով բաշխէր. (Անան. եկեղ։)
Զյաղթանակ փառացն յիսուսի յայնժամ ի քեզ լրմամբ առբերեալ. (Նար. խչ.։)
pattern, sample, specimen.
· Calfa
Նպաստ եւ սատար գնելոյ. միջնորդ եւ առիթ կամ օրինակ գնելոյ զվաճառս.
Որպէս որք վաճառ առնիցեն, զառգինն ի միջի դնեն, նոյնպէս եւ աստուած առաջի քո եդ զաշխարհս, զի յերեւելեացս գնեսցես զհաւատսն ի նա. (Ոսկ. ես.։)
broker, agent.
· Calfa
ἕμπορος mercator Առօղ եւ գնօղ զվաճառս. վաճառական. ասի եւ ԱՌԻԹ, իբր առիչ. (գուցէ նաեւ որպէս Միջնորդ՝ ըստ հյ. առման)
Քանան թարգմանի առգնօղք կամ առիթք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 65. եւ 77։ Մխ. բարուք.։)
Քանանացի, որ է առգնօղ, մի՛ մտցէ ի տուն. (Զքր. ծործոր.։)
pole (of a coach).
· Calfa
, ի-ա հլ. «երկար ու հաստ գերան որի վրայ նստած է սայլը և որի ծայրից կապւում են լուծն ու եզները» Նար. տաղ. (Ի յառեղէն առեալ շարժումն կուրծն սայլին). Արծր. ա. 9 (Ի սաստիկ շրջագայութիւնէ սայլիցն բազում անգամ և առեղք փայտիցն վառմամբ հրոյ հրդեհին) հրտր. Պատկ. էջ 31. Պիսիդ. Վեցօր. տպ. Վենետ. 1900, տող 342. Երզն. քեր. «առաստաղի մէջտեղի մեծ գերանը» Յայսմ. =Նոր վկ. էջ 109 (ԺԳ ռա-րից). «Ճայթեաց առեղ դարպասուն և կոտո-րեցաւ ընդ մէջն և դ որմունքն յիրեար դի-պան և առաստաղն նստաւ ի վերայ նոցա», «երաժշտական ԳՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. տե՛ս Արրտ. 1894, էջ 257, 259։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Նբ. Ոզմ. Վ. առեղ, Կր առէղ։
Կառաց եւ սայլից քեղին. ղեկն, կամ աւարտք ղեկաց.
Ի յառեղէն առեալ շարժումն կուրծն սայլին. (Նար. տաղ.։)
Ի սաստիկ շրջագայութենէ սայլիցն բազում անգամ եւ առեղք փայտիցն վառմամբ հրոյ հրդեհին. (Արծր. ՟Ա. 9։)
Կառավարելով ժամանակս եօթն շրջագայիւք աւուրց շուրջընթացիւք, անցուցանել զկենցաղոյս սեռն առեղաւ սովորականաւ եւ անուաւ անցուցելով. (Պիսիդ. յն.) յայլ եւ այլ միտս բերին։
Փաղանուանք ... առեղ. աւարտք, եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
to undo;
to untie, to dissolve, to ruin;
to explain an enigma.
· Calfa
ԱՌԵՂԾԱՆԵՄ ἁπαγγέλλω. enarro, indico, λύω, solvo որ եւ ԱՌԵՂԾԱՆՈՒԼ, եւ ԱՌԵՂԾՈՒԼ. Քակել կամ լուծանել, այսինքն մեկնել զխրթնաբանութիւն, զառակս, զհանելուկս. հանելուքը մեկնել.
Եթէ առեղծանելով առեղծանիցէք զնա ինձ. (Դտ. ՟Ժ՟Դ. 12=14։)
Առեղծանելեաց (այսինքն լուծանողաց) առասպելին. (անդ. 19։)
Ինքեան բանիւ զիւրն առեղծանէ զբան. (Խոսրովիկ.։)
Ո՞ր միտք բաւական իցեն զբազահունչ հերձուածողաց առասպելս առեղծանել. (Սեբեր. ՟Թ։)
dissolution;
explication;
enigma, proverb;
— **** ***, to propose an enigma or charade, to tell a parable, to proverb.
· Calfa
λῆμμα. lemma. Առակ, առած. հանելուկք. առասպել. մտացածին բան.
Պատմեցին քեզ առեղծուածս սնոտի. (Ողբ. ՟Բ. 4։)
Մարգարէքն քո առեղծուածս մարգարէանային. (Լմբ. ատ.։)
Զորս տարագրեմք իբրեւ զգրոյ ինչ առեղծուածս. (Ասող. ՟Գ. 21։)
Որ առնիցեն առեղծուածս երազոց. (զոր եւ զկնի ասէ՝ մեկնութիւնս) (Վեցօր. ՟Թ։)
rape, abduction;
— առնել, cf. Առեւանգեմ.
· Calfa
Եթէ ոք առեւանկ արասցէ, պսակն անվաւեր լիցի։ Կատաղի աղտեղութիւն, զոր առեւանկն ասեն։ Վասն առեւանկի. (Կանոն.։)
Մի՛ եւ այնոցիկ՝ որ առեւանգս ասին, դնիցէք պսակս. (Շ. ընդհանր.։)
Յաղագս դատաստանաց առեւանկաց. (Մխ. դտ.։)
Զառեւանկն՝ եթէ որդիս ծնցի. եւ այլն. (Կանոն.։)
to rap, to seize, to carry off.
· Calfa
Զորիթիա փորէաս առեւանկեաց։ Թերեւս առեւանկեաց զեղինէ։ Աղէքսանդրոս զեղենէ առեւանկեաց։ Եւրոպէ առեւանգեաց. եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Բ. յորմէ եւ Վրդն. պտմ.։)
cf. Առեւանգ.
· Calfa
Առ որով աղջկանն առեւանգութիւն։ Եկեալ ի կնոջն առեւանգութիւն։ Վասն գանիմիդեայ առեւանգութեանն. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
condensing, thickening;
condensed, compact, firm, solid, hard;
beaten, trodden, frequented;
massive, large, heavy;
carved, sculptured, hammered;
pure, refined;
vehemently, forcibly;
unceasingly, unremittingly, incessantly;
— վառեալ, armed with a cuirass, armed cap-a-pie, from head to foot;
— զմիմեամբ, — զմիմեանց զհետ, — զմիմեանց զկնի ou կնի, continually, one after the other;
blow after blow.
· Calfa
«ծեծած. ռործած, բանած (մետաղի համար)» ՍԳր. «կոխուած, բանուկ (ճամ-բայ)» Փիլ. այլաբ. Յհ. կթ. «հոծ, սեղմ, խիտ» Ոսկ. ա. տիմ. ը. «խիտ» Նիւս. բն. «լաւ, բոլորովին, ի սպառ (զինուած)» Խոր. ղև. Յհ. կթ. այս արմատից են կռել «ծե-ծել, կոփել, մետաղը ծեծելով բանիլ, դարբ-նել» Ես. խա. 7. Ոսկ. մ. բ. 25. Երդ մեաաս (Խոր.), Ագաթ. Կոչ. «հաստատել, դնել (դա-շինք)» ՍԳր. Ագաթ. «թխմել, ճխտել, մէջը խրել» Յասմ. ապր. 16 (Բանային զբերանն և կեղտաշորս ի ներս կռէին.-այս իմաս-տը չունին բառարանները, բաւր տե՛ս տա-կը գւռ). կուռք (ո հլ.) «կռեալ կոփեալ ար-ձան աստուածների» ՍԳր. կռապաշտ կամ կռապարիշտ ՍԳր. կռատուն (նոր բառ). կռածոյ ՍԳր. կռած Ամբ. բ. 19. կռան «մուրճ (իբր գործիք կռելու)» Վեցօր. գ. էջ 48. Փարպ. կռանագործ Ագաթ. կռանակուռ Եղիշ. յես. 172. կռանել Պրպմ. անկուր «ան-կոխ (ճամբայ)» Փիլ. Լմբ. յայտ. էջ 11. եր-կաթակուռ Պիտ. Յհ. կթ. երդմնակուռ ժղ. հռոմկլ. թևակուռ Ագաթ. պատկերակուռ Ոսկ. մ. գ. 7. մարմարակուռ Ոսկ. մ. բ. 25. իւրեանցակուռ Բուղ. խաւարակուռ Զենոբ. կաճակուռ Վրդ. պտմ. կարծրակուռ Մագ. ոսկիակուռ Կոչ. 20. քարկուռ կամ քարա-կուռ նորագիւտ Բ. մնաց. իդ. 12. Մծբ. որ և քարկռի Ա. մակ. ժգ. 27. կուռվիզ «ամուր՝ ուժեղ վիզ ունեցող» (չունի ԱԲ) Մխ. այրիվ. էջ 39։
= Խալդեան կամ կովկասեան փոխառու-թիւն է, ըստ որում գտնւում է բոլոր կով-կասեան լեզուների մէջ՝ զանազան ձևերով և նշանակութիւններով. հմմտ. վրաց. კრვა կրվա, յურა կուրա «զարնել, բաղխել, ծեծել, ծափ զարնել, կապել, կցել, կաշկանդել, կոճկել, կպցնել», გა-კურა գա-կ ւրա «ուժ-գին բաղխել, երթալ, փախչիլ», გარდა-კურ. գարդա-կուրա «բաղխել, կրկնակի՝ ուժգնա-կի բաղխել, միասին կցել, կապել», და-კრვა դա-կրվա «կցել, փակցնել, միացնել, ծե-ծել, զարնել», და-კრვა მათრახისა դա-կըր-վա մաթրախիսա «մտրակել». aამო-კვერვა ռամո-կվերվա «մուրճով զարնել, ծեծել, դարբնել», კრული կրուլի «կապեալ, բան-տարկեալ», კრულება կրուլեբա «շղթայ», კვერი կվերի «մուրճ, կռան», թուշ. კვერ կվեր, մինգր. კვეკრა կվեկրա, սվան. კვართხ կվարթխ, ավար. koarta, kurt'a, արչ. k'urta, անդ. kurt'a, կայ. koarda, դիդ. kvandiru «կռան, մուրճ»։-Աճ.
Հներից Տաթև. ամ. 280 կուռք բառը մեկնում է «նախ զի կուրութիւն է մը-տաց, երկրորդ՝ զի կռեալ է և գործեալ»։ ՆՀԲ թրք. կիւռ «յորդ»։ Հիւնք. յն. ϰουρίζω «ծառը կնտել»։ Scheftelovitz BВ 28, 304 հսլ. kruchu, հբգ. hrosa «կե-ղև», հիռլ. cruaid «կարծր, ամուր», յն. ϰούος «սառոյց» ևն։ Karst, Յուշարձան 420 կռիւ, կառուցանել բառերի հետ՝ իբր թթր. qur-maq «լարել, կառուցա-նել, շինել», Մառ ЗВО 22, 78 երե-րորդ սիւնակի kurpi «ձեռք կամ աս-տուած» (?) բառի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Խրբ. Ք. գուռ «կուռ, խիտ, ամուր՝ աինդ կպած (հագուստ)», Երև. Վն. կռան «մեծ մուրճ», Ոզմ. կռան «ջաղացքի մասե-րից մէկն է», Պլ. Ռ. գուշդ ու գուռ, Սեբ. զուռուգուշտ «բոլորովին յազեցած», -շատ տեղ գործածական է կուռք (որ փոխառեալ է գրականից) և երկրորդաբար նշանակում է «անշարժ, արձանացեալ»։ Նոր բառեր են կռել Ասլ. Ննխ. Չն. «ճխտել, թխմել, կուռ կերպով լցնել», Ակն. «չափից աւելի լըց-նել», Ննխ. «մերձաւորիլ», և թերևս կռոր Երև. =կռօ Ղրբ. «պինդ, չկտորուող (ընկոյզ ևն)»։
ՓՈԽ (borrowing) Տ. վրդ. Պալեան, Բիւր. 1898, 712 հյ. անկուռ ձևից է դնում Կեսարիոյ թրք. և թրքախօս հայոց ու յունաց բարբառով en-gir «որթատունկերը յօտուելէն ետքը կոճղէն ծլած նոր, բայց տկար ծիլերը»։-Բայց այս-պիսի հայերէն բառ ծանօթ չէս
Անկուռ է առաքինութեանն ճանապարհ, եւ կուռ եւ կոխ՝ չարութեանն. (վասն բազմաց գնալոյ ընդ այն). (Փիլ. այլաբ.։ Եւ ի լաւ կողմն առեալ՝ որպէս Արահետ. անքոյթ, ասի.)
Կուռ վառեալ (զինու՛։ Կուռ վառուածոցն։ Կուռ սպառազինութեամբ։ Կուռ վառեալ զզօրս։ Բազում զօրս կուռս վառեալս. (Խոր. ՟Ա. 10։ ՟Բ. 79։ Ղեւոնդ.։ Յհ. կթ.։)
Ներկուռ ըստ առոգանութեան. Ներդ նախդիր միայն է. իսկ կուռն ասելով՝ զանդադար կրթութիւն ասէ, այս ինքն ազգողապէս կռեալ եւ կրթեալ զինքն ընթերցողութեամբ. (Երզն. քեր.։)
ԿՈՒՌ ԿՈՒՌ ԶՐԵՀԻՆ, կոչի առ երաժիշտս՝ խաղ ինչ կրկնակ։ (Ոսկիփոր.։)
back;
մերձ առ կռան կայ, it is not far distant.
· Calfa
, ն հլ. (սեռ. կռան) «կռնակ, մէջք, թիկունք» Կանոն. Մխ. դտ. էջ 182. Վրդն. սղ. ճլա, էջ 445. «թևի և ուսի կպած տեռը» Տաթև. հրց. 241. «կողքը, թրք. եան» Տաթև. ամ. 118 (յիշում է հետևեալ առածը. Որ յամառն շրջի ի կռնէ ի կուռն, ի ձմեռն շոջի ի դռնէ ի դուռն). որից առ կռան լինել «ճիշտ մօտը՝ կողքին գտնուիլ» Ոսկ. մ. օ-11. կռնակ Վրդ. առ. 23. Մագ. թղ. 60, Վստկ. 48. կռնապանակ «թևի զրահ» Զքր. սարկ. Ա. 86. յետին ձև է կուռ, որից հյց. զկուռս Կրպտ. ոտ։
Հիւնք. կուռ, կռել բառերից։ Schefte-lowitz BВ 28, 304 և 29, 51 լատ. cur-vus, ալբան. kεrus, kurús «կորութիւն, ծռութիւն», kerusem «ծռիլ», kuris «կռնակ»։ Lidén, Arm. Stud. էջ 115 յն. γυρός «ծռած, կլոր», γυρός ἐν ὥμοι-ἀιν «ուսերը կլոր», γύαλον «փռս. խոռոչ, կամար» ևն, յատկապէս հիռլ. gualu, նիռլ. գալլ. guala «ուս»։ (Յի-շում է Walde 216 այս երկու մեկնու-թիւններն էլ. իսկ Boisacq 159 Po-korny 1, 557 միայն վերջինը. սակայն հմմտ. ծուռ բառի տակ ասուածները)։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 հյ. կոռն, կայռին, թրք. giru «ետև», quyruq «պոչ», սումեր. egir «ետև, յետոյք» ռառերի հետ։ Մառ ЗВО 22, 77 հյ. կարեմ, կալայ բառերի հետ՝ կցում է երկրորդ սիւնակի kurpi «ձեռք?, վրաց. խելի, լազ. խե «ձեռք» ձևերին։
Զթանձրամիտսն՝ որ անչէն առ կռան իցեն (իրք)՝ մանաւանդ սովոր են զգաստացուցանել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11. (յն. որ առ ձեռն։))
Առ հասարակ դիմեալ ամբոխին առ կուռն՝ կամէին հարկանել. (Ճ. ՟Ա. Ճ. ՟Բ.։)
will, testament, last will testament;
— առնել, to make one's will;
կտակաւ տալ՝ թողուլ, to bequeath by will, to leave a legacy to;
կատարել զ—, to execute a will.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կտակ, դաշինքի թուղթ, ուխտ Աստուծոյ» ՍԳր. Կոչ. Փարպ. որից կտակագիր ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 15. կտակա-ռու Ոսկ. եբր. կտակարան ՍԳր. կտակապահ Վրդն. պտմ. կտակակատար (նոր բառ) ևն։
ՆՀԲ մեկնում է կիտադրեալ կամ կի-տակ։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vid «գի-տել» արմատից։ Հիւնք. լտ. codex «օ, րինադիրք»։ Պատահական նմանութիւն եւնին բաբել. gittu, որից ասոր. [arabic word] gcta «կտաև»։
Կտակ յետ մահու հաստատուն է։ Զկտակն յառաջագոյն հաստատեալ յաստուծոյ ի քրիստոս. (եբր. ՟Թ. 16։ Գաղ. ՟Գ. 17։)
Փենեէս առ կտակ յաւիտենից զքահանայութիւնն. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 54։)
Ընթերցաւ յականջս նոցա զամենայն բանս կտակին գտելոյ ի տանն տեառն. (՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Դ. 30։)
Կտակն ի պէտս ժառանգաց գրի. (Յճխ. ՟Ի։)
Այս բանքս գրեցաւ մուրհակ, եւ տուաւ առ ի զկնի եկեալսդ կտակ յիշատակի։ Կտակ խրատուցս. (Լմբ. ժղ.։)
Սկսաւ ժողովուրդն գրել ի մատեանս իւրեանց, եւ ի կտակս վաճառաց իւրեանց. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 42.) (յն. մի բառ. συνάλλαγμα , commercium, vel contractus ).
Ուր կտակ ուխտից իցէ. (Կոչ. ՟Գ. 6.) (յն. մի բառ. διαθήκη , որ է անխտիր՝ կտակ, եւ ուխտ։)
fire, flames;
fire, heat, flame, spirit, ardour;
— լուցանել՝ վառել, to kindle, to light, to make a fire;
արծարծել զ—, to stir, to poke the fire.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ մի-այն սեռ. -ի) «հուր, կրակ» ՍԳր. Կոչ. Եւս պտմ. որից կրակաբեր Աբդ. ա. 18. Ագաթ կրակակալ Եւագր. կրակատեղաց Ոսկ. մ. ա. 20 և ես. կրակարան ՍԳր. կրակետղ 32 իա. 9. կրակատուն Եղիշ. կրակապաշտ Փրպ. կրականի «կրակներ» Փարպ. կրակոտ, կրա-կել (նոր բառեր)։
Հներից Սիւն. քեր. 189, 190=Մագ. և Երզն. քեր. մեկնում են իբր կերակ «ուտող». «Կըրակն կերակ է ըստ գոր-ծոյն, փոխանակելով զեթն եչի. Ասա ցաք յաղագս կըրակի, թէ կերակ է»։ Ա. ւետիքեան, Քերակ. 1815, 312 կուր «կե-րակուր» բառից։ Klaproth, Asia po-lygl. 100 ա արաբ. [arabic word] harq «այրել» բայի հետ։ ՆՀԲ յիշում է հրակ, կերան. ճրագ և վրաց. կէրակի «կրակարան»։ Տէրվ. Նախալ. 79 դնում է հնխ. gvar «վառիլ» արմատից. հմմտ. յն. γρύս «վառիլ», γρυνός «հրդեհ», հսլ. goreti «բորբոքիլ», հբգ. kolo «ածուխ»։ Հիւնք. ճառագայթ բառից։ Müller, Armen VI և SWAW 136 (1897), 20 դնելով կու--րակ նախաձևից, կցում է գոթ. haúri «ածուխ». լգ. haurja «ածուխով կրակ», հիսլ. hyrr «կրակ», լիթ. kurti «տա-քայնել», հսլ. kuriti «ծխել», ուկր. kuračyty «ածուխ վառել», սանս. kū. dayati «խանձել»։ Այս մեկնութիւնը ընդունում են Bugge KZ 32, 51, Հիւբշ. 462 (կասկածով) և Scheftelovitz BВ 28, 305։ (Սակայն չէ՛ ստոյգ, որովհե-տև վերի բառերի հնխ. արմատն է ker. որ պիտի տար հյ. *քեր-)։ Bugge պա-տահական է համարում չէչէն. kur և
թուշ. kur «ծուխ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 77 կուր «նաւ» բառին է կցում, առաջին իմաստը համարելով «վառա-րան, կրակարան»։ Lidén, Arm. Stud էջ 123 համեմատում է իռլ. gual, հբգ. kol, kolo, հհիւս. kol, հանգլ. col, գերմ. Kohle «ածուխ» բառերի հետ, որոնք դնում է հնխ. gu-lo-ձևից. (արմատը gu-, geu-«վառիլ»). սրա մէջ -lo-փո-խանակուելով -ro-մասնիկով՝ լինում է հնխ. guro-, gura-, որից էլ հյ. կրակ։ Trautmann 145 և Berneker 652 ըն-դունում են Müller-ի մեկնութիւնը, իսկ Walde 130, Boisacq 436 և Pokorny 1, 418 և 563 մերժելով այն, ընդու-նում են Lidén-ի մեկնութիւնը։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կրակ, Ալշ. Մշ. կրագ, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Մչ. գրագ, Ասլ. գրագ, գրայ, Տիգ. գրmգ, Ագլ. գ'ըրօկ, Հճ. գmյօգ, Զթ. գօյօք, գօրոք, Սվեդ. գրիւք։-Նոր բառեր են անկրակ կրակահան, կրակամայր, կրակաման, կրա-կառ, կրակառնի, կրակացնել, կրակափայտ. կրակենի, կրակթափի. կրակընկոց, կրակ-խառնի. կրակխորով, կրակծուիլ, կրակսէր. կրակոց, կրակտալ, կրակտարոց, կրակ-ցած, կրակքաշ, կրակքուց, կրակքրքրոց, կրամոխիր (փխ. կրակամոխիր)։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. կերա, կերակի, կերակա-նի «օջախ, վառարան», լազ. կերա «օջախի քարը» (տե՛ս Աճառ. Արարատ 1911 թ. էջ 417)։-
Ջեռայ, եւ տեսի զկրակ։ Աճիւնախառն կրակ. (Ես. ՟Խ՟Դ. 16։ Երեմ. ՟Լ՟Զ. 23։ Ղկ. ՟Ի՟Բ. 55։ Տոբ. ՟Զ. 18։ ՟Ը. 2։)
cf. Հակառակ.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. նէրհագ, Երև. նէհրակ ընկնել «յամառիլ, հակառակ գնալ». միւսները տե՛ս անդ։
Է՛ նոցա առ ամենայն բան զներհակն մերձ դնել. (Իգն.։)
Յամենայն ներհակս, որ են ախտք եւ առաքինութիւնք, գնեսցուք ներհակով առաքինութեան զժամ շարժելոյ ախտին. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ներհակս ինձ զօրացուցի ապառումս եւ անկռուելիս։ Բազմահատուած էութիւն բնութեանս՝ ներհակք միմիեանց ի պատերազմի։ Ընդէ՞ր զինեցար ընդդէմ քո ներհակ. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Ի՟Ե. ՟Խ՟Զ։)
ἑναντίον contrarius, oppositus, adversus, adversarius. Տակեալ ի միւս կողմն. հակառակ, հակակայ ծայրէ ի ծայր. ընդդէմ. ընդդիմակ. եւ Հակառակորդ.
eunuch;
ձայն —նւոյ, shrill voice;
— առնել, —ս խզել, cf. Ներքինացուցանեմ;
անմորուս են —, eunuchs have no beard.
· Calfa
-Կազմուած է ի մասնիկով՝ հյ. ներքին բառից, նմանողութեամբ կամ թարգմանա-բար իրանեանից. հմմտ. սոգդ. 'ntryk (կար-դա՛ antarfkə) «ներքինի. 2. կռտած», կազ-մուած իրան. antar>պրս. [arabic word] andar «մէ-ջը» բառից։
ՆՀԲ, Ինճիճեան, Հնախ. Բ.. ՆՀԲ նեռ-քին բառից։ Տէրվ. Altarm. 35 ի մասնի-կով ներ=սանս. nar, զնդ. nar, պրս. nar «այր մարդ» + քին (իմա՛ կին) բա-ռերից։ Հիւբշ. ZDMG 30, 774-9 ծի-ծաղելի է գտնում այս մեկնութիւնը, բրովհետև այս պարագային պիտի ունե-նայինք *ներակնի. բառը գալիս է *ներ-քէնի նախաձևից։ Müller SWAW 88 (1877), 14 ներ «մէջ» բառից և ո՛չ թէ սանս. nara «այր»+կին։ Հիւնք. յն. ἀνενεργής «անկարող» բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը վերևի ձևով տուաւ Meillet REA հտ. 2, էջ 5։
Վաճառեցին զյովսէփ յեգիպտոս պետափրեայ ներքինւոյ դահճապետի փարաւոնի։ Յորդւոց քոց տարցին, եւ արասցեն ներքինիս ի տան թագաւորին բաբելացւոց։ Զի են ներքինիք՝ որ յորովայնէ մօր իւրեանց ծնան այնպէս. եւ են ներքինիք՝ որ ի մարդկանէ եղեն ներքինիք.եւ այլն։
Ներքինի ոչ միայն զարարեալն կոչել սովոր է գիրք, այլեւ որ ի տան թագաւորաց միամիտք իցեն. (Մխ. երեմ. (քանզի եւ ըստ արաբ. խատիմ, է ծառայ եւ աղախին՝ անխտիր. ուստի)։ Իսկ ՟Բ. Մնաց. ժը 33. ուր դնի ի մեզ ներքինի, ի յն. ասի կառապետ, զի շփոթի դիւրաւ ի գրչաց՝ ընդ։)
Ի ծառայից կարգի կայցեն ի դրան արքային բաբելոնի, արասցեն ասէ ներքինի. (լս. դարփսեցի. իմա՛ դարպասեցի) (Գէ. ես.։)
εὑνούχος eunuchus σπάδων spado, castratus, eviratus. Ներքին պաշտօնեայ արքունի պալատան, մանաւանդ կուռտ՝ ի ծառայել կանանց արքունեաց. կռտած մարդ, սարայի մարդը.
anathema, excommunication, malediction, curse;
imprecation, execration;
լինել ի —ս, to become anathema, to be a subject of execration;
առնել զոք ի —ս, տալ զոք ի —ս, to subject a person to execration;
ընդ —իւք կապիլ or անկանիլ, to be excommunicated or execrated;
—ս արձակել, —ս ի վերայ կարդալ, to anathematize, to curse;
—ս ի հետ արկանել or զկնի արձակել, to load with cursing, to curse, to execrate, to imprecate;
to excommunicate.
· Calfa
= Պհլ. *nizav ձևից, որ աւանղուած չէ. այ ձևը կազմուած է ni մասնիկով (վերևից ցած շարժում ցույց տուող) zu «գոչել, կո-չել, կանչել» արմատից. հմմտ. զնդ. zu «գո-չել, աղոթել», zava «գոչիւն», zbā «գոչել, օարոզել», nizbayēmi «բղաւել, գոչել» = սանս. hu. haya, hvā, hváyāmi, պրս. օջl. zāva «ողբ, լալիւն»։ Ըստ այսմ հյ. նզով նշանակում է բուն «վերից ցած՝ մէկի վրայ կանչել»։ Իրանեան բառը պատկանում է հնխ g'hauā-, g'hau-«գոչել» արմատին, որի այլ ժառանգորդներն են հսլ. zova, zuvati, բուլ-ռառ. zová սերո. zδvêm. հչեխ. zovu, zváti ռուս. зовy, звaть, սլով. zδv «կոչ», լիթ. žavêti «կախարդել». լեթթ. zavεt «կախար-դել» (սակայն բուն «անիծել»), հիռլ. gutl։ «ձայն» (Trautmann 367, Pokorny 1, 222, 529 և 563)։ Հայերէնը փոխառեալ է իրան եանից, որովհետև բնիկ լինելու դէպքում պի-տի ունենայինք՝ ձաւ կամ *նձաւ, և կամ եթէ g'h համարենք երկու ձայնաւորի միջև *նզաւ, բայց ո՛չ նզով, ըստ որում հնխ. au տալիս է հյ. -աւ, իսկ իրան. -ay>հյ. -ով, հմմտ. Խոսրով<զնդ. husravah-, դսրով< կնդ. *dušsravah-, պազ. dusrav։
Müller SWAW 42. 253 և սրանից 1 lusti, Zendsp. 127 զնդ. zbā, nizbayemi ձևերի տակ։ Հիւբշ. KZ 23, 24 յիշում է սանս. hu, զնդ. zu, հսլ. zova «գոչել»։ Lag. Arm. Stud. § 1616 մերժում է այս բոլորը՝ ձևի և նշանակութեան տարբե-րութեան պատճառով։ Տէրվ. Նախալ. 8։ ռանս. hu, զնդ. zu, հսլ. zvat,, հյ. գո-վել, գգուել, զզուել ձևերի հետ։ Հիւնք. անզովոզ բառից։ Osthoff BВ 24, 179 և Meillet MSL, 11, 395 ձևակերպում են վերի ձևով։ Meillet (անձնական) գրում է թէ Հիւբշ. Arm. Gram. բառս չյիշելը պատահական մոռացման արդիւնք է։ Ըստ Osthoff բառս բնիկ հայ է՝ ո ձայ-նի պատճառաւ, բայց ճիշտ այս ո-ի պատճառաւ է, որ բառս փոխառեալ է, ինչպէս ցոյց տուինք վերը։
ԳՒՌ (dialectal) Սլմ. նզօվել, Երև. նզօվէլ, Զթ. Շմ. նզօվիլ, Մշ. նզօվկ, Ագլ. Տփ. նզօֆք, Ղրբ. մզօվա՛ծ (բայը առանձին չի գործածւում)
Նզովեաց զնա, եւ զքաղաքս նորա. եւ կոչեաց զանուն տեղւոյն այնորիկ նզովս (լս. յորմա)։ Լինիցիս ի նզովս։ Զգո՛յշ լինիջիք ի նզովիցն։ Առնուցուք ինչ ի նզովից անտի, եւ առնիցէք զբանակ որդւոցդ իսրայէլի ի նզովս։ Նզովիւք նզովեցաք զանձինս։ Նզով լինել ի քրիստոսէ. եւ այլն։
Քաւեալ լիցիս ի նզովից աստի իմոց։ Տացէ զքեզ տէր ի նզովս եւ յերդումն։ Յանցանել ձեզ զուխտիւ տեառն աստուծոյ ձերոյ, եւ զնզովիւք նորա։ նզովք կերիցեն զերկիր. եւ այլն։
ՆԶՈՎ ՆԶՈՎՔ. ἁνάθεμα exsecratio, excommunicatio, res internecioni devota, separatio, segregatio, maledictio. Բանադրանք. անաթէմա (այսինքն վերադրանք). որոշումն ի հաղորդութենէ այլոց. դասումն ընդ պիղծս կամ ընդ մահապարտս. եւ Չարիս մաղթելնայլում կամ անձին երդմամբ. անէծք. անիծաբանութիւն. եւ Իրն անիծանելի կամ անիծեալ. շանէթ, շանէթլէմէ (ուստի՝ մէլուն ՝ նզովեալ) խլինճ, նէզ. եբր. խէրէմ, խարմա, առար, ալա.
sitting posture;
position, situation;
seat, residence, abode;
property, possession;
sitting, session, meeting;
— արքունական, seat of Government, capital city;
— բանակի, encampment;
ի — լինել, to sit up, to sit down, to be seated;
ի — ննջել, to sleep in a sitting posture;
— առնուլ, to be tranquillized, allayed, lulled into security;
ի — գումարիլ, to hold a sitting;
ի նստի անդ, during the sitting, forthwith, before separating;
երեք նստիւ նկարել զկենդանագիր, to paint a portrait in three sittings.
· Calfa
, ո հլ. «նստուածք, դիրք, զետեղ-ման ձև» Օր. ժա. 30. Ոսկ. գաղ. Եփր. թգ. «կայան, աթոռանիստ քաղաք» Ագաթ. «ստազուածք, կալուած» Եզեկ. խե. 7. խը. 21. որից նստիլ «նստիլ, բազմիլ, հանգչիլ» ՍԳր. Եփր. ել. յես. «բնական պէտքը հոգալ» Դատ. ռ. 24. նստել «կծկել, ամփոփել, փոք-ռացնել» Սեբեր. նստոյ տեղի «յետոյք» Ա. գաթ. Եւս. պտմ. երկայնանիստ Խոր. թագա-ւորանիստ Եղիշ. Խոր. զօրանիստ Բուզ. լայ-նանիստ Ագաթ. Վեցօր. գեղեցկանիստ Փարպ. Խռռ. յռանիստ Մծբ. ստուերանիստ Ագաթ. գահանստիլ Ճառընտ. մեծանիստ Վեցօր. նաւանոտտեան Փիլ. նստակլոր «սև բզէզ» (նորագիւտ բառ) Նոր վկ. էջ 317.-զ նախ-դիրով՝ զնստագոյն «աւելի ցած» ՍԳր. զնըս-տուկ «ցած» Եփր. վկ. արև. 38. զնստուցա-նել Գ. մակ. գ. 13. Ոսկ. Եզն. ևն։ Սխալ ձև է նստիք «գահաւորակ» Ոսկ. եփես. ի., որ ըստ լաւագոյն օրինակի՝ պէտք է կարդալ նստի «նստում է» (տես Հիւնք. էջ 92 և ՀԱ 1911, 175)։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. nizdo-ձևից, որ կազմուած է ni մասնիկով՝ պարզական sed-«նստիլ» արմատի ստորին zd-ձայնդարձիռ-Պարզ արմատն են ներկայացնում սանս- [other alphabet] sad, [other alphabet] sidati «նստիլ», sá-dah «ևայան, տեղ». զնդ.. ❇ had, հպրս-had «նստեւ», զնդ. և հպրս. hadis «բնակա-րան, պալատ», յն. ἔζομαι «նստիլ», ἔδος «նստարան, կայան», լտ. sedeo «նստիլ», sedo «հանգստացնել», հիռլ. saidim, կիմր. seddu, հիսլ. sitja, գոթ. sitan, հբգ. sizzen, գերմ. sitzen, անգլսաք. sittan, անգլ. sit. հոլլ. zitten, լիթ. sédu, sédmi «նստիլ, նըս-տեցնել», հսլ. sšdčti, ռուս. cидeть «նստիւ». հպրուս. sīdons «նստած», այսպէս նաև հսլ-saditi «տնկել», ռուս. caдъ «պարտէզ», cвдло «համետ, թամբ» ևն, իսկ ni-ով աճած ձևեր են սանս. [other alphabet] nisīdati «նըս-տում է», [other alphabet] nīdá-«դադար, կայան, թըռ-չունի բոյն», զնդ. ❇ nišhiδai ti «նստում է», հպրս. niy-a-sadayam «նըս-տուցանել», պհլ. [other alphabet] nišastan, պրս. [arabic word] nišastan «նստիլ», [arabic word] nišinam «նստիմ», սոգդ. nista «նստած», լտ. nīdus, հբգ. nest, անգլ. nest, միռլ. net, կիմր. nуth, կորն. neid, լիթ. lizdas, լեթթ liozda հսլ. gnézdo, ռուս. rнъздo «բոյն» ևն ևն (Walde 518, 695, Horn § 1633, Boisacn 685, 215, 217, Trautmann 200, 259, Berne ker 313, Pokorny 2, 483-486, Ernout-Meil. let 878-9)։ Այս նոյն արմատից են ծագում դարձեալ հյ. ատեան, հեծանել. տե՛ս և տե-ղի։-Հիւբշ. 178։
Ուղիղ մեկնութիւնը մտածել է նախ ԳԴ, որ համեմատում է պրս. նիշէսթէն ձևի հետ։ ՆՀԲ նիստ՝ արմատը ստ, ըստ. եստ, իստ, աստ, ստան ևն, ի բազում լեզուս. որպէս և սանս. նիշդա՛ «բնա-կութիւն».-նստիմ՝ պրս. նիշէսթէն... լտ. սէտէ՛րէ, յն. էտրա՛օմէ և գա՛թիմէ, գաթի՛ զօմէ, այսինքն ըստ կամ ի ստոր զետեղիլ։ Windisch. 42 սանս. niêad-Böttich. ZDMG 1850, 359, 188, Arica 89, 450 սանս. nišad, պրս. nišastan։ Lag. Urgesch. 406 զնդ. nis-haδ-։ Mül-ler SWAW 38, 571, 595 և 66, 275 սանս. ni-sad կամ հին իրան. nišasti ձևից։ Justi, Zendsp. 318 զնդ. had արմատի տակ՝ ծանօթ ձևերի հետ։ Պատկ. Из-cльд. 105 յատկապէս նստիլ=աֆղան [arabic word] nāstil։ Հիւբշ. KZ 23, 13, 16, 33 հնխ. sad, sed արմատներից, իսկ Arm. Stud. § 220 վերի ձևով։ Տէրվ. Նախալ. 110 ծանօթ ձևերի հետ՝ հնխ. sad ար-մատի տակ։ Հիւնք. 146 նստիլ՝ համա-բոտեալ երաստան բառից կամ պրս. նի-շէսթէն։ Ա., Բազմ. 1901, 335 ո՛չ թէ ni+ sed, այլ ni+sta «ցածր կանգնիլ».
