then, consequently;
some where, in some place;
about, near;
some, certain;
աստ —, here;
անագան —, too late, in the end, at last, after much time, finally;
վաղ —, already, before;
վերագոյն —, above;
before;
զքառասնամենիւք — էր, he was about forty years old.
եւ շ. ՈՒՐԵՄՆ. մ. եւ շ. ποῦ alicubi, aliquo, aliquando եւ fere, ferme, circa, circiter. Ուրեք. երբէք. երբեմն. եւ Շուրջ. իբր. գրեթէ. գոգցես.
somewhere, in some place;
one, some, certain;
some place;
ոչ —, no where;
թէ — գայցէ ի տուն, if he ever returns home;
ի քաղաքի —, in a city;
ի տեղւոջ —, in a place;
ամենայն —, every where;
— —, in some places;
— —, է —, sometimes;
բազում —, in many places.
ՈՒՐԵՔ եւ ՈՉ ՈՒՐԵՔ. ποῦ alicubi, sicubi, aliquo եւ οὑδαμόθι nullibi եւ այլն. (ի բառիցս Ուր, եւ ոք, իք, ինչ) Որպէս Ի տեղի ինչ. կամ յոչինչ տեղի. ի տեղւոջ իմիք, կամ յոչ իմիք տեղւոջ. երբէք. երբեմն. ուրեմն.
Վկայեաց ոչ ուրեք։ Քանզի ասէ ուրեք։ Յորժամ ուրեք յամիցէ։ Յետ բազում ժամանակաց թէ ուրեք (այսինքն երբէք) գայցէ ի տուն։ Ոչ ուրեք առաքեցայ.եւ այլն։
Է ՈՒՐԵՔ, ՈՒՐԵՔ ՈՒՐԵՔ. Երբեմն. երբէք երբէք. ըստ տեղւոյն. ի տեղիս տեղիս.
cumin.
Տասանորդէք զանանուխ եւ զսամիթ եւ զչաման. (Մտթ. ՟Ի՟Գ. 23։)
ill-intentioned, meditating, designing or planning evil, malignant, malicious.
Թանձրամիտք էք եւ չարախորհուրդք, միշտ ի վայր քարշեալք. (Նանայ.։)
evil-speaking, slanderous, backbiting, talebearing, calumniating, detracting, defaming;
— լեզու, venomous tongue, slanderer, backbiter;
— լինել, cf. Չարախօսեմ.
Զկապելոցն ոչ երբէք չարախօս կամէր լինել. (Եղիշ. ՟Ը։)
slander, detraction, defamation, calumny, false accusation, aspersion;
tittle-tattle, gossiping;
— մատուցանել զումեքէ, to accuse a person.
Սպասէին, զի գտանիցեն չարախօսութիւն զնմանէ։ Զի՞նչ չարախօսութիւն մատուցանէք զառնէն զայնմանէ։ Զերիցուէ չարախօսութիւն մի՛ ընդունիցիս. (Ղկ. ՟Զ. 7։ Յհ. ՟Ժ՟Ը. 29։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 19։)
to look on with an evil eye, with displeasure, enviously, to envy.
Չարակնելով չարակնէք, եւ խաբէք զիս». (Մաղաք. ՟Գ. 9.) իմա՛ խոժոռ հայել ի բացուստ. խնայել չարակնութեամբ։
meditating or contriving evil, malignant, malicious, bad, wicked.
Չարահնար դեղատութիւն, որում դուք կախարդ ասէք. (Անյաղթ հց. իմ.։)
stench, stink, fetor.
Զի եւ ոչ աղօթել կարէք ի չարահոտութենէ տղմոյս այսորիկ։ Ոչինչ ի չարահոտութիւն կենցաղոյս՝ կարէ մերձենալ ի մեզ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
resentful, revengeful, rancorous, spiteful;
— լինել, to bear or owe a grudge, to foment rancour or hate.
