beginning, commencement, outset;
origin, principle;
cause, matter, author, mother, motive, birth, base, foundation;
principle, maxim;
prelude, proem, exordium;
սկզբունք անընդմիջականք, immediate principles;
սկզբունք արքիմեդեայ, Archimedes' principles;
ի սրզբանէ or սկզբանէ, ի սկզբնուստ, in the beginning, at first, originally, firstly, primitively;
անդուստ or անդստին ի սկզբանէ, from the very beginning or outset, from the first, ab ovo, ab antiquo;
ի սրզբանէ ցկատարածն, from beginning to end;
ի սկզբանէ աշխարհի, since the creation of the world;
ի սկզբանէ էր բանն, in the beginning was the Word;
— առնել or առնուլ, ունել, cf. Սկսանիմ;
ի սկզբանէ, from the beginning, at the beginning;
cf. Սկիզբն.
· Calfa
Ի սկզբանէ արար աստուած զերկին եւ զերկիր։ Եւ եղեւ սկիզբն թագաւորութեան նորա բաբելովն։ Դու զօրութիւն իմ եւ սկիզբն որդւոց իմոց։ Ամիսս այս եղիցի ձեզ սկիզբն ամսոց։ Սկիզբն աւետարանի։ Ես եմ սկիզբն եւ կատարած, առաջին եւ վերջին։ Ի սկզբանէ աշխարհի.եւ այլն։
Երիս ասելճ տէր ողորմեա, խնդուածք են խորհրդականք, սկզբամբ եւ միջոցաւ եւ աւարտմամբ ողորմութիւն նոր մնասցէ առ մեզ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ամենայն ուրեք սկիզբն եւ առաջքն դժուարինք են. եւ եթէ սկիզբն առնիցեմք, ամենայն ինչ հարթ եւ դիւրին լինիցին։ Ոչ եթէ սկիզբն միայն պիտոյ է պայծառագոյն, այլ եւ կատարածն եւս առաւել լուսւորագոյն։ Որ զառաքինութեան կատարումնն ընդ սկզբանն ոչ միաբանեն, եղծանեն եւ կորուսանեն զամենայն. (Ոսկ. եբր.։)
Ոչ, եթէ դժուարինս առ սկզբանն լուիցէ, երկնչել պարտ է. (Պղատ. օրին. ՟Ծ։)
Գովեալդ յսկզբանցն յաւիտեանց, եւ յարդի ծնելոցս. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Զի թէպէտ սուղ է որդի, վասն զի սկիզբն (այսինքն է ի հօրէ), նոյն փարթամ, վասն զի պատճառ է հոգւոյ ելողութեան։ Հոգին սուրբ սուղ եւ հարուստ. զի թէպէտ սկզբունք՝ վասն ընդ պատճառաւ, այլ՝ եւ անսկզբունք, վասն ոչ ընդ ժամանակաւ։ Որպէս ի սկզբանցն եւ յասկզբանցն երեւեցուցաք։ Զսկզբունս եւ զանսկզբունս, զզգալիս եւ զիմանալիս. (Քեր. քերթ.։)
Եւ արդ տես ի սկզբանս իսկ աւետարանին, որչափ այսր եւ անդր հարկանէ զմիտսն։ Ահաւասիկ երեք ճառք, եւ զսկզբանս բանս ոչ եւս կարացաք լուծանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1. եւ 3։)
Որ սկիզբն առ խօսելոյ ի տեառնէ. (Եբր. ՟Բ. 3։)
Սկիզբն կալայ խօսել ընդ քեզ. (Նար. ՟Դ։)
hoof;
առ — պզտորել զջուրս, to foul or muddy water by walking through it.
· Calfa
Որպէս ձիոյն ի սմբակէն վարելոյ. (Եզնիկ.։)
chrytomancy, divining by means of barley;
—ս արկանել, to divine by -.
· Calfa
Առ դիւթս եւ հարցուկս չերթալ, սնիկոնս չարկանել. (Եւագր. ՟Ժ՟Ը։)
service, office, ministry;
administration, dispensation;
— հարկանել, մատուցանել, կատարել, լնուլ, to serve, to be a servant, to do service to, to attend, to wait upon.