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. նստել, Սչ. նսդել, Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. նստէլ, Ախց. Կր. Ագլ. Մկ. Շմ. Սվեդ. Տփ. նստիլ, Ակն. Ասլ. Խրբ. Պլ. Սեբ. Տիգ. նսդիլ, Հմշ. նսդուշ, Ռ. նսթիլ, Զթ. նը'սդը՝լ, Հճ. նmս-դել. -(Զթ. նախաձայնը միջին ատամնակա-նին նմանուելով՝ դառնում է նաև դը'սդը՝լ). -նոր բառեր են նստելատեղ, նստելիք, նստկան, նստման, նստուածք, նստուկ, նըս-տոտել։
Անճառ է նիհստ նորա ընդ հօր. (Մխ. երեմ.։)
Զաթոռ պատուական արանց, զնիստս եւ զհանգիստս։ Ո՞ եհեղ զօդս, զթեւաւոր բնութեանց զկառս, զհողմոցն զնիստս. (Առ որս. ՟Ը. եւ ՟Է։)
Թեւոցն արծուոյ անվայելուչ է նիստն, զի քարշելն ընդ երկիր՝ երեւոյթ զնա տեսանողացն առնէ. (ՃՃ.։)
Ղեւտացւոցն եղիցի ի կալուածս. եւ առաջնորդին յայնմանէ եւ անտի յերախայրիս սրբոցն ի նիստ քաղաքին։ Ի նիստ քաղաքին յանդիման նորին. (Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 7։ ՟Խ՟Ը. 21։)
vanquished, conquered, humbled, lowered, abased, depressed;
base, abject, vile, low, contemptible, mean, poor, little, ignoble;
— առնել, to conquer, to subdue, to bear or break down, to humble, to depress, to abase, to weaken, to harass, to mortify, to humiliate;
— լինել, to be conquered, overcome, humbled, abased, worsted, to succumb, to yield to.
· Calfa
«նուաստ, ստորին, ցած, նուաճ. ուած. ընկճուած» ՍԳր. Մծբ. Կոչ. 22. Եփր. հռ. 28. ա. Կոր. 72. որից նկնութիւն Կոչ. 97. նկնատեսակ «փոքր երևցող» Վեցօր. 129 (որ սխալ ձև է ըստ Նորայր, Բառաքնն. և Վարդանեան ՀԱ 1922, 653. աւելի ճիշտ կլի-նէր ասել ձևափոխեալ և նորամոյծ). նկնա-խոհ, նկնահասակ, նկնաձև Պիտ. աննկուն (նոր բառ)։
= Պհլ. ❇ nikūn «հակառակ, խոտոռնաև գլխիվայր» բառից, որ է պրս. [arabic word] nigun «ներհակ, խոտորնակ. 2. դարձած, շրջուած, կոր». որից պհլ. ❇ nīkunsār, մանիք, պհլ. [hebrew word] nigūnsār (ЗAH 8, 94)= պրս. [arabic word] nigūnsar կամ [arabic word] sarni-gūn «գլխիկոր», պհլ. nikūn, Nvberg Hilfsb 2, 159 իրանեան բառը մեկնում է ni «դէպի վայր» +kav «կորանալ, ծռիլ». հմմտ. պհլ. fra-kavān «կամար», զնդ. kava «սապատ», frakava «որ առջևից կուզ ունի», apakava «որ ետևից կուզ ունի»։-Հիւբշ. 205։
Նկուն առնել. (տե՛ս Հռութ. ՟Ա. 21։ ՟Գ. Թագ. ՟Ը. 16։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Է. 10։ ՟Բ. Մնաց. ՟Զ. 26։ ՟Ի՟Ը. 19։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 21։)
Առ նկունս, եւ առ արիս։ Իբր զտկար ոք նկուն ի զօրութենէ մեծէ հերքեալ պարտեսցի։ Նկուն ճիրանք աղկաղկաց մնոցն. (Նար. ՟Գ. ՟Լ՟Է. ՟Կ՟Ը։)
Մի՛ զյաւիտենից փառսն մատներ վասն նկուն գովեստից. (Վրք. հց. ՟Թ։)
sign, mark;
sign, signal, character, symbol;
trace, vestige;
sign, proof, token;
omen;
miracle, prodigy, wonder;
ensign, colours, flag, standard, banner;
the Holy Cross;
betrothal, affiancing;
seal, mark;
central point, centre;
aim, butt;
point;
— կռուոյ, arms;
— յաղթութեան, trophy, triumph, victory;
— or —ս տալ, to give a sign, to beckon;
to signify, to indicate;
to affiance;
— առնուլ, to take aim at, to level at;
ոչ եւս տալ — կենաց, to give no signs of life;
— անձրեւի է, we shall have rain.
· Calfa
, ի-ա հլ. «նշան 2. դրոշմ, ցինա-նշան, յայտանիշ. 3. նետի նպատակ, նշան. 4. դրօշակ. 5. խաչ, խաչանիշ. 6. հրաշք» (հմմտ. ասոր. [syriac word] āϑā «նշան. 2. հրաշք») ՍԳր. Բուզ. Ագաթ. «7. նշանադրութիւն. 8. կէտ, միջակէտ. 9. կենտրսն. 10. նշանագիր. նշանախեց» Սահմ. փիլ. Դիոն. որից նշանել Սղ. դ. 7. Սեբեր. Եփր. ծն. նշանագիր Եբր. և. 12. Եփր. թագ. Եւս. քր. և պտմ. Կորիւն Ագաթ. Ոսկ. նշանագործ ՍԳր. Սեբեր. նշա-նախեր Մտթ. ե. 8. Ղուկ. ժզ. 17. նշանա-կերտ Վեցօր. նշանակիր Բուզ. Սեբեր. նշա-նացի Առակ. զ. 13. Ղկ. ա. 22. նշանաւոր ՍԳո. Եւս. քր. Եւագր. նշանացել «աչքով ևն նշան անել» Բուզ. 225 (հմմտ. աքացել). նշանաւորութիւն «գրուածք» Տիմոթ. կուզ, էջ 259. նշանանի «նշաններ» Մագ. մեծ են. էջ 40. խաչանշան Կորիւն. միանշան Բուզ. հա-մանշան Կոչ. մատնանշան՝ Կորիւն. կառա-նշան Ագաթ. բարենլան ՍԳր. Եզն. բոցանշան Ագաթ. ապանշան Ոսկ. պօղ. ա. 7. նշանիս «թագաւորապսակ կոչուած բոյսը» Բժշ, (տե՛ս ՀԲուս. § 2207), աննշանանալ «հետ-քը կորցնել, անհետ լինել, ծածկուիլ» Մին, համդ. 99, 103. նոր բառեր են՝ նշանառու, նշանազգեստ, նշանախօսութիւն, նշանած ևն։
= Պհլ. [other alphabet] nisān «նշան», պրս. [arabic word] nišān «նշան, նիշ, դրոշմ, հետք, զինանշան, դրօշակ, նպատակ, անգամ»։ Իրանեաններից են փոխառեալ նաև ասոր. [arabic word] nīsānā «նշան», վրաց. ნიϑანი նիշանի «նշան, նետի նպատակ», ნიმნება նիշնեբա «աչքով նշան անել, նշանացել. 2. ցուց.-մունք, գուշակել, նկատել», ნიმნვა նիշնվա «նշանակել», քրդ. nišan «նշան, ցուցմունք, նպատակ, հարսանեկան նշանադրութիւն». մանչուր. [arabic word] nišan «ձիու վրայ դրոշմ, կերպասի վրայ նշան ևն», թրք. [arabic word] nišan «նշան, հետք, նշանադրու-թիւն» և սրա միջոցով բուլգար. nisanja, ռեռռ. nišan. լեհ. niszan, ռում. nišan, ռուս. Գոանս. nichan «տաճկական պատուանշան». մմտ. նաև նիշ, նշանակ։-Հիւբշ. 205։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. Տփ. նշան, Տիգ. նշmն, Հմշ. նշօն, Ագլ. նշուն, Ասլ. Պլ. Մրղ. Ռ. Սեբ. նիշան, Զթ. նիշօն, նիշոն, Սվեդ. նիշուն (վերջին երեք շարքը նոր փոխառութեամբ թուրքերէնից).-բայա-կան ձևով՝ Ագլ. նշա՛նիլ, Տփ. նշնիլ, Սչ. շան-վել «նշանուիլ», Ասլ. Պլ. նիշանէլ ևն.-նշա-նացի տալ ձևից են կազմուած Շմ. Ջղ. նշանց տալ, Ջղ. Տփ. շանց տալ, Մրղ. նիշաս տալ, Սլմ. շաշ տալ, որոնք նշանակում են «ցոյց տալ»։-Նոր բառեր են նշանախօս, նշանածատես, նշանածացու, նշանդրէք, նը-շանթխէք, նշանդարձէք, նշանտարէք, նշան-տուք, նշանտուէք, նշանօրհնէք, նշանօրհնել-չէք ևն։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ნიმანი նիշանի «նշան» բա-ռի երկրորդ նշանակութիւնը՝ «հրաշք», փո-խառեալ է հայերէնից.-այս նշանակութիւնը յիշում է Չուբինով 1222, բայց էջ 984 մո-ռացել է նշանակել։
Մինչեւ յե՞րբ ոչ հաւատան ինձ ամենայն նշանօք՝ զոր արարի ի մէջ նոցա։ Նշանս եւ արուեստս։ Նշանօք եւ արուեստիւք։ Խնդրեա՛ դու քեզ նշան ի տեառնէ ի խորութեան կամ ի բարձրութեան։ Կամիմք նշան ինչ տեսանել ի քէն։ Նշանն Յովնանու մարգարէի։ Տայցեն նշանս մեծամեծս եւ արուեստս (սուտս).եւ այլն։
Բարձրացուսցէ նշան ի հեթանոսս։ Ի վերայ լերինն դաշտականի առէք նշան։ Ի վերայ պարսպացն Բաբելոնի կանգնեցէ՛ք նշան, եւ այլն։
Այր իւրաքանչիւր զհետ նշանի գնդի իւրոյ գնասցեն։ Հարկանէին զփողս նշանաց զհետ նոցա։ Իւրաքանչիւր զօրացն յանուն տեառն նշանս բաշխէր.եւ այլն։
Նշան ճշմարիտ առանձինն Քրիստոսի՝ խաչն լուսաճաճանչ։ Ահ մեծ թշնամեաց՝ խաչին նշանն, եւ ուրախութիւն հաւատացելոց՝ որ զնայն սիրեցին. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
ՆՇԱՆ. τέρας, θαυμάσια, τεκμήριον prodigium, portentum, miraculum, argumentum. Հրաշալի գործ ցուցեալ առ ի տալ հաւատալ. հրաշք. սքանչելիք.
ՆՇԱՆ. σημεῖον signum τρόπαιον tropaeum, signum victoriae. Խաչն Քրիստոսի, որպէս դրօշ եւ դրոշմ նորա, եւ նշանակ յաղթութեան. եբր. թա՛վ, որ եւ խաչաձեւ տառ.
ըստ որոյ եւ Ի գիրս առաքին. ասի.
Ոչ գոյ թիւ առանց միակին, եւ ո՛չ գիծ առանց նշանի. (Երզն. քեր.։)
Զոր օրինակ նշան ի մէջ բոլորակի՝ առ ի յուղղութիւն ամենայնի, որ ի միջի բոլորակին իցեն։ Զամենայնսն ունի նշանն զուղղութիւնսն միատեսակաբար միաւորեալս առ իմիեանս, եւ առ մի սկիզբն՝ յորմէ յառաջ եկն. (Դիոն. ածայ.։)
Զնոյն ինքն գլխովին զնշանագործն՝ նշան եւ նշաւակ փութան առնել. (Բրսղ. մրկ.։ Ի նոյն միտս բերի ըստ իմիք եւ ասելի։)
Ահա սա կայ ի գլորումն եւ ի կանգնումն բազմաց ի մէջ Իսրայէլի, եւ ի նշան հակառակութեան. (Ղկ. ՟Բ. 34։)
mark, butt, aim, target;
— or առակ —ի, spectacle, butt, object of derision, laughing-stock;
առակ —ի կացուցանել, յառակ —ի դնել, to expose to the mockery or contempt of the people, to set up to public ridicule;
տեսիլ —ի լինել, to make a show of oneself, to make oneself ridiculous to everybody;
— լինել, կալ, գտանիլ, to become an object of opprobrium, to be a prey or victim to ignominy, to be exposed to dirision;
— կալ կշտամբանաց, to be exposed to the darts of reproach or rebuke;
եդին զիս — իւրեանց, they regarded me with horror, or as an abomination;
եղիցին դիակունք — ընդ երեսս դաշտաց, the carcasses shall lie as dung upon the open field;
— եղէ ես բազմաց, I was as a wonder unto many;
cf. Առակ;
— ի նետաձգութիւն, skilful in archery.
· Calfa
, ի-ա հլ. «նետի նպատակ, գա-ւազան կամ այլ նշան արքունի» Լաստ. Լմր. Վրք. հց. «նախատանքի առարկայ, խաւտա-ռակութեան նիւթ» ՍԳր. Եւս. պտմ. «լաւ նշանաձիգ» Խոր. «խայտառակ» Փիլ. որից նշաւակել «խայտառակել» Կող. բ. 15. Յուդ. 19. Եւս. քր. նշաւականք Փարպ. նշաւակու-թիւն Ոսկ. մտթ. և մ. գ. 27. Եւս. քր. մարմ-նանշաւակ Ոսկ. մ. բ. 5։
ՀՀԲ նշանակ բառից։ ՆՀԲ նիշ աւագ։ Lag. Ges. Abhd. 66 դնում է ni մաս-նիկով սանս. č̌yu «հեռանալ, մեկնիլ» արմատից, որ տալիս է զնդ. ՏԱ, հպրս. šiyu «երթալ, չուել». ըստ այսմ հայե-րէնը փոխառեալ պիտի լինէր պհլ. *ni-šavak<հպրս. *nisiyava-= սանս. *ni։ čyava-ձևից. սակայն այսպիսի մի ձև չգտնուելով իրանեանց մէջ, այս մեկնու-թիւնը շատ անապահով է համարում Հիւբշ. 206։ Հիւնք. դնում է նշանակ բա-ռից։
Զնշաւակ արքայութեան նորին՝ փեսայ նորին՝ ներողութեամբն աստուծոյ առ. (Վրք. հց. ձ. (եթէ չիցէ գրելի Նշանակ. որպէս եւ ի Լմբ. սղ. ՟Խ. եւ այլն, Նշանակ գրի որպէս Նշաւակ)։)
Իբրեւ առակ նշաւակի եղեաք ամենայն աշխարհի. (յն. ջնջան. ռմկ. փալառվա). (՟Ա. Կոր. ՟Դ. 13։)
Տեսիլ նշաւակի եղեւ ամենայն տոհմին իւրոյ եւ գաւառին մարդկան. վասն զի ի խորհրդակցէն ի դիւէն իւրմէ տանջեալ ամս բազումս առաջի ամենեցուն հանապազօր նշաւակօք, եւ այլն. (Փարպ.։)
Եւ իբր Խայտառակ. նշաւակելի.
ՆՇԱՒԱԿ. σημεῖον signum τέρας prodigium βδέλυγμα abominatio παράδειγμα exemplar θρίαμβος , θέατρον publicum spectaculum եւ այլն. նմանութեամբ է Նպատակ նախատանաց. տեսիլ խայտառակ եւ խորշելի. ձաղանք. առակ եւ այպն կատականաց՝ յօրինակ տեսողաց.
adulator;
flattery;
—ս առնել, to flatter, to toady, to blandish.
· Calfa
Տէրվ. Altarm. 72 կցելով շողոքորթ բառի հետ, արմատը դնում է ղոմ, ղոք՝ ծագած պարզական ra արմատից. հմմտ սանս. ra «սէր», յն. ἐραμαι «սիրեմ», šοος «սէր», զնդ. ram «հանգչիլ, ուրա-խանալ», սանս. rāma «ուրախութիւն, հաճոյք», լիթ. rimti «հանգչիլ»։
Սոքա ընկեր ընկերի շողոմս առնեն՝ վասն ժողովելոյ ի Սիւնհոդոսն. (Վրք. հց. ձ։)
dog;
adulterer or adulteress;
Canis Major;
cf. Շնիկ;
մատակ —, bitch;
— անպիտան, cur;
— որսորդ, hound, terrier, ranger;
որսական — ոտնակառոյց, setter, pointer, setting-dog;
— մազեղ, գանգրամազ or լուղակ, water-dog;
— մեծականջ, long-eared dog;
— տնպահ, house-dog;
— պահապան, watch-dog;
պահապան — հովուաց, mastiff dog;
ցլամարտ —, bull-dog;
շան լակոտիկ, fisting cur;
— մատնիչ, խեռ, խածանող, կատաղի, a treacherous, snarling, biting, mad dog;
խշտի or խղիկ շան, dog-hole, dog-kennel;
կերակուր շան, dog's-meat, dog-porridge;
ոջիլ շան, dog-louse;
վազք շան, dog-trot;
ցնկնիլ շան, to whelp, to litter, to bring forth;
տալ կամ արկանել շանց, to give or to send to the dogs;
կերակուր լինել շանց, to go to the dogs;
— հաջէ, ոռնայ, կաղկանձէ, ղօղանջէ, կռնչէ or մռմռայ, the dog barks, howls, whines, yelps, growls;
խոնջեալ իբրեւ զ—, dog-weary, tired as a dog;
— հաջան՝ չէ խածան, a barking dog seldom bites.
· Calfa
, ն հլ. (սեռ. շան, շանց) «շուն» ՍԳր. փխբ. «պոռնիկ կին, շնացող մարդ» ՍԳր. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. ռուս. և լեհ. suka «էգ շուն» և պոլաբ. seukō «բոզ»). ածանցման մէջ մտնում է երկու ձե-ւով. 1. լն-. ինչ. շնալ «անխտիր խառնա-կիլ» ՍԳր. շնաբարոյ Ա. թագ. իե. 3. Կիւրղ. թգ. շնաբերան Բուզ. շնագլուխ Եւս. քր. շըն-կնճիթ Ոսկ. մ. ա. 4. շնութիւն ՍԳր. շնջրի Վեցօր. յետնաբար ռմկ. յգ. շնուի «շներ». որ մտած է նաև Եւս. պտմ. (լաւագոյն ձձ. ունին շունս. տե՛ս ՀԱ 1911, 693).-2. շան-. ինչ. շանագլուխ Եփր. թգ. շանազգեաց Ա. գաթ. շանաճանճ ՍԳր. շանի «շան կերակուր» Ոսկ. մտթ. Ա. 736 (հմմտ. ՀԱ 1913, 346) շանսխուր «պոռնկութեան վարձք» Օր. իգ. 18 ևն։ Նոր բառեր են շնագալլ, շնախտ, ընախ-տաբոյժ, շնականութիւն, շնատամ ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'uón-ձևից, սեռ. k'unós. սրանց ժառանգներն են վեդ. çuva, çuvan-, սանս. çvá, çván-(սեռ. çunas) զնդ. spā (սեռ. sūnō), թոխար. ku, յն. ϰον (սեռ. ϰονος), լտ. canis (ֆրանս. chien և. տալ. cane, ռում. cáne), հհիւս. hundr, գոթ. bunds, հբգ. hunt, գերմ. hund, անգլ. hound. հոլլ. hond, լիթ. szն (կարդա՛ šuō, սեռ. szuns). լեթթ. suns, հին պրուս. sunis, ռուս. լեհ. suka («էգ շուն». իսկ ռուս. coбакa փոխառեալ է թերևս մարերէնից՝ Սկիւթացոց միջոցով), հիռլ. cն (սեռ. con), կիմր. ci, կորն. ki, բոլորն էլ «շուն» նշանակութեամբ (Walde 122, Trautmann 310, Boisacq 541, Ernout-Meillet 138, Pokorny 1, 465)։ Իռա-նականում -ka մասնիկի յաւելումով ձևացած է՝ spaka, որից մար. σπάϰα (τὴν ϰύνα ϰαλέουσι σπάϰα Mῆδοι «զշուն կոչեն Մարք՝ սպակա» Հերոդ. 1, 110) և յգ. σπάϰαδες Հեսիւք., պրս. ❇❇sag, պհլ. sak, sag, քրդ. seh(=se), յգ. san, աֆղ. spai (Horn § 743)։ Հայերէնի մէջ շ համապատասխանում է հնխ. k'i ձևին. այս մասին եղած ընդարձակ վիճաբանու-թեանց վրայ տե՛ս Osthoff-ի մենագրութիւնը շուն բառի մասին՝ Etym. Parerga 1. 199-278, մանաւանդ էջ 229-240, Pedersen Նը-պաստ, էջ 6 և վերջին անգամ Lidén, Յուշար-ձան 381-8։-Հիւբշ. էջ 480։
Հներից Տաթև հարց. էջ 220 «շողո-քորթելու» պատճառաւ այսպէս կոչուած. Klaproth Asia pol. 102 սանս. šuni լեթթ. լիվ. suns, Mémoires 1, 437 սանս. chouni «էգ շուն» ձևի հետ։ Ին-ճիճեան, Հնախօս. Գ. 21 շնթել բայից։ Ուղիղ են մեկնում ՆՀԲ և Peterm. 22, 39 համեմատելով յն. լտ. սանս. ձևերը։ Windisch. 19 շ լծորդով սանս. cun=հյ. *սուն ձևից։ Capelletti, Armenia, թարգմ. Արշալ. արրտ. 1842, 108 շնթե բայից։ Pott, Kurdische St. ZKM 1842 17 սանս. çwan, çuan, աֆղան. spey, քրդ. sah ևն։ Ուղիղ են նաև Böttich, ZDMG 1850, 359, Arica 66, 66, Lag. Urgesch. 736, Müller SWAW 38 577 Pictet 1, 377, Justi, Zendsp. 303, Տէրվ. Altarm. 20, 63, Նախալ. 75, Երկրա-ռունտ 1884, 101, Մասիս 1882 յուլ. 24, Լեզու 160, Հիւբշ. KZ 23, 17, Arm. Stud. 46, Bopp Gram. comp. 1, 397 ևն։ Ebel BvS 8, 368 *շուան կամ *շովան նա-խաձևից է դնում։ Lag. Arm. Stud § 1710 զնդ. xšapaуaona «գիշերաշըր-ջիկ» (իբր շան տրուած ածական)։ Bug-ge, Etr. u. Arm. 31 ետրուսկ. culs'u «մահու աստուածուհին» մեկնում է հլ. կուլշուն «կլանող շուն»։ Հիւնք. շուն «անասունը» յն. լտ. ձևերից, իսկ շուն
«պոռնիկ»=արաբ. զինա, շիյն բառից։ Jensen ՀԱ 1904, 182 հաթ. s.n բառից։ Meillet BSL 19, 55 համարում է անծա-նօթ մի լեզուից փոխառեալք
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. շուն, Ակն. Ասլ. Մրղ. Սլմ. շիւն, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Սվեդ. շօն, հետաքըրք-րական է Գուրտ-փէլէն (Նիկոմիդիա) շըվըն «շուն» (Արևելք 1894 փետր. 10)։-Կան բազմաթիւ նոր բառեր՝ շուն-, շն-, շնա-, շան-ձևով, ինչ. ըունշալակ, շուննոց, շնկեր, շնդող, շնամէջ, շնահոտ, շանդող, շանգոզ ևն ևն։-Մանկական լեզւով եղած է օշո, օշօշ, օշիկ «շուն», որից էլ
-Թուի բնաձայն բառ՝ կազմուած շ պարզ ձայնից՝ ն, չ ածանցիչներով. արմատի հա-մար հմմտ. շչալ, շչել, շաչել, շռիչ, շոնչան, շառաչել, շռինդ, շշուկ, շրշիւն, շշնչել. իսկ ձևի համար հմմտ. հնչել, բնչել, գնչել, կնչել, պնչել, փնչել, մնչել, խնչել։-Աճ.
Բազում շանց հոմատեսակք եղանիցիք զհայհոյութիւնս բարբառողաց. (Յհ. իմ. երեւութ.։)
Շուն վասն այն կոչին, զի այն է շանց գործ, որ չունին իւրեանց զուգակից, այլ ո՛ւր հանդիպի՝ խառնակին. (Երզն. խրատ.։)
Պոռնիկ է, որ լրբութեամբ առաջի ամենայն տեսողաց մեղանչէ. իսկ շուն, որ զնոյն չարիս ի ծածուկ եւ գաղտագողի կատարէ. (Լմբ. ովս.։)
Հրաման առնու առնել կին շուն։ Վասն շուն կնոջ, որ այլաբանի ի ժողովս կռապաշտից. (Նախ. ովս. եւ Նախ. առակ.։)
ՇՈՒՆ ա.գ. μοιχός adulter. Շնացօղ այր. կամ μοιχαλίς, μοιχωμένη adultera. Շնացեալ կին. մերձեալն առ օտար անկողին՝ հանգոյն անխտիր խառնակութեան շանց, ... տե՛ս (Սղ. ՟Խ՟Թ. 16։ Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 11։ ՟Ա. Կոր. ՟Զ. 9։ Եբր. ՟Ժ՟Գ. 4։ Հռ. ՟Է. 9։)
breath, puff;
wind, breeze;
respiration;
spirit, soul, life;
"միով շնչով, unanimously, with one accord;
— կլանել, առնուլ, to breathe, to take breath, to recover one's breath, to respire, cf. Ոգի առնուլ;
to repose, to rest, to take a little breath or respite;
— առնուլ լիաբերան, to breathe freely;
to draw a long breath;
հատանիլ շնչոյ, to lose breath;
ի վախճանին հասանել, to be near to one's last breath;
ի մի — կլանել, to swallow in one gulp, at a draught;
ամենայն — կենդանի, all that has life;
every living soul;
ց— վախճանին, to one's last gasp;
մինչեւ ի վերջին —ն, to the last moment;
ի յետին —ն հասեալ է, he is at his last breath, in the pangs of death;
ցյետին — կենաց իմոց, to the last moment of my life;
— վախճանին չեւ էր հասեալ, he had not yet yielded his last breath;
ընդ վախճանել շնչոյն, while expiring;
ի — հողմոյ գեղածփեալ, at the mercy of the winds;
cf. Ընդ աղօտ;
cf. Ժահահոտ."
· Calfa
, ո հլ. «շունչ, նաֆաս. 2. շնչառև-տըրութիւն. 3. հոգի, մարդ, անձ, սիրտ. 4. օ-դի փչիւն, քամի» ՍԳր. Եփր. ծն. Կոչ. Ագաթ. Եզն. Ոսկ. ես. որից շնչել ՍԳր. Եւս. քր. շըն-չական Կորիւն. Ագաթ. Ոսկ. ես. և եփես. շնչակեաց Ագաթ. շնչակից Ոսկ. Փիլիպ. ժե. շնչանալ «կենդանանալ» Կոչ. շնչաւոր ՍԳր-Եզն. Վեցօր. միաշունչ Ագաթ. համաշունչ Փի-լիպ. բ. 2, 20. անշունչ ՍԳր. Ագաթ. Եզն. բոցաշունչ Վեցօր. բոնաշունչ Վեցօր. դառնա-շունչ Ոսկ. մ. բ. 6 և ես. Եփր. թռ. Խստա-շունչ Վեցօր. Բուզ. ծխալունչ Ոսկ. յհ. ա. 1. հոռմաշունչ Ագաթ. հրաշունչ Իմ. ժա. 19. 4 մկ. զ. 24. մահաշունչ Վեցօր. յորդաշունչ Վեցօր. աւելացնենք նաև շնչապահ «ձիու օիթն ու բերանը պաշտպանող զրահր» Արծր. 132 (օրինակն ունի շոնչապահ, այսպէ՛ս ուղ-ղելի ըստ Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 207), շնչառուչ (նորագիւտ բառ) Վրդն անեց. 12. «Առ շնչառուչ փողդ ահաւոր՝ բըռ-նաւոր»։ Նոր բառեր են շնչառութիւն, շընչ-առետրութիւն, շնչարգելութիւն, շնչելոյց, ներ-շնչում, շնչահեղձ, շնչիկ, հեզաշունչ, մեղ-մաշունչ, շնչահամար ևն։
ՆՀԲ (ունչ բառի տակ) արմատը դնում է ունչ։ Böttich. Arica 82, 377 սանս-čvi=յն. ϰυίσϰω «յղանալ», անց. դերբ. çūna։ Հիւնք. շչել բայից։ Meillet MSL 10. 278 սանս. çvasiti «շնչում է» ձևի հետ, բայց ազդուած հունչ բառից. վեր-ջաձայն չ ներկայացնում է sky-։ (Այս մեկնութիւնը հենց ինքն է կասկածելի համարում. տե՛ս Osthoff, Parerga 1, 232)։ Նոյն մեկնութիւնը յիշում է պար-սապէս Հիւբշ. IF Anz. 10, 48։ Վերի ձե-ւով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1899, 203բ։ Մառ. Иппол. 51 վրաց. շումինվա հո-մանիշի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 1Ո2 շոգի, ունչ, հնչել բառերի հետ։ Li-dén, Յուշարձան 385 յիշում և մերժում է լիթ. szvañksz-ti «շնչել, հևալ»։ Karst, Յուշարձան 416 ունչ բառի հետ՝ մոնղոլ. unur, կալմուկ. unus, թունգուզ. unu «հոտ»։ Մառ, Ocнов. табл. էջ 5 և ЗВО 22, 37 ИАН 1913, 181, Яз. и Jит. I. 266 եբր. [hebrew word] hebel «շունչ» հանում է սեմ. hbl արմատից, որի յաբեթականն է svl, svn (հմմտ. վրաց. სული սուլի «հռ-գի, շունչ», სუნი սունի «շունչ, հոտ»), նախաձայնի փոփոխութեամբ՝ švl, švr, švn, որոնցից մինգր. მური շուրի «հո-գի», գւռ. մինգր. ըունջո «հոգի» և հյ։ շունչ։ Pokorny 1, 475 իբր ստոյգ ըն-դունում է Meillet-ի և Lidén-ի մեկնու-թիւնները, որոնք իրենք՝ հեղինակները. չեն ընդունում։
ԳՒՌ (dialectal) Առ. Մկ. Շմ. Ջղ. Տփ. շունչ, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. սունչ, Ալշ. Մշ. սունջ՝, բայը՝ Ռ. սնչալ. հմմտ. նաև Աստուածաշունչ բառը (Ասլ. ասվաձաշիւշ, Ոզմ. աստվաձա-սօնչ ևն)։ Նոր բառեր են շնչակտուր, շնչա-ման։
Երերեալ տատանի զօրէն ծովագնացիկ նաւի ընդդէմ Հակառակ շնչոց. (Փիլ. ել. ՟Բ. 55։)
πνοή, πνεῦμα flatus, halitus, spiramen, spiritus. Ներքին օդ կամ հողմ թոքոց կենդանւոյ՝ ընդ ունչս եւ ընդ բերանն փչեալ ջերմագին, եւ արտաքուստ կլեալն ցօղագին. սիւք. մեղմ օդ. տուրեւառ շնչոյ. եւ Շնչումն. փչումն. սունչ.
Եւ առաւել յայլ գիրս՝ զբանականաց.
Անուանեաց զառաջին արարչութիւնն հոգւոյն՝ շունչ կենդանի. (Եղիշ. հոգ.։)
Մարդկըային շնչովն առ շունչսն էջ մեռելոցն, եւ զնոսա՝ որք հաւատացինն՝ փրկեաց. (Կիւրղ. ղկ.։)
ՇՈՒՆՉ ԿԼԱՆԵԼ. Շունչ առնուլ. ծծել զօդ. ոգի առնուլ. շունչ՝ սիրտ առնել .... տե՛ս եւ ի բայն ԿԼԱՆԵԼ.
Հասարակ լռութիւն եղեւ, մինց զի եւ ոչ անգամ ումեք իշխել բարբառել, եւ կամ շունչ կլանել սաստկագոյն. (Փիլ. տեսական.։)
առանց շունչ կլանելոյ ըմպեն իբրեւ զարջառս. (Բրս. արբեց.։)
Զտրտմականսն յերկարէ. եւ զի փոքր մի շունչ կլցեն, խառնէ եւ զխնդալիսն։ Զհզօրսն գերիս վարեսցեն, զի տնանկքն սակաւ մի շունչ կլցեն. (Գէ. ես.։)
Ի սոյն միտս պիտի առնուլ՝ կամ այպէս ընթեռնուլ եւ զասելն.
shadow, shade;
veil, head-cover;
honour, respect, consideration;
splendour, brilliancy, lustre, glory, magnificence;
pomp, parade;
protection;
— եւ ձեւք, ceremonial, etiquette;
— դնել, to honour, to pay honour, to respect, to consider, to compliment, to pay court to, to court;
զամենայն — եւ զպատիւ ունել, to give all the respect and honour due;
ի շքի եւ ի պատուի ունել, to hold in respect;
զանձն ծանր եւ ի շքի ունել, to be rave or serious;
— առնուլ, to be honoured or glorified;
շքով, with honour, gloriously, magnificently, pompously.
· Calfa
. ո հլ. (ներգ. ի շքի Բուզ. ե. լէ) «ստուեր, հովանի» Վեցօր. Կիւրղ. ծն. «ծած-կոց, հովանի» Ա. կոր. ժա. 10. Մաշտ. Նար. «պատիւ, փառք, վեհութիւն» ՍԳր. Ոսկ. Եփր. ա. թես. Սեբեր. Բուզ. որից շքալ «պանծալ» Սիր. ժ. 29. շքեղ ՍԳր. Եփր. ղևտ. շքադիր Ագաթ. շքեղազարդ Կոչ. շքեղալուք Ագաթ. մեծաշուք բ. մկ. գ. 25. Եփր. թգ. Ոսե. Իւս քր. անշուք Ոսկ. ես. բարեշուք Ոսկ. ա. կոր. չարաշուք Բ. մկ. 29. Եփր. վկ. արև (ստէպ), սքանչելաշուք Բուզ. գեղաշուք Մագ. գեղեց-կաշուք Լաստ. գլխաշուք Նար. բազմաշուք Ճառընտ. նոր բառեր են ազնուաշուք, վեհա--շուք, շքախումբ, շքանշան, շքամուտ, շքեղա-փայլ, շքերթ ևն։-Հայերէնի մէջ իմաստի ռարգացման համար հմմտ. անգսք. scima «շուք, ստուեր. 2. փայլ» ևնι
ՆՀԲ յն. σxιά «շուաք» բառի հետ։ Böttich. ZDMG 1850, 359 սանս. čhā̄yā «շուաք»։ Նոյն, Arica 72, 176 և Lag IIrgesch. 392 սրա հետ նաև աֆղան. soray, պրս. saya, յն. σϰια գոթ. scadus, ռուս. šveni։ Տէրվ. Altarm. 6 և Նա-խալ. 112 սանս. sku «ծածկել», յն. σxύτος «մորթի», լտ. scutum «վահան», ob-scurus «մութ», անգսք. scua «շուաք» և հյ. քիւ ձևերի հետ՝ հնխ. sku «ծած-կել, պատել» արմատից։ Canini, Et étym. 182 սանս. çuč «փայլիլ» արմա-տից։ Bugge KZ 32, 57 հբգ. scūwo. նաւնոսօ. scua «ստուեր» բառերի հետ։ Հիւբշ. 480 սրանց վրայ աւելացնում է նաև հիսլ. skugge «ստուեր», գոթ. skug-gva «հայելի», գոթ. skauns և գերմ. šchón «գեղեցիկ», schauen «նայիլ, դի-տել», որոնք բոլորն էլ դնելով հնխ. sku «նայիլ, տեսնել» արմատից, նոյն մեկ.