Մի՛ չարայուշ լինիք, եւ մի՛ վրէժ խնդրէք. (Ոսկ. հռ.։)
extremely envious;
vying in evil.
Հի՞մ չարանախանձ ժանեօք ի կորստեանն յուղարկէք խորխորատ. (այլ ձ. չարախանձ) (Պիտ.։)
very ill, very bad, detestable, execrable;
excessive, extreme, great, enormous;
cruel, atrocious, unmerciful, insufferable;
very bad, worse, wickedly, cruelly, unmercifully;
very, much, enormously, extremely, greatly;
basely, miserably, detestably, abominably, execrably, devilishly;
— վարել, ի կիր ածել, to misuse, to make a bad use of.
Չարաչար՝ բարկութեամբ վարեցաւ ընդ իս։ Չարաչար եւս քան զնոսա ի վերայ հասեալ դատէր զքաղաքն։ Վէրքն չարաչար պատառեալ էին։ Դուստր իմ չարաչար այսահարի։ Լուսնոտի եւ չարաչար հիւանդանայ։ Անդամալոյծ չարաչար տանջեալ։ Վասն զի չարաչար խնդրէք.եւ այլն։
malicious, artful, shrewd, cunning, knavish;
— հնարք, artifices, intrigues.
Ի ձեռն անաստուած հրամանաց չարարուեստ թագաւորացն։ Չարամի՛տ եւ չարարուեստ, մինչեւ յե՞րբ կաս յամառութեան։ Ոչ երբէք տեղեակ են չարարուեստ աղանդոյ կախարդութեանն. (Ճ. ՟Բ. Ճ. ՟Գ.։)
passion, suffering, torment, pain, vexation, torture;
— քրիստոսի, our Lord's Passion;
—նս կրել, to suffer;
—ն, —նացն, Passover;
առ քեզ արարից զ—նացն, I will keep or eat the Passover with you.
Իջուցանիցեմ զծերութիւն հօր մերոյ չարչարանօք հանդերձ ի դժոխս։ Տեսանելով տեսի զչարչարանս ժողովրդեան իմոյ։ Ժամանեցին ինձ յաւուրս չարչարանաց (յն. չարեաց)։ Որ զայսպիսի չարչարանս կրեցին։ Օրինա՛կ առէք եղբարք՝ չարչարանաց եւ երկայնմտութեան զմարգարէսն։ Տանջանք չարչարանաց։ Գերութեան չարչարանք։ Ոչ են արժանի չարչարանք ժամանակիս հանդերձելոց փառացն։ Որպէս առաւելան չարչարանքն քրիստոսի ի մեզ։ Զի ես զչարչարանս քրիստոսի ի մարմին իմում կրեմ (յն. զսպիս)։ Չարչարեսցեն զնոսա ամիսս հինգ. եւ չարչարանք նոցա իբրեւ զխայթոցս կարճի. եւ այլն։
to measure;
to examine, to ponder, to weigh;
to judge, to conjecture;
to reward, to return like for like;
to versify, to make verses;
չափեաց նմա վեց չափովն գարի, he gave him six measures of barley.
Չափեցին չափովն։ Չափեսջիք երկուս հազարս կանգունս։ Ո՞ չափեաց ափով իւրով զջուրս, եւ զերկինս թզաւ, եւ զերկիր ամենայն քլաւ։ Մանէ, չափեաց աստուած զթագաւորութիւն քո, եւ վախճանեաց զնա։ Ոչ բազմաժամանակեայն է, եւ ոչ որ թուով ամացն չափիցի։ Որով չափով չափէք, չափեսցի ձեզ։ Անձամբ յանձինս զանձինս չափեն (մեծացուցանելով զանձինս).եւ այլն։
not yet;
not till now;
չեւ տեսեալ, before seeing.