նութիւնը անապահով է համարում։ Հիւնք. շուք «ստուեր» =յն. σxιά́, իսկ շուք «պատիւ» = պրս. šigūh «պատիւ»։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. suk «փայլուն», šug'us «փայլատակել, բոց», 426 թթր. sok, sog, sov «զով, ցուրտ»։ Petersson LUA 1915, 3 և 1916, 47 (ըստ Pokorny 1, 368) հյ. շող, նշոյլ, շանթ բառերի հետ հնխ. k'eu-«լուսաւորել, փայլել, պայծառ» արմատի տակ. հմմտ. սնս. çvah «վաղը», զնդ. sūrəm «վաղն առա-ւօտ կանուխ», սանս. çona «կարմիր» ևն։ L'anaя. Объ отнощ. aбхазcк. я3 էջ 46 ափխազ. açašə «մոմ», išeyt «լու-սացաւ», ašez «առաւօտ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 302 զնդ. suka «փայլուն» և պրս. šigūh «պատիւ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Զթ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ննխ. Հճ. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. շուք, Մրղ. շուք, Սվեդ. շէօք, Ակն. շիւք, Վն. շիւք, Ասլ. շիւք, շիւ*, Ագլ. Գոր. Ղրբ. շօք, Երև. Շմ. Ջղ. Տփ. լվաք։ Նոր բառեր են շուքարան, շուքել, շուքաւոր, շքառուն։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. შუკი շուքի «ճառագայթ, լոյս, գեղեցկութիւն, վայելչութիւն», 9ზიხ მუკი մզիս շուքի «արևի շողը», მუკიანი շուրիանի «լուսաւոր, ճառագայթարձակ», ნამუკი նաշու. քի, ნამუკარი նաշուքարի «լուսափայլ», მუგა շուգա «արևի համար հովանոց»։ (Բայց ան-շուշտ պատահական նմանութիւն ունի չա-ղաթայ. [arabic word] šukur «հովանոց» Будaговъ 1. 670)։
Որ շուք ունի եւ ստուեր։ Զօրէն արեգական միտքս արթուն լինելով՝ շուք եւ ստուեր առնէ զգայութեանց։ Գունոց եւ ձեւոց եւ շքոց տեսիլք։ Եւ ոչ հետ կամ շուք. (Փիլ.։)
Հոգին սուրբ եկն ի մարիամ, եւ զօրութիւն բարձրելոյն շուք արար ի վերայ նորա. (Իրեն. առ Լեհ.։)
Ծմակ, ստուգն (գաւառական հնչմամբ), կամ շուք. (Հին բռ.։)
Զարկանելիս զգեստու արարչին ծնողի՝ ի շուք պատկառանաց պարտաւորի մեղօք եւայի։ (Իւղն օծութեան) ճառագայթ շնորհաց, շուք մերոց դիմաց, նկարագրութիւն երեսաց։ Զշուք շնորհին յիսուսի պատկեր իւր կերպաւորեաց. (Նար. խչ. եւ Նար. ՟Լ՟Գ. եւ Նար. մծբ. (որք հային ի յաջորդ նշ)։)
Լա՛ւ է մարդոյ խոնըարհութեամբ ծառայել անձին, քան անձին շուք եդեալ՝ եւ հաց մուրանայցէ. (Առակ. ՟Ժ՟Բ. 9։)
Բռնադատիցէ առնել շուք թագաւորութեան. (լինել քահանայապետ. Եբր. ՟Ե. 15։)
յոտն կայեւր առաջի նորա, եւ շքով տայր զպատգամ թագաւորին. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 32։)
Պայծառացան եկեղեցիք, շուք առին վկայանք սրբոց. (Փարպ.։)
Ձեւ եւ շուք թագաւորութեան նմա դնէր։ Դառնայ շքով ի տեղի իւր. (Յհ. կթ.։)
ՇՈՒՔ. τιμή honor δόξα gloria. Պատիւ. փառք.
diligence, haste, hurry, promptitude, urgency;
urgent, pressing;
— տագնապի, too great haste, hurry, great urgency, hasty eagerness, precipitation;
constraint, imperious or urgent obligation;
pain, anguish, affliction, trouble;
—, — —, առ —, —աւ, hastily, in haste, expeditiously, speedily, diligently;
— տագնապաւ, with all possible speed or despatch, in a hurry, precipitately, post-haste;
առանց —ոյ, without hurry;
— տագնապի հասուցանել, ի վերայ դնել or ի վերայ հասուցանել, to urge, to press, to force, to compel, to oblige, to constrain;
to grieve, to pain, to agonize, to harass;
— քան զասելն, no sooner said than done.
· Calfa
, ի հլ. (յետնաբար ո հլ. ՆՀԲ դնում է նաև ի-ա հլ., բայց առանց վկայութեան) «ա-ճապարանք, վտանգից յառաջացած խուճապ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եփր. թգ. Ոսկ. յհ. ա. 9, բ. 16. «շտապով, աճապարական» Ոսկ. յհ, ա. 1. «շուտով, փութով» Լաստ. Ուռհ. Վրք. հց. որից շտապել Եփր. թգ. Ոսկ. ես. շտապիլ Եփր. յես. և թգ. շտապանալ Պտմ. աղէքս. ևն։ Գրուած է նաև ըշտապ (ինչպէս հնչւում է)։ Թերևս և նոյն է սրանց հետ շտամբ, որից կազմուած է ըստ ՆՀԲ շտամբաձայնութիւն «յորդոր երգեցողութիւն» Քերթ. եկեղ.։
Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-ՆՀԲ «լծ. հլ. շութափ, ստէպ, ճեպ և շոյտ ափ յափոյ, պրս. շիթապ, շիթա, թրք. չաբըգ»։ Ուղիղ են նաև Peterm. 22, Böttich. Arica 77, 273, Müller SWAW 38, 577։-Lag. Beitr. baktr. Lex. 43 պրս. sitab և զնդ xštāv «քաջ, կտրիճ»։ Մնակեան, Հայ-րենիք 1893 նոյ" 2 առաջարկում է կար-դալ շըտապ և ո՛չ թէ ըշտապ, որովհետև պրս. շիթապ ձևով է։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. šib «աճապարանք, վառո». tab «արագ, շտապել», 423 օսմ. čabuk «արագ», č̌apmaq «վազել», čevik «աշ-խոյժ» բառերի հետ։
Անդ էր տեսանել շտապ տագնապի տառապանս չարչարելոցն. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 9։)
Բազում շտապ տագնապի եղեւ ի մէջ ծառայից իւրոց։ Իբրեւ զայս ասէր, շտապիւ տապոյ ցաւոց տանջեալ լինէր նա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։ ՟Բ. 10։)
Փախիր ասելն՝ փութացուցանել եւ շտապ առնելոյ փոխան է. (Վրդն. երգ.։)
Մեծաւ շտապով գնացին ի տեղիս իւրեանց։ Գանալից հարուածովք առ շտապ ի նոցանէ բաժանէին. (Լաստ. ՟Ե. ՟Ժ՟Զ։)
Յերկնից յերկիր հասանէ շտապ քան զասելն. (Պիտառ.։)
ἁνάγκη, σπουδή necessitas urgens, augor, festinatio եւ այլն. (լծ. հյ. շութափ. ստէպ, ճեպ. եւ Շոյտ ափ յափոյ. պ. շիթապ թ. շաբըգ ). Ստիպումն հարկեցուցիչ. հարկ ստիպօղ. խուճապ. ճեպումն, աճապարումն. վաղվաղումն. փոյթ. որ եւ ՇՏԱՊ ՏԱԳՆԱՊԻ. վարանք. շփոթ. աղմուկ. վտանգ. տառապանք.
wicker, osier;
osier-band, straw-band;
—ածեծ առնեմ, to strike with rods or osiers, to whip, to flog.
· Calfa
«ճիւղ, ճպոտ». արմատ՝ որ հների մոտ առանձին գործածուած չէ. շատ յետին է Զքր. Բ. 119 (Բարակ ոզորով փոքր փոքր հարկանէր զնոսա). որից կազմուած ունինք հզորածեծ առնել (գրուած նաև ոզրածեծ և տգիտութեամբ՝ ոլորածեծ) «ճպոտով ծեծեւ գանահարել» Ագաթ. Յայսմ. (Նոր վկ. էջ 18), Երզն. լս. (Ներբ. յորդ. 32, 41), Ճառընտ. Լմբ. մատ. 381. ոզորած փայտ «մի կապոց փայտ՝ ոզորով կապուած» Կեչառ. աղէքս.։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ozg'ho «ճիւղ» ձե-ւից, որի միւս ժառանգներն են յն. ὄσχος և պհլ. azg «ճիւղ» (սրանից է փոխառեալ հյ. ազգ). ձայնական յարաբերութիւնը ճիշտ այն է, ինչ յն. μόχος=հյ. մոգի<հնխ. mozg'ho-ոզոր բառի մեջ ր մասնիկ է (Pokorny, I. 185)։-Աճ.
ՆՀԲ լծ. ոլոր, ոստ, յն. ὄζος «ոստ»։ Bugge, IF 1, 445 ոստ բառից -որ մաս-նիկով։ Scheftelovitz BВ 29, 69 փոխ-առեալl հֆրանս. osier «ուռի», անգլ-osier բառից։ (Սխալուած է ոզոր հաս-կանալով «weide, ուռի». բայց ինչպէ՛ս կարող է Ե դարու մի բառ ֆրանսերէնից առնուած լինել)։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. օզոր «ծառի ճիւղից շին, ուած կապ՝ խուրձ կապելու համար». նշա-նակում է նաև «ծուռ, գալարուն, ճամբի։ շեղուած, սխալ». որից օզրել «ծռել, ոլորել ճիւղերը իրար ոլորելով հիւսել, թեքուել, ճա-նապարհից շեղուել, միսը կսմթել (ՀՀԲ և ՋԲ)», ոզիր «կսմիթ» (ՓԲ), օզորտուկ «շիլ աչքերով» (Ազգ. հանդ. Ե. էջ 148), օզոր-մո-զոր «օձապտոյտ», օզրուկ «ոլորուած»ւ
(որ է ռմկ. Կապ խրձանց ի ճիւղից կամ յոստոց) Արմատ է յաջորդ բառից. որպէս լծորդ ընդ Ոլոր, եւ Ոստ. որպէս եւ յն. օ՛զօս է ոստ։
spine, back-bone;
chine, back;
spinal marrow;
— նաւին, deck of a ship;
— երկնի, the highest heaven;
ողունք երկրի, precipice, declivity;
mountains;
բեկանել զ—, to break the spine, to chine;
— անկանել, to lie down, to lay oneself down, to stretch one's limbs;
to neglect, not to care for;
յ— երթալ, to stretch oneself;
to stretch out one's arms (in yawning or awaking);
յ— կալ, to stand erect, to draw oneself up, cf. Բարձրավզիմ, cf. Խրոխտամ;
to grow proud;
to become rebellious;
խստացուցանել զ—, to stiffen one's neck, to be proud, stubborn, contumacious;
— առնուլ, to lean against;
to find support;
— առնուլ ի վշտաց, to breathe from one's troubles, to repose from care or affliction;
— բեկանիլ, to sprain or break one's back or neck;
to end in smoke;
to become discouraged, disheartened, desponding, to droop.
· Calfa
, ն հլ. (ողին, -ղամբ. -ղունք, -ղանց, յետնաբար ողան էլ. արիստ. 8) «կռնակ. 2. ողնաշարը ուղեղով միասին» ՍԳր. Ագաթ. Եղիշ. ը. 137. Փիլ. «ողնաշարի ծուծը» Նիւս. բն. Գէ. ես. «մի բանի վերի կողմը (ինչ. երկնքի, լեռան, նաւի ևն)» Նիւս. կազմ. Փիլ. որից ողն առնուլ Ոսկ. ես. յողն կալ Գ. մկ. գ. 12. յողն անկանել Ոսկ. մ. բ. 4, 14, յողն երթալ Վեցօր. 86 («ծուլանալով մէջքի վրայ պառկիլ»), ողնայար Ա. թագ. ի. 5. Եփր. դտ. ողնափող Նորագիւտ Բ մնաց. ժը. 33. ողնդժնեայ Ագաթ. ողնիլ «դէպի յետև ծռիլ» Մխ. առակ. ողնբեկիլ «մէջքը կոտրիլ» Եփր. գծ. էջ 33, Եփր. թգ. 436 (ՀԱ 1913, 347), ողնափայտ Սահմ. փիլ. ողնուց «նաւի փորը» Ոսկ. հռովմ. 392. Եփես. 871. ողնտեր «կեղ, վէրք» Վստկ. ողնուլար Արծր. էջ 196. միողնի Ոսկ. խչ. Արծր. էջ 65, 78. սապատ-ողն Ղևտ. իա. 19. միջնողն Սր. լբ. 11. Վեցօր. 143. յողնեալ «պառկած» Փիլ. «ծը-ռած» Անան. գիտ. 5. ընդողնիլ Ոսկ. ա. տիմ. ը. ընդողնեցուցանել Ոսկ. եբր. ռամիկ ձև է ողոշար «ողնաշար» Մխ. բժշ. 29. իսկ Ոսկ. պօղ. ա. 93 ընդողմեալ «վիզը հպարտօրէն յետև բռնած» պէտք է կարդալ ընդողնեալ։-Նոր բառեր են ողնայարային, ողնայարաւր, ողնուղեղ ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. olen-ձևից. սրա հետ հմմտ. յն. ώλένη, ώλήν «արմուկ, վերնա-բազուկ, ձեռք», ὥλλόν, ὥλέϰρανον, ὸλέϰρανο «արմուկի ծայրը», լտ. ulna (<հնխ. olenā) «արմուկի ոսկորը, ամբողջ թևը, նախաբա-զուկ, գրկաչափ», գոթ. aleina, հբգ. elina «արմուկ», գերմ. Elle, անգլ. ell, հոլլ. el, հիսլ. oln, անգսք. eln «գրկաչափ» (գերմա-նաևան alina ձևից փոխառեալ են ռոմա-նական ձևերը, ինչպէս իտալ. auna, ֆրանս. aune «գրկաչափ»), կիմր. կորն. elin, հիռլ. uilen, պրս. [arabic word] āran «արմուկ», ալբան tane, lere «արմուկից մինչև ձեռքն եռած մա-սը», սանս. aratni-, զնդ. arəϑna-«արմուկ» ևն։ Բոլորի պարզ արմատն է ol, որ ունէր նաև իր երկար ձևը՝ ōl, հմմտ. յն. ὥλέϰρανον և ὄλέϰρανον, սանս. āni-, բայց և aratni։ Բո-լորի ընդհանուր գաղափարն էր «ծռիլ, կորա-նալ» և կարող էր գործածուիլ նաև նշանակե-լու համար մարմնի ուրիշ մասերը. հմմտ. սանս āni (<*ōlni-) «ծունկի վերի մասը» ärtni «աղեղի ծայրը», alaka «խոպոպ», ara-la «կոր», հսլ. lanita «այտ» ևն (Pokorny I, 157, Boisacq 1081, Ernout-Meillet 1078, Trautmann 202, Walde 848)։ Այստեղ է պատկանում նաև ուլն «վիզ», որ գալիս է հնխ. olen-ձևից (նախաձայն ձայնաւորի երկարութեամբ, ինչպէս տեսանք վերևում)։ նռանաևութեան զարգացման համար հմմտ. ցեղակից ոլոք բառի տակ յիշուած ձևերը։ Տե՛ս նաև ուղուկ։
ՀՀԲ օղ բառից։ Klaproth, Asia no! 1823, էջ 104 (կարդալով ոզն!)=ռոման osso ձևի հետ։ Bugge KZ 32, 86 թերևս փոխառեալ ավար. hod «կռնակ, մէջք» ռառեռ։ Նոյն, Album Kern, Leiden 1903, էջ 105 արմատակից յն. *'Օλυμπος լեռան անունին, որ Փոքր-Ասիական մի լեզուից է համարում։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 87 յուն. ϰωλήν «կշտոսկր», հսր kolèno «ծունկ» բառերին ցեղակից՝ նա-խաձայն հնխ. q-ի անկումով. (նոյնը կրկնում է Berneker, էջ 546)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տւաւ Lidén. Arm. Stud 127։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. օղ (սեռ. օղան կամ օղնի) «կռնակ. 2. լեռան լանջ», Խտջ. վօղ «լեռան լանջ», Հմշ. էօղ (սեռ. օղօն) «երկա-րանիստ բլրակ», Տր. օղ «տան գլուխը, կը-տուր»։ Սրանցից կազմուած ձևեր են՝ վըր օղան Մշ. Սս. «շուռ տուած, կռնակի վրայ աառևեցրած» (օր. Ամանը վըր օղան ռառձ-նեւ), օղմիլ, օղմէիլ (հմմտ. Ոսկ. պօղ. ա 93 ընդողմեալ ձևը) Ապ. Բլ. Մշ. «ընկողմա-նիլ, մի տեղ յենուիլ, թևի վրայ յենուելով պառկիլ», օղնուիլ Վն. «մի տեղ կպիլ, մնալ, նրանից դժուար հեռանալ»։ Ունինք նաև Ակն. օղըշար «ողնաշար»։
Անկաւ հեղի յաթոռոյն յետս առ դրանն, եւ բեկաւ ողն նորա, եւ մեռաւ։ Խոտացուցին զողն իւրեանց քան զողն հարց իւրեանց. (՟Ա. Թագ. ՟Դ. 18։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 14։)
Կապել շառաշիղս աղի ի վերայ ողին նորա. (Ագաթ. յորմէ եւ այլք. (ուր յետինք գրեն՝ ողան)։)
Բազուկք, եւ առ պարանոցաւն ողունքն՝ քան զամենայն ինչ է հզօրագոյն՝ որ ինչ մարդկան են անդամք. (Փիլ. լին.։)
Զայսոսիկ իջուցին առ ողամբն, եւ զծննդականն ի միջի ըմբռնեալք ուղեղ. (Պղատ. տիմ.։)
Խելքն (ուղեղ գլխոյն), եւ ողինն ուղեղ։ Ջիղքն խստագոյնք են յաւէտ՝ որ յողանէն, եւ ի սոցանէ եւս յաւէտ՝ որք ի ներքուստ կուսէ ողինն. քանզի որքան առաւել զատի ի խելացն ողնն, այսքան առաւել խստագոյն լինին եւ ջիլքն ի նմանէ բուսեալ։ Իւրաքանչիւր յօդ ողինն զզոյգս ջղացն առաքէ յիւրմէ. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Զ։)
Գնային ի բարձր պարանոց ոչ միայն հպարտացան, այլեւ ճեմելով եւս անառակեցան, յողն եւ ի ճեմս պարանոցաւ. (Գէ. ես. (որ է սիգաճեմ շարժուած կանացի)։)
Եւ ոչ սակաւ ժամանակս տային ողն առնուլ (յն. շունչ առնուլ), այլ հանապազ ձանձրացուցանէին. (Ոսկ. ես.։)
Յողն անկեալ անհոգ մնային։ Ի բարկանալ տեառն իմում՝ դու յողն անկանիս, եւ ոչ դողաս եւ երկնչիս. (Ոսկ. ՟Բ. 4. 14։)
pity, compassion;
pity-stirring, piteous, pitiable, moving, touching, miserable, unhappy, unfortunate, sad, deplorable, dismal;
—, —ս, — —, touchingly, humbly, in a suppliant manner;
miserably, piteously, pitiably, deplorably, lamentably;
compassionately;
— խօսել, to speak pitifully or deplorably;
յաղերս եւ յ— խոնարհեցուցանել, to touch, to excite or move to compassion, to inspire pity;
անկցի — իմ առաջի քո, have compassion on me ! have mercy on me !.
· Calfa
, ո հլ. «գութ, կարեկցութիւն» Բ. մնաց. ե. 13. Սղ. ճլե. 1-26. Դան. գ. 89, 90. «աղերս, պաղատանք» Երեմ. լէ. 19. «թշուառ, ցաւալի» ՍԳր. Ոսկ. Եփր. թգ. Ա-գաթ. որից ողորմիլ ՍԳր. Ոսկ. ողորմած ՍԳր. ողորմածութիւն ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. մ. բ. 6, 2. ողորմուկ Եփր. թգ. անողորմ ՍԳը. Ոսկ. ես. անողորմածութիւն Բուզ. Ոսկ. աղիողորմ Մամբր. ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. orm-արմատից (կրկնութեամբ *որորմ, տարանմանութեամբ՝ ողորմ). նոյն արմատի այլ ժառանգորդներն են գոթ. arms «թշուառ», հիսլ. armr, aumr «դժբախտ, ողորմելի», հբգ. arm, aram, հսաքս. arm, հոլլ. arm, անգսք. earm և գերմ. arm «խեղճ, աղքատ», գոթ. arman բռթալ, խղճալ», armahairto «ողորմած». գերմ. erbarmen «գթալ», erbarmlich «ողոր-մելի» ևն։ Հնխ. orm-արմատը այս երկու ըն-տանիքից դուրս ուրիշ տեղ չէ պահուած։ Գերմանականից է փոխառեալ ֆինն. armas «սիրելի» (Kluge 23)։
ՆՀԲ լծ. իւղ և աղիք։ Տէրվ. Altarm. 73 ողոքել, շողոմել, լողոքորթ բառերի հետ՝ կցում է զնդ. ram «հանգչիլ, ու-րախանալ», սանս. rama «ուրախութիւն հաճոյք», լիթ. rimti «հանգչիլ», գոթ. rimis «հանգիստ» բառերին. ողորմ շրջուած է *ողոմր ձևից։ Bugge, Beitr. 38 յն. ὄδυρμός «ցաւի աղաղակ», ὄδύρομαι Հիւնք. յն. ἐλαιαϰομίον «մշակութիւն ձի-թենեաց»։ Müller, Armen. VI, 5, որից ւետո։ Meillet MSL 10, 280 և Յռ.. շարձան 211 տալիս են վերի մեկնու-թիւնը։ Նոյնը յիշում են Հիւբշ. IF Anz 10, 49 և Pokorny 1, էջ 184։ Patrubány
ՀԱ 1906, 56 հնխ. or «շարժիլ» առմա-տից. հմմտ. լտ. orior, յն. ὄρνυμι և հյ. յառնել. հմմտ. սիրտը շարժիլ ղարձուա-ծը։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 132 յն, ἔλεαίρω «գթալ»։
ԳՒՌ (dialectal) Վն. օղօրմել, Սչ. վօղօրմել, Ննխ. օղօրմէլ, Ալշ. Ախց. Ակն. Խրբ. Կր. Մկ. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. օղօրմիլ, Հմշ. օղօr-մուշ, Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. ըղօ՜րմիլ, Շմ. ուղօրմիլ, Զթ. ուղույմիլ, ուղուրմիլ, Ասլ-էօղէօրմիլ, Սվեդ. վուղուրմիլ, Մրղ. օղօրմած, Սլմ. օղօրմութո՞ւէն, տաճկախօս հայերից Էնկ. օղօրմիս «Աստուած ողորմի՛ ասելը», օր. օղօրմիս չխարմաք «ողորմիս ասել» (Բիւր. 1898, 866), Ատն. օղօրմած, օղօրմու-թիւն (Արևելք 1888 նոյ. 9)։-Նոր բառեր են ողորմաթաս, ողորմածիկ, ողորմածհոգի, ողորմակոթ, ողորմաճաշ, ողորմասիրտ, ո-ղորմատեղ, ողորմորալ։
Դրդուեաց՝ ո՛չ ողորմ, այլ կարծիք ապաշխարութեան առ լաւն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 233։)
Աղաչեմ, տէր իմ արքայ, անկցի ողորմ իմ առաջի քո». իմա՛ գութ, որպէս ողորմագին աղերս՝ յայտնիչ ողորմելի վիճակի։
Ողորմ կերպարանք։ Ողբերգութիւն ողորմ։ Ողորմ հառաչմամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։ եւ Ոսկ. եբր.։ Պիտ.։ Նար. ՟Կ՟Բ։)
Քան զո՞ ողորմ չլինի, կամ քան զո՞ թշուառական։ Զի՞արդ ողորմ, եւ բազում արտասուաց արժանի պատիժս պատուհասից յանձն իւր առնու. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2. 9։)
Պարտեաց զդաւիթ աշտիճանէ յաշտիճան աղերսանօք ողորմ ողորմ ձայնիւ։ Ողբերգութիւնք եւ ձայնք եւ աշխար ընդ արտասուս խառնեալ լինէին ողորմ բանակօք. (Եփր. թագ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ՈՂՈՐՄ. մ. Ողորմելի եւ ցաւագին օրինակաւ. կողկողելով. աղերսանօք. պաղատանօք. գութ առաջի արկանելով. եւ Կարեկցաբար, ախտակցաբար.
Արտասուագոչ ողորմ ողորմ զձեռս համբարձեալ յերկինս՝ խնդրէին ի կամարար տեառնէն ապրեցուցանել զնոսա։ Տրիփոնա տիկին՝ ձայն աղիողորմ կոկորդալից ողորմ ողորմ գուժէր. (Ագաթ.։ Ճ. ՟Գ.։)
style;
phrase;
method, system, formula;
rank, order, manner, fashion, form;
behaviour, conduct;
dogma, doctrine;
culm or stalk of gramineous plants;
pannier, basket;
— լեզուաց, the character or genius of a language;
— սուրբ գրոց, language of the Scriptures;
ճեմական, բանաստեղծական, ճարտասանական, արձանական, գոթացի, լակոնական, մարոտեան, մեղրածորան ոճ, academical, poetical, oratorical, lapidary, gothic, laconic, marotic, mellifluent or honied style;
բարձր, վսեմ, վայելուչ, յարդարուն, պարզ, կորովի, քաղցր, հեշտ, բարեխառն ոճ, elevated or high, sublime, elegant, florid, simple, nervous, mellifluous, fluent or easy, temperate or moderate manner or style;
ընտանի, կատակաբան, երկայնաբան, անհարթ, խիստ, թոյլ or տկար ոճ, familiar, burlesque, prolix o diffuse, harsh or rough, hard, languishing style;
մաքրել զոճ, to purify, to refine the style;
յոճ եւ ի կարգ մուծանել, to reduce to method, to put in order;
ոճով մանր հայել, to fix, to rivet the attention;
մանգաղ արկանել յոճ ընկերին, to put a sickle unto one's neighbour's standing corn;
գարին յոճ կայր, the barley was green;
cf. Բաղշտակ;
acre (measure of lands);
ոճով, methodically;
distinctly, precisely;
continuously, in detail;
suitably, properly, to the purpose;
նովին ոճով, in the same style.
· Calfa
, ո հլ. «ծղօտ, ցողուն». ՍԳր. «ծղօտ-ներից հիւսուած կողով, կթոց» Երեմ. զ. 9 «արտավար, մէկ օրավար» Միխ. ասոր. էջ 81. «կարգաւորեալ դասաւորութիւն, կարգ-կանոն» Ոսկ. ես. «գրութեան ձև, շարառա-սութիւն, խօսքի կարգը» Ագաթ. Խոր. «կրօ-նաևան կարգ, վարդապետութիւն, ղաւանու-թիւն» Եւս. քր. Ոսկ. եբր. «ընթացք կենաց, կեանք, վարք» Ոսկ. մ. ա. 15, 16. որից ոճով «կարգով, շարքով, հերթով» Ոսկ. ես. 51 (Որպէս և հրդեհ զի ոճով ուտիցէ զամենայն) անոճ «անկապ-անկանոն» Խոր. Մագ. ոճա-բանութիւն, ոճաւոր (նոր բառեր)։
ՆՀԲ աճել բայի՞ց։ Muller, Armen. VI սանս. ոնդ. vača-«ոճ բանի»։ Հիւնք. արաբ. huqqa «թանաքաման» բառից է հանում։ Patrubány ՀԱ 1908, 85 հնխ. *podyo>ոտն բառից։
Շաղկապ է բառ. որ շաղկապէ զտրամախոհութիւնն ոճով. (Թր. քեր.։)
Պատուիրէ պղատոն, թէ պա՛րտ է ոճով բաժանել, եւ ոչ գերազանցական աշտիճանաւ քայլափոխել։ Ոճով առնել զբաժանումն. (Անյաղթ պորփ.։)
Ըստ ոճոյ մարգարէից սպառնայր այլազգեաց (այսինքն փոխաբերութեամբ ի նշանակ սատանայի). (Նախ. երեմ.։)
Իսկ ըստ մարգարէութեան ոճոյ՝ զժամանակ գալստեանն տեառն նկարագրէ. (Գէ. ես.։)
Դարձեալ զնոյն նիւթեցի չարիս, անդստին յոճն առաջին մատեայ. (Նար. ՟Ե։)
Զճշմարտութեանն ոք խորհելով քակել զոճ։ Ճառեսցուք որ ինչ կարեւորագոյնն է ոճոյ բանիս։ Ոճով իմն պատմեն։ Երկրորդել ոճով։ Ոչ ճշմարտութեամբ եւ ոճով պատմէ։ Տեղեկացաւ զամենայն ոճով. (Խոր.։)
Զդողի առեալ ձեռինս՝ զոճ տողիս ոչ կարէ յառաջ խաղացուցանել։ Եւ մեք ի մերն դարձուսցուք զոճ բանիս. (Լաստ.։)
Ղուկաս գրեաց առատ բանիւ, որպէս իւր վարդապետին (պօղոսի) ոճն է. (Վրդն. աւետար.։)
Յուստինեայ փիղիսոփայի, որ ի մերմէ ոճոյս էր (այսինքն քրիստոնեայ)։ Կղեմէս աղեքսանդրեայ երէց, եւ պանտենոս փիղիսոփոս ստոյիկեան ի մերմէ ոճոյս՝ պայծառանային։ Գաղիանոս (կայսր) մերում ոճոյս արար դիւրութիւն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
ՈՃ. τάξις ordo, series στύλος stylus, stilus μέθοδος methodus. նմանութեամբ յօդից եւ հիւսուածոց եղեգանց, կամ ոտն առ ոտն յառաջատութեան, է Կարգաւորեալ դասաւորութիւն, եւ շաղկապեալ շար իրաց եւ բանից կամ գրոց եւ ընթացից կենաց. կարգ. եղանակ. կերպ. օրէն. ձեւ. կանոն. տարազ. հնարք.
force, strength, power, vigour, energy, virtue, valour;
effort;
weight;
յուժոյ, strongly, vigorously;
— տալ, to force, to make efforts;
to give power, to authorize, to favour;
— առնուլ, to gather strength;
նոր — առնուլ, to gain new strength, to recover one's strength;
յուժի լինել, to be in full vigour, in the prime of strength;
անկանել յուժոյ, to feel one's strength failing, to lose strength, to become weakened or enervated;
cf. Թափեմ.
· Calfa
, ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «զօրութիւն, կարողութիւն, ուժ» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. ծն. («Ճշդագոյն մատենագրական ոճոյն մէջ զօ-րութիւն նոյնանշանին հետ համեմատելով՝ հազիւ գուցէ հարիւրին մէկ գործածութիւն ունի, և քիչ տեղ առանց անոր կը բանի՝ կամ թէ նոյնը չկրկնելու կը ծառայէ»։ Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 66). ռամկաձև գրուած է ուժ, որ արդի գրականի մէջ նախորդից աւելի գործածական ձև դարձաւ։ Որից յուժոյ «զօ-րեղ կերպով» Ոսկ. ես. ի յուժ ձգել «նեղը գցել, նեղել» Յիշատ. 1531 թ. (Դիւան ժ, էջ 24), ուժգին ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. Փարպ, ուժգնագոյն Ոսկ. յհ. բ. 22. Եւս. քր. ուժեղ Փարպ. ուժել «տոկալ, դիմանալ» Եփր. են. 92. «զօրել» Պտրգ. 227. Լմբ. ներբ. հոգեգլ. 298. Տեսիլ դան. 123, 124. Անկ. գիրք Հին կտ. 242-3. վատուժ Մխ. դտ. Յայսմ. վա-տուժել Կեղծ-Շապհ. 30. ուժնդի «ուժգին» Յհ. իմ. միաշ. էջ 101. հաստոյժ Ոսկ. մ. բ. 24. շատոյժ Ոսկիփ. հուժկու (գրուած նաև հաւժկու, հօժկու, հժկուն) «շատ ուժեղ» Կիւրղ. ծն. Սեբեր. Բուզ. (հուժգոյ ձևով՝ Սամ. անեց. 46). (մասնիկի համար հմմտ. յաղթ-կու Նեմես. բն. էջ 37, 91, 98, 136, Փիլ. 135). ուժանակ «դինամիտ», անուժութիւն, ուժասպառ (նոր բառեր). այստեղ են պատ-կանում նաև յոյժ և ժոյժ, որոնց վրայ տե՛ս առանձին։
= Պհլ. պազ. [other alphabet] σž, ōǰ «ոյժ, զօրութիւն» բառից, որ է զնդ. [arabic word] aoja-, սանս. [other alphabet] ōǰas-«ոյժ». սրանք ծագում են հնխ. aueg-, aug-, ug-արմատից, որի միւս ժառանգներն են յն. αύζω, լտ. augeo, գոթ. aukan, հբգ. ouhhon, հհիւս. auka, անգսք eacian, լիթ. áugu, լեթթ. aúgu, որոնք ընդ, հանոապէս նշանակում են «աճիլ, բազմա-նալ»։ Հայերէնը փոխառեալ է իրանեանից փոխառեալ երկրորդ ձևն է *ոյգ<զնդ. aoga-, որ գտնում ենք առ-ոյգ բառի մէջ։ Բնիկ հայ ձևն է աճ-իլ (տե՛ս այս երկուսը առանձին.-Pokornu 1 23. Walde 73, Boisacq 101, Trautmann 17)։-Հիւբշ. 215։
ՆՀԲ «լծ. առոյգ, իշխ-, յն. իսխի՛ս և լտ. վիս, վի՛կօռ ևն, թրք. կիւճ, խըզ, հըզ, եբր. օզ ևն». իսկ միազօր բառի տակ լծ. յն. ուսի՛ա։ Առաջին անռամ Windisch. 25 համեմատում է սանս. ձևի հետ, որից յետոյ Böttich. ZDMG 1850,
359, Lag. Urgesch. зss, Müller sWаW 42, 256 և 44, 567, Justi, Zendsp. I0 աւելացնում են միւս իրանեան ձևերը։ Riggs, Քերակ. (1856), էջ 60 եբր. oz։ Մորթման ZDMG 26, 537 բևեռ. uzuni «ոյժ»։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 228 փոխ-առեալ ընդունելու կասկածում է. սա-կայն ասում է թէ բնիկ լինելու պարա-գային սպասելի էր *ոյկ կամ *ոյճ։ Տէրվ, Նախալ. 105 և 204 ծան. հնխ. *vag «ա-ճիլ» արմատի տակ է դնում՝ սանս. vaǰ, ukš, զնդ. vaǰ, vaxš, յն. Եγεις «առողջ». αύհω «աճիլ», լտ. vigere, հյ. օգնել, զօ-րաւիգն, օճան ևն ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. ἰσ «ոյժ, կորով»։ Սանտալճեան, L'idiome 10 խալդ. usgini։ Գ. Փառնակ, Անա-հիտ 1904, 26 հուժկու Բուզ. Գ. ժա. և Դ. ժե. գտնելով «հասուն այր» իմաս-տով՝ հանում է բաբել. us «առնանդամ» բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 իբր բնիկ հայ կցում է հյ. ուզել, յն. εδχομα, ևն բառերին։ Քիւփէլեան, Բզմ. 1910 153 ոգ արմատից, որից նաև ագի, հոգ, ոգորել ևն։ Պատահական նմանութիւն ունին սեմական լեզուներից՝ եբր. jš 'ōz «ուժ», ասոր. ❇'az, 'uza «ոյժ», ինչպէս նաև արաբ. [arabic word] 'azz «ուժեղ» ևն։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Մշ, Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. Տփ. ուժ, Ասլ. իւժ, Գոր. Ղրբ. օժ, Մրղ. վըժ, Մկ. ոժ, Սլմ. Վն. վոժ (վերջին երկուսը ենթադրում են *ոժ ձևը և ո՛չ ուժ<ոյժ, ինչպէս ունին միւսները)։-Կրնակ ժ ունի Ջղ ուժժի «բըռ-նի»։-Նոր բառեր են ուժել, ուժով, ուժով-նալ, ուժտուն, ուժտնւոր, ուժտունվար, ուժ-ւոր, ուժօք։
ՈՅԺ. Որպէս նշանակ ձայնի եւ ոլորակի առ երաժիշտս եւ քերականս.
Բարձրացո՛ յուժոյ զբարբառ քո աւետարանիչդ երուսաղէմի. (Ոսկ. ես.։)
Ոյժ իւր զմի ջով իւրով։ Զօրաւոր էր ուժով։ Արք զօրաւորք ուժով։ Զայն առ ուժի գործէիր. Ի՞ւ է ոյժ նոցա, եւ կամ զօրութիւն։ Զի ոչ յաւիտեան է առն ոյժ եւ զօրութիւն։ Ի ձեռս քո զօրութիւն ուժոյ. եւ այլն։
Մեծաւ ուժով եկեալ դիմեալ։ Զայն ամենայն ոյժ պնդութեան տեսեալ։ Ո՛չ իմով զօրութեամբ, այլ ուժով շնորհի տեառն իմոյ։ Նա տայ ինձ ոյժ եւ զօրութիւն։ Որչափ յուժի կայր՝ մարթացեալ ըստ հրամանացն պատմեսցուք. (Ագաթ.։)
Յարեաց տեառնէն, եւ ի նորին ուժոյ զարհուրեալ։ Ամենայն արեաց ուժովս կռուէի. (Փարպ.։)
Թողու զմիջագետս ի տիտոս, եւ առնէ զնա յոյժ։ Դիմանային պատերազմաւ, յորժամ վասն հաւատոյ ոյժ հասանէր. (Վրդն. պտմ.։)
ἱσχύς, κράτος, δυναστεία , ῤώμη, τόνος robur, vis, vires, potentia, fortitudo, vigor, tenor. գրի եւ որպէս ռմկ. ՈՒԺ. արմատ բառիցս՝ Յոյժ. ժոյժ. ուժեղ. ուժել, եւ այլն. (լծ. առոյգ. իշխ՛՛. յն. իսխի՛ս. եւ լտ. վի՛ս, վի՛կօռ, եւ այլն. թ. կիւճ, խըզ, հըզ. եբր. օզ եւն) Զօրութիւն, կար, կարողութիւն, կորովութիւն, ամրութիւն, առոգութիւն, հզօրեղութիւն, ուժգնութիւն. սաստկութիւն, բռնութիւն կամ բուռն զօրութիւն, ձկտումն. ուժ.
no, not, nor, none;
ոչ կամիմ, I will not;
ոչ գիտեմ, I do not know;
ոչ կարեմ, I cannot;
ոչ ոչ, neither nor;
ոչ սիրեմ զնա եւ ոչ երկնչիմ ի նմանէ, I neither love him nor fear him;
բայց գիտէի ոչ, but I did not know it;
ինչ ոչ ունի, he has nothing;
ոչ առանց պատճառի, not without cause;
յոչ կամաց, involuntarily, against one's will, by force;
ոչ եթէ, not only;
no;
ոչ եւս, no longer;
not yet;
ոչ երբէք, ոչ բնաւ, never, not at all, no;
ոչ ոք, no one, nobody, none, not one;
ոչ ոք ի ձէնջ, no one among you;
ոչ ոք ասասցէ քեզ, nobody will tell you;
ոչ ոք գտցի այնչափ յանդուգն, no one will be hardy enough;
ոչ զոք գտցես, you will not find any man;
յոչ գոյից ի գոյ ածել, զոչսն ածել ի գոյանալ, to produce or create from nothing;
շարժել յոչ բարիսն, to provoke to evil;
այո կամ ոչ, yes or no;
եղիցի ձեր բան, այոն՝ այո, եւ ոչն՝ ոչ, let your conversation be, yea, yea;
nay, nay;
ո՞չ or ո՞չ ապաքէն ասացի քեզ, did I not tell you ?
;
ոչ, տէր, no, Sir;
ո՞չ իսկ, is it not true that ?
ոչ միայն չողորմեալ, far from being touched;
եւ ոչ իսկ մարդ է, he is no man;
ոչ արդեօք զերծաւ, perhaps he is not freed;
cf. Ել.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո+չ. վեր-ձենո անորոշի նշանն է, որ գտնում են» նաև ինչ բառի ծայրին. իսկ ո բուն բացասականն է, որ պէտք է կցել հսլ. otu, սանս. áti «հա-կառակ» բառերին. սրանց իբրև բացասաևան գործածութեան համար էլ հմմտ. սանս. áti uratám «ընդդէմ օրինի», հսլ. ot-rokԱ=ռուս отрокъ «մանուկ» (իբրև լտ. in-fans «ան-խօս=մանուկ»)։ Ըստ այսմ ոչ նշանակում է բուն «ո՛չ մի», իսկ սղեալ չ ձևի մէջ մնացել է միայն «մի, մէկ» գաղափարը։
ՆՀԲ լծ. թրք. yοq, յն. ούϰ, ούχι «ոչ»։ Յոյն բառի հետ են համեմատում նաև Windisch. 9, Lag. Urgesch. 197, Պատկ. Изслвд. 18 ևն։ Տէրվ. Altarm. 3 և Նա-խալ. 119 կցում է ka յարաբերականի հետ. հմմտ. սանս. զնդ. ka, ča, յն. πο, τε. լտ. qui, que, գոթ. hvas, h, հյ. քա-նի, քան ևն։ Հիւնք. ոճ բառից։ Յն. օύϰ ձևի հետ վերջին անգամ Bugge KZ 32, 31, որ մերժում է Հիւբշ. 481 (նրա հետ
և Boisacq 725), որովհետև հայր ո՛չ թէ ծագում է *աւչ նախաձևից, այլ են-թադրում է հնխ. ok2i։ Patrubány SA 1. 212 ո «ով»+ հնխ. k2e։ Նոյն ՀԱ 1907, 90 լտ. ex, յն. ἐէ «-ից» ձևերի հետ։ Pedersen KZ 36 (1900), 341 և 321-22 կցում է յն. ούϰ և ալբան. s. as «ոչ» բառերին։ Scheftelowitz BВ 28 (1904), 306 լտ. secus «թէ ոչ», յն. ήσσων «նւաստագոյն» բառերի հետ։ Karst Յուշարձան 424 թթր. yok «չէ», žoki «ստախօս», čogul «սուտ գանգատ», čikai «կարօտ» (=հյ. չկայ, չիք)։ Gūn-tert IF 40, 186 մերժում է ոչ=յն. ❇ համեմատութիւնը։ Gštir, Btrg. alarod. 123 և 129 բասկ. ez «ոչ», չեչէն. -ac, հ. աւբան. as «ոչ»։ Pedersen ՀԱ 1929 185 վերադառնում է ալբան. s «ոչ» հա-մեմատութեան։ Վերի մեկնութիւնը տու-աւ Meillet MSL 23, 224։
ԳՒՌ (dialectal) Առհասարակ փոխանակուած է չէ ձևով. այսպէս՝ Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սլմ. Սչ. Սվեդ. Տիգ. Տփ. չէ. նոյ-նը ձևափոխուած՝ Ջղ. չե, Ասլ. չէ՝, Խրբ. չm. Վն. չի.-բուն ոչ ձևը պահում են՝ Զթ. օչ «ոչ», Տփ. օչ օվ «ոչ ոք», վուչ մէ «ո՛չ մի» վունչիչ, վունչինչ «ոչինչ», վո՛ւնց մէկը «ո՛չ մէկը», Երև. վօչ, վօնչ, Ռ. վօչ, Ագլ. ուչ. ունչ, Հմշ. Ակն. ուչ, Մշ. վուչ, Ղրբ. Սեբ. վէջ, Սչ. վօչինչ (իբր ածական գործածեալ), Ջղ. վոչինչ, մոնչիչ, Մշ. մըչ (պահուած միայն «Բաց ասիմ, մըչ ամաչիմ» առածի մէջ (ըստ Բենսէի), թրքախօս հայերից՝ էնկ, օչինչ «ոչինչ» (օր. օչինչ օլդու «ոչինչ եղաւ-փճացաւ». Բիւր. 1898, 866), Ատն. օչինչ գօրինչ օլմաք «ոչինչ դառնալ, կորչիլ, փճա-նալ» (Արևելք 1888 նոյ. 9)։ Նոր բառերից յիշելու արժանի են ոչուփուճ, չնհաւան «ոչ մէկ բանի չհաւանող», չնչաւատ «անպիտան, անհաւատ», չնչոտ «ոչինչ, անպիտան»։
ՓՈԽ (borrowing) Karolides, Γλ. συγϰρ. 88 և 175 հյ. չէ բառին է կցում կապադովկ. čo, ké «ոչ» (բայց սրանց է միացնում նաև լատ. que, սանս. ča, յն. ϰε «և» ձևերը, որոնց իմաստը բոլորովին ուրիշ է)։
Ոչ գիտէր։ Ոչ կամեցաւ։ Ոչ եկի լուծանել։ Ոչ կարէ թաքչել։ Լսէ, եւ ոչ առնէ։ Զոգի ոչ կարեն սպանանել։ Իբրեւ զոչխարս՝ որոց ոչ իցէ հովիւ։ Եղիցի ձեր բան, այոն այո՛, եւ ոչն ո՛չ.եւ այլն։
Արգելեալ կային, զի ոչ էր նոցա ո՛չ ել եւ ոչ մուտ, եւ ո՛չ գին եւ ո՛չ վաճառ». յն. արգելեալ էին ելանել եւ մտանել, գնել եւ վաճառել։
Կենդանին ոչ մի ինչ ոչ է յայսցանէ. այսինքն է թէ սեռ ո՛չ երբէք ոչ ունի, այլ ունի. քանզի երկու բացասութիւնք մի ստորասութիւն առնէ։ Ոչ կենդանին ոչ մարդ. իսկ ոչ մարդն ոչ կենդանի. քանզի ուրացութիւնքն զմիմեանս ի բաց բառնալով՝ մի ստորասութիւն առնեն. ո՛չ ո՛չ կենդանին, այլ կենդանի. դարձեալ՝ ոչ ի տեղւոջ ոչ կայ, որ ոչն կայ, ոչ ոչ ի տեղւոջ է. (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Ամենայն բացասութիւն ոչիւըն առադրեցեալ՝ զստորասութիւնն առնէ բացասութիւն. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Ո՞չ ապաքէն եւ մաքսաւորք եւ մեղաւորք զնոյն գործեն։ Ո՞չ ապաքէն ոգի առաւել է քան զկերակուր։ Ո՞չ ապաքէն առաքեալ եմ։ Ո՞չ ապաքէն վասն մեր ասէ, եւ այլն։
Ոչ եթէ դուք առաքեցէք զիս, այսր, այլ՝ աստուած։ Ոչ եթէ դուք իցէք՝ որ խօսիցիքն։ Զի ոչ եթէ այլոց հանգիստ կամիցիմ, եւ ձեզ նեղութիւն։ Ոչ եթէ զիս տրտմեցոյց.եւ այլն։
Ոչ երբէք ասեն շատ։ Ոչ երբէք երեւեցաւ այնպէս յառաջագոյն։ Ոչ երբէք գիտէի զձեզ։ Ոչ երբէք երեւեցաւ այսպիսի ինչ յիսրայէլի։ Երբէք զպատուիրանաւ քով ոչ անցի. ուլ մի երբէք ո՛չ ետուր ինձ։ Երբէք ի գիտութիւն ճշմարտութեան ոչ հասանեն.եւ այլն։
Եւ ոչ եւս կարիցեն կալ առաջի թշնամեաց։ Մինչ ոչ եւս կարօղ լինել նմա յայտնապէս ի քաղաք մտանել։ Եւ ոչ եւս դառնալոց է յապականութիւն։ Ոչ եւս գոյ ինձ տեղի ի կողմանս յայսոսիկ։ Ոչ եւս ունէի ժոյժ.եւ այլն։
Իբրեւ տղայոց ի քրիստոս կաթն ջամբեցի ձեզ, եւ ոչ կերակուր. զի ոչ եւս կարէիք։ Տաճարն տեառն աստուծոյ ոչ եւս էր շինեալ։ Եւ տանն ոչ եւս էր հիմն արկեալ. եւ այլն։
ՈՉ ՈՔ. ՈՉ ՈՒՍՏԵՔ. ՈՉ ՈՒՐԵՔ։ Տե՛ս ի բառսն Ոք, Ուստեք, Ուրեք։
sheep, ewe;
mutton;
միս —ի, mutton;
ոտն —ի, sheep's trotters;
— մոլորեալ, wandering, lost sheep;
վաճառանոց —ի, sheep-market;
փարախ, գաւիթ —աց, sheep-cot, sheep-fold, sheep-pen;
մայեն, բառաչեն —ք, sheep bleat;
cf. Կտուրք.
· Calfa
, ի-ա հլ. «ոչխար» ՍԳր. «Դ2 ձայ-նին պատկանող մի եղանակի անուն» Ման-րուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 528). որից ոչխարակ Ա. թագ. ժե. 28. ոչ-խարավաճառ Ոսկ. եբր. ոչխարիկ Ոսկ. մ. բ. 26. ոչխարութիւն Զքր. ծործ. ոչխարենի Վրք. հց. ոչխարազեն «մահմետականների ոչխար զոհելու տօնը, գուրպան պայրամը» Յայսմ. յնվ. 30. ոչխարաբուծութիւն, ոչխա-րապահ, ոչխարային (նոր բառեր) ևնւ
= Փոխառեալ է հարաւային կովկասեան մի լեզուից. հմմտ. լազ. ჩեური չխուրի, მհեური մչխուրի, մինգ. მხურօշխուրի, վրաց. ცხოვარი ցխովարի, ცხუარი ցխուարի, աշխ. վրաց, მլხვარი մցխվարի, ինգիլ. ցխօր «ոչխար» Կարելի չէ ասել թէ այս ձևերը փոխառեալ են հայերէնից, որովհետև, մինչդեռ ոչխար հայերէնում չունի ստուգաբանութիւն, կով-կասեան բառը ծագում է ցխով «կեալ, ապ-րիլ» արմատից և բուն նշանակում է «կեն-դանի, ապրող». հմմտ. վրաց. ცხოველი զխո-վելի «շնչաւոր, անասուն», ცხოვრება զխով-րերա «կեանք, կենսագրութիւն, պատմու-թիւն», საცხოვარი սացխովարի, საცხოვრებ, ელი սացխովրեբելի «կենսական, ուտելիք, սնունդ, բնակութիւն, բնակարան», საცხურე սացխուրե «ոչխարային, փարախ», სამაცხო-ვარებო սամացխովարեբո «փրկարար». მეլხ-ვარე մեցխվարե «ոչխարների հովիւ»։ Հայե-րէն բառի չ ձայնին համապատասխան է գա-լիս լազ. չ, որ վրաց. ց-ի սովորական ձևն է. հմմտ. վրաց. ცა ցա=լազ. ჩა չա «եր-կինք», վրաց. լხრა ցխրա=լազ. հხორო չխօ՜րօ «ինը», վրաց. ცრემლი ցրեմլի=լազ. ჩერაძულე չերամուլե «արցունք»։-Աճ.
Klaproth, Asia pol. 1823, 104 վօ-գուլ. oš, թրք. koč, kockar ձևերի հետ։ ՆՀԲ «որպէս ոչ խարեալ մալեալ կամ որոճօղ զխար. վրաց. ցխովարի»։ Մորթ-ման ZDMG 26, 563 բևեռ. huzi ձևին է կցում հյ. խոյ, ու-խար, թրք. quzu. qoc։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 92 կցում է չաղաթ. qocqar, qočqor «վայրի խոյ» ձևերին և համարում է աևևառեան փոխառութիւն։ Հիւնք. պրս. աշ խօր «կերակուր ուտելի»։ Վերի մեկնութիւնը
տուաւ Աճառ. SA 1, 303, որ ընդունում է Meillet BSL հտ. 23, էջ 133։ Patru. bány SA 1, 310 թրք. չաղաթ. kočkar։ Pedersen տե՛ս խոյ բառի տակ։ Մառ, Христ. Boст. 2 (1913), 30 խալդ. suse «ոչխար» և վերի կովկասեան ձևերը։ Պատահական նմանութիւն ունի ասուր. zikaru «ոչխար»։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Բլ. Հմշ. Ննխ. Սչ. օչխար, Կր. օչխար, օխչար, Մշ. օչխար, օխչար, օխճար, Բլ. Խրբ. Հւր. Շմ. Տփ. օխչար, Ալշ. օճխար, օխճար, Մժ. օխճար, Պրտ. Ռ. Սեբ. օշխար, Ասլ. էօշխար, Ագլ. է՛խչmր, Վն. վոչխար, Սլմ. վոխչար, Երև. վօխչար, Մկ. տխչար, Ջղ. վոխջ'ար, Մրղ. վուէխչար, Գոր. Ղրբ. վըխճար, վրէ՛խճար։ Նոր բառեր են ոչխա-րախոտ, ոչխարած, ոչխարահամար, ոչխար-աչք, ոչխարապան, ոչխարատեղ, ոչխարծա-ղիկ, ոչխարատէր։
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից կրկին յետ է փոխառեալ վրաց. ოჩხარი ոչխարի կամ ოհեარობა ոչխրո-բա «փոքրիկ խնջոյք, որտեղ մի աղքատ մարդ մի ոչխար է մորթում և հարուստնե-րին բաժանելով, փոխարէն պարգևներ է ստանում, իր վիճակը բարելաւելու համար»։ -Pedersen հայերէնից է համարում չաղա-թայ. kočkar, արև. թրք. [arabic word] qočqār, որոնց վրայ ընդարձակ տե՛ս խոյ։
Արջառ եւ ոչխար եւ անասուն։ Արջառս եւ ոչխարս։ Եօթն որոջ ոչխարաց։ Ու՞ր է ոչխար յողջակէզ։ Ոչխարք իմ ձայնի իմում լսեն.եւ այլն։
Դանիէլ զառիւծսն ոչխար արար. (Տօնակ.։)
Ընդէ՞ր զքեզ առնես հովիւ, որ ոչխարդ ես. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
(որպէս ոչ խարեալ մալեալ. կամ որոճօղ զխար՝ զբուտ) πρόβατον ovis, pecus ἁμνός, ἁρήν agnus. վր. ցխովարի. Ընտանի եւ հեղ չորքոտանի մայական՝ որոճօղ, որոյ ծնունդն ասի Գառն, եւ բազմութիւնն՝ Օգիք, խաշն. տե՛ս եւ ԽՈՅ, ՄԱՔԻ, ՊԱՏՐՈՒՃԱԿ. (թ. գօյուն լծ. ընդ խոյ, արու ոչխար)
foot;
foot of a mountain;
foot, inches;
foot (measure in prosody);
պատուանդան ոտից, foot-stool;
կռուան ոտին, foot-hold;
ոտից ցաւ, the gout, podagra;
հատանող կոշտից ոտից, pedicure, corn-cutter;
լուացումն ոտից, foot-hath, pediluvy;
— —, — առ —, foot by foot, step by step, inch by inch, by little and little, by degrees, gradually;
առ —, յոտս, առ ոտս, at the feet;
near, at, to;
յոտաց, standing, upright;
յոտից, on foot, walking;
— ընդ ոտին, foot to foot;
յոտից ցգլուխ or մինչեւ ցգլուխ, from head to foot, from top to toe;
յոտին քում, at your coming;
յ— կալ, to rise, to stand up;
կալ ի վերայ ոտից, to stand upon one's legs;
յոտին կալ, to be standing, on foot;
to support or maintain oneself;
յոտին ունել, to uphold, to support, to sustain;
յ— կանգնիլ, to rise, to get up;
— or առ — հարկանել, կոխել ընդ — հարկանել, to foot, to tread under foot, to trample upon;
to despise;
զ— յոտանէ փոխել, to take a step, to walk;
զոտս ամբառնալ, — առնուլ, to start, to depart, to set out, to go away;
զոտս արձակեալ հարկանել, to kick, to foot;
զոտս ամբարձեալ փախչել, to scamper away, to be off;
անկանել յոտս ուրուք, to fall prostrate at the feet of;
— զոտամբ արկանել, to cross the knees;
զոտն հարկանել առ բարկութեան, to stamp on the ground, to trample with anger or rage;
զոտս ի բոյս հարկանել, to wander about the fields or among the mountains;
զամենեսին յոտին կացուցանել, to surpass all competitors;
to surprise, to astonish;
առ ոտս ուրուք խրատիլ, to be brought up at the feet of;
առ ոտս կալ, to be present;
զոտս հատանել, to take away, to destroy, to extirpate, to exterminate.
· Calfa
. բնիկ հայ բառ, որի վրայ տե՛ս հետ։
1823, էջ 101. յետոյ ՆՀԲ, Peterm. 21, Gosche 23, Böttich. ZDMG 1850, 359. Arica 48, 35, Lag. Urgesch. 295. Mül-ler SWAW 38, 571, Տէրվ. Նախալ. 92 ևն։ Տէրվիշ. Մասիս 1881 սեատ. 15 նախաձևը դնում է *հոտն։ Մի առան-ձին քննութիւն էլ տե՛ս Meillet MSL 8, 156-7, ուր մեր բառի նախաձևը դըր-ւում է *podm։ Հիւնք. յն. ვვგ︎ «ճանա-պարհ» բառից։-Ենսէն ՀԱ 1904, 184 հաթ. hod(t), ot(d), at։ Karst, Յուշար-ձան, էջ 422 թթր. yat, թրք. ayaq, ույ-գուր. yatak, չաղաթ. yoyak, ալթայ. yoya «ոտք»։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. ոտք (սեռ. օտկի), Մկ. տտ Ջղ. Սլմ. Վն. վոտ, Երև. Շմ. վօտ, Ախց. վօտք, Հճ. վոդք, Ննխ. Ռ. վօթք, Տփ. վուտ, Խրբ. օդք, Ակն. Պլ. օթգ (յգ. օդվի, օդվընէր), Ս. վօդ'գ՝, Ագլ. ուտ, ո՛ւտնը (յգ. ա՛տնար), Ալշ. չոդ, Մրղ. վըիտ, վրէտ (բայց վըիննէլ «ընդ-ռտնել»), Սվեդ. վըդդ, Սեբ. վէղգ, Հմշ. էօթք. Զթ. իդվէ, Գոր. վօ՛ննը, Ղրբ. վրէ՛ննը, վը՛ն-նը, Ասլ. վէօ՝*ք, վէօ՝*։ Նոր բառեր են ոտա-շոր, ոտատեղ, ոտնաբոբիկ, ոտնաման (հնիռ ունինք ոտից աման Բրս. մրկ. 221) ոտնա-մուտ, ոտնուրագ, ոտնուծոց, ոտքուկ ևն ևն։
Զոտս իւր ամբարձեալ յակոբայ՝ գնալ յերկիրն արեւելից։ Առեալ զոտսն իւր անդէն ի մահիճսն՝ պակասեաց (իբր կծկելով զինքն)։ Անկեալ առ ոտս նորա՝ ասէ։ Տալ տեառն զնոսա ընդ ոտիւք նորա (յն. հետովք)։ Օրհնեաց զքեզ տէր աստուած յոտին իմում ( այսինքն յետ գալստեան իմոյ այսր)։ Ահա ոտքն՝ որ թաղեցին զայրն քո ի դրանն, հանցեն եւ զքեզ (այսինքն ժիր ոտիւք երիտասարդք)։ Զոտս արձակէին, փախոտեայ գնային։ Զոտս արձակեաց՝ հար զհրէայն եւ անդէն սատակեաց։ Առ ոտն կոխեսցես զառիւծն եւ զվիշապն. եւ այլն։
Ըստ ոտինն զհետ երթիցէ առաջնորդին եւ ուղղչին. (Ածաբ. աղք.։)
Ոչ ոտն առեալ արդեօք գայր յայս ծայրագոյն մեղանաց քոց. (Պիտ. այսինքն յառաջել, իշխել, համարձակիլ։)
Զոտն լերին ... առ ոտամբ նորին լերին. (Խոր. ՟Ա. 11։)
ՈՏՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. ՈՏՆ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. ԸՆԴ ՈՏՆ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. Արհամարհել. անգոսնել. ջանալ նկուն առնել ընդ ոտիւք.
ՅՈՏՆ ԿԱԼ. Յառնել. կանգնիլ։ (Մտթ. ՟Ժ՟Է. 7։ Գծ. ՟Ե. 6։ ՟Ի՟Զ. 30։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 32։ Եղիշ. ՟Ը. եւ այլն։)
Եւ կա՛ց ի յոստաց՝ ընդ մեր մաղթանաց։ Զօրքըն հրեղինաց՝ ստւառնաթեւաց՝ կան քեզ ի յոտաց։ Այլ դու կա՛ց յոստաց՝ սուրբ մայրդ կենաց. (Գանձ.։)
Զվաղվաղակին լուեալ՝ ոմանք առ ոտն կարծեցին լինել զսորա կանխասացութիւնն. (Լմբ. յայտն.։)
Տրտմականքս ամենայն անդէն առ ոտս բուսեալ (յն. ի ձեռս գոլով), եւ հեշտականքն յուսով եւեթ խոստացեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
Եթէ արքունի հրովարտակք ուստեք յանկարծակի հասանիցեն, յոտն ի մատն յառնեն, յակճիռս կայցեն լսել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
Ոտն ոտն յառաջ գային։ Որ սովորի արհամարհել զքահանայն, ոտն ոտն յառաջ մատուցեալ՝ զաստուած թշնամանէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։ եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Բ։)
Ոտն առ ոտն յառաջ մատուցեալ միապետել ջանայր. (Յհ. կթ.։)
ποῦς, πόδος pes, pedis. Խարիսխ մարմնոյ երկրակոխ. գործի քայլելոյ կենդանեաց. ստորին թաթք. յորմէ Հետք (նիշ ներբանաց ոտից), եւ օդ ( ոտից աման. ուստի լտ. ո՛ւտօ ). Արմատ է եւ յն. եւ լտ. բառից, բո՛ւս, բօ՛տօս. բէ՛ս, բէ՛տիս. իտ. բիէ՛տե, բիէ՛. որք առաւել մերձին ի պրս. բա՛, բա՛յ, բէ՛յ, բայի՛ն. տե՛ս եւ ԱՔ, ԱՔԵԱՑՔ. ոտք. տոտիկ.
who, which, what, that;
որ միանգամ, որ ոք, who, whoever, whosoever;
որք միանգամ, all they who;
որ ինչ, what;
which;
all that;
whatever;
այրն որ գայ, the man who is coming;
զոր դու գտեր, what you have found;
եւ որ չար եւս է, որ չար քան զամենայն է, and what is worst of all;
այրն զոր եմ սիրեմ, the man whom I love;
չգիտէ զոր գործէն, he does not know what he is doing;
յորմէ, whence, therefore;
որ եւ իցէ, whoever, whosoever;
any thing whatever, aught;
որ զինչ եւ իցէ, whatever or whatsoever it may be;
be that as it may;
ընտրեա զոր եւ կամիս, choose which you please;
որոյ աղագաւ, for this reason;
որ բարիս գործէ, գտցէ զբարիս, who acts well will be rewarded;
որ խնդրէ՝ առնու, he who asks will receive;
ժողովեցին որ շատ եւ որ սակաւ, some have gathered much, some little;
հանապազօր մեղանչեմք՝ որ խորհհրդով, որ բանիւ, we continually sin either in thought or word.
· Calfa
, ո հլ. (հոլովւում է որոյ, որում, յոր-մէ, որով, որք, որոց, զորս, յորոց, որովք) «որ, ով որ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ես. («զի» նը-շանակութեամբ հին, բայց անկանոն գոր-ծածութեան վրայ տես Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 67). որից զոր օրինակ ՍԳր. Եփր. ծն. որ որ «այն օրը որ» Ոսկ. յհ. ա. I. Եղիշ. որ... որ «մէկը (այսպէս), մէկը (այնպէս)» ՍԳր. յորոց «որովհետև» Իմ. ժե. 17. որ և, որ ինչ, որ զինչ և, որ և իցէ ՍԳը. որ միանգամ, որ հք ՍԳր. ո՞ր ոք Վրք. հց. որով «քանզի» Յճխ. (ստէպ), Վրք. հց. յորմէ Վրք. հց. յորմէ հե-տէ ՍԳր. յորոց հետէ Վրք. հց. ըստ որոյ, ըստ որում Դիոն. ածայ. ըստ որմէ Պիտ. և որ այլ, և որ ի կարգին Խոր. Պիտ. որ զի «իբր թէ» եփղ. ծն. որովհետև ՍԳր. որչափ (ռմկ. որ-չաք, որչան Թր. քեր.) ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ։ որչափ ևս, որչափ ևս առաւել ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. որպէս ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. որպէս զի ՍԳր. Սեբեր. որպիսի ՍԳր. Ագաթ. որքան 2ϰ. ժա. 13. Գաղ. դ. 1. որպէտ Շիր. Կանոն որբար «ինչպէս» Արիստ. առինչ. որգունակ Եւս. քր. Ոսկ. յհ. բ. 21. Կիւրղ. ղկ. որգոն. որգովն, որկէն «ինչպէս» Պիտ. որզան Փիլ. Խոր. Նոնն. յորման «երբոր» Կեղծ-Շապհ. 60 այստեղ է պատկանում նաև որակ «տեսակ, որպիսութիւն» Յհ. իմ. երև. Փիլ. (նշանա-կութեան զարգացման համար հմմտ. յն ποῖος «ո՞րր. 2. որակութիւն», ποιὄτης «որակ, յատկութիւն», լտ. qualis «ո՞րը, ո՞ր, որակ», nualitas «յատկութիւն». ձևի համար հմմտ. քանի, քան-ակ). որից որակութիւն Կիւրղ. գնձ. որականալ փիլ. Մաքս. ի դիոն կանաչ-որակ Մագ. յոգնորակական Մագ. որական «պատուական, ընտիր» (նորագիւտ բառ. Պարականոն շար. 1911, Վղրշպտ. էջ 4). նոր բառեր են լաւորակ, վատորակ, որակաւոր, որակաւորել, անորակելի ևն։
= Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո<հնխ. kxo-բառից՝ ր մասնիկով. հմմտ. *ի-իր. աւելի ընդարձակ տես ո։-Հիւբշ. 481։
Brosset JAs. 1834, 378 վրաց. ra. romeli «որը» ևն։ ՆՀԲ լծ. յն. ὄς, ή, օ լտ. qui, quae և quod։ Windisch 37 սանս. kas, գոթ. hvas, գերմ. wer։ Մորթման ZDMG 26, 526 բևեռ. uru «որ»։ Տէրվ. Altarm. 3 հնխ. kva-r ձե-ւից. հմմտ. լտ. que. -ր մասնիկ է։ Bopp, Gram. comp. 1, 416 կցում է սանս. ya «որ» ձևին, ուր y>ր, իսկ ո յաւելուած է։ Meillet MSL 9, 53 դնում է ո+ր. վերջինիս հետ հմմտ. յն. ῥα հոմեր. ὄς ῥα, հյ. իբր<*ibi-r՝ ընդդէմ իւ, իւիք ձևերի։ Բազմ. 1897, 591 ռ, ով բա-ռից՝ ր մասնիկով։ Scheftelowitz BВ 29. 25 սանս. yatrā «որ», զնդ. yaϑra ձևերի հետ՝ իբր հնխ. yotrā։ Հիւնք. օր բառից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 334 սու-մեր. ur «մարդ, որ» և հյ. որ-եար։ Za-nolli, Յուշարձան 277 սանս. ya-s, փռիւգ. ιos, յն. ὄς։-Որակ բառը Boрp. Gram. comp. 2, 262 դնում է սանս. raga «կարմրութիւն» բառից։ Հիւնք.
օրէն բառից։ Մատիկեան ՀԱ 1919, 32 հաթ. waraš, ումբր. uru ձևերի հետ։
Տե՛ս եւ զհամառօտեալն՝ Ո, ոյր, ում, ոյք, ոյց. ) ὄς, ἤ, ὄ qui, quae, quod. Դերանուն յարաբերական՝ գոյական. որ, ան որ. օ՛ քի. (լծ. յն. օս, ի, օ. լտ. քուի՛, քուէ՛, քուօ՛տ).
Ի մէջ ջրոյն՝ որ ի ներքոյ հաստատութեան, եւ ի մէջ ջրոյն՝ որ ի վերոյ հաստատութեանն։ Փայտ պտղաբեր՝ առնել պտուղ, որոյ սերմն իւր ի նմին։ Լցէ՛ք զջուրսդ, որ ի ծովս։ Ամենայն սողնոց որ սողին։ Եւ որ ուտէն զիս, եւ նա կեցցէ վասն իմ (իբր՝ որ ոք, որ միանգամ)։ Որում խնդրէ ի քէն՝ տո՛ւր (այսինքն այնմ, որ)։ Քաղցր է տէր՝ որոց սպասեն նմա։ Պատասխանի տարցուք որոց առաքեցինն զմեզ (այսինքն այնոցիկ), եւ այլն։
Ո՞չ որումն բժշկեցաւն ի լեգեւոնէն, ասացի՝ թէ փառաւորէ՛ զաստուած. (Ոսկ. ես.։) այսինքն այնմ՝ որ։ (Զայլ բազմապատիկ առմունս տե՛ս ի Քերականութիւնս։)
Օրինակ առաջնոյն.
Որ գործ զանձն եւ զարեաց աշխարհ վատանուն առնէ։ Որ մատեանքն ի մծբնայ էին փոխեալ անդր։ Որ վարք՝ օրէնք ամենայն հայաստանեայց տուաւ։ Զոր փրկութիւն։ Զոր բանս իբրեւ լսէր սպարապետն։ Զոր կատարումն ոչ ունէր օրէնն։ Զոր զկերպարանս անցիցն։ Յոր կերպարան օրինակութեան։ Յոր խունկ հաճութեան։ Յոր աղաչանս նայեցեալ. (Փարպ.։ Խոր.։ Մագ.։ Պիտ.։ Բուզ.։ Նար. ստէպ։)
Յորում վայրի։ Զորմէ ազգէ մովսէս ինչ ոչ ճառեաց։ Որով բանիւ աւետարանեցի ձեզ եւ այլն։
ԸՍՏ ՈՐՈՒՄ. Տե՛ս զկնի բառիդ ԸՍՏ։
Անխտիր գոյական կամ ածական ճանաչի, երբ ընդ մէջ յարաբերականի եւ յարաբերելւոյ անկցին այլ բառք՝ վայելուչ հայկաբանութեամբ. իբր բացայայտիչ զոյգ ընդ բացայայտելին.