Ո՛չ է պարտ ձեզ հուպ լինել եւ մերձենալ առ նոսա, որ չեւդ էք բժշկեալ, որ չեւդ էք սրբեալ մկրտութեամբ. (Ագաթ.։)
cf. Չգոյ, cf. Չիք;
չէ ինչ, no matter, that is nothing.
Որ զէն աստուած ուրանայ, ինքն լինելոց է չէ։ Ես աստուած ոչ երբէք կործանեցի. քանզի զչէսն զիա՛րդ մարթ էր կործանել. (Ճ. ՟Բ. Ճ. ՟Ա.։)
incapacity.
Խօսեցարո՛ւք զխաղաղութիւն ընդ այնոսիկ, որ վասն չմարթութեան նոցա արգելէք դուք ի նոցանէ զբան բերանոյ ձերոյ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
to bridle, to curb, to check, to rein;
to subdue, to break in.
Յետ սանձահարելոյ զմակեդոնացիս, եւ դադարելսյ պատերազմացն։ Զի եւ ոչ զլեզուս չարս, եւ զտգիտութիւնս սանձահարեցէք. (Խոր. ՟Բ. 3։ եւ 89։)
trunk, coffer, safe;
basket;
cf. Զուգեմ;
— ուղտու, camel's hump;
— ողին, hump, humpback, gibbosity.
Ձգեալ զձեռն իւր ի սապատակ զարդուց իւրոց, եւ զգօտին իւր առաքէր առ ագապիոս։ Զսապատակս ( ի լս. սնտուկ) զարդուցն տեսանիցէք ունայնացեալս ի զարդուցն. (Գէ. ես.։)
casket;
handbasket.
Ձգեալ զձեռն իւր ի սապատակ զարդուց իւրոց, եւ զգօտին իւր առաքէր առ ագապիոս։ Զսապատակս ( ի լս. սնտուկ) զարդուցն տեսանիցէք ունայնացեալս ի զարդուցն. (Գէ. ես.։)
to reprimand angrily, to rebuke, to scold, to speak authoritatively, in a threatening tone, to threaten, to apostrophize, to bid or order imperiously;
to hush, to still, to quiet.
սաստեաց նմա հայրն իւր։ Սաստեցէր ի հեթանոսս։ Սաստեսցէ ի քեզ տէր։ Սաստեա ի գազան եղեդան։ Սաստեաց նոցա յիսուս, եւ ասէ. զգոյշ կացէք, մի ոք դիտասցէ։ Յարուցեալ սաստեաց հողմոյն եւ ծովուն, եւ եղեւ խաղաղութիւն մեծ. այլն։
to become elevated, to appear high;
to take ill, to be or get angry;
not to deign to.
Ասացէք ցեղեկիա. եւ սարանայր կոչել զեզեկիա՝ արքայ. (Ոսկ. ես.։)
cf. Սարկաւագարան.
Որ միանգամ ի սարկաւագանոցն կայ։ Յառաջելանէ ի սարկաւագանոցէն։ Բացէք զդուռն սարկաւագանոցն։ Բացէք զդուռն սարկաւագանոցն, եւ հանէք զմարմին սրբոյն. (Կանոն.։ Մաշտ.։ Վրք. հց. ՟Ը։)
to quake, to totter, to start, to feel a thrill of fear, to shudder, to tremble, to quiver.
Եւ դեւք հաւատան եւ սարսեն։ Յերեսաց իմոց ոչ՞ սարսիցէք։ Սարսեցի յերեսաց ձեռին քո։ Որոց սարսեն յանուանէ նորա։ ի նմանէ սարսեցին կէտք որ ի ներքոյ երկինց։ երկիր երկեավ եւ սարսեաց ընդ յառնելն աստուծոյ ի դատաստան։ Սարսեաց կամ սարսէր երկիրս ամենայն առաջի նորա։ Սարսեցին անօրէնք յահէ նորա.եւ այլն։
Սարսէ ի գոչելսյն սաստիւ։ Եւ ես սարսեցի։ Պիղատոս սարսեաց յարդարութենէ փրկչին։ Սարսեցէք (ի մահուանէ), եւ սմին ակն կալարուք. (Եզնիկ.։ Դիոն. թղթ.։ իսուք։ Ոսկ. ննջ.։)
Սարսին (կամ սարսեն) սերովբէք, դողան քերովբէք. (Ժմ. եւ Պտրգ.։)
cf. Սարսափումն.