Ազնիւ ծառայ բարի եւ հաւատարիմ. որով ի սակաւուդ հաւատարիմ եղեր, ի վերայ բազմաց կացուցից զքեզ։ Որով ոչ ցուցէք յեղբարս զսէրն, երթա՛յք ի խաւարն արտաքին, եւ այլն. (Յճխ. ստէպ։)
Ո՞ր որդի է, զոր ոչ խրատիցէ հայր։ Քննէին յորո՛ւմ եւ յորպիսի՛ ժամանակի գուշակէր ի նոսա հոգին քրիստոսի։ Ո՞ր պատուիրանն է մեծ։ Որո՞վ իշխանութեամբ առնես զայդ։ Ոչ գիտէք՝ յորո՛ւմ ժամու տէրն ձեր գայ։ Ոչ գիտէք որո՛յ հոգւոյ էք։ Որո՞վ զօրութեամբ կամ որո՞վ անուամբ։ Յորո՞ց օրինաց։ Զպատուիրանս. ասէ ցնա. զո՞րս. եւ այլն։
Եւ զայս առ ո՞ր (այս ինքն առ ի՞նչ) ասիցեմ. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Ա։)
Դուք վասն որո՛յ իրիք եւ կամիք՝ աղաչեցէ՛ք. (Խոր. առ արծր.։)
Եւ որ այլն եւս։ Եւ որ այլ բարի խոստմունք։ Եւ որ ինչ ի կարգին յորդորականք։ Եւ որ ի կարգին։ Եւ որ ինչ ի կարգին՝ աստուածութեանն նորա պատմին փառք. (Արշ.։)
ՈՐ ԿԱՆՍ. ա.գ. ἑνεστῶτα instantia haec, praesentia. Որ ինչ իրք կան ի միջի. ներկայքս. առաջիկայ իրք կենցաղոյս.
Յո՞ր սակս առնէր։ Եւ յո՞ր սակս. զի փրկեաց զմեզ, եւ այլն. (Եզնիկ.։ Խոսր.։)
Վկայեն մեզ երկինք եւ երկիր, որ ոչ երբէք հեղգացեալ եմք յարքունի վաստակս։ Գունդ կազմէին՝ որ զնոսա շկօթակ արասցեն։ Ցուցանէր եւ զերկպառակութիւն զօրացն, որ բազում ազգք բաժանեցան ի սիրոյ թագաւորին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Այնպէս սիրեաց աստուած զմարդիկ, որ եւ զաստուածութեանն պատիւ եւ զփառս շնորհեաց մեզ. (Յճխ. ՟Բ։)
Զի՞նչ մեղաք, որ այսպէս կորնչիմք։ Գիտեմ որ պսակեցան, եւ զարքայութիւնն ժառանգեցին։ Գիտեմ որ կամիք լսել։ Զի՞նչ եղեւ քեզ, որ այդպէս աշխարես։ Ակնունիմ առ աստուած, որ եւ մի բան ի հրամանաց քոց ոչ խափանեսցի։ Է ճշմարիտ՝ որ ունայնութիւն է կենցաղս։ Զսէր եւ զերկիւղ բնութիւն արա՛ քեզ, որ ընդ վայր չաշխատիս. (Ճ. ՟Բ. եւ Ճ. ՟Ժ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ։ Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ի՟Զ։)
Եւ այս նախախնամաբար, զի մի՛ լիցի որ զպտղաբերս հարկանիցեն. (Մխ. առակ.։)
Լինի երբեմն՝ որ առանց ջանի իւրովի գայ զղջումն, եւ լինի՝ որ բազում ջանիւ ոչ կարես արտասուել. (Անան. զղջ.։)
ԶՈՐ ՕՐԻՆԱԿ. այսինքն՝ Ըստ որում օրինակի, որգոն, որպէս. է պարզ հելլենաբանութիւն, ὄν τρόπον quemadmodum. բայց սովորական լեալ ի մեզ. տե՛ս ի կարգի Զ տառին։
music, song, air, tune, melody, strain;
sonnet;
cup, goblet, bowl, mug;
fashion, manner;
bout, time;
երեքսրբեան —, trisagium, agiology;
յօրինել —ս, to modulate, to sing;
հեշտացուցանել զ—ս, to make a sweet concert or harmony;
զյաղթութեան —ս երգել, to sing an epinicion, a triumphal song;
fashion, manner;
bout, time;
զառաջին —ն, յառաջնում —ի, the first time;
ի բազում —ս, ի —ս բազումս, յայլ եւ այլ —ս, more than once, several or many times, over and over again;
ի միումն —ի, once, at once;
all at once;
զմի — եւս, once more;
վասն միոյ —ի, առ մի —, for once;
զայս մի եւս —, more, once again;
յերկարագոյն —օք զբանիւք անկանել, to be prolix, to prolong the discourse;
յերկարագոյն —օք, long, a great while or time;
զվեց օրն մի մի —, once a day for six days;
լուր զայս վերջին —, hear for the last time;
cup, goblet, bowl, mug;
— ոսկի, golden cup or goblet.
· Calfa
, ի-ա հլ. «երգ, երգի եղանակ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 19. Սեբեր. որից նուագել «նուագարան ածել կամ բերնով երգել» ՍԳր. նուագածու Դատ. ե. 11. նուագայարդար Եւս. քր. նուագարան ՍԳր. Եւս. քր. նուագաւոր Փիլ. Պիտ. քաղցրանուագ Վեցօր. Կոչ. սաղ։ մոսանուագ ՍԳր. Ագաթ. հոգենուագ Յհ. իմ. Արծր. բազմանուագ Սհկ. արմաւ. գեղեցկա-նուագ Յհ, իմ. ատ. նոր բառեր են նուագա-հանդէս, նուագախումբ, ցայգանւագ, նուա-գային, նուագայնութիւն ևն։
= Միջին պհլ. nivāg «նուագ, երգ, եղա-նակ» բառից, որի ներկայացուցիչն է մանիք. պհլ. [arabic word] nvag (Salemann. ЗAH 8, 98). հին պհլ. ձևն է *nivāk, որից ծագում են պհլ. պ hunivākīh «երաժշտութիւն» (բուն «բարենուագութիւն»), [other alphabet] hunivākkar «երաժիշտ», պրս. [arabic word] navā «նուագ, եղանակ, երգ», navāsāz «նուագայարդար», [arabic word] avāyīdan «նուագել, բարձրաձայն հնչել»։
ԳԴ համեմատեց նախ պրս. նէվա ձևի հետ։ ՆՀԲ նուագ «լծ. հյ. աւաչ, պոս. ավազ, նէվա, նէվայի, հէվա, հավա», նուագել «պրս. նիւվախդէն, նիւվազիյ-տէն»։ Lag. Urgesch. 421 պրս. nuvax-tan (արմատը nuvāz) «նուագել, փայ-փայել, գգուել»։ Justi, Dict. Kurde 376 և Kurd. Gr. 38, 75 պրս. nuvāz, քրդ. lavuž, lavəžk, lauk, lauže «երգ»։-Հիւնք. պրս. նէվա։-Հիւբշ. Arm. Gram. 2Ո7 մեռժում է պրս. navā ձևի համե-մատութիւնը, հայերէնի հետ ձայնական անյարմարութեան պատճառաւ։ Stachel-berg WZKM 17 (1903), 54-55 համե-մատում է պհլ. hunivākīh, hunivakkar ձևերի հետ։ Վերջապէս 1908-ին Sale-mann, Manich. Stud. դնելով մանիք պհլ. ձևը՝ հաստատում է նուագ բառի իրանեան ծագումը։
ՆՀԲ լծ. արաբ. vaqt, լտ. vicis. vires յն. ἅπας։ Մորթման ZDMG 26, 489 ռևեռ nuki «սկիզբ»։ Հիւնք. էջ 147 կցում է նախորդի հետ՝ նշանակութեանց զար-գացման համար համեմատելով եղանակ բառը, որ նշանակում է թէ՛ «երգի եղա-նակ» և թէ «տարւայ եղանակ»։
ՆՀԲ հաւակ բառից։ Հիւնք. պրս. nāv։ «աման գոգաւոր ի ձև նաւու»։ Հիւբշ. Arm. Gram. 207 սխալմամբ կցել է նուագել բային։ Ուղիղ մեկնեց նախ Նորայր, Կոր. վրդ. էջ 200. նոյնը յետոյ, Աճառ. Արրտ. 1910, 269։ Karst, Յու-շարձան 406 սումեր. nag, nak «խմել»։
Ետ տանել նմա նուագս ոսկիս։ Ետ նմա իշխանութիւն ըմպել ոսկի նուագօք։ Բազում նուագս ոսկիս կորուսեալ։ Խրախունս առնէր տաճարին. յերկրագոյն նուագօք զբանիւք անկանէին. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 58։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 39։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 9։)
Իբրեւ բոլորեցաւ ակումբ բազմականին, սուրբն Յովսէփ սկսաւ զուրախութեան նուագն մատուցանել. (Եղիշ. ՟Ը. (ուր մարթ է իմանալ եւ բարբառ աւեաւոր, կամ գուշակութիւն աւետաբեր ժամու)։)
Զօրացո՛ զիս զայս եւս մի նուագ՝ աստուած (ռմկ. ասմէկ անգամսալ )։ Չոգաւ զառաջին նուագն լիւսի զօրօք բազմօք ( առջի անգամ )։ Եւ եղեւ յեօթներորդում նուագի պատելոյն՝ հարին քահանայքն զփողսն։ Ի միում նուագի խօսեսցի տէր, եւ յերկրորդումն երազով։ Աքինոն ամոնացի ի վերայ ութհարիւրոց ի միում նուագի։ Ի նուագս բազումս (կամ ըստ բազում ճանապարհաց) չարչարեսցէ զսիրտ քո. (Դտ. ՟Ժ՟Զ. 28։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ. 6։ Յես. ՟Զ. 16։ Յոբ. ՟Լ՟Գ. 14։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 8։ Ժղ. ՟Է. 23։)
Ի միում նուագի կանգնեաց զնիզակն եւ այլն։ Ոչ հակառակեցաւ յետ միոյ նուագին։ Վասն միոյ նուագի. (Խոր. ՟Բ. 79։ ՟Գ. 8. 31։)
Խնդրեաց յաստուծոյ առ մի նուագ։ Քո եմ տէր ոգեսէր, թէեւ առ մի նուագ բիւրս մեղիցեմ։ (Ագաթ.։ Նար. ՟Խ՟Ը։)
(լծ. Աւաչ. ավազ, նէվա, նէվայի, հէվա, հավա ). μέλος melodia (որ եւ մեղեդի), carmen, cantus, modulatio ψαλμός psalmus (սաղմոս), pulsatio, cantus fidium եւ այլն. Եղանակաւոր ձայն բարբառոյ եւ գործեաց. եղանակ. տաղ. գեղգեղ. դայլայլիկ. երգ.
Որպէս լծ. ընդ թ. վագթ, վագիթ. եւ լտ. վիլիս, վիլէս. եւ յն. ա՛բագս . Չափ ժամանակի. ժամ. պահ. գամ. անգամ. ... որ ընդ յարակից բառից ունի եւ զզօրութիւն մակբայի. τὸ ἄπαξ, εἱσάπαξ hac vice ἑν πρώτοις in primis περίοδος circuitus κάθοδος reditus, regressus եւ այլն.
almond;
դառն —, bitter -;
իւղ նշոյ, almond-oil;
կիթ նշոյ, milk of almonds;
— շաքարապատ, sugar-plums;
բլիթ ի նշոյ, crisp almond, almond-paste.
· Calfa
ՆՀԲ լտ. nux «ընկոյզ» և վրաց. նուշի «տե՛ս ընկոյզ և նշի բառերի տակ)։ Lag. Arm. Stud. § 1654 եբր. [hebrew word] mz, արամ lūzā, արաբ. ❇lauz, եթովպ. [hebrew word] lawz «նուշ, նշենի»։ Canini, Et. étym. 29 և Հիւնք. լտ. nux, nucis «ընկոյզ» բառի հետ։ (Այս մեկնութիւնը սխալ է, որովհետև լտ. яux, ինչպէս նաև գերմ. Nuss, հբգ. hnuz, հիսլ. hnot, անգսք. hnutu, միռլ. cnū, կիմր. cnewon հոմա-նիշները ծագում են *knu, knud նախա-ձևից, որ չի կարող տալ հյ. նուշ. տե՛ս Pokorny 1, 391, Vendryes MSI 21 41)։ Մառ, Яз. и Лит. I. 235 վրաց. նուշի և արաբ. luz, լտ. nux ևն։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Խրբ. Հճ. Մկ. Մշ. Ջղ. Վն. Տիգ. Տփ. նուշ, Մրղ. Սլմ. նիզ, Սվեդ. նէօշ «նուշ», իսկ Երև. նուշ գործածւում է իբր ած. «անուշ, քաղցր» իմաստով՝ միայն կորիզի համար (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան. 506)։
Դառն ժամանակին եւ արեանց՝ իբրեւ ծաղկել նշի. (Ածաբ. ժղ.։)
Զդառնութիւն նշի անուշացուցանեն ի ձեռն արուեստին. (Երզն. մտթ.։)
ἁμύγδαλον, -λίς amygdalum. Ազնիւ եւ իւղային պտուղ անոյշ՝ մատնաձեւ կամ կաղնաձեւ տափարակ երկայն, ընտիր քան զամենայն չոր միրգս փեճեկաւորս։ Ծառն եւս կոչի Նշենի կամ Նշի, եւս եւ Նուշ. պատէմ, պատամ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
ԴԱՌՆ ՆՈՒՇ. ըստ Գաղիանոսի ՝ պտուղ վայրի տնկոց. βάλανος glans. վայրի կաղին. բալամուտ . Այլ բուն դառն նուշ՝ է կրկին. մին է թուփ՝ որ բերէ մանր նուշ ի բնէ դառն. եւ միւսն ծառ որպէս զտունկ քաղցր նշի, այլ պտուղ նորա դառն, աճըպատէմ։
aim, butt, level, end;
premium, prize;
object, goal, end, scope, view, purpose, design, intent;
կէտ —ի, aim;
ուղղել ի —ն, to take aim at, to aim, to level at, to point;
հարկանել ի —ն, to hit the mark;
to attain one's end;
առնուլ կամ յափշտակել զ—ն, to obtain the premium, to win the prize.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «նշան առնելու տեղ, նետի նշաւակ» Ողբ. գ. 22. Իմ. ե. 12, 22. «մտա-դրած բանը» Լմբ. Բրս. հց. «նախագաղա-փար, օրինակ» Նար. կուս. Լմբ. յայտ. «յաղ-թանակ, յաղթութեան մրցանակ» Ագաթ. Մծբ. որից նպատակեալ Զքր. կթ. նպատա-խաւոր. աննպատակ, աննպնտակայարմար, բարենպատակ, նպատակայարմար, նպա-տակակէտ ևն։
Lae. Ges. Abhd. 66 սանս. ni-pāta-։ Այս բառը նշանակում է «ընկնել, առաջն ընկնել, ծնրադրել, վրան վազել, յար-ձակիլ» ևն. այս իմաստները համաձայն չեն մեր բառի իմաստին, թէև երկու ձևերը իրար հաապատասխան են ձայ-նապէս։ Այս պատճառով Lag. Arm. Stud. § 1659 և Հիւբշ. 207 մերժում են Մեր բառն իրանեան փոխառութեան երևոյթն ունի և ենթադրում է պհլ. *ni, pātak ձևը, որ սակայն այլուստ չի ա-պացուցւում։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 292 զնդ. nivat «արձակել, նետ» + պրս. gāh «տեղ»։
Զմեզ նպատակ նախատանաց փոխանակ քո արարին. (Լմբ. առ լեւոն.)
Զկամս հրամայողին որպէս զնպատակ առաջի դնել, առ նա զփոյթն ուղղել. (Բրս. հց.։)
Բազումք են, որ անցանեն յասպարիսին, եւ այր քաջ եւ առաքինի առնու զնպատակն. (Մծբ. ՟Է։)
Ամենեցունցն կայ առաջի պսակն, եւ նպատակն յայտնի է։ Բազմաց ճգնելով՝ սակաւք առնուն զնպատակն. եւ բազմաց ընթացեալ՝ սակաւք կարեն հասանել ի կէտ նշանին. (Իսիւք.։)
σκοπός scopus, meta. Նշաւակ. նշան նետաձգութեան. թիրախ. նշանակ կամ կէտ առաջի եդեալ՝ դիտեալ կամ դիտելի. դիտակ. դիտաւորութիւն. նկատեալ տեղի կամ իր.
profit, interest, fruit, gain, lucre;
advantage, good, benefit, utility, emolument;
interest, usury;
— օգտի or օգտութեան, utility;
սէր —ու, love of lucre;
ի — օգտի իւրեանց, for their advantage;
for the benefit of them;
ոչ առ ի — ինչ օգտի բարբառիմ, be sure I speak disinterestedly;
ի —ս հարկանիլ, —ու զհետ լինել, կրթիլ, մտանել, to become avaricious, to be greedy of gain;
— բերել, to be profitable, to profit, to produce gains;
բառնալ զ— ուրուք, to clip a person's profits or gains;
ի — ածել, to invest, to put out at interest, cf. Շահեցուցանեմ;
some dance;
—ս առնել, to dance;
shah;
— պարսից, Shah or king of Persia.
· Calfa
, ի հլ. (ՆՀԲ դնում է նաև ու հլ. բայս առանց վկայութեան) «օգուտ, վաստակ» ՍԳր. Ոսկ. եփես. դ. «դրամագլխի և կամ փոխ տուած դրամի տոկոսը» Կանոն առաք. 316 (Որ փոխ տայ և առնու վաշխ և տոկո-սիս և շահի շահս ագահութեան). որից շա-հիլ ՍԳր. Եզն. Եփր. ծն. շահաւոր Եզն. Ոսկ կողոս. շահաբեր Առակ. լա. 14. շաճազաւակ Ագաթ. շահավաճառ ՍԳր. շահաւէտ Ոսկ. մ. բ. 3. գ. 11. Սեբեր. շահաւետիլ Ազաթ. Կո-ոիւն. անշահ Երեմ. բ. 8. Ոսկ. մ. բ. 3. Ա-գաթ. բազմաշահ Ոսկ. եբր. Եփր. պհ. Վե-ցօր. հոգեշահ Ոսկ. յհ. ա. 20. Եփր. պհ. մե-ծաշահ Վեցօր. բարեշահութիւն Պիտ. դան-գաշահութիւն Սարկ. քհ. վաճառաշահ Եզեկ. իէ. 3. Ոսկ. մ. բ. 21. վաճառաշահիկ Պիտ-շահեստ «շահ» Վրք. հց. բ. 537. գրուած է շայել Եփր. ծն. էջ 99. հմմտ. նաև շայեկան։ Նոր բառեր են շահագրգռել, լահադիտութիւն, շահագրգռութիւն, շահադիտական, լահաբա-ժին, շահասիրական, անշահասէր, անշահա-խնդրութիւն են.
«խաղ, պար». մէկ անգամ ունի Մծբ. 241. «Խաղացին վերտեցին և շահս արարին առաջի որթագլխոյն»։ Զգօնի վկայութեպն մէջ ասորի բնագրում (հրտր. Graffin, էջ 747) գտնում ենք ըստ համեմատութեան Վևեննա յի միաբան Պ. էսապալեանի (անձնական) «տօն կատարեցին»=շահս արարին։
ՆՀԲ «որպէս թրք. շախ՝ շահ գալգմագ կամ պրս. շախս, որ է շարժլել» (այս-պիսի բառ չունի ԳԴ։
Ինձ կեանք Քրիստոս է, եւ մեռանել՝ շահ։ Որ ինչ ինձ շահն էր, զայն վնաս համարիմ վասն Քրիստոսի։ Յայսմ գործոյ է շահ մեծ։ Շահս բազումս տայր։ Հատաւ յոյս շահի նոցա։ Տայր ճարտարացն լինել ոչ սակաւ շահ։ Տօնավաճառ շահից։ Ցանկութիւն շահից։ Մեծատունն հանդերձ շահիւքն իւրովք թարշամեսցի.եւ այլն։
Որ զշահս մարմնոյն առնուին, եւ հոգեւոր շահիցն անփոյթ առնէին։ Շահ օգտութեան։ Ոչինչ շահ օգտի. (Յճխ. ՟Ժ՟Զ։ Խոր. ՟Ա. 27։ Եղիշ. ՟Է։)
Ձիթենին մատուցմամբ իւրոցն շահից խնամարկեալ զստացողսն դարամնէ։ Ոչ եթէ վայրապար ինչ առանց շահի։ Վարել փափաքանօք աւելորդաց ծովայինն շահից. (Պիտ.։)
Զի մի՛ զմնացեալ ժամանակս ի գործ՝ առանց շահից զանցուսցուք։ Ոչ երբէք ելանէ առանց շահի։ Աւելի պէտս շահից ի տարերցս ընդունի՝ քան ի ծառայից. (Իսիւք.։)
Քանքարաթաքոյց ծառայն ի գործ արկանել եւ ի շահ ածել վատացաւ. (Ոսկ. եփես. ՟Դ։)
Զի՞նչ շահ է, զի ծառայեսցուք նմա. (Յոբ. ՟Ի՟Ա. 15։)
Խաղացին վերստին, եւ շա՛հս արարին առաջի որթագլխոյն. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
դիմազ ՇԱՀ Է. դիմազ. ἰκανόν, -ώς, ὡφελεῖ expedit, prodest. Օգտէ. օգուտ առնէ.
vice-roy;
governor;
prefect;
mayor;
chamberlain;
guardian;
— դաշտաց, dryad;
— անտառաց, sylvan, satyr.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «պետ, իշխան, պահա-պան». այսպէս ունինք՝ շահապետ արքայի Ոսկ. բ. կոր. Գէ. ես., շահապետ այգեաց (ձի-թենեաց և ամենայն ծառոց) Ոսկ. ես. 274 շահապետ գերեզմանաց Ագաթ., լահապետ վայրաց Եզն. (վերջին երկուսը յատկապէս նշանակում են «մի ոգի, պարիկ»). յետնա-բար շահապետ քաղաքի «քաղաքապետ» Վրդ. առ. 50։
-Պհլ. šahrpat ձևից. հմմտ. զնդ. šoiϑra-naiti-«գաւառապետ», šōiϑrapānā (յգ. ուղ.) «դաշտաբնակ, բուն՝ դաշտապահ», սանս. kšetrapati-«դաշտապետ, հողապետ», kšā. trapa-«դաշտերը պահպանող մի աստուա-ծութիւն», kšetrapala՝ նոյն նշ.։-Հիւբշ. 208։
ՆՀԲ իբր նահապետ և նոյն ընդ շա-հապ։ Lag. Urgesch. 1118 զնդ. xšaϑra-paiti և Ges. Abhd. 68 սանս. kšatrapati sōiϑranaiti, xšaϑropaiti։ Բազմ. 1895, 148 զնդ. xšaϑrapaiti ձևից, հինը շահ-րապետ։ Հիւբշ. 208 դժուար կարող է լի-նել հպրս. *xšaϑrapati-, սանս. kšatrá-nati,-որ է «երկրապետ»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 10 պհլ. շատուրիար, պրս. šahriyār բառերի հետ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի արաբ. ❇ šahām «խոխ, բոբոխ, մանուկներին վախեցնելու էակ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 493)։
Զդիոնիսոս ասեն, թէ այգեաց շահապետ է. եւ զաթենան՝ թէ ձիթենեաց, եւ զմայրեկնասն ամենայն ծառոց շահապետս կոչեն. (Ոսկ. ես.։) (Մայրեկնաս, ըստ յն. մորիոս արամազդ՝ էր շահապետ նուիրական ձիթենեաց)։
light-hearted, gay, merry, joyful, jocund, cheerful, sportive, playful;
— առնել, cf. Ուրախացուցանեմ;
— լինել, to be cheerful, delighted, to rejoice, to feel glad, to have pleasure;
to feed well, to feast;
— լեր, hail! joy be with you! God keep you!.
· Calfa
«զուարթ» ՍԳր. որից ուրախանաւ Սղ. ճխթ. 2. ուրախութիւն ՍԳր. ուրախալից Ոսկ. մ. ա. 15. ուրախակից Յուդ. 12. Փիլիպ. բ. 17, 18. Սեբեր. ուրախամիտ Սղ. ճժբ. 9. ուրախարար Վեցօր. բազմուրախ Կղնկտ. ու-րախալի, կենսուրախ (նոր բառեր)։ Ոտանա-ւորների համար սղուած ձևեր են՝ րախ Գնձ. րախալի Գնձ. րախաճեմ Ճառընտ. րախա-րար Մագ. ևն։ Իսկ խրախ բառի վրայ՝ որ սրա սաստկականն է, տե՛ս առանձին։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տփ. ուրախ, Հճ. ույօխ, Զթ. ույօխ, ուրոխ, Տիգ. ուրmխ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. օ՛րախ։ Նոր բառեր են ուրախ-զուրախ, ուրախայ, ուրա-խու, ուրախատեղ, ուրախատուն։
Ետես եւ ուրախ եղեւ։ Ուրախ լիցին սիրտք ձեր։ Ուրախ եղէ կամ եղաք։ Եւ արդ ուրախ եմ։ Ուրա՛խ եղէց յաստուած փրկիչ իմ։ Ուրա՛խ լեր յոյժ դուստր սիովնի։ Ուրա՛խ լեր բերկրեալդ, տէր ընդ քեզ։ Ուրախ էք անճառ եւ փառաւորեալ խնդութեամբն։ Ցնծացէ՛ք, եւ ուրա՛խ լերուք։ Ուրախ լերուք ի տէր։ Ուրախ եղեւ ամենայն տամբն։ Ուտէին եւ ըմպէին, եւ ուրախ լինէին։ Ուրախ եղէց ընդ բարեկամս իմ։ Ուրախ լինել առաջի տեառն զեօթն օր։ Ուրախ եղեւ անդ սամուէլ եւ ամենայն ժողովուրդն յոյժ։ Ուրախ լինէր հանապազ առատապէս.եւ այլն։
Գինի ուրախ առնէ, իւղ զուարթ։ Որդի իմաստուն ուրախ առնէ զհայր։ Աւետիք բարեաց ուրախ առնեն զնա.եւ այլն։
some one, some body, any one;
some, one, certain;
այր ոք, a man;
կին ոք, a woman;
ամենայն ոք, every one, every body;
իւրաքանչիւր ոք, each one, any one;
որ ոք, who, whoever, he that;
ո՞ոք, ո՞վ ոք, who ?
եթէ կայցէ՞ ոք այնչափ յանդուգն, is there any one bold enough ?
ոչ ոք, մի ոք, no one, no body, none;
ոչ սիրեմ ոք յարանցդ յայդցանէ, I love none of these men;
երթիջիր առ այր ոք, address yourself to some one else.
· Calfa
(հոլովւում է սեռ. ուրուք, տր. ու-մեք, բց. յումեքէ. յոգնակին փոխ է առնում ոմն բառից. կան նաև յետին ումեքիւ, ոքք ևն խոտելի ձևերը. օր. Սիր. խբ. 22. Ոչ կարօ-տացաւ ումեքիւ խորհրդակցաւ) «մէկը, մի մարդ». որից ո՛ ոք, ո՛վ ոք, մի՛ ոք, ո՛չ ոք, ոմն ոք, ո և պէտ իսկ ոք, անոք, հոլովեալ՝ ոյր ուրուք, ում ումեք, յումմէ ումեքէ, մի՛ ուրուք, մի՛ ումեք, ո՛չ ումեք ևն. յետնաբար չեզոք կամ չէզոք Փիլ. այլաբ. Գնձ. Ասող. Պղատ. տիմ. գրուած է չէզոտք Տաթև. հարց. 365 (երկու անգամ). իբր ածական ոչոք «անպիտան մարդ» (օր. իշխանութիւն նոցա յանարժանսն և յոչոքսն անկաւ. Ուռհ. 303) նոր բառեր են չեզոքութիւն, չեզոքացում, չե զոքացնել։
= Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո<հնխ. k*'o անորոշ դերանունից՝ ք մասնիկով. մանրամասն տե՛ս Ո։-Հիւբշ. 481։
հմմտ. հյ. ուրեք, քան, քանի, լտ. quis quisque, գոթ. hvas, յն. πο, τε, սանս. զնդ. ka, ča։-Մորթման ZDMG 26, 517 բևեռ. hukan, հմմտ. հյ. ոք և քանի։-Ոք բառի վերջաձայն ք-ի համար հմմտ. Meillet MSL 7, 163, 8, 281, 10, 269 և 272, Հիւբշ. Arm. Gr. 502։-Հիւնք. յոգն բառից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 408 սումեր. uku «մարդ»։
Մարդասէրն ոչ յումեքէ գարշի, զի բժի՛շկ է, եւ ոչ զոք անտես առնէ. (ՃՃ.։)
Եթէ ոք կամի։ Որ ոք գիտիցէ։ Զիա՞րդ կարէ ոք։ Եթէ ուրուք եղբայր մեռանիցի։ Անցանել ումեք ընդ այն ճանապարհ։ Մարգարէ ոք (կամ ոմն) յառաջնոցն յարեաւ.եւ այլն։
Չի՛ք ոք առ ոք աղաղակել. (Կանոն.։)
Ես ի՞ւ երեւիմ քան զոքն աւելի։ Ոչ դուզնեաքեայ ոք էին նոքա։ Պարզամիտ ոք էին, եւ առանց դպրութեան. (Փարպ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Իգն.։)
Զօրականք ոք առաքինիք՝ եւ յետ մահուն պատուին. (Ոսկ. ես.։)
Արգահատօղք ոքք լեալ էին։ Որ պիսի՞ք ոքք լինիցին։ Ոչ ոքք կարասցեն զերծանուլ։ Որ զիւրեանց զոքսն (այսինքն զիւրեանցսն) անտես առնեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14. 18։ Մագ. ՟Ծ՟Ե։ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Մարդ ոք, առիւծ ոք, քար ոք. (Արիստ. եւ Անյաղթ։)
Եւ ո՛չ զմի ոք (այսինքն զմի ինչ) յայդցանէ կարես առնուլ յանձն։ (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ոչ ոք է՝ որ առնէ։ Ոչ ումեք ինչ ասացին։ Ոչ զոք տեսին.եւ այլն։
Զանազանեալ է յումեքէն լինել, եւ յարտումեքէն, եւ իւիքն։ Յարտումեքէն իբրեւ ի նիւթոյ, յումեքէն՝ իբր ի պատճառէ, եւ իւիքն՝ իբրեւ գործւով. (Փիլ. լին. ՟Ա. 58։)
bad, wicked;
hurtful, sinister, dangerous;
mischievous, malicious, spiteful, flagitious, iniquitous;
evil, malice, wickedness, iniquity, perversity, impiety;
trouble, affliction, disaster, misfortune;
—, —աւ, —իւ, —եաւ or —ով, ill, badly, wickedly;
ferociously, ruthlessly, without pity;
—, —ն, այս —, demon, evil spirit;
մահ —, plague, pest, pestilence;
օր —, unlucky day;
ժամանակ —, calamitous times;
— ծառ, worthless tree;
— ջուր, unwholesome, polluted, very bad water;
— ամօթ, bashfulness, sheepishness;
—, —իս առնել, գործել, to harm, to hurt or wrong any one;
—աւ կորուսանել, to destroy cruelly, without pity or remorse;
զ—սն —աւ կորուսցէ, he will miserably destroy the wicked men;
արար — առաջի տեառն, he did evil in the sight of the Lord;
եւ որ — քան զամենայն է, այլ որ — եւսն է, the most disagreeable that can be, the worst, the worst is that, that is worse;
զի մի — եւս ինչ լինիցի քեզ, for fear lest something worse should happen.
· Calfa
, ի-ա հլ. «չար, գէշ, վատ» ՍԳր. Եզն. ԼՈ. Ոսկ. սրանից ունինք շատ բազմաթիւ ա-ծանցներ, որոնցից յիշենք մի քանի հատ. չարագործ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. չարալլուկ Երեմ. իգ. 9. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 2. չարակնել Օր. լը. 54, 56. Ոսկ. մ. բ. 15. Կոչ. Սեռեռ. Ա. գաթ. չարաձայն Ոսկ. մտթ. Եւագր. չարաճճի Տիտ. ա. 12. Ոսկ. մ. գ. 3. Եզն. չարամահ Ագաթ. Բուզ. չարաչար ՍԳր. Եւս. պտմ. Եզն. Եւագր. չարափու Եփր. թգ. չարի Բուզ. չա-րիք ՍԳր. Ոսկ. չարւոք Սարգ. չարուտ Եփր. համաբ. 247. չարեազապարտ Բ. մկ. դ. 47. չարել «չար՝ վատ խօսիլ» Նանայ. 184. չա-րանդակ «չար» (նորագիւտ բառ՝ կազմուած չար բառից՝ բովանդակ և այլանդակ բառե-րի հետևողութեամբ) Ուխտ. Բ. 104. զչարիլ կամ զչարանալ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 21. բ. թես. (որ և գրուած սչարիլ Մխ. երեմ.). ընդչարիլ Ճառընտ. չարչարել ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 10 (նը-շանակում է նաև «իւղ հանելու համար կաթ հարել». ինչ. Կաթն չարչարելով լինի իւղ. Տաթև. ձմ. կա. և այս իմաստից է բխում չարչրուկ Վն. (ծծկ.) «ժաժիկ», Շտխ. «թան, ջրով հարած մածուն». նոյն է նաև Տաթև. ձմ. ճիէ «Կաթն չարչարեալ լինի իւղ»). չար-չարիչ Ոսկ. մ. ա. 18 և ես. Եփր. ծն. ել. չարչարանք ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. զուարթաչար Մծբ. ժամաչար Ոսկ. յհ. ա. 3. յիշաչար Վրք. հց. նախաչար Սեբեր. օրաչար Սսկ. յհ. ա-3. չարաբաստիկ, չարագոյժ, չարամտաբար, չարանենգ, չարախինդ, չարախնդաց, չարա-խնդութիւն (նոր բառեր) ևն։ Մրղ. Պլ. Ռ. Սեբ. չարչըրէլ, Խրբ. Տփ. չար-չըրիլ, Հմշ. չարչարուշ, չարչըրուշ, Մկ. Սվեդ. չmրչmրիլ, Գոր. Ղրբ. չրչա՛րէլ, Ագլ. չրչա -րիլ, Վն. չmրչըրել, Տիգ. չmրչըրիլ, Զթ. չայ-չայիլ, չարչարիլ.-Սղերդի արաբախօս քրիս-տոնեաներն ունին չար (Բիւր. 1899, 116)։ Նոր բառեր են՝ չարանալ, չարաչիք, չարիկ-չարիկ, չարխափան, չարոց, չարք, չարունք, չարչրկել (>Ննխ. չարչըգէլ), չարքաշ, չար-չարմունք են։
ՆՀԲ ոչ բարի կամ ոչ արի։ Lag, IIr. oesch 197. Ges. Abhd. 105 arya բառի հակառակն է՝ իբր չ բացասականով։ Հիւնք. պրս. čār «չորս» բառից։ Buggs KZ 32, 23 չ բացասականով *ար «բա-րի» արմատից, որ կցում է յն. ἂρ-ιστος «լաւագոյն» գերադրականին։ Հիւբշ. 485 բռւորովին անապահով է համարում այս մեկնութիւնը (բայց Pokorny 1, 69 յի-շում է իբր ստոյգ՝ հնխ. ar->յար, յա-րել, առնել արմատի տակ)։ Թիրեաք-եան, Կարնամակ ծան. 114 պհլ. չահ հոմանիշի հետ՝ որ գործածուած է անդ ԺԳ 16. իսկ Արիահայ բառ. 307 պհլ. carvā «գէշ, վատ», čaryātum «չարա-չար», որոնց գոյութիւնը կարօտ է ստու-գութեան։ Յ. Գ. Մ., Պատմ. գրակ. 16 եբր. չար (?)։ Karst, Յուշարձան 429 թթր. qar «սև, անբախտ, ցաւ, չարիք», ալթայ. qara «սև, չար»։ Էսգէթ, Արրտ. 1915, 782 արաբ. [arabic word] šarr «չար» և գւռ. չոռ «ժանտախտ»։ Մառ ՀԱ 1921, 81 և Яз. и Лит. I. 257 կցում է բասկ. tzar «չար» բառին։
«մի տեսակ հարկ». նորագիւտ բառ. որ մի քանի անգամ գտնում եմ գործածուած ժԳ դարի արձանագրութեանց մէջ և Օրբելեա-նի մօտ. այսպէս՝ Ազատ յամէն աշխարհած կան հարկաց, ի դիւանէ, ի խալանէ և յամէն չարէ. Արձ. 1296 թ. (Վիմ. տար. 137).-Ոչ շարիատ, ոչ համարելէ, ոչ սուսունի. ոչ եզին թաղար, ոչ մեծ չար, ոչ փոքր հետ եկեղե-ցոյս (Վիմ. տար. 247).-Եւ զԱստուածածնին քահանայքն ազատ արարաք յամենայն ար-քունի չարէ (Օրբել. էջ 132).-Արդ եթէ ոք.. յափշտակել ջանայ զիս հոգեցատուր հողսդ և զայլ ընծայսդ ի քահանայիցդ, և կամ զքահանայ ի չար ընկենու, զոր ազատեցի ես յամենայն ուրեքս (Օրբել. էջ 130).-ԶԳըր-ուակ գիւղ... վերստին հաստատեցի... ազատ յամենայն չարէ և հարկաց (էջ 224).-Ոչ շիւ հետ այս շինորէիցս՝ ոչ չարի, ոչ Տաճ-կաց հարկի, ոչ բերդաչարի, ոչ գունդգահի և ոչ այլ իրաց (էջ 242).-Եթէ հակառակի և կամ չար և հարկ ի վերայ դնէ, ի սուրբ եր-ոորդութենէն նզովեալ լիցի (էջ 243)։ Այս բառից են բնաչար (վկայութիւնը տե՛ս վերը) և անչարութիւն «հարկից ազատ լինելը», որից անչարութեամբ «հարկիզ պռատ». ես Սմբատ զԴուինքթին հողն սուրբ Աստուա-ծածնիս (տուի) անչարութեամբ (Վիմ. տար-էջ 158)։
Բառիս իմաստը անցողակի նկատում է Այտնեան, Քննակ. քերակ. էջ 143. միւսները շփոթել են չար ածականի հետ ու անցելք
Արք չարք։ Ծառայն չար։ Ի մարդոյ չարէ։ Այս չար։ Իւր գործքն չար էին։ Բանիւք չարօք։ Ամենայն իրք չարք։ Ի ճանապարհէ չարէ։ Ի սրոյ չարէ։ Ակն չար։ Դատաւորք չարացն խորհրդոց.եւ այլն։
Զչար ինչ կարծիս դիւրաւ առնումք, եւ զբարւոյն ոչ նոյնպէս վաղվաղակի. (Ոսկ. եբր.։)
Ծառ չար։ Պտուղ չար, եւ այլն։ Իրքն՝ չարք յայնժամ լինին, յորժամ պէտքն օրինօք ոչ վճարեսցին. (Եզնիկ.։)
ՉԱՐ. գ. Չարութիւն. եւ Վնաս, կամ պատիժ. թշուառութիւն. գէշութիւն, գէշ բան.
Վա՛յ որ զայգի հարկանէ առ չարի. (Կանոն.։)
Գիտէ աստուած զչար՝ ըստ որում բարի. եւ առ ի նմանէ պատճառք չարիցն՝ զօրութիւնք բարերարք են. (Դիոն. ածայ.։)
Մեծութիւն պահեալ ումեք առ ի նմանէ չարոյ իւրում». յն. ի չար ինքեան. (Ժող. ՟Բ. 12։)
Զի՞նչ չար արար։ Չար առաջի քո արարի։ Բարի՞ ինչ առնել, եթէ չար գործել։ Ոչ ննջեն, եթէ ոչ չար գործիցեն։ Իմաստունք են ի չար գործել։ Առնել ինչ, կամ քեզ չար։ Մի՛ ինչ գործեր ընդ անձն քո չար.եւ այլն։
Որ առնէ զչար, նոյն իսկ կրէ զչար. (Տօնակ.։)
Զգիշեր մի դիտեալ, յորում առաւել չա՛ր ձգէր պարզն. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Զսոսա ունելով՝ բարեաւ եմ, եւ ի զրկելն՝ չարեաւ. (Լմբ. առակ.։)
Տեսէ՛ք զոր ինչ չարաւ (կամ չարով) ստացայ։ Չարով չարչարեալ՝ դառնապէս աւանդեսցես զոգիդ։ Ո՞րպէս կայ առիւծն. ասէ. չարեաւ. (Վրք. հց.։)
measure;
that by which any thing is measured;
extent, dimension, measurement;
quantity, dose;
measure, bounds, compass;
mediocrity;
moderation;
rule, proportion, measure;
reach, value, capacity;
boundary, limits, end;
measure, time;
cadence, metre, foot, measure, rhythm;
age of discretion, manhood;
measured, regular, moderate;
middle, moderate;
even, to, about, as, by, with;
— ինչ, some, a little;
—ով, with measure or moderation, moderately;
in verse;
—ով բան, բանք —աւ, verse, poetry;
— հասակաւ, middle-sized;
ի — հասեալ, of age, grown up, formed;
ըստ —ու, in proportion;
ձեօք —, as much as you;
արեամբ —, to blood-shed;
ի — հասանել, to arrive at or to be in the flower of manhood;
to become of age, to be grown up, adult, marriageable;
ի — աւուրց հասանել, to be getting old;
ի —ու ունել զանձն, գիտել զ— անձին, to conduct oneself with moderation, to restrain, to regulate oneself, to be master of oneself;
ի —ու ունել, to confine within due limits, to limit, to keep within bounds, to restrain, to repress;
զ— առնուլ, to measure, to prove, to weigh;
to try, to feel;
զամենայն ինչ առնել —ով եւ կշռով, to do all by weight and measure;
անդր քան զ— անցուցանել, անցանել ըստ —, to go rather too far, beyond bounds, to outstrip, to carry to excess;
— դնել, — եւ սահման դնել, to place limits to, to moderate, to restrain;
կալ ի —ու, to restrain oneself;
to keep one's temper;
ծախս առնել ըստ —ու եկամտիցն, to spend in proportion to one's income;
չկալ ի —ու, to make a bad use of, to misuse;
առնուլ զ— հանդերձի, to take the measure for a coat;
ճանաչել զ— անձին, to know one's ability;
զառն — ոչ գիտել, to know not a man;
not to know mankind, to be ignorant of human nature;
ուխտել երդմամբ —, to confirm on oath;
բրել զտեղին իբրեւ առն —, to dig a hole to a man's depth, to excavate the earth to the depth of a man's height;
ունի սա — ժամանակի առաւել քան զինն հարիւր ամաց, it has lasted for more then nine hundred years;
ունի — ժամանակի հարիւր ամաց, it is a period of a hundred years, it is a century;
հինգ հարիւրով —, about five hundred;
cf. Հինգ;
միտք նորա —ով, person of shallow intellect or weak mind;
առաւել քան զ—ն, very much, immeasurably, exceedingly, extremely, excessively;
միջովք — եւ բարձիւք —, from the loins to the thighs;
զհասարակ — գիշերաւ, about midnight;
գալով — բանին քոյոյ, when your word shall be proved true;
լրացեալ է —ն, the measure is heaped up;
the cup is full.
· Calfa
(ո հլ. եզակիում, ու հլ. յոգնա-կիում) «չափ» ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. Եւս. պտմ. Կոչ. Ոսկ. որից չափել ՍԳր. (սռա մէկ նոր առումն է «փորը լցնել, ագահու-թեամբ խմել» Կղնկտ. հմմտ. իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. 29). չափոյք Ոսկ. Աե-բեր. չափան Եփր. մն. 471. Ոսկ. մ. գ. 8. չափախօս Եւագր. անչափ ՍԳր. Ոսկ որչափ ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. այնչափ ՍԳր. Ագաթ. այնչափիք Ոսկ. յհ. բ. 33, 37. դոյնչափ Եզն. Ոսկ. ես. հայկաչափ Փիլ. լին. 66. գրկաչափ Վրք. հց. ժամանակաչափ Ագաթ. երկրաչափ Զքր. Բ. 1. Վեզօր. երկալնաչափութիւն Փարպ. հասակաչափ. Բ. մկ. ե. 24. Ագաթ ևն։ Բառիս ռամկական կամ մհյ. ձևերն են չաք Վստկ. 26, Անսիզք 25, չաքս Մխ. բժշ 129, և չակ, չան, որոնցից ունինք որչաք Հին քեր. ափչաք «մէկ ափի չափ» Վստկ. էծ 21, հանչաք «այնչափ» Անսիզք 51, որչակ, որչան Թր. քեր.։ Նոր բառեր են անհանա-չափ, անչափահաս, ծանրաչափ, ջերմաչափ, խոնաւաչափ, բաւականաչափ, աստիճանա-չափ, անդաչափութիւն, չափանիշ ևն։
Հիւնք. կցում է ցուպ բառին։ Bugge KZ 32, 74 կապում է յն. ϰαλαμος «եղէգ» բառին, իբր անցած *ճափ, *ճաղւ ձևերից։ Karst, Յուշարձան 423 թթր. čak «մաս». ույղուր. kacak «երբ», չուվաշ. čok «ժա-մանակաչափ», yüz-č̌ak «հարիւրաաա-տիկ» (այս բառերը կցում է ռմկ. չաք ձևին)։ Մառ, Teксты и Paз. no Kв. Փил. հտ. 1, էջ 86-87 յաբեթական բառ. հմմտ. վրաց. qap «դդում», յետոյ, «դդումից աման», որ մեր մէջ ստացել է ընդհանուր նշանակութիւն։-Կարևոր են համեմատութեան համար մանիք. [arabic word] čāf, եաղն. čāf «ո՛րչափ» (ИАН 1907, 547), սոգդ. čāВ, սոգդ. ասոր. č'f, եաղն. čaf «որչափ, այնքան» (Gauthiot, Gr. sogd. 72, 120), որոնք ըստ վերջի-նիս ծագում են *čwat ձևից>*čha-։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ჩაუი չափի «մի տեսակ հեղուկաչափ, որ առնում է 4 թունգի կամ 36 ֆունդ. 2. սափոր, դոյլ», ուտ. չափ «չափ», քրդ. č̌ap «չափ» (հմմտ. Մտթ. է. 2՝ Պը չը չափ հուն չափ պրքըն, պր ուի տէ պէ ժը ոռա չափանտըն. Որով չափով չափէք, չափեսցի ձեզ). նշանակում է նաև «հեղու-կաչափ». այսպէս Ղուկ. ժզ. 6 (Սատ չափ սունէ զէլթուն-Հարիւր մար ձիթոյ). օսմ. [arabic word] čap «չափ. 2. ներքին տրամաչափ». [arabic word] čaplámaq «չափել» (սրանց միջոցով՝ սերբ. čap «թնդանօթի տրամագիծ, Kugelmass», ռում. čiap «չափ», որ ըստ Սրմագաշեանի՝ միայն ատաղձագործների մօտ գործածուող մի բառ է). գւռ. թրք. Եւդ. čap «սայլի անիւին բոլորաձև շրջագիծը չա-փելու կարկին, զոր հայ գիւղացիք ալ չափ ևը կոչեն» (Յուշարձան 329), գւռ. թրք. և յն. Ատն. չափ «ուղղալար», որ գործածական է և նոյն տեղի հայոց մօտ (Արևելք 1888, նոյ. 8)։-
Ոչ անցանեն զչափով։ Ապա եթէ ելանեն ըստ չափսն, վնաս առնեն։ Ըստ աւետարանական չափուցն (այսինքն կարգի եւ կանոնի)։ Զորոց զչափ գիտէր քրիստոնէութեանն։ Ըստ չափոյ աշխատութեանն կամ զօրութեան ձերոյ։ Պահէ չափով մարդոյ. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Է։ Կորիւն.։ Եղիշ. ՟Ը։ Շ. ընդհանր.։ Իգն.։)
Ուսանին զչափ երկրի (յն. զերկրաչափութիւն)։ Գիտէք դուք ամենեքեան, թէ յո՛ր չափս բարձրութեան հասեալ եղեւ (տպ. յո՛րչափ բարձրութիւն)։ Որք չափով վարին, առաւել քան զկարն վաստակին։ Սակայն ծառայ եմ, եւ զչափ իմ ճանաչեմ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 28։ Վրք. հց. ՟Բ. ՟Զ։ Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Փախիցուք ի բարեկեցութենէ, եւ դարման տարցուք անձանց չափուքն։ Որ ի չափ եւ ի պայման ի տունս բնակիցէ։ Այլ այս վայել է մարդկութեանն չափուց։ Ոչ անպատուեալ զմարդկայնոցս չափուց զվայելուչն։ Ոչ չափուցն եւ ոչ կարգացն անսացելոց անխառնութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։ եւ փիլ. ՟Ժ։ Պրպմ. ՟Բ. ՟Ի՟Բ։ Մաքս. ի դիոն.։)
Զի ես զառն չափ ոչ գիտեմ». յն. զայր. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Զաթոռոյն տեսիլ կամ զչափ մի՛ քննեսցուք». յն. մի բառ, զյատկութիւն. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Մի՛ առնիցէք անիրաւութիւն ի դատաստանի, ի չափս, եւ ի կշիռս, եւ ի զոյգս։ Զոյգք արդարք, եւ չափք արդարք։ Եւ տանէր (ծովն պղնձի) երիս հազարս չափ։ Ժողովեցին զպէտսն կրկին, երկուս չափս առ մի մի։ Լցէք լի չափով զմանանայդ յաման մի։ Արկցե՛ս ի նա լի չափովդ մանանայ։ Չափն էր տասներորդ երից գրուաց։ Եւ ահա կշիռ մի կապարեայ ամբարձեալ, եւ կին մի նստէր ի մէջ չափոյն.եւ այլն։
Առանց դաշանց բանս առ չափս դնելով. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Թէպէտեւ եմ հրեշտակապետ, սակայն ծառայ եմ, եւ զչափ իմ ճանաչեմ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Զի զչափ առցուք զհեզութեան նորա։ Յորժամ զչափ առին, ծանեան։ Զքո բարերարութեանդ զչափ առեալ հոգասցուք (յն. հոգալով կամ զննելով դատեսցուք)։ Զի զչափ առից զձեր, եթէ յամենայնի հպատա՞կ իցէք. (Իմաստ. ՟Բ. 19։ ՟Ժ՟Ա. 10։ ՟Ժ՟Բ. 22։ ՟Բ. Կոր. ՟Բ. 9։)
Եկին զչափ առնուլ զնորա. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 16։)
Շատասցո՛ւք առ անգամ մի ասացելովքս վասն չա՛փ ժամանակիս. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Եթէ եղիցին իբրեւ զաւազ առ ափն ծովու, չափ ինչ մնացորդք մնայցեն ի նոցանէ. (Ոսկ. ես.։)
Մահու չափ։ Արեամբ չափ։ Կապանօք չափ։ Ոգւով չափ։ Երդմամբ չափ։ Միջովք չափ։ Ուսովք չափ։ Գոյիւ չափ։ Հնգիւ չափ։ Գալով չափ բանին քոյոյ։ Զահն տեառն գիտելով չափ.եւ այլն։
Ճառիւք չափ լսելով յանձն մի՛ առնուր։ Իշխեցին զխնամս նորա եւ զդարմանս նորա՝ երկնիւք եւ ամպօք չափ փակել։ Նովաւ չափ, եւ որչափ նայն էր՝ են շնորհք (յառնելն ղազարու եւեթ ի ժամուն). (Կոչ. ՟Դ. ՟Ը. ՟Ժ՟Գ։)
Եթէ միայն խորհրդովքն չափ գայ ի վերայ ախտն, առանց սաստելոյ ոչ է ախտացեալն. (Մեկն. ղեւտ.։)
Եւ ոչ միոյ որսորդի աշխարհականի չափ գործեցեր։ Բրեցին զտեղին իբրեւ առն չափ. (Վրք. հց.։)
ՔԱՆԻ՛ ՉԱՓ. Ո՞րչափ եւս առաւել.
Զի որպէս եղբայր թագաւորի բազում համարձակութիւն ունի առ իւր եղբայրն թագաւորն, քանի՞ չափ մանաւանդ բազում եղբարցն. (Մաշկ.։)
ԶՉԱՓ ԱՌՆՈՒԼ. δοκιμάζω, δοκιμόν γινώσκω, μεριμνάω probo, exploro, contemplor. Զփորձ առնուլ, փորձել. քննել.
pus, matter, ichor, sanies, purulence;
rottenness;
stench, stink;
— առնուլ;
to effervesce, to swell, to become inflamed.
· Calfa
, ո հլ. «թարախ, վէրքի կեղտոտ ջուրը» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 3. Եղիշ, որից շա-րաւ առնուլ «արիւնը բորբոքիլ» Պղատ. տիմ. շարաւահոտ Կորիւն. Ագաթ. Մծբ. 240 (սոխի համար ասուած). շարաւահոտութիւն Եւագր. շարաւոտեալ Եփր. ել. էջ 176. բազմաշարաւ Ոսկիփ. մեծաշարաւ Յիշատ. շարաւալիր Լծ պրպմ. 775, գրուած է շարաֆ Մոլութ. էջ 8բ և Գեռո առար. 397ա. հմմտ. հարաւ> հարաֆ։
ՆՀԲ արաբ. jarāhat, լտ. cruor։ Հիւնք. առաբ. šarāb «գինի» բառից։
Շարաւով տեսանեմ զկերակուր իմ իբրեւ զհոտ առիւծու։ Աւուրք իմ անցին շարաւով. (Յոբ. ՟Զ. 7. 11։)
Շարաւ առնուլ ասի մարմնոց յայրեցմանէ եւ ի մաղասահար լինելոյ. (Պղատ. տիմ.։)
ՇԱՐԱՒ ԱՌՆՈՒԼ. φλεγμαίνω effervesco, tumeo. որ եւ inflammatio. Եռալ արեան, եւ պատճառել զուռոյցս եւ զշարաւ.
splinter of wood, chip, lath, strip, slip, part, morsel;
— պտղոց, slice, bit, piece;
— տակառաց, barrel-stave;
— կերպասու, strip of fine linen;
— ընդ — ստեղանցն, through the balustrade.
· Calfa
, ի հլ. «փայտի ջարդած կտոր» Գ. թագ. ժը. 33-38. «պանրի կտոր» Ոսկիփ. Վրդն. առակ. 29. «որևէ բանի երկար կամ տափակ կանոնաւոր կտրուած կտոր (օր. հա-ցի, սեխի, պանրի ևն»), «խաւ (օր. հողի, կաւիճի, աւազի)» (այս երկուսը միայն արդի գրականում), «ցանկապատի ցից, ցանկ» ԱԲ, «տապար, կացին» (այս իմաստով երևում է միայն ածանցների մէջ)։ Սրանից են լերտել «շերտ շերտ կեղևել, գծել, ջարդել» Շնորհ. Բարձր. «ճեղքել» Յհ. կթ. 434. շերտակոտոր առնել (գրուած նաև շերդակոտոր) «տապա-րով ջարդել, կոտրատել» Պիտ. 408. շերտա-փակ «ցիցերով փակած՝ գոցած», շերտաւոր փակել «ցիցերով պատնէշ շինել» Եղիշ. ե. էջ 81 (ՆՀԲ չունի), լերտաւոր. «տապարաւոր զինւոր» Բուզ. Խոր. Յհ. կթ. (Հացունի Պատմ. տարազի 154 հասկանում է «շերտ շերտ զրահներ հագած» և ո՛չ թէ «վերտ կամ կողինաւոր»)։ Նոր բառեր են շերտա-արել, շերտաւորում, շերտաւորութիւն։
Kiggs, Քերակ. էջ 61 անգլ. shred «մանրել, կտրտել» բառի հետ։-Տէրվ. նախալ. 112 հնխ. skard «ճեղքել» ար. մատից. հմմտ. գոթ. skreitan։ Հիւնք. շուրթն բառից։ Bugge KZ 32, 57 հա-մարում է շրջուած *շետր ձևից և կցում է յն. *σχέδη (որից լատ. scheda) σγεδαριον «գրքոյկ, թերթ, տախտակ». σϰεδάννυμι «ցրուել, ցանցնել» բառերին։ թէ շերտ ձևին նման ուրիշ մի խումբ բառերի համեմատութիւնը։ Այլսպէց՝ ❇) յն. σχέδη «տախտակ, թերթ», որ ա-ւանդուած է յետնաբար, փոխառեալ է ընդհակառակը լտ. scheda բառից. այս էլ յառաջանում է յն. σγίδη բառից, որ պատկանում է σχίζω բային (Pokornv 2, 558, Walde 684), որի համա-պատասխանն է հյ. զտել։ 2) յն. οϰεδάννυμι «ցրուել, σϰί́δναμαι «ցրուել, տարածել» նշանակութեամբ յարմար չեն շերտ բառին։ 2) Աւելի յարմար ևն նշանակութեամբ յն. σγίζω «ճեղ-քել», σγίζα «փայտի կտոր», šσγίδας «ճեղքուած փայտ», գերմ. Scheit «փալ-տի մեծ կտոր» ևն, բայց ձայնապէս ան. յարմար են (ծագում են հնխ. sk'hid ձևից, որ է հյ. ցտել)։ 4) Եթե ընդունինք թէ հյ. շ
Նպաստ 18 և համեմատում է յն. σγίտ «ճեղքել» և σϰεδαννυμι «ցրւել» բառերի հետ, ենթադրելով թէ հնխ. sqheid-և sqhed-միևնոյն արմատի ձևափոխու-թիւններն են։ Patrubány SA 1, 195 լիթ. kertù «կտրել», յն. ϰρότος լտ. curtus ևն (որոնք սակայն կցւում են հյ. քերել ար.. մատին), Թիրեաքեան, Արիահաւ բռ. 3ՈՈ հյ. ըրտնում և սարտնում բայերին է միացնում։ Pokorny 2, 558 նորից է կր-ցում սանս. skhadatē «ճեղքել», պրս. škastan «կոտրել», յն. σϰεδάννυμι «ցրը-ուել», σxίδνημι «ցրուիլ», ալբան. tšan' tšai «ճեղքել, պատռել, հերկել», անգսք. scaterian «ցրուել», անգլ. shatter «ջար-դել, փշրել», լեթթ. škedens «ջարդած փոքր փայտ», լիթ. kedéti «ճաքիլ, ճաք-ճըքիլ», ռուս. шедрьи «առատաձեռն» ևն բառերին և բոլորը միասին հանում է հնխ. sq (h)ed-«ճեղքել, ցրուել» արմա-տից։-Այս բոլոր ձևերից ամենայար-մարն է Հիւբշմանի մատնանշած լիթ. škèdrá «տաշեղ», որ թէև պիտի տար հյ. 'ըէրտ, բայց այս էլ համաձայն հայերէնի ներքին ձայնական օրէնքներին՝ իսկոյն պիտի դառնար շերտ։ Անպատեհ է մի-այն այն հանգամանքը, որ լիթ. skêdra դրւում է հնխ. sqeid-արմատի տակ, որ տալիս է հյ. ցտել։ Ներկայ ենք թերևս ձայնաբանական մի առանձին օրէնքի, որի պայմանները անծանօթ են մեզ։-Petersson. Ar. u. Arm. Stud. 89 հսաքս. hvat, հբգ. hwaz «սուր, հատու», հհիւս. hváta «ծակել», հիռլ. cuit «մաս», կիմր. peth «իր, մաս», կորն. peth, բրըտ. pez «կտոր» բառերի հետ հնխ. k'ued-«ճեղ-քել» արմատից, որ աճել է -r-աճակա-նով։ Մառ, Яфeт. cбoр. 1, 124 յաբեթ. skor-«կտրել» արմատից։ -Պատահա-կան նմանութիւն ունին ասոր. [other alphabet] ։ šərat «պատառոտել» և արաբ. [arabic word] šart «մարմինը շառտել»։
σχίδαξ assula, segmentum e ligno scisso. Ջարդեալ մասն. կոտորակ փայտի պատառելոյ. հատուած. հատոր. պատառ.
right, straight, direct, vertical, upright;
correct, accurate;
right, just, honest, loyal, equitable;
directly, straightly, vertically;
uprightly, rightly, justly, well;
— գիծ, right line;
— անկիւն, right angle;
— սիրտ, honest, loyal heart;
— միտք, upright mind, just judgment;
— առնել, to smooth, to prepare;
to make ready the way;
cf. Ուղղեմ;
— գնալ ի նպատակն, to come to the point, to aim at;
— վարդապետել, to indoctrinate, to instruct in sound principles;
— դատեցար, thou hast rightly judged.
· Calfa
, ո հլ. «շիտակ, լաւ, արդար, ճըշ-մարիտ» ՍԳր. որից ուղղել ՍԳր. Բուզ. Եւս. պտմ. Կիւրղ. ծն. ուղղաբերձ Մծբ. ուղղորդ ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ուղղակի Սիր. դ. 20. ուղ-ղագիր Վեցօր. ուղղագործ Ոսկ. մ. բ. 9, 10 13. Սեբեր. ուղղական Ագաթ. ուղղահաւատ Բուզ. անուղղայ Իմ. բ. 1. Ոսկ. եբր. ես. մ. բ. 9, գ. 5. ուղղածել կամ ուղղապետել «ա-ռաջնորդել» Տիմոթ. կուզ, էջ 174. ուղղոտնիլ «կաղի ոտքը բժշկուիլ՝ շիտկուիլ» Տիմոթ. կուզ, էջ 135. նաւուղիղ Առակ. իգ. 34. Ոսկ յհ. ա. 9. թերուղիղ Խոր. դժուարուղիղ Պրպմ. -գրուած է նաև ուղիւղ, ուղևղ, ուղեղ։-Նոր բառեր են ուղղահայեաց, ուղղալար, հակ-ուղիղ, անուղղակի։
Ինճիճեան, Եղան. բիւզ. 1819, 147 ուղեղ «խելք» բառից։ ՆՀԲ լծ. հյ. ուղի և թրք. ulu «մեծ»։ Bugge, Btrg. 39 սանս. saralá «ուղիղ» բառի հետ։ Հիւնք. ուղի բառից։ Աճառ. ՀԱ 1899, էջ 20Բ համարում է կրկնուած *ուղ արմատից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 196 ղ մաս-նիկով ուղի բառից. նախապէս նշանա-կում էր «խողովակաձև»։ Meillet, Al-tarm. Elementarb. 20 նոյն է դնում ուղեղ «խելք» բառի հետ, որի հին ձևը համարում է ուղիղ։
ԳՒՌ (dialectal) Արմատը կորած է. կայ միայն ուղ-ղորդ բառը, որի մհյ. ձևերն են ողորդ Վե-ցօր. 135, Եղիշ. այլակ. 60, ղորդ Եփր. խոն, 217, էլ. արիստ. 18.-գւռ. ունինք Շմ. ու-ղօրթ, Ալշ. Մշ. օղորթ, Հւր. օղօրդ, Հճ. m-ղոյդ՝, Ջղ. չաղորդ՝, ղորդ՝, Սլմ. աղվորթ, Տեգ. ըղուրթ, Ագլ. ա՛ղուրդ, Մկ. mղուրթ, Սվեդ. իւղիւրթ, Զթ. իւղիւյդ՝, իպղիւրդ՝, Մրղ. աղվըիրթ, արվըերթ, ավրիրթ, Երև. ղօրթ, ըղօրթ, Ախց. Կր. ղօրթ, Գոր. Ղրբ. ղօրթ, ղէօրթ, Տփ. ղուրթ, Ննխ. խօրթ, խօշթ «ու-ղիղ, ճիշտ, ճշմարիտ», որից խօրթել, խօշ-թել Ննխ. «շինել, յարդարել»։ Նոյն բառն է նաև Սվ. աղօրթել «մարձել, խախտուած ոս-ևորները շփելով տեղը բերել». հմմտ. մհյ. յղորդիլ «շիտկուիլ, խանգարուած մի բան ուղղուիլ» Միխ. աս. 314։
ՓՈԽ (borrowing) Մեր գւռ. խորդ ձևից են բոհեմ. (գնչ.) horto «ճիշտ, ուղիղ», horta «ճշմառ-տութիւն, ճշտութիւն, արդարութիւն» (տե՛ս Vaillant, Gram. des Bohémiens paris 1868, էջ 108). բոհեմերէնի մէջ խ տալիս է ճ հմմտ. han «իջևան» <պրս. xān բառից։-Հայերէնից է դարձեալ վրաց. უღაუარიուղա-փարի «ուղղափառ (հաւատքով)»։
Ուղիղ գիծ է, որ եդեալ է ի վերայ դիմաց կէտիցն, որ կան ի վերայ նորա ընդդէմ միմեանց։ Մինչ յուղղորդ գծի վերայ կանգնի ուղիղ գիծ, եւ առնէ հաւասար զերկու անկիւնսն, որ ի կողմունսն, երկաքանչիւրքն կոչին ուղիղ անկիւն. (Եւկղիդ.։)
Ճանապարհ բարի եւ ուղիղ։ Խելամուտ առնեմ զքեզ ուղիղ շաւղաց։ Ուղիղ են գործք նորա։ Իցէ՞ սիրտ քո ուղիղ իբրեւ զսիրտ իմ։ Որք ուղիղ են սրտիւք։ Ուղղոց վայելէ օրհնութիւն։ Ուղիղ են դատաստանք քո։ Ուղիղ եւ բարի ես դու յաչս իմ։ Տեսանիցէք զլաւ եւ զուղիղ յորդւոց տեառն ձերոյ։ Ուղիղ մտօք։ Ուղիղ առնել (այսինքն ուղղել).եւ այլն։
Ոչ ապաքէն, եթէ ուղիղ մատուցանես, եւ ուղիղ ոչ բաժանես, մեղար։ Ուղիղ մեկնեաց։ Աչք քո ուղիղ հայեսցին։ Ոչ ուղիղ գնացեալ է առաջի իմ ժողովուրդ իմ։ Ուղիղ դատեցար։ Ուղիղ ետուր զպատասխանիդ։ Ոչ ուղիղ գնան ի ճշմարտութիւն աւետարանին։ Ուղիղ համառօտել զբանն ճշմարտութեան.եւ այլն։
the inner side;
bottom;
earth;
root;
յ— բերդին, under the castle walls;
յ— լերին, at the foot of the mountain;
ընդ — տանել զոք, to drag a person along the ground;
ընդ — տանել զլերինս, to raze the mountains to the ground, to level with the earth;
բրել զ—ս այգւոյ, պատառել զ—ս որթոյ, to dig about the roots of vines.
· Calfa
ՆՀԲ լծ. թրք. uǰ «ծայր»։ Հիւնք. ունչ բառից։ Patrubány SA 1, 189 ուն ներ-կայացնում է գերմ. un-ter «տակը» բա-ռի առաջին մասը, իսկ ջ մասնիկ է՝ նմանութեամբ մէջ բառի։ Նոյն ՀԱ 1908, 151 լտ. inferus, սանս. adhamás, զնդ. aδarō «ստորին» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 425 թթր. qon-maq «իջևա-նիլ», koyun «տակը»։
«գանձ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Բուզ. էջ 208. Ի գեւղն ընջին արքունի, որում Արդ-եանսն կոչեն»։ (Նոյն գիւղը յիշուած է նաև Եղիշ. 60)։
=Նոյն է վրաց. უნჯი ունջի «գանձ, հա-րըստութիւն», որից უნჯება ունջեբա «դիզել, հարստութիւն հաւաքել», ճիշտ ինչպէս հյ. գանձ-ել. հմմտ. Ամովս Գ. 10. Հռովմ. Բ. 5. որոնց մէջ վրացին ունի ունջեբա, իսկ հայը գանձել։ Զգիտեմ սակայն թէ բառը կապ ու-նի՞ նախորդ ունջ «խորք, յատակ» ձևի հետ. երկուսի միջին կապն է թերևս ներկայաց-նում Վեցօր. «Զցօղ մեղուն քաղեալ և ի խորս մոմակերտ գբոցն յունջս արկեալ համ-բարեալ դնէ». որի մէջ յունջս արկեալ նշա-նակում է «դիզել», բայց ձևով է նախդրիւ հյց. ունջ «խորք» բառի։-Աճ.
Չուբինով համեմատում է հյ. ունջ բառի հետ, բայց անշուշտ հասևանում է ունջ «խորք»։
«մուր, վառարանի մէջ մածուած ձուխը» Ոսկիփ. Մաղաք. աբ. 50. ուրիշ վը-կայութիւն չկայ։
ԳՒՌ (dialectal) Շմ. ունջ, Գոր. Ղրբ. օնջ «մուր, երկաթի ժանգ, սարդոստայն», Հջղ. մունջ «սառռի ոստայն»։ Նոր բառեր են ունջաթա-թախ, ունջակալել, ունջաջուր, ունջոտ, ուն-ջոտացնել, ունջոտել, ունջոտուիլ։ Նոյնից են նաև մնջոտ Երև. «կեղտոտ», մունջկաթ, մուճկաթ Մրղ. Վն. «մուրկաթ, ունջաջուր»։
որպէս ռմկ. ունճ. Մուր. ծուխ մածեալ յորմս վառարանի.
Աղ, եւ ունջ խառնեալ՝ ածէին ընդ քիթսն. (Ոսկիփոր.։)
Զի՞նչ իցէ ունջ եւ սպառուած ամենայնի (ի ներքոյ ջուրց)։ Զցօղ մեղուն քաղեալ, եւ ի խորս մոմակերտ գբոցն յունջս արկեալ համբարեալ դնէ. (Վեցօր.։)
Երեսք ըստ ընջոյ աչացն նստոյ բնաւորեալ։ Սիրտն բազում անցս գնացից ունի, եւ զամենեսեան՝ որ յիւր փոթուածքն են, առ ունջ շնչաբեր երակին բերանաբացեալս ունի. (Նիւս. կազմ.։)
Է՛ ճանապարհ, որ թուի ի մարդկանէ՝ թէ ուղղակի է, բայց կատարումն նորա՝ ունջ դժոխոց. (Համամ առակ.։)
Է ճանապարհ, որ թուի մարդկան, թէ ուղիղ իցեն, բայց կատարած նոցա հայի յունջս դժոխոց. (Լմբ. առակ.։)
Ապականէին զայգին, եւ բրէին, պատառէին բազում ունջս որթոյ։ Ո՞վ են լերինքն այն, զոր դուն ընդ ունջ տանէիր». այսինքն հիմնայատակ առնէիր. (Բուզ. ՟Դ. 8. 54։)
Մարգարիտն ո՞չ գաղտակուրն ծնեալ, ո՞չ իբրեւ ունջ (կամ ունչ) ձեւով յառաջ եկեալ երեւի. (Եպիփ. աւետար.։)
memory, remembrance;
attention;
intelligence, mind, sentiment, sense, instinct;
late;
cf. Յուշիկ;
— եւ ուրուշ, the senses;
— ի կուրծ, attentively, carefully, heedfully;
—ի —ով, with great attention, most attentively, more at leisure, diligently, carefully;
— առնել, առնուլ, ունել, դնել, to pay attention, to be attentive, to have in view, not to lose sight of;
to apply oneself to;
to mind, to take care, to be heedful or cautious, to take good heed, to be on one's guard;
to tend to, to aim at, to seek, to try, to endeavour, to strive;
յ— ածել, առնել, արկանել, to recall to mind, to remember, to remind;
cf. Յիշեցուցանեմ;
յ— գալ, լինել, զ—ով գալ, to bear in mind, to recollect, to call to mind, to remember;
յ—ի ունել, կապել, to preserve in one's memory, to have recollection of, never to forget;
— ի կուրծս առնել, to think, to meditate, to conceive or imagine the design of;
— ի կուրծս արկանել, to take a thing for serious, in earnest;
զ— եւ զուրուշ գրաւել, cf. Մոգեմ;
ընդոստուցանել զ—, to excite the attention;
— ունել յոք, to follow with the eyes;
յ— բերել, cf. Յիշեմ;
յ—ի բերել, to revive, to cause a person recover his breath, to quicken, to rouse;
— ունել, to wait;
բառնել յ—ոյ մտաց, to cause to forget, to put out of one's head;
պրծանիլ յ—ոյ յիշատակաց, to be forgotten;
յ— լինի ինձ, ինձ յ— անկանի, I do remember;
— ի կուրծս անկաւ գրել, the idea struck him to write, he conceived the idea of writing;
— ի կուրծս քաջալերէին զմիմեանս, they incessantly encouraged one another;
չէ ի յ— մտաց, he does not remember;
նմա ընդ յ—ի կապեալ, calling to his memory, reminding him;
— կալ, attention !.