Սերովբէք սարսմամբ խուճապէին. (Զքր. կթ.։)
whirring, flapping the wings, flying about, hovering, soaring.
Սաւառնաթեւեալ հասնէին (զուարթունք)։ Սաւառնաթեւեալ սլացեալ քոյին կառաւարացն։ Հրանիւթեայ սեռիցն անըմբնելի ահիւ սաւառնաթեւալք։ Վեցթեւեան սերովբէք, որք սաւառնաթեւեալք աղաղակեն անլռելի ձայնիւ. (Ճ. ՟Ժ.։ Գանձ.։ Անան. եկեղ.։ Մաշտ.։)
to flap the wings, to flutter about, to hover, to soar, to fly high.
Ի քո սպառնալեաց ահիդ պակուցման սաւառնին սերոբէք, ամփոփին քերոբէք. (Նար. ՟Ղ՟Ա.) (այն է թեւասքօղել երկու թեւօք՝ բացեալ զայն թեւսն)։
Սրովբէք սաւառնեալ՝ զթեւսն տարածեալ։ Բազէ բարձրացեալ՝ թեւօք սաւառնեալ. (Գանձ.։)
to shave, to shear;
cf. Մօրուք.
κείρω, ξύω tondeo, rado. Վարսավիրայել. ածելեաւ յապաւել՝ փոքրել զհերս. քերծուլ. գերծուլ, իրօք կամ նմանութեամբ. կտրել. կարճել. ածիլել. (լծ. եւ սիւքիւրմէք. մաքրել իբր աւել ածելով).
cf. Սաքրիմ.
ՍԱՔՐԵՄ ՍԱՔՐԻՄ. ὐποπίπτω succumbo λανθάνω lateo. Ղօղիլ. թաքչել. սալարիլ. ծածկիլ. պատսպարիլ. ապաստան լինել. պահւըտիլ. (լծ. եւ լտ. սէչէռնօռ, սէքռէդթում. որոշիլ. գաղտնիք).
garb, dress, ornament, attire;
affectation, primness;
paint;
— or —եալ, embellished, adorned, pompous;
finical, affected.
Բայցդ է ուրէք զի յաղագս պերճութեան եւ սեթեւեթոյ բանին լինի եդեալ. (Տօնակ.։)
sacrilegious, impious;
profaner, spoiler.
Մեք ոչ կարեմք սեղանակապուտ լինել մերոյ փրկութեանն. դուք ձեզէն եղէք սեղանակապտուք աստուածային օրինացն. (Ճ. ՟Բ.։)
Seraphim.
cf. Սերովբէք, սրովբէք։
to sow, to disseminate, to spread or cast the seed;
to procreate;
— սերմն, to seed;
ժամանակ սերմանելոյ, seed-time or sowing-time.
Սերմանել սերմն ըստ ազգի եւ ըստ նմանութեան։ Սերմանեաց սերմ իսահակ յերկրին յայնմիկ։ Առէք ձեզ սերմանս, եւ սերմանեցէք զերկիրդ. եւ այլն։ Որ սերմանէ զանզգամութիւն՝ հնձեսցէ զչարիս. (Առակ. ՟Ի՟Բ. 8։)
seed, grain;
berry;
corn, pulse;
progeny, race, descendants;
germ, bud, seeds, cause, principle;
cotyledon;
— արութեան, sperm;
— ձկանց, spawn;
— շողգամի, rape-seed;
ի — տալ զցորեան, to sow corn;
ելանել արութիւն սերման, to be afflicted with gonorrhea;
— առնուլ կնոջ, to conceive.