· Calfa
, ի, ո հլ. «միտք, խելք, մտադրու-թեւն, բանականութիւն» Ոսկ. եբր. Սեբեր. Մծբ. Վեցօր. աւելի յաճախ գործածւում է ուշ առնել, ուշ դնել, ուշ ունել, յու ածել ևն ոճերով. սրանից են ուշաբերիլ Ոսկ. մ. և ես-ուշի ուշով Մծբ. ուշակալ, ուշակալու Ոսկ. մ. ա. 17, բ. 26, 28. ուշարար Սեբեր. ուլեղ Իւս. քր. ուշիմ Բ. մկ. է. 17. Փարպ. ապուշ ՍԳր. Սեբեր. Վեցօր. ապշիլ Սղ. ձէ. 16, հգ 20. Ագաթ. Փարպ. ապշեցուցանել Յհ. ժբ. 40, Գծ. ը. 9, 11 (գրուած նաև ափշիլ, յափ-շիլ, ափշուցեալ Անկ. գիրք Նոր կտ. էջ 145). յնախդիրով յուշ Փարպ. որից յուլարար Վե-ցօր. Ոսկ. մ. ա. 1. յուշարարութիւն Ոսկ. մ. գ. 32, յհ. ա. 17, չարայուշ Ոսկ. եբր. Վե-ցօր. ամենայուշ Ոսկ. կող. ա. 529. մշտա-յուշ Պտմ. աղէքս. յերկարայուշ ԱԲ. (յիշել, յիշատակ և լամբուշ բառերի վրայ տե՛ս ա-ռանձին)։ Այստեղ է պատկանում նաև ուռ «անագան» Ագաթ.1 բառը, որ անցած է նախ «ուշառիր» առումից. հմմտ. յուշիկ «հան-դարտ, կամացուկ, յամր» Վրք. հց. Մխ. բժշ. յուշախաղաց «յամրաշարժ» Շիր. Արշ. յու-շահալ «ուշ հալուող» Մխ. բժշ. 125. յուշա-նալ «անագանիլ» Ոսկիփ. յուշ «ուշ» Ոսկիփ. Վստկ. 200. Վրդն. սղ. 310. յուշ յուշ Պի-տառ. (հմմտ. կամաց՝ կամք բառից)։ Նոր բառեր են ուշագնացութիւն, ուշադիր, անու-շադիր, յուշատետր, յուարձան, յուշագիրք ևն։-Արևելեան գրականի մէջ յաճախ զա-նառանութիւն դնելով գործածւում է ուշ «ա-նագան» և ուշք «միտք, ուշադրութիւն»։
= Իրան. uš ձևից. հմմտ. զնդ. [arabic word] uš։ «ուշ, հասկացողութիւն, խելք, միտք», պհլ. [other alphabet] oš=hōs., մանիք. պհլ. [hebrew word] oš= boš (Salemann ЗАH 8, 51) «միտք, բան-իմացութիւն, զգացողութիւն», պազ. hōš «բանականութիւն», պրս. [arabic word] hōš կամ hūs «խելք, միտք, խոհականութիւն», քրդ. hiš «դատողութիւն, միտք». որոնցից կազ-մուած են պհլ. [other alphabet] =մանիք. պհլ. [hebrew word] abīhōs (Salemann ЗАН g 43)=պրս. [arabic word] bē-hos, bī-huš «ա-պուշ, անմիտ, տխմար», պազ. hōsyār «ի-մաստուն, մտացի», պրս. hōšyār «արթուն. սթափ», hōšmand «ուշիմ, մտացի», hōšba «ընդմտատար», քրդ. behiš «խոհեմ, հան-դարտ»։ Իրանեան բառի նախնական նշա-նակութիւնն է «ականջ». այսպէս զնդ. uš «երկու ականջները. 2. հասկացողութիւն, ըմ. բռնողութիւն» (Bartholomae, Altir, Wor-terb. 414, Horn § 1111). ըստ այսմ ուշ դնե բուն նշ. «ականջ դնել» և հյ. ուշ միանում է ռուս. уաи «ականջներ» ձևի հետ։ Աւելի ըն-դարձակ տես Ունկն բառի տակ։-Հիւբշ. 216։
Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ իբր պրս. հիւշ։ ՆՀԲ ուշ «խելք»=պրս. հուջ, ուս (իմա թրօ. [arabic word] us «խոհեմութիւն») ուշ«անագան»=լծ. թրք. իւշէնմէք «տա-տամսիլ», եավաշ «կամաց»։ Bottich, Rudimentā 39, 84 զնդ. uši, պրս. hoš, եբր. [hebrew word] hōzia «գիտուն»։ Նոյն իրանեան ձևերի հետ են դնում Böttich Arica 12, 4, Lag. Urgesch. 54, Müller SWAW 41, 8, Justi. Zendsp. 70, Հիւբշ. KZ 23, 16, Arm. Stud. § 237 ևն։ Հիւնք. ուշ «միտք»=պրս. հուշ, հիւշ, հուս, հպրս. ուշի, թրք. ուս, իսկ յոզիկ (որից ուշ «անագան»)=յն. ησυ-χία «խաղաղութիւն»։ Քիւփէլճան, Բազմ. 1910, 153 երկու իմաստով էլ ոգ>ոյժ արմատից։ Karst, Յուշարձան 422 պրս. hōš բառից, բայց ազդուած թրք. us բա-ռից. 424 յուշ «անագան»=չաղաթ. ja-vaš, yuvaš, ալթայ. yaboš «կակուղ» ևն։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 341 ուշ «անագան» կցում է հյ. շուշել և թրք. իւշէնմէք «ծուլանալ» բառերի հետ։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 457 հաթ. uš. kinun «դիտել, լաւ նայիլ»։ Autran. Sumér. et ind. էջ 131 վերիններին և հյ. բառին է կցում սումեր. [other alphabet] uš «հաս-կացողութիւն»։
ԳՒՌ (dialectal) Ուշ. «միտք» բառն ունին Գոր. Ղրբ. օշ, Ախց. Երև. Կր. ուշք, Ալշ. Մկ. Մշ. Տփ. ուշկ. որից կազմուած են ուշագնաց, ուշա-թափ, ուշաթափուիլ, ուշկալ.-ուշ «անագան» բառն ունին Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Հմ». Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. ուշ, Ասլ. Մրղ. Սլմ. իւշ, Զթ. օշ. որից են ուշանալ, ուշաց-նել, ուշկեկ, ուշկիկ, ուշհասուկ։
Գործ արբեցութեան զուշն յապուշ առնէ։ Ո՛րչափ եւ արբենայք աստուածային բանիւն, զուշն ապուշ ի բաց մերժէք, եւ զաստուածեղէն յիշատակսն ի տեղւոջն տնկէք. (Սեբեր. ՟Թ։)
Ուշ եւ լայնութիւն սրտի։ Համբարձեալ առ արարիչն ամենայնի զուշն. (Փարպ.։)
Անասնոց եւ գազանաց եւ թռչնոց ետ բարս եւ ուշ առ ի պէտս. որոց ուշն զբարսն շարժէ առ ի ներգործութիւն. (Յճխ. ՟Դ։)
Զանհնարին դառնութիւն դժոխոց տարտարոսի ընդ յուշի կապեալ». այսինքն յուշ արարեալ. (Յհ. կթ.։)
Յաղթութեանցն ուշ առնել։ Որում ուշ արարեալ բաղձան։ Այնմ ուշ առնէր։ Ի փախստի ո՞ւշ առնիցես. (Եզնիկ.։ Փարպ.։ Բուզ. ՟Ե. 43։ Սեբեր. ՟Թ։)
Ուշ բլերն առնէր (դիմել ի բլուրն)։ Ուշ նմա արարեալ. (Զենոբ.։)
Ուշ առնէր, անձին հրամայէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ծ՟Դ. 42։)
Ուշ առեալ կարգին ըստ եօթանասնիցն թարգմանութեանն մեկնեսցուք. (Ոսկ. ես.։)
Ո՛ւշ կալ. թէ տիմոթեայ պէտք էին գրոց, ո՞րչափ եւս առաւել մեզ. (Խոսր.։)
Յորժամ ընթեռնուցու աւետարանն, մի՛ կալ ուշ երեւելի գրոյն կամ ընթերցողին, այլ յերկնից բարբառողին. (Ճ. ՟Գ.։)
Իսկ ՈՒՇ Ի ԿՈՒՐԾՍ ԱՆԿԱՆԻԼ, կամ ԱՌՆԵԼ. տե՛ս ի բառն ԿՈՒՐԾՔ։
ԶՈՒՇՈՎ կամ ՅՈՒՇ ԳԱԼ. Յինքն գալ. ուշաբերիլ. զգաստանալ. յիշել. ի միտ առնուլ.
Զուշով եկեալ առ ժամայն՝ ասաց. (Եպիփ. թաղմ.։)
Հայելովն (տեառն պետրոս) յուշ գայ ի հաւուն ձայնն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
ՅՈ՛ՒՇ. (առանց բայի) Տե՛ս ի տառն Յ։
Յուշ առնէր զօրականացն։ Յուշ եւս առնէր նոցա։ Յուշ առնէր նմա զամենայն բանս ատենին։ (Եղիշ.։)
Զիւրեանց փրկութիւնն յուշ առնէ։ Յուշ առնէ նոցա սակս բազմապատիկ շնորհացն աստուծոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Զդատաստանէն յուշ արար, եւ զկտակէ յուշ առնէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 24։)
Յուշ տայ առնել նոցա Էն անուամբ, թէ ի սկզբանէ աստուած հարց նոցա է. (Արշ.։)
Զհանդերձեալ սոսկալի դատաստանն յուշ բերիցէ։ Ի յուշ բերեալ զոր ի քեզ անճառելի բարեմասնութիւնք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։ Նար. ՟Խ՟Ը։)
Յուշ լիցի քեզ որդեակ հոգէխառն սնունդն. յուշ լիցին քեզ հալածանք իմ եւ քո ի միասին. (Ագաթ.։)
Զամենայն զուշով ածեալ՝ ասէր, յիշեցի զաւուրսն զառաջինս։ Զուշով ածեալ զխրատ ամբարշտին՝ որ բերանով օձին. (Եպիփ. ծն.։)
ՈՒՇ ԱՌՆԵԼ. ՈՒՇ ԱՌՆՈՒԼ. ՈՒՇ ՈՒՆԵԼ. ՈՒՇ ԴՆԵԼ. προσέχω (յորմէ պռօսխումէն). attendo σκοπέω speculor, observo σπουδάζω studeo ἁκριβόω diligentiam adhibeo συνέρχομαι congredior եւ այլն. Յառել զմիտս. միտ դնել. փոյթ ունել. գուն գործել. նկատել, եւ նկրտիլ. դէտակն ունել. դիտել. հայել զգուշութեամբ. զգոյշ լինել. խելք տալ, աղէկ նայիլ. ետեւէ ինկնալ, ջանալ, զգուշանալ.
ՅՈՒՇ ԱՌՆԵԼ. ՅՈՒՇ ԱՐԿԱՆԵԼ. ὐπομνάω, ὐπομιμνήσκω, -ομαι in memoriam revoco, commemoro, praemoneo. Յիշեցուցանել. ազդ առնել. յիշեցնել, միտքը ձգել. տե՛ս եւ ՅՈՒՇԻ ԿԱՊԵԼ ի բառն ՈՒՇ։
candlestick;
cf. Վառարան.
· Calfa
«աշտանակ կամ վառարան, հրա-րան». մէկ անգամ ունի Գր. սքանչ. կուս.։
Karst, Յուշարձան 408 սումեր. u։ «տաքութիւն, այրել, կրակ» բառի հետ։
Աշտանակ կամ վառարան. հրարան. տե՛ս եւ ՈՒՌԿԱՆՈՍ.
belly, paunch;
womb, uterus, matrix;
պտուղ —ի, fruit of the womb, child;
հերձումն —ի, gastrotomy;
կարան —ի, gastroraphy;
կերակուր —ի, belly-timber;
յագուրդ —ի, bellyful;
ծառայ —ի, gastrolater, fond of one's belly, dainty;
կաղ յ—է մօր իւրոյ, born-lame, lame from the womb;
խճողել զ—, to cram or stuff one's belly or guts, to glut oneself;
գնալ ի վերայ —ի, to go upon its belly, to crawl along;
անկանել ի վերայ —ի, to fall down flat on the face;
աստուածացուցանել զ—ն, to make a god of the belly;
որոց աստուած —ն իւրեանց, whose God is their belly;
ցաւէ — իմ, my stomach aches.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ՝ կազմուած -այն մաս. նիկով՝ հնխ. qrop-արմատից. սրա հետ հմմտ. հոռ. hrêf, rēf «փոր, փոքրափոր, արգանդ», ֆրանք. ref «փոր», անգսք. hrif «փոր, փորոտիք, արգանդ, ստամոքս», միռլ. crī «մարմին», լտ. corpus «մարմին», յն. οραπίς «ստոծանի, սիրտ, հոգի», սանս. [hebrew word] krp «երևոյթ, գեղեցկութիւն», զնդ. [other alphabet] a kəhrpa (ուղ. kerefs) «կերպարանք, մար-մին», պհլ. [arabic word] ︎ kerp «մարմին, ձև, կերպ» (որից փոխառութեամբ հյ. կերպ. տե՛ս այս բառը)։ Սրանք ցոյց են տալիս հնխ. qrp-qrep-նախաձևերը. հայերէնը ներկայացնում է միջին ձայնդարձը՝ qrop-, ուր q նախա-ձայնը կորած է, իսկ բառասկզբի ր ստացել է իր յաւելուած ձայնաւորը, որ յաջորդ ո-ի պատճառով դարձել է այստեղ ո (Pokorny 1, 486, Walde 194, Ernout-Meillet 214 Boisacq 809)։
ՆՀԲ «որով այն, զի նովաւ կեայ եամ ծնանի կենդանին»։ Տէրվ. Նախալ. 106 կցում է սանս. ulva, լտ. volva, vulv4 հոմանիշներին։ Մառ ЗВО 5, 319 և Արաքս 1890 Ա. 112 զնդ. uduϑwarə «փոր» բառի հետ՝ իբր *որոհվայն։ Bug-ge, Btrg. 26 և KZ 32, 2 համեմատում է սանս. gárbhas, զնդ. garewa, յն. δελφύς, δολφός «փոր, արգանդ» բառերի հետ, -այն համարելով մասնիկ, իսկ վ դնելով bh-ից։ Նոյնը կրկնում է Johans-son BВ 18 (1892), 22։ Հիւնք. էջ 202 դնում է լտ. vigor բառից կորով, որից կորովի, որից գորով, որից անագորոյն և որովայն. իսկ էջ 348 որովայն դնում է արմատ, որից գորով, որից կորով։ Bartholomae IF 5, 228 մերժում է զնդ. uruϑware «փոր» բառի հետ համեմա-տութիւնը։ Patrubány SA 2, 277 և Բա. նաս. 1902, 151 հնխ. srp «սողալ» ար-մատից, հմմտ. սանս. sarpati, լտ. serpo ևն. հայ բառի հին նշանակութիւնն էր «սոռառող»։ Pedersen, Յուց. դեր. 37, 40 ով և այն մասնիկներով՝ որ<իւր ար-մատից, իբր «իւր անձն». արմատի հա-մար հմմտ. որ-եար, մասնիկների հա-մար էլ հմմտ. հոլ-ով, ուն-այն։ Նոյն, Հայ. դր. լեզ. 90 հսլ. atroba «փոր» բա-ռի հետ է կցում։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 22։ Karst, Յուշարձան 406 սումեր. murub «փոր». Persson IF 35, 211 յն. ὄρύα «աղիք». լտ. arvīna «ճարպ», հոմեր. ούρός «փոս», լիթ. urvas «խոռոչ, ծակ» ռա-ռերին ցեղակից։ Pokorny 1, 182 հնխ. oreu «աղիք» ձևի տակ յիշում է այս մեկնութիւնը, բայց առաւելութիւն է տալիս Lidén-ի մեկնութեան։ ՈՐՈՏ «ամպերի գոռգոռոցը» Զքր. կթ. ք. հց. Յայսմ. որից որոտալ ՍԳր. Ագաթ. ոտաձայն Եղիշ. որոտընդոստ Ագաթ. Եփր.
Զոր կինն այն որոշեաց (զերանութիւնն), եւ ետ միում որովայնի, առ զնա տէրն մեր, եւ եդ ի վերայ ամենայն որովայնից. (Իգն.։)
Ծառայք որովայնի, եւ որոց ընդ որովայնիւ. (Ածաբ. աղք.։)
eight;
ութիցս քսան, eightscore;
յամի տեառն հազար — հարիւր եօթանասուն եւ —, in the year of our Lord eighteen hundred and seventy eight.
· Calfa
, ի հլ. «ութը» ՍԳր. որից ութամեան կամ ութեմեան Գծ. թ. 33. ութերորդ ՍԳր. ութուտասն կամ ութևտասն ՍԳր. ութօրեայ Ան ժե. 12 ևն. լետնաբար՝ եօթն, ինն, տասն բառերի նմանութեամբ ձևացած է ութն Տօ-նակ. որից աշխ. ութը և ածանցման մէջ՝ ութներորդ, ութնամեայ ևն։
-Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ok'tō ձևից, որի երկակին է ok'tou. ցեղակիցներն են՝ սանս. [other alphabet] ašlá, [other alphabet] aštáu, զնդ. ❇» ášta, պհլ. [arabic word] htšt, պրս. [arabic word] hašt, քրդ. hešt, աֆղան. ata, օսս. ast', թո-խար. okat, քուչ. okt, յն. ὄϰτώ (որից գնչ. octo, ofto, ochto, hto), լտ. octō, իտալ. otto. ֆրանս. huit, հիռլ. ocht, կիմր. wyth, ն. կորն. eath, բրըտ. eiz, հհիւս. átta, անգսք. eahta, անգլ. eight, գոթ. ahtau, հբգ. ahto, մբգ. ahte, գերմ. acht, հոլլ. acht, լիթ. astuni լեթթ. astuóni, հսլ. osmi, ռուս. воcемь, ալբան. tete ևն. բոլորն էլ «ութ» նշանակութեամբ (Pokorny 1, 172, Walde 536, Boisacq 696, Trautmann 15, Ernout-Meillet 663 Kluge 5, Horn § 1095)։ Հնխ. ok'tōu լինելով երկակի, հետևում է թէ հընդ-եւրոպացոց հաշուարկութիւնը չորսի վրայ էր. հաշւում էին իւրաքանչիւր ձեռքի չորս մա-տերը՝ առանց բթամատի։ Սրանից էլ հե-տևցնում են ոմանք՝ որ ok'tōu բառը ծառում է ak-«սուր, ծայր» արմատից, իբր թէ ձեռ-քի մատների սուր ծայրերն ի նկատի առնե-լով, բայց այս բացատրութիւնը այլևս ըն-ռունելի չի համարւում։ Հայերէնի մէջ հնխ. ok'to ձևը հնխ. septm «եօթը» բառի նմա-նողութեամբ դարձել է (դեռ նախահայ շըր-ջանում) optō, որից յառաջացել է հյ. ութ (հմմտ. svoрno>քուն, opi>ու «և» ևն)։ Նոյնպիսի ձևափոխութիւն են կրել նաև ել. όրτώ և ռում. opt «ութ»։-Հիւբշ. էջ 483։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Մկ. Շմ. Վն. ութ, Ալշ. ութ (սեռ. ուտի), Մշ. ութ (ըստ Բէնսէի՝ ուտ, ևեռ. ուդ'ի), Ջղ. ութն, Ախց. Զթ. Խրբ. Կր. Հմշ. Հճ. Ննխ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. ո՛ւթը, Պլ. ո՛ւթը, ո՛ւթու, Սլմ. ո՛ւթթը, Տիգ. ո՛ւթթը, ո՛ւթթէ, Մրղ. ո՛ւթթա, Անտ. էօ՜թը, Սվեդ. էօթթը, Ասլ. ի՛ւթը՝, Ագլ. Գոր. Ղրբ. օթ։ Նոր ռառեր են ութանոց, ութնաչք, ութնում, ութ-օրէնք, ութուց «գութանի չորրորդ լուծը»։
Ութիւն զհանդերձեալ ուրախութիւնն նշանակելով. (Պիտառ.։)
Քառասուն թիւգ ի հինգ ութից աւարտի. (Արիստակ. մկրտ.։)
Եօթն՝ աստեացս (նշանակ), եւ ութն՝ ապառնւոյն. (Տօնակ.։)
(յօդիւ, Ութն) որ եւ յն. լտ. օգթօ՛, օ՛գթօ. ὁκτώ octo. Կրկին քառեակ. չորիցս երկու. ութը.
vow;
wish, desire, prayer;
compact, covenant, agreement;
alliance, pact, treaty;
order, congregation, community;
clergy, churchmen;
pilgrimage;
— աղի, everlasting covenant;
—ք եւ դաշինք, conditional promise, alliance;
մատեան —ի, Holy Writ, the Bible;
տապանակ —ի, the ark of the Covenant;
հին եւ նոր —, the Old and the New Testaments;
— հաւատացելոց, Christians;
— եկեղեցւոյ, մանկունք —ի, clergy;
— կանանց, nunnery;
—ի տեղիք, holy places, sanctuaries, relics;
պարզ, հրապարակական, անլուծանելի —, simple, solemn, indissoluble vow;
անխորհուրդ, անխոհեմ —, indiscreet, imprudent vow;
— դնել, to make a vow, vows;
— դնել ողջախոհութեան, to make a vow of chastity;
—ս կռել հրապարակաւ, to make a solemn treaty;
— դնել or յ— մտանել ընդ ումեք, to make a treaty, or an alliance with any one, to be in treaty for;
կնքել — հաշտութեան, — հաստատութեան առնել, to make peace;
կալ յ—ին, to remain faithful to one's vow;
կատարել զ—ն, to accomplish one's vow;
անցանել զ—իւ, ջրել զ—ն, ապախտ առնել զ— իւր, to break or violate one's vow;
տնօրինել զ—ն, to dispense with or exempt from a vow;
—իւք խնդրել, to desire ardently, to long for eagerly;
երթալ յ—ս, to go on a pilgrimage;
զ—ս իմ կատարեցից, I will accomplish my vow.
· Calfa
, ի հլ. «հաստատ խօսք, հաստատ առաջադրութիւն, դաշն, իրար մէջ կապուած պայման» ՍԳր. Եփր. համաբ. 187. «վանք. 38-488
Հներից Համամ. քեր. 268 հանում է ուխ (1) նախդիրից։ ՆՀԲ «լծ. այլազս. ագթ, ահթ, ուհտէ, ուհտէթ, վատ, վա-նիէթ, լն. էւխի՛, որ և աղօթք, լտ. pactum»։ Peterm. 21, 27 լտ. nactum։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, 447 փոխառեալ է դնում լտ. pactum բառից։ Lag. Urgesch. 343 զնդ. aoxta. սանս. ukta։ Riggs, Քերակ. 1856, էջ 60 ա-ռաբ. ahd բառի հետ։ Պատկ. Изсльа. էջ 9 զնդ. uxta և սանս. ukta։-Spiegel. Huzw. Gram. 191 զնդ. uxti։ Müller SWAW 42, 255 և 44, 565 զնդ. uxti, սանս. ukti։ Justi, Zendsp. 60 զնդ. uxti ձևի տակ։ Հիւբշ. KZ 23, 403 փոխառ-եալ զնդ. uxti-ից։ Տէրվ. Նախալ. 105 համեմատելով զնդ. uxti և սանս. ukti ձևերի հետ՝ չի կարծում թէ բնիկ է։ Հիւնք. արաբ. ուհտէ, ահտ։ Մ. Ս. Դա-ւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 գոթ. aiths, հիռլ. oeth, հ. բրըտ. ut «ուխտ» ռառե-րի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ (Այս ձևերը նոյն են ռեոմ. eid. հոլլ. eed, անգլ. oath ևն հոմանիշների հետ, որոնց նախնական նշանակութիւնն է ըստ Kluge I11 «գնացք, երթ» և ծագում են հնխ. i «եր-
ԳՒՌ (dialectal) Առլ. Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Մկ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Սլմ. Վն. Տփ. ուխտ, Ջղ. գուխտ, Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Պլ. Սեբ. Տիգ. ուխդ, Ակն. յգ. ըխդիւնաք, Սչ. ուխդ՝, Ռ. ուխթ, Ասլ. իւխդ, իւխ*, Գոր. Ղրբ. օխտ։-Նոր բառեր են ուխտական, ուխտամասիկ, ուխտատեղ, ուխտունաք, ուխտանալ։-Թոռ. քախօս հայոց մէջ՝ Ատն. ուխտ «մի տեսակ հաց»։
(լծ. այլազգ՛՛. ագթ. ահթ. ուհտէ. ուհտէն, վատ, վասիէթ. յն. էւխի՛ . որ եւ աղօթք. լտ. բա՛քդում ). Խոստումն հաստատուն. խօսք հաւատարիմ իբր երգմամբ չափ. առաջադրութիւն. դաշն. եւ Տենչ եւ փափաք սրտի. աղերս եւ պաղատանք ի սրտէ. եւ Իրն ուխտեալ, նուէր.
Ուխտեաց յակոբ ուխտ։ Օծեր ինձ զարձանն, եւ եդիր ուխտս։ Յուխտ քո։ Ընծայից եւ ուխտից ձերոց։ Մեծ ինչ ուխտս ուխտեսցէ սրբել զսրբութիւն տեառն։ Զամենայն աւուրս ուխտին իւրոյ սուրբ կացցէ տեառն։ Զուխտս իմ կատարեցից։ Ուխտս դի՛ք, եւ կատարեցէ՛ք։ Կատարեա՛ բարձրելոյն զուխտս քո։ Տաց քեզ զուխտս իմ, զոր խոստացան քեզ շրթունք իմ։ Ուխտք (կամ աղօթք) ուղղոց ընդունելի են նմա։ Զի՛ ո՛րդեակ ուխտից (այսինքն աղօթից) իմոց։ Ուխտիւք խնդրէի.եւ այլն։
Քանզի պահեցէք դուք զուխտս եւ զդաշինս՝ զոր ընդ մեզ եդիք։ Վասն ուխտիցն հաշտութեան։ Ստութիւն ինչ մտցէ ի դաշինս անդր, եւ ուխտքն եղիցին տարապարտուց։ Ե՛կ ո՛ւխտ դիցուք առ միմեանս, եւ դաշինս կռեսցուք։ Ուխտ եդեալ էր հրէից, եթէ ոք եւ այլն։ Եդին երկոքին ուխտ ընդ միմեանս. եւ այլն։ cf. ԱՂ. cf. ԱՂ ՈՒԽՏի, cf. ՈՒԽՏ ԱՂԻ։
ՈՒԽՏ եկեղեցւոյ. Միաբանութիւն քրիստոսական ժողովոյ. մանաւանդ Ժողով ժառանգաւորաց, կամ վիճակաւորաց, գղերք. κλῆρος clerus եւ այլն.
Պարսպեալ պահեա՛ զուխտս հաւատացելոց։ Էին նոքա ի սուրբ ուխտին առաքինութեան։ Իմացուցանէր վասն ուխտին քրիստոնէութեան. (Շար.։ Եղիշ. ՟Դ։)
Եպիսկոպոսն ասէ ցժողովուրդն, եւ ցուխտն։ Էառ ընդ իւր զուխտ եկեղեցւոյն։ Ուխտի մանկունք. (Սոկր. ՟Է. 20։ ՃՃ. եւ այլն։)
Կրօնաւոր՝ որ առեալ է զկրօնս սրբութեան, եւ տեղափոխ լինի յուխտէ յուխտ, արգելեալ լիցի. (Կանոն.։)
ՈՒԽՏ աստուծոյ առ մարդիկ. որ եւ ԿՏԱԿ. Կտակարան՝ հին եւ նոր. διαθήκη foedus, (-deris), testamentum.
ՈՒԽՏ մարդոյ առ աստուած. εὑχή votum, oratio, preces ὐπόσχεσις promissio.
reconciled;
propitious, favourable, friendly, kind, kindly, benevolent;
— առնել, to conciliate, to reconcile;
to render propitious, to propitiate;
— լինել, to be reconciled;
to be propitious, favourable.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «խաղաղասէր. հեզ, բարեսիրտ, ներող» Բ. մակ. ը. 29, ժ. 26, Ոսկ. եբր. ժդ. և յհ. ա. 7. որից հաշտել «հաշտեցնել» ՍԳր. Ոսկ. եբր. լա. հաշտիլ, հաշտեցուցանել ՍԳր. հաշտեցուցիչ Ագաթ. հաշտութիւն ՍԳր. Եզն. հաշտարան Փիլ. ել. հաշտարար Յհ. իմ. Յճխ. արագահաշտ Յայսմ. դիւրահաշտ Պղատ. օ-րին. ընկերհաշտիք Ոսկ. փիլիպ. (իսկ հաշ-տիլ արևու տես հաշ)։
= Պհլ. *āšt «հաշտ, խաղաղ» բառից, որ թէև չէ աւանդուած, բայց ունինք զնդ. axšti-պհլ. aštih, պրս. [arabic word] āštī, բոլորն էլ «հաշտութիւն, խաղաղութիւն» նշանակու-թեամբ. սրանց հետ նոյն են նաև քրդ. aš ki. rin «բարկացած մէկին խաղաղել, բարկու-թիւնը իջեցնել», aš e «խաղաղած է», ne as e «խաղաղած չէ»։ Հայերէնի մէջ հ յաւելուած է։-Հիւբշ. 179, 513։
ԳՒՌ (dialectal) Առանձին ունինք Ալշ. Մշ. հաշտ (յատկապէս հաշտ ու բարիշ դարձուածի մէջ. ուր բարիշ=թրք. barəš-maq կրկնութիւնն է հյ. հոմանիշի). բայական ձևով Կր. Տփ. հաշ-տվիլ, Երև. հաշտվէլ, Սչ. հաշդըվել, Սեբ. հաշդիլ, Ղրբ. հmշտըվիլ, Սվեդ. հիշարվիլ, Ջղ. խաշտել, խաշտվել, Սլմ. խmշտըվել։
Նախատինք եղեւ հզօրին եւ հաշտ բարեկամին. (Համամ առակ.։)
Աղաչէին հաշտ լինել ընդ ծառայս իւր. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 29։)
Զաստուած հաշտ գոլ որոց ի յերկրիս առ ի յընտանւոյ իւրմէ բարերարութենէ. (Դիոն. եկեղ.։)
Զաստուած հաշտ առնիցեմք աղօթիւք։ Զաստուած ընդ քեզ հաշտ առնիցես (յն. (ունիցիս). Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Դ։)
cut, cutting, section;
fraction, fragment, morsel, piece;
corn, grain;
*one, one only;
—ս առնել ճանապարհաց, to rob, to take to the highway.
· Calfa
, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «կտրե-լը, հատուած, կտոր» Երեմ. խզ. 20. Եղիշ. հոգ. «մէկ հատիկ սերմ, ունդ, մանաւանդ ցորենի կամ ուրիշ հացաբոյսի» ՍԳր. Եւագր. «վերջ, ծայր» Օրբել. ողբ. է. որից հատանել «կտրել, կրճատել, վերջացնել, պակասեցնել, ճեղքել, որոշել, սահմանել, մետաղ հանել կամ հանք փորել, լոյս ցոլանալ, դրամ կրա-րել ևն» ՍԳր. Մծբ Ոսկ. Եւս. պտմ. Սեբեր. Եզն. հատուցանել «վճարել, վրէժը լուծել ևն» ՍԳր. Ոսկ հատուցումն ՍԳր. Ագաթ. վարձա-հատոյց Կորիւն. ստնահատոյց Ոսկ. ես. հա-տեա «մալեալ» Ղևտ. իբ. 24. հատած Եւս. պտմ. հատուած Ագաթ. Եւս. քր. հատոր բսուր, սաստիկ» ՍԳր. Ոսկ. հատակոտոր Ոսկ. Եփր. մն. հատահարց «հատիկներով հմայող» Ոսկ. բ. տիմ. ը. և տիտ. հատա-վաճառ «լումայափոխ» ՍԳր. հատիկ «սերմ» Լմբ. սղ. «խաշած ցորենով պատռաստուած մի ուտելիք» Սմբ. դատ. 60. հատիճ «կուտ» Անյ. ստորոգ. (>Ջղ. խատիճ «կուտ ձմե-րուկի» ևն). հատոր Մաղաք. բ. 15. հատկլիլ (գրուած նաև յատկլիլ) «հեկեկալ» Յհ. կթ. 309, Լաստ. ժզ. հատուկտոր, հատուածական, հատուածակողմ, հատորաւոր (նոր բառեր) ևն։-Շատ անգամ պատահում է բարդու-թեանց վերջը. ինչ. անհատ Եզն. թանահատ Եփր. պհ. Մանդ. վիմահատ Սեբեր. նորա-հատ Պղատ. տիմ. երկաթահատ Ոսկ. մ, բ. 18. դահեկանահատ Մխ. դտ. դեղահատ Կա-նոն. գանձահատ Ոսկ. յհ. թ. 12. Բուզ. գե-րեօմանահատ Ոսկ. յհ. բ. 39. գարեհատ Շիր. գինեհատ Եփր. պհ. Մանդ. թաթահատ Եփր. դտ. կապարահատ Բուզ. նոյնից՝ ճ ձայնի կրճատմամբ և այս պատճառով էլ լօ-դակապի տեղիք չմնալով՝ ձևացել է -ատ (մասնիկը). հմմտ. ձեռնատ կանոն. ակնատ «աչքը վնասուած» Ոսկ. հռովմ. 295. ակա-նատ Վրք. հց. ականջատ Ղևտ. իա. 18, իբ. 23 հերատ Բժշ. միջատ Վեցօր. փալտատ ՍԳր. կտաւատ Մխ. առակ. կառափնատ Բ. մակ. դ. 42. գունատ Ոսկ. եբր. բազատ ՍԳը Բուզ. խրամատ Բ. թագ. ե. 20. Եփր. դտ. և սրանցից՝ հերատուկ Ոսկ. մ. բ. 23. խրամա-տել ՍԳր. Ագաթ. ծայրատել Մամիկ. Յհ. կթ գլխատել Մտթ. ժդ. 10. Ղկ. թ. 9. Եւս. քր. ապատել Փիլ. նխ. քարատել «քարը տաշել, կոփել» Տիմոթ. կուզ, էջ 44, 45, 46, 47. տա-րատել «բաժանել» Տիմոթ. կուզ 261 ևն։-Ջանազան նախդիրներով կազմուած ձևեր են՝ ՉԱՏ «առանձին, զատուած, մեկուսի, հեռու» (իբր զ-հատ) Եզն. Սեբեր. Եփր. բ. կոր. որից նել, անջրպետել» ՍԳր. Եզն. Կոչ. զատուցա-նել ՍԳր. Եզն. զատչիլ Խոր. Եղիշ. զատագոյն «հեռագոյն» Փարպ. զատական Սեռեռ. ոտն-զատոյց Եփր. պհ. 169.-ԸՆԴՀԱՏ «տարբեր» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. Բուզ. որից ընդհա-տութիւն Փիլ. ընդհատումն Փիլ. ընդհատել (նոր բառ), անընդհատ Փիլ. Պիտ. ևն.-ՆՀԱՏ (կազմուած ն նախդիրով) «պակաս, թերի» Տիմոթ. կուզ, էջ 106, 160, 297, 179. որից աննհատաբար «աննուազաբար» Տիմոթ. կուզ, էջ 69։-Արմատի երկրորդ ձևն է յատ, որից յատանել, յատոց, յատուկ ևն, որի վը-րայ տե՛ս վարը առանձին։
ՆՀԲ հատ բառի հետ համեմատում է այլազգ. քէթ, քէս (իմա՛ արաբ. qat' և թրք. kes «կտրել»), իսկ հատուզումն ձևի հետ լծ. է դնում թրք. հէտիյէ «նու-էր»։ Böttich. Arica 41 և Wurzelforsch d6 sad արմատից. հմմտ. սանս. sasya։ Lag. Urgesch. 408 լտ. caedo, cado «կտրել, ջարդել»։ Müller BvS 5, 138 սանս. çatayāmi և օսս. sattyn. իսկ SWAW 84 (1877), էջ 228 օւս. fadun «ճեղքել»։ Տէրվ. Մասիս 1882 յունիս 2 լծ. յատանել։ Հիւբշ. Arm Stud 38 faϑun? Մառ. ЗВО 5, 320 զնդ. dāta-«ատամ» բառի հետ։ Հիւնք. հօտ բառից։ Հիւբշ. Arm. Gram. 464 աւելի մանրա-մասնելով խնդիրը՝ համեմատում է օսս. fadun (fādun) «ճեղքել» և բելուճ. pa-taγ «կտրել, ծայրատել, կրճատել» բա-ռերի հետ. բայց այս համեմատութիւնը անապահով է գտնում, որովհետև լի-շեալ բառերը ծագում են հնխ. pat-ար-մատից, մինչդեռ հայերէնը ենթադրել է տալիս հնխ. pad-արմատը. սակայն հնխ. pat-և pad-կարող էին իրար փո-խանակել։ Սրմագաշեան, Արմէնիա սում. hat «այգիները բաժանող ճանա-պարհները»։ Jensen, Hitt. u. Arm. 4. 63, 78, 130 և ՀԱ 1904, 184 հաթ. ht, xt, hat, hato հոմանիշների հետ։ Meil-let, Բանաս. 1900, 104 յն. σxεδαννυμι, ϰεδάννυμι «ցրուել, խորտակել» բառի-ռերի հետ՝ հնխ. kd-արմատից։ Karst, Յուշարձան 421, 428 թթր. at, ay «բա-
ժանել», ույգ. atin «ուրիշ, տարբեր», atirmak «բաժանել, ջոկել», չաղաթ. օսմ. áyirmaq «բաժանել», Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 233 զնդ. hāiti, պհլ. ha «գլուխ, բաժանմունք, հատուած» բա-ռից է դնում հատանել բայը, իսկ հատ, հատին=պհլ. hadīh, արաբ. [arabic word] ahad «մէև»։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] hatv «ոտքով կոխելով կոտրել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 954), [arabic word] haδ «իսկոյն կտրել» (անդ՝ Ա. 67), [arabic word] haδδ «ամբողջապէս կտրել» (Ա. 224)։ Աճառ. Նորք 1925, ❇ 5, էջ 393 յիշում է կամիս. hatt հոմանիշը։ Մար-գարեան, ժամանակ 1927 օգ. 3 ատել բայի հետ։ 713 և 1899, 798, Յուշարձան 329բ)։-Տե՛ս և ցախ բառի տակ (ցաքատ)։
Այր մի աւազակ, որ զուգէգնացս հատանէր, ճանապարհաց հատս առնէր. (Եղիշ. ի չարչարանս.։)
Խառնուրդք հատին (ի զանգուած հացի) զազգաց միանալն ի քրիստոս նշանակէ. (Տօնակ.։)
Կանոն օրհնութեան հատի պատարագի։ Օրհնեա՛ զսեղանս զայս, եւ զառաջիկայ հատս եւ զգինիս։ Օրհնութիւն հատի մարտիրոսաց. (Մաշտ.։)
plain, flat, even, level;
polished, smooth;
uniform, alike, equal;
unitedly;
evenly, plainly;
— հաւասար, on a level with, even with;
— եւ ուղիղ հասակ, fine-shaped, of a fine stature or figure;
— առնել, to level, to smooth;
to facilitate;
եղիցին առապարքն ի — ճանապարհս, the rough places shall be made smooth.
· Calfa
, ի հլ. «տափակ, ողորկ, դուրան, գետնի հաւասար, ուղիղ կերպով» ՍԳր. Ոսկ. ես. և մ. բ. I1. որից հարթել «դուրել, ողոր-կել, գետնին հաւասարել» Ես. խե. 2. Դատ. ե. 22. Ագաթ. Ոսկ. ա. կոր. «յապաւել, ծայ-րից կտրել (թև, մազ, միրուս)» Արծր. Ոս-կիփ. Յայսմ. անհարթ Եզն. հարթութիւն Բար. է. 7. անհարթութիւն Ոսկ. մ. ա. 15. Եփես. բ. տիմ. հարթայատակ Բ. մակ. թ. 14. ժդ. 33. հարթարդակ Պիտ. կամ հար-թարտակ Շիր. 38. հարթիկ պահել «լաւ պա-հել (պասը)» Մանդ. էջ 208=Մանդ. սիր. 13 միահարթ Վեցօր. դաշտահարթ Ճառընտ. երկնահարթ ԱԲ. սարահարթ Փարպ. հար-թավայր, հարթաքանդակ, հարթակար, հար-թաչափութիւն (նոր բառեր) ևն։ Արմատը գրուած է նաև խարթ Կնիք հաւ. էջ 77։-Նոր իմաստ է ստացել Նեմես. 66. «Բնաւորեցան հարթքն ի միոջէ ի միջնորդութենէ շարակա-յիլ. այսինքն ի համեմատութէնէ. իսկ հաս-ռատունքն՝ յերկուց միջնորդութեանց»։
ՆՀԲ թուի արդ (յարդարուն) բառին կցել։ Windisch. 12, 22 սնս. prthu։ Lag. Urgesch. 299, Müller SWAW 38 579, 583, Justi, Zendsp. 191 բ. ևն սանս. prthu, զնդ. pərəϑu, յն. πλατός «լայն»։ Thomaschek Deutsrhe I itteraturzeit 1883. սեպտ. 8, էջ 1254 մեր բառի հետ է համեմատում վրաց. փարթո «լայն, ընդարձակ», մինգ. ֆարթօ, լազ. partho, ինգիլ. fart'oys «ընդարձակ», որոնք պատահական է համարում Հիւբշ. 397։
Այս բառերը, որ սանս. prthu ևն ձևե-րի հետ նշանակութեամբ և հնչմամբ նոյն լինելով՝ հնդևրոպական պէտք է լինեն, կարող են իրանականից և կամ մի ուրիշ հնդևրոպական լեզուից փո-խառեալ լինել։ Հիւնք. արդ բառից, Karst, Յուշարձան 421 լտ. porio, գերմ. Furt, յն. πέρας «ծայր», թաթտր. yor, yur, yur «քայլել, երթալ» բառերի հետւ Մառ ИАН 1926, 107 նոյն ընդ արդ-ար։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 102 հբո. furben «մաքրել», մբգ. vurbe «մաք-րում», յն. πρέπω «երևիլ», հյ. երևիլ, հիռլ. richt «ձև, կերպարանք», կիմր. rhith «երևոյթ» բառերի հետ հնխ. prep. արմատից. հյ. հարթ<հնխ. prp-to-։
ԳՒՌ (dialectal) Այս արմատից են հարթարար Ղրդ. «խարաբուզ. 2. բողկի քերիչ», հարթել Արբ. «ծառի ճիւղերը յօտել», Կր. «բուրդը խու-զել», հարթուած Ղրբ. «շփացած, լիրբ»։
Եղիցին առապարքն ի հարթ ճանապարհս. (Ղկ. ՟Գ. 5։)
Ճանապարհակից լինէր, առաջի նորա հարթ առնէր. (Ճ. ՟Գ.։)
Եղջերու ի հարթոջ ոչ կարէ հարկանել. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Թ։)
Ի մարդկայնոցս ոչինչ հաստատուն եւ ոչ հարթ։ Ունելով հարթ իմն յաստուծոյ (կամ առ աստուծոյ) ամենեւին, որ թուի մեզ անհարթ. (Ածաբ. աղք.։)
Հարթ եւ ուղիղ հասակաւ, վայելուչ եւ պայծառ երեսօք. (Արծր. ՟Ե. 11։)
Խոնարհութիւն սրտի, եւ առողջութիւն հաւատոց, եւ ի սգաւորութիւն հարթ Բրս. (ճգն.։)
Հարթ հաւասար ամենեցուն ծագէ զնշոյլս իւրոյ ճառագայթիցն. (Նանայ.։)
Ոչ երբէք հարթ ընթանայ երիվար։ Ի հարթ տարածման գետնի։ Դիմադրութիւնն ի հակառակացն հարթ պահեալ. (Նար. ՟Ծ՟Դ. ՟Ձ՟Ե. ՟Ձ՟Զ։)
hundred;
cent;
տասն առ —, ten per cent.
· Calfa
, ո հլ. (գրուած նաև հարևր՝ որ հնագոյն ձևն է) «100» ՍԳր. միջին հ։ հա-րոյր Անսիզք 93. որից հարիւրատր ՍԳր. Եւս. քր. հարիւրապետ ՍԳր. հարիւրամեայ Կոչ. հարիւրամեան ՍԳր. հարիւրերորդ Բ. մակ. ա. 1Ո. հարիւրորդ ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 3. բարդու-թեանց վերջում՝ երեքհարիւր, չորեքհարիւր ևն. բայց նաև երիւր կամ արիւր ձևով. այս. պէս՝ երկերիւր «200» ՍԳր. երեքարիւր «300» Բ. Ռառ. եռ. 18. Եւս. քր. երերիւր «300» ԱԲ. (ըստ այսմ էլ ՀՀԲ և ՆՀԲ յիշում են անկախ երիւր ձևը). հարիւրամեակ, երկհարիւրամ-եակ (նոր բառեր) ևն։
Peterm. 158 դնում է եր արմատից սրա յոգնակին է երեր «մէկեր, բա-զումք», որ դարձել է յետոյ հարիւր. այս եր ձևից է նաև երր=երեք։ Boрp, Abhnd. d. Ak. d. Wiss. zu Beriin 1846, 297 համարում է *հատ-իւր ձևից, ուր -իւր մասնիկ է, իսկ հատ=սանս. çata, պրս. sad «հարիւր» ևն։ Justi, Zendsp. 312ա ոնդ. haurva, սանս. sarva «բո-լոր» բառերի հետ։ Müller, Benfeys Ur. u. occ, II (1864), էջ 585 մերժելով Boрp-ի մեկնութիւնը՝ դնում է para-ivare ձևից, որի մէջ para «մէկ», իսկ ivare գտնւում է baevare «բիւր» բառի մէջ։ Ascoli BVS 5, 212 իրանեան par-var ձևից. հմմտ. սանս. parvan, parus, իբր «խումբ, լիութիւն»։ Müller SWAW 66, 272 ուզում է կցել յն. πօλώ «շատ» ևն ձևեռեն։ Böttich. Rudimenra 41, 113 Թալմուդի յիշած պրս. [hebrew word] yr «հարիւր» ձևը համարում է [hebrew word] hrvr = հարևր։ Müller ՏWAW 84 (1877), 225 *paruvat «բազմաթիւ» ձե-ւով է մեկնում։ Տէրվ. Երկրագունտ Ա, 49=Լեզու էջ 179 համարում է ծագումն անծանօթ, բայց հաւանական է կարծում *paru «բազում» արմատից դնել։ Մառ ЗВО 5, 316 զնդ. sata բառի հետ։ Հիւնք. հարաւ բառից։ Patrubány SA 1, 196 յն. πολύς, սանս. purú «շատ» բառե-ոի հետ, իբր հնխ. polevros ձևից։ Meil-let MSZ 11, 384 կասկածով համեմա-տում է վրազ. asi, մինգր. oši, սվան. ašir «հարիւր» բառերի հետ։ Pedersen, Հալ. դր. լեզ. 59-61 ենթադրում է որ չափ ցոյց տուող մի գոյական էր, որ
վերածուել է թուականի, ինչպէս են ռան. snes «քսան» և ol «ութսուն» թուականները, որոնք նախապէս նշա-նակում էին «ճիւղ, ցուպ». ըստ այսմ հյ. հարիւր բառի համար հմմտ. ւն. πέράς «վերջ», սանս. párvan «եղէգի և այլ տունկերի վարակ, յօդ», párvatā «լեռ»։ (Յիշում է Pokorny 2, 32 և ան-հաւանական է գտնում)։ Patrubány ՀԱ 1908, 153 հնխ. sero «հոսիլ» արմա-տից, իբրև «առատ»։ Մառ ИАН 1911, 145 սվան. ašir «հարիւր» բառի հետ, ուր š համարում է դարձած ր։ Tuttle REA 1927, էջ 324 չուվաշ. pr «մէկ» +jyz «հարիւր» ձևի հետ է համեմա-տում (նոյն է թրք.) bir yüz «մի հար-իւր»։
ԳՒՌ (dialectal) Ասլ. հարիւր, Գոր. Ղրբ. հm՛րիւր, Ախց. Ակն. Երև. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. հարուր, Ննխ. հարուր (բայց արագ հաշուելու ժամանակ՝ հարու, հար), Երև. հարուր, հա-րիր, Հմշ. հարուր, հաուր (երկրորդ ձևը տա-լիս է Մառ. Maтep. nо Хемшин. наречию) Շմ. հառուռ, Խրբ. հարիր, Ալշ. Մշ. Տիգ. ճmրիր, Մժ. հmռիւռ, հmռիւ, Վն. Մկ. խա-րիր, Մրղ. խmրիր, Ոզմ. խարէր, Սվեդ. հm-րէր, Ագլ. հէօ՜րիւր, Ջղ. խէրուր, Սլմ. խmյիր. Զթ. հէյիյ, հէրիր, Հճ. հէյիյ, հէյի։
Հարիւր ոչխար։ Առցուք տասն այր ի հարիւրոց։ Առաջի հարիւրոց արանցդ։ Հարիւր առ հարիւր, եւ այլն։ Հարիւր ամենակատար թիւ, տասն տասնեկաւ բաղկացեալ. (Մխ. երեմ.։)
demand, interrogation, question, examination;
cf. Հարցն;
— եւ խնդիր առնել, to ask, to make inquiries, to inquire about;
ի — եւ ի փորձ արկանել, անկանել, to question, to examine;
ի — եւ ի խնդիր մտանել ընդ ումեք, to discuss, to argue, to dispute.
· Calfa
, ի հլ. «հարցում, փորձ, քննու-թիւն» Ագաթ. Սեբեր. որից հարցանել ՍԳր. հարցափորձ ՍԳր. Եւս. պտմ. հարցուփորձ Յոբ. լա. 14. հարցփորձ Կորիւն. հարցաքըն-նել Ոսկ. յհ. բ. 11. հարցումն ՍԳր. Փարպ. հարցաւոր Ոսկ. յհ. բ. 14. գիտահարց Մծբ. հարցախնդիր, հարցաքննիչ (նոր բառեր). արմատը նշանակում է նաև «հմայել, կա-խարդութիւն անել, գուշակել», որից հարցուկ «կախարդ» ՍԳր. Կոչ. հարցկութիւն Ոսկ. ես-հատահարը «սերմերով հմայող» Ոսկ. բ. տիմ. ը. և տիտ. հաւահարց «թռչուններով գուշակութիւն անող» Օր. ժը. 10. բ. մն. լգ. 6. գետնահարց Ոսկ. ես. մեռելահարցութիւն Կոչ. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. վրաց. მკითხავი մկիթխավի «հարցուկ, վհուկ», թուշ. յօთხობ կիթխոբ «դիւթու-թիւն». երկուսն էլ კითხ կիթխ «հարցնել» արմատից)։
= Բնիկ հայ բառ, որ ճոխ ձևերով պահ-ուած է նաև բազմաթիւ ցեղակից լեզուների մէջ։ Հնխ. արմատն էր prek'-«հարցնել, խնդրել», որի ձայնդարձներն էին prok-prk'-, աճական ձևը *prk'-sk՛-։ Այս չորս ձևերից (ինչպէս նաև ամբողջական perek-ձևից) յառաջացած են՝ սանս. praçna-«հար-ցում, ծանօթութիւն, հակառակութիւն», prč-cháti «հարցանէ», prčchā-«հարցում, խըն-դիր», հինդուստ. [arabic word] pučhna, պալի pučchi, գնչ. pučava, pačava «հարցնել», քուչ. am-blāk-ante «առանց հարցնելու», զնդ. [other alphabet] pərəsaiti «հարցանէ», frašna «հարցում», հպրս. [hebrew word] [other alphabet] aparsam «հարցրի», պհլ. [other alphabet] ︎ [other alphabet] pursītan «հարցնել», [other alphabet] pur-sišn «հարցում, փուրսիշ», պրս. [arabic word] pursidan «հարցնել», քրդ. pərsin, աֆղան. puxtēdal, օսս. farsun, farsin, բելուճ. p'ur-s'aν (Horn § 299), յն. ϑεο-πρόπος (հնխ. prok'os) «մարգարէ» (այն է «աստուածա-հարց». հմմտ. հյ. հարցուկ ևն). լտ. precor, proco, posco (
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Սչ. հարցընել, Ախց. Երև. Կր. Ննխ. Ռ. Սեբ. հարցընէլ, Ասլ. հարցընէլ, Խրբ. Սվեդ. Տփ. հարցընիլ, Հմշ. հարցընուշ, նմ. հարցունիլ, Պլ. հարցունէլ, Տիգ. հmրցը-նէլ, Զթ. հայցընիլ, հարցընիլ, Հճ. հայցը՛նել, Ագլ. հրցա՛նիլ, Գոր. Ղրբ. հրրցնէլ, Ջղ. խար-զընել, Ոզմ. խարցընիլ, Մկ. խmրցնիլ, Սլմ. Վն. խառցուցել։-Նոր բառեր են հարզվնտիլ, հարցվնքտել, հարցքնտել, հարցուբարով, հարցումս, հարցուս։-Առանձին ուշադրու-թեան արժանի է Տփ. հարցնօղ «գրբաց» (հմմտ. հյ. հարցուկ և վրաց. մկիթխավի)։
Զամենայն խնամաբար ի հարց արկանել։ Զտապանս զայս բնականագոյն ի հարց առնուլ. այսինքն հարցաքննել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. լին. ՟Բ. 1։)
Հարց եւ փորձ բանից առնել. (Երզն. լս.։)
Հարց եւ քնին առնել։ Նորոգել զնորա իրաց հարց եւ քնին. (Բուզ. ՟Ե. 21։ Կանոն.։)
ash-tree;
հացեաց դրախտ, ash-grove;
— ծառոյ սերմն, cf. Ճնճղկալեզու.
· Calfa
(-ցւոյ, -ցեաց) «վայրի անպտուղ մի ծառ է. ֆրանս. érable կամ frêne (Նս-5-241 րայր ՀԱ 1926, 68), տճկ. տիշպուտաք» Խոր. գ. 18. Յհ. կթ. որից հացուտ «հացի ծառեց շատ եղած (տեղ)» Բուզ. գ. 14։ (Սխալմամբ գրուած հազի Գաղիան. որ ՀԲուս. § 3346 կարծում է «մի տեսակ բիծխի», բայց Նո-րայր ՀԱ 1923, 54 հաստատում է ուրիշ ձե-ռագիրներով՝ որ պետք է կարդալ հացի)։
= Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. as-k'hio-հոմանիշ ձևից. սրա հետ հմմտ. հբգ. ase, մբգ. asch, հոլլ. esch, գերմ. Esche, անգսք. aesk, անգլ. ash, հիսլ. askr (բոլորն էլ «հացի» նշանակութեամբ). այս բոլորը տալիս են հնխ. osk-ձևը, որ աճական ձև է, պարզագոյնն է հնխ. ōsi-, որի մի ուրիշ ա-ճականն է osen-. սրանցից յառաջացած են լիթ. u'sis, լեթթ. usis, հպրուս. woasis (<*ōsi), ալբան. ah (<*aska) «փիճի», հսլ. yaseni, ռուս. ясень, լեհ. jasien, բուլգ. ուռ. ósen «հացի», լտ. ornus (<*ōsinos) «վայրի լեռնային հացի», յն. (άχερ)-ωίς (<*ωσις) «բարտի», ὄζύη «փիճի», հիռլ. huinnius, կիմր. onnen (<*osn-) «հացի» (տե՛ս Pokorny 1, 185, Boisacq 107, 90 706, Walde 547, Berneker 3I, Ernout-Meillet 680, Trautmann 203, Kluge 124)։-Հիւբշ. 465։
ՆՀԲ լծ. օձի (որովհետև նոյն ծառը կոչւում է նաև օձատանջ)։ Lag. Arm. Stud. էջ 188 լտ. fraxinus «հացի»? Ու-ղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Bugge KZ 32, 14, նոյնը յետոյ Müller WZKM 8, 282։
Հատի ի ծառոյ անտի հացւոյ. (Յհ. կթ.։)
μελία bumelia, fraxinus. Ծառ վայրի անպտուղ՝ մանրատերեւ ըստ ուռւոյ. ... ի ստուերէ նորին խորշի օձ, վասն որոյ եւ Օձատանջ ասի. (ուստի հացի՝ է լծ. ընդ Օձի։) Գաղիան.։ (ուր յն. դնի սփեմգամոս. թերեւս որպէս օֆիօ՛տամոս. իբր օձատանջ։)
bird;
hen;
cock;
grandfather;
beginning, rise, origin;
-ք, poultry;
ձագ հաւու, վառեկ, chicken, poult;
աղբ —ուց, hen-dung;
վանդակ —ուց, hen-coop;
դադարք —ուց, hen-roost, hen-house;
վաճառական —ուց, poulterer;
վաճառանոց —ուց, poultry-market;
միս —ու, fowl;
— խորովեալ, roast fowl;
—ն գրգռայ, the hen clucks;
եւ խօսեցաւ —, and the cock crowed.
· Calfa
, ու հլ. (ըստ ՆՀԲ յետնաբար հո-ւովուած է նաև -ոյ, -աց, -է) «թռչուն» ՍԳղ. Եւս. քր. Փարպ. «հաւ, մարի» Մտթ. իգ. 37. Ղկ. ժգ. 34. «աքլոր» Գ. մակ. գ. 12. Մտթ. իզ. 34, 74, 75. ներկայ բարբառների մէջ և գրականում նշանակում է միայն «ընտանի հաւ, մարի». նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. յն. ὄρνις «թռչուն. 2. հաւ-3. աքլոր», որ հիմայ յատկացուած է միայն ընտանի հաւին։ Սրանից են հաւաղէտ Ղևտ. ժթ. 26, Ոսկ. ես. հաւադիտութիւն Սիր. լա. 5. հաւալուսն ՍԳր. Վեցօր. 172-3. հաւախօս Մրկ. ժգ. 35. հաւակեր ՍԳր. հաւահարց Սր. ժը. 10. բ. մն. լգ. 6. հաւահմայ Երեմ. իէ 9. Կոչ. Ոսկ. տիտ. հաւահար լինել «թռչունի գիշատուիլը մի ուրիշ թռչունից» (նորագիւտ բառ) Ոսկ. տտր. տող 13. հաւօրհնէք (նորա-գիւտ բառ) «եկեղեցուն ընծայաբերուած թռչունները օրհնելու կարգը» Մ. Մաշտ. 89բ. հաւապատիր «մի տեսակ բու» ՈԳո. հաւորո ՍԳր. հաւփալ «մի տեսակ աղաւնի» (գրուած նաև հաւբալ, հովփալ, հոբալ ևն) Ոսկ. եզեկ Փիլ. Սահմ. Առաք. լծ. սահմ. 469 (այս վեր-ջինը ցոյց է տալիս թէ ի՛նչ տարբերութիւն ունի աղաւնուց). տարմահաւ Վեզօր. 174. քաջահաւ Ղևտ. ժա. 17. Դտ. ժդ. 16. երաշ-տահաւ Վանակ. հց. արտաւազդահաւ «կա-րապ» Փիլ. լին. բ. 117 (հմմտ. յն. ϰὸϰνος հոմանիշը, որ նաև յատուկ անուն է. տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 657ա և ՀԱ 1920, 281). ժրահաւ Եպիփ. բարոյ. կիսահաւ Եպիփ. բարոյ. Խոր. աշխ. հաւապան (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Ա. 42. հաւթափեալ «գիշե-րուայ ժամի եօթը» (ըստ արևելեան ժամա-ռոյցի. այսինքն՝ երբ հաւը արդէն խօսած է ըստ Ս. Վ. Նազարէթեան, Պատկեր 1893, էջ 160). հաւամրգի «մի տեսակ բոյս. ebenus laguroides Boiss.» (ըստ Տիրացուեան, Con. tributo § 254) կամ «erica arborea L» (ըստ նոյնի, անդ, § 341). եգիպտահաւ, հաւաբու-ծութիւն, հաւկթաձև ևն (նոր բառեր)։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. auei-«թռչուն» բառից. ցեղակիցներն են լտ. avis «թռչուն». avicula «թռչնիկ», սանս. vi-, vé-, vayas-«թռչուն», զնդ. vīš, vay-«թռչուն», թերևս նաև յն. οἰωνός (<*αflωνός ?) «գիշատիչ թռչուն», αἰετός (<*αfi-ετός), իռլ. ai, aoi «կարապ», կիմր. hwyəd (<*auletos?) «բադ» ևն (Walde 74, Boisacq 693. Pokor-ny 1, 21 և 2, 75, Ernout-Meillet 87)։-Հիւբշ. 465։
Klaproth, Asia pol. էջ 101 գերմ. hahn «աքլոր» բառի հետ։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ա բնաձայնից։ ՆՀԲ և Pe-
term. 26 լտ. avis։ Lag. Urgesch. 122 pā արմատից, իբր հսլ. pieti, piewati «երգել», pictlu «աքլոր»։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 65 լտ. pavus «սիրամարգ» բառին ցեղակից։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 38 ընդունում է համեմատել լտ. pavus, pavo ձևերի հետ, միայն ա՛յն պայմա-նով, որ սրանք նախնաբար ընդհանրա-պէս «թռչուն» նշանակութիւնն ունեցած լինին։ Տէրվ. Նախալ. 108 վերինների հետ դնում է հնխ. vi, avi «թռչուն» բա-ռից։ Հիւնք. հաւ=լտ. avis, իսկ հաւա-լուսն=արաբ. հավսալէ «ստամոքս, խա-ծի»։ Meillet MSL 7, 162 և 8, 154 վերի ձևով՝ լտ. avis։ Bugge KZ 32, 14 լտ. pavus, pavo նոյնացնելով յն. ταώς հո-մանիշի հետ, իբր փոխառեալ բառ մեր-ժում է միացնել հաւ բառի հետ և ըն-դունում է վերի մեկնութիւնը։ Այսպէս նաև Müller WZKM 8, 282։ Petersson KZ 47, 249-50 հնխ. pōu, pou, pau «փոքր. 2. ձագուկ» արմատից. հմմտ. յն. πῶλος, «ձագ, քուռակ», սանս. po-tas «ձագ», յն. παίς լտ. puer «տղայ», լիթ. putytis «թռչունի ձագ», լեթթ. putns «թռչուն», հսլ. puta, putica «թռչուն»։ Այս մեկնութիւնը յիշում է նախորդի հետ (հնխ. auei-) Pokorny 2 75։
ԳՒՌ (dialectal) Սչ. հաւ, Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. հավ. Տիգ. հmվ, Ագլ. Հճ. հօվ, Զթ. հօվ, հով, Սվեդ. հուվ, Մկ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. խավ. բոլորն էլ «ընտանի հաւր, poule». իսկ Տփ. հաւք, Ալշ. Մշ. հաֆք, Ոզմ։ խավք, Վն. խավֆք «թռչուն» (ընդհանրա-պէս)։ Նոր բառեր են հաւաբոյն, հաւագող, հաւռար. հաւախոր, հաւալոլոկ, հաւածոր. հաւականչ, հաւարած, հաւրես, հաւթռունք, հաւխօսոց, հաւկոյր, հաւնինջ, հաւձագ, հաւ-քուն, հաւքաշ, հաւօրէնք։
, ու, ո հլ. «պապ, հօրը հայրը» Ել. ժ. 6, Ոսկ. մ. ա. 1, գ. 5, Եւս. քր. որից հա-ասկիզբն կամ սկզբնահաւ Փիլ. լին. Սարկ հանգ. նախահաւ Վրդն. պտմ. Ճառընտ.։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. auo-ձևից. ցեղա-կիցներն են լտ. avus «մեծ հայր, պապ, տիկ», գոթ. awō «մեծ մայր», հհիւս. afi «պապ», āi «պապի պապ», հիռլ. aue, haue. միռլ. óa, ua «թոռ», կապադովկ. avuka «մեծ հայր», լտ. avunculus, լիթ. avynas, հպրուս. awis, հսլ. uyi «մօրեղբայր». վերջին նշանակութեամբ են նաև անգսք. eam, հան-գըլ. eme, հֆրիզ. em, հբգ. ōheim, մբգ. oeheim, գերմ. Oheim, Ohm, հոլլ. oom որոնց նախնականն է ընդհ. գերմ. *awo -haimaz «նա՝ որ պապի տանն է բնակում». սրանից հետևում է որ հնխ. auo-բուն նշա-նակում էր «մօր կողմից պապ», կամիս. huhhaš «մեծ հայր»։ (Walde 78, Pokorny 1, 20, Ernout-Meillet 92, Kluge 355)։-Հիւբշ. 465։
ՆՀԲ և Peterm. 26, 33 լտ. arus։ Lag. UIrgesch. 122 և Btrg. baktr. Lex 65 յն. πά́ππος «պապ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 38 կա՛մ յն. πάππος, լտ. papa, պրս. bāb (
ՓՈԽ (borrowing) Կապադովկ. ἀβοῦϰα «պապ» փո-խառեալ է հյ. հաւուկ փաղաքշական ձևից (տե՛ս Bugge KZ 32, 10)։
, ի-ա հլ. «ծայր, սկիզբ, սկզբնաւո-րութիւն» Խոր. Պիտ. որից հաւանալ «սկրզբ-նաւորիլ, սկսիլ» Թր. քեր. Սասն. 15. հաւիլ «սկսիլ» Շիր. 72. Պիտ. հաւումն «սկիզբ» Պիտ. հաւակ «սկիզբ, սկզբնապատճառ. ա-ռաջնորդ, հեղինակ» Պիտ. Տիմոթ. կուզ, էջ 144, 267. Կնիք հաւ. 343. դառնահաւ «սկրզ-բից դառն» Յիշատ. դեռահաւակ «նոր ոս-կըսած» Յհ. իմ. ատ. չարահաւ Եփր. համաբ. 252. չարահաւիլ (նորագիւտ բառ. չունին ՆՀԲ և ԱԲ) «վատ վարուիլ մէկի հետ». Ժող. է. 23 (Զի բազում անգամ չարահաւեսցի ընդ քեզ և ի նուագս բազումս չարչարեսցէ զսիրտ քո. յն. ὄτι πλειστάϰις πονηρεύσεταί σe...), նախահաւել Յհ. իմ. նախահաւակ Պիտ. հա-ւեղ «առաջին երկու վանկերը երկար և վեր-ջինը սուղ եռավանկ բառ» Մագ.։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pau-«ծայր» ձե-ւից. հմմտ. յն. παύω «դադարեցնել», παύς-μαι «դադրիլ, հրաժարուիլ», ատտ. παῦλ︎ «դադար, հանգիստ, վերջ», παυσωλή «հան-գիստ», լտ. pausa «դադար, վերջ», pausare «դադար առնել, կանգնիլ», որոնք համար, ւում էին յունարէնից փոխառեալ. այժմ Meil-let Dict. étym. Lt 708-9 բնիկ է գտնում։ Boisacq յոյն բառի ծագումը անհայտ է թող-նում։ «Ծայր» գաղափարը կարելի է առնել թէ՛ «սկիզբ» և թէ «վերջ» իմաստով. այս-պէս՝ ծայր տալ «սկսիլ», ծայրը գալ «վեր-ջացնել». ծայրէ ի ծայր, ֆրանս. d'un bout ︎ l'autre, թրք. ujdan uja «սկզբից մինչև վերջը»։ Հայերէնի մէջ նոյն արմատը առ-նուած է «սկիզբ» իմաստով, յունարէնի մէջ «վերջ» իմաստով։-Աճ.
ՆՀԲ նոյն է դնում հաւ «պապ» բառի հետ, իսկ հաւակ՝ լծ. աւագ, յն. ա՛ւքսօն, լտ. auctor։ Gosche 46 սանս. su, sī. զնդ. havafih, hāvani «նախապատրաս-տութիւն»։ Հիւնք. հաւ «պապ» բառից։ Ղափանցեան ЗВО 23, 351 զնդ. hav «ծնիլ» բայից։
Ամենայն հաւու թռչնոյ (այսինքն թռչականի)։ Յամենայն հաւուց թռչնոց։ Զամենայն հաւ սուրբ ուտիցէք։ Դիպեսցիս բունոյ հաւուց։ Ապրեսցիս իբրեւ զհաւ ի ծուղակաց։ Իբրեւ զհաւու թռուցելոյ յօդս։ Քաղցրաձայն հաւուց բարբառ հնչէր։ Յարիցեն ի ձայն հաւուն (յն. ճնճղկան)։ Առցեն երկուս հաւս կենդանիս, եւ սպանցեն զմի հաւն (յն. հաւիկ, կամ թռչնիկ. եւ այլն։)
ՀԱՒ. ὅρνις gallina. Ըստ մասնաւոր առման, որպէս Մարի. էգ հաւ ընտանի.
Ո՞ արդեօք ոչ առաւել սքանչասցի ընդ թռչնոց, եթէ զիարդ ի միոյ հատէ անեզական եւ անյարմար պասկական հաւն այն զբազմորակ փետուրս իւր ըստ իւրաքանչիւր մասին բերէ կենդանական. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
Հայր ուրուք, եւ կամ հաւ, եւ հաւու հայր ... կամ հաւ առ ի հօրէ կամ ի մօրէ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Հարանց կամ հաւուց կամ նախնեաց։ Յառաջին հաւսն քո, եւ ի հաւուց հաւս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։ ՟Գ. 5։)
Վասն ոչ սկիզբն զառ ի մէնջն հաւացն կարգելոյ ազգի մարդկան։ Հաւ առնելով առաջիկայիցս իմոց բանից ի սիրելւոյն իմմէ. (Խոր. ՟Ա. 3. եւ 5։)
ὅρνεον, ὁρνίθιον avis, avicula Ըստ ընդհանուր առման՝ կենդանի փետրաւոր՝ թեւաւոր, երկոտանի. թռչուն. ... Ըստ անդհանուր առմանս ասի,