ՍԵՐՄՆ կամ ՍԵՐՄ եւ ՍԵՐՄԱՆԻՔ. լծ. յն. եւ լտ. σπέρμα, σπόρος, σπορά semen, satum, satio, sparsio. Նիւթ եւ հիւթ ցանելի՝ սկիզբն սերնդեան բուսոց եւ կենդանեաց. ունդ. եւ Ցանումն. սերունդ. ծնունդ. զաւակ. (թ. թօխում. լծ. ընդ տոհմ. որպէս եւ սէռփմէք ՝ ընդ սփռել). իբրեւ ունդ ( հունտ ), կամ ցանումն ( էքին ), ասի.
Սերմանել սերմն։ Որոյ սերմն յիւր ի նմին։ Պտուղ սերման։ Սերմն եւ հուձք։ Տուր սերմն, զի սերմանեսցուք։ Առէք ձեզ սերմանս։ իբրեւ զսերմն դնձոյ սպիտակ։ Սերմն բարի։ Փոքրագոյն է քան զամենայն սերմանիս.եւ այլն։
Ի բաց մերժեցէք ի նոցանէ որպէս զբոյս վնասակար ի բարի սերմանց. (Շ. ընդհանր.։)
to thicken, to grow thick or large, to enlarge;
to become or grow larger, bigger, stouter, fatter;
to increase in size, to grow.
Ստուարացեալ էք դուք ընչիւք։ Ստուարացեալ են նոքա (բարի) կենօք. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
to write with certainty;
to rectify.
Զսքանչելիսն, որում մարգարէքն հաւաստեաւ ստուգագրեցին. (Եպիփ. կուս.։)
to cover with shadow, to shadow, to shade, to darken, to obscure;
to hide, to veil, to overshadow;
to give shade.
ԾԾածկեաց նետաձգութեամբն, եւ ստուերացոյց զարեգակն։ Ոչ երբէք ստուերացուցանէ զլոյս ողորմութեան քո՝ խաւար սրտմտութեան։ Թէ զաչացս պատուհանս ստուերացուսցես. (Խոր. ՟Բ. 12։ Նար. ՟Ե. ՟Ժ՟Զ։)
falsehood, untruth, story, fib, falseness, falsity;
ցուցանել զ—, to give the lie to;
to belie.
Խնդրէք զստութիւն։ Բորբոքէ զստութիւն վկայ անիրաւ։ Յուսացեալ իցեն զուր ի ստութիւն։ Ուրախ արարին ստութեամբ իւրեանց զիշխանս։ Պաշարեաց զիս ստութեամբ եփրեմ։ Քաղցրացաւ առն հաց ստութեան։ Եթէ ճշմարտութիւնն աստուծոյ յիմում ստութեանն առաւելաւ.եւ այլն։
not to like listen to, or consent to, to disobey, to contravene.
Կոչեցի զձեզ, եւ ոչ լուարուք. խօսեցայ, եւ ստունգանեցէք. (Ես. ՟Կ՟Ե. 12։)
Մի՛ ստունկաներ յերկիւղի տեառն։ Ոյք երկնչին ի տեառնէ, ոչ ստունգանիցեն բանից նորա։ Օրինաց բարձրելոյն ստունկանեաց։ Գուցէ երբէք խստացեալ ստունկանեսցէ զքեզ. (Սիր. ՟Ա. 36։ ՟Բ. 18։ ՟Ժ՟Զ. 29։ ՟Ի՟Գ. 33։ ՟Լ. 19։)
piercing sight;
perspicuity, clear-sightedness.
Սրակնութիւն խորհրդոյ եւ մտաց։ Այծեամն նշանակէ զսրակնութիւնն։ (Մարգարէք) հոգւոյն սրբոյ սրակնութեամբ զբազմաժամանակեայ եւ զհանդերձեալ դիտաւորեցին խորհուրդ. (Փիլ. տեսական.։ Նիւս. երգ.։ Սհկ. կթ. արմաւ.։)
to desire earnestly, to long for, to sigh after.
Թէպէտ եւ տեսանել աչօք տեսանիցեն (զհացն), սակայն առ սրալն ոչ երբէք յագեսցին. յն. տեսութեամբ չարչարիլ՝ ոչ երբէք յագեալք. (Ոսկ. ես.)
acute-minded, sharp-witted, clear-sighted, subtle, penetrating, quick, ingenious.
Կամիմ զձեզ՝ թէ սրամիտք իցէք, եւ մի՛ վեր ի վերոյ անց եւ անցս առնիցէք. (Ոսկ. ղկ.։)
singing the Trisagium.
Միասնական աստուածութեան, որում սրովբէքն են սրբաբան. (Պտրգ.։)
to sing the Trisagium, to sanctify, to hallow, to laud.
Քերովբէից դասքն գովէին, եւ սերովբէք սրբաբանէին. (Գանձ.։)
Trisagium, hymn.
Սրբաբանութիւնն սրովբէից ելից զայս տաճար։ Սերովբէքն բարբառէին զսովորականն իւրեանց սրբաբանութիւն. (Լմբ. ատ.։ Ճ. ՟Ժ.։)
cf. Սրբաբան.
Սրբասաց բերանովք միշտ փառաւորեն զտէրն։ Սրբասաց ձայնիւ սրովբէք։ Երգեն զսրբասաց փառաբանութիւն. (Ոսկ. ես.։ Շար.։ Եփր. ծն.։)
served by seraphim.
Որում սպասաւորեն, կամ զորոյ զկառս ձգեն սերովբէք.
cf. Երկնչիմ.
Մի՛ դուք վախէք. (Մագ. ոտ.։)
end, term;
end, scope, object;
issue, event, end, result;
accomplishment, finishing, conclusion, close;
end, extremity;
end, demise, decease, death, exit;
ցմեծ —, long time, a long while;
—, ի —ի, in fine, finally, at last, at length, after all, in the last place;
ց-, to the end;
ի — ամին, at the year's end;
ի —ի աւուրց, in the future;
ի — աւուրցս այսոցիկ, in these latter times;
— բանիս, in a word;
the pith of my argument;
— եհաս նմա, he died;
ընկալաւ զարժանահասն —, he died as he merited;
ի — կենաց իւրոց, in his last days, towards the close of his life;
մերձ ի — լինել, to be at one's final agony;
— առնուլ, to draw to a close or end, to cease, to end, to expire;
— առնել, to make an end of, to put an end or term to, to come to a conclusion, to decide, to end;
առնել զոք ի —, to send to perdition, to put to death;
— դնել, to bring to a close, to conclude, to terminate, to finish, to end.
Վախճան բանիս։ Թագաւորութեան նորա վախճան մի՛ լիցի։ Վախճան նոցա մահ է։ Վախճան նորա կեանք յաւիտենից։ Ի վախճանի աւուրց։ Ի վախճան աւուրցս այսոցիկ։ Փորձեսցուք զվախճան նորա։ Երանէ զվախճան արդարոց։ Հասեալ է վախճան քո։ Ոչ է վախճան ամենայն վաստակոց նորա։ Զգո՛յշ լեր ի ստանալոյ գիրս բազումս, զի ոչ գոյ վախճան։ Յամենայն կատարածի տեսի զվախճան, եւ այլն։ Վախճան ոչ արարից։ Կործանեցէ՛ք. բայց վախճան մի՛ առնիցէք։ Ոչ արարից զձեզ ի վախճան։ Ոչ արարի զնոսա ի վախճան յանապատին. եւ այլն։