· Calfa
Կազմեցին զյորդանան առաջի արքայի, հարին սպասաւորութիւն անցուցանելոյ զարքայ։ Հարեալ սպասաւորութիւն՝ անցուցանէ (ընդ եփրատ)։ Զբարի սպասաւորութիւնն հարկանելով։ Հրեշտակք ո՛րչափ սպասաւորութիւնս հարին առ ի փրկութիւն մարդկան։ Անբան կենդանիք ոչ ամենեքեան զնոյն հարկանեն սպասաւորութիւն. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 18։ Խոր. ՟Գ. 13։ Ճ. ՟Բ.։ Ոսկ. մտթ.։ Պիտ.։)
Կատարել կամ լնուլ զսպասաւորութիւն. (Իգն.։)
ՍՊԱՍԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ՀԱՐԿԱՆԵԼ, կամ ՄԱՏՈՒՑԱՆԵԼ, ԿԱՏԱՐԵԼ, ԼՆՈՒԼ. λειτουργέω, λειτουργιάω ministro ministerium. Սպասաւորել. պաշտել. սպասահարկել.
sponge;
սուտ —, bastard —, alcyonium;
— լսնոսկւոյ, spongy platina;
սրբել, ջնջել սպնգաւ, to sponge, to clean or wipe off with a sponge;
ընդ սպնգով ծածկել զերկաթ, զնետ, to admonish kindly, to warn gently.
· Calfa
Ոչ ոք սպունկ վիրացն մատուցանէր (առ ի սրբել զչարաւն). (Իսիւք.։)
Ընդ սպունկաւն ծածկեալ ունէր զերկաթն (նաթան ի յանդիմանելն զգաւիթ ոճով). (Ոսկ. ապաշխ.։)
branch, bough, shoot;
stalk, stem, trunk;
focil;
dactyle;
key, stop;
cf. Ստեղի;
umbel;
— ծխոյ, pillar of smoke;
ստեղունք աշտանակաց, branches of a candelabrum;
ստեղունք եղջերուաց, antlers or branches of stags' horns;
ստեղունք դաշնակի, keys, key-board, finger-board of a piano-forte;
— արձակել, to branch out, to ramify.
· Calfa
Անկան ոստք նորա, խորտակեցաւ ստեղն նորա։ Ի ստեղն նորա հասին ամենայն գազանք վայրի։ Եղիցի ստեղն նորա անտառ ացեալ շուրջ զնովաւ։ Ո՞վ է սա՝ որ ելանէ յանապատէ իբրեւ զստեղն ծխոյ խնկեալ (կամ իբրեւ զծուխ ծառացեալ բարձրացեալ)։ Արասցես աշտանակ. բունն եւ ստեղունքն եւ սկահքն եւ գնդակք եւ շուշանքն անդստին ի նմանէ։ Ի միում ստեղանն։ Վեցեցունց ստեղանցն արձակելոց յաշտանակէ անտի. (Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 12. 13։ Երեմ. ՟Ժ՟Է. 8։ Երգ. ՟Գ. 6։ Ել. ՟Ի՟Ե. 31=36։ ՟Լ՟Է. 18=25։)
Երկրորդի (ձայնի) ստեղն. զորս գտեալ հրոյն՝ ճարակ եւ կերակուր իւր առնէ զամենեսեան. իսկ վերջին ստեղն պատրաստէ սիրելեաց իւրոց բաժակ փրկութեան եւ անմահութեան յարքայութեանն երկնից. (Քերթ. եկեղ.։)
Երկրորդ ձայնի կողման՝ ողբերգականաւ ասել զսաղմոս յաղուհացսն. իսկ որ ստեղ նորուն կոչի, կարգեալ է շաբաթուն մեծի։ Իսկ կողման ձայնի չորրորդի ... իսկ որ վերջին ստեղն կոչի. եւ այլն. (Տօնակ.։)
Ստեղն, որ ունի կարճ զմիջին եւ զվերջին վանգն՝ սակս ամփոփելոյ բաղաձայնիցն զերկամանակն. որպէս աբրաամ, ա՛րեգակն։ Սղացուցանելով առնէ ստեղն զհաւեղն։ Առնել սուղ, որ է ստեղն. (Երզն. քեր.։)
adj. s. inferior, low;
lower part or end, bottom;
subterranean;
tartarus, hell;
— հայք, Lower Armenia;
— ասորիք, Coelesyria;
—ք երկրի, bowels of the earth;
ի —ս մտանել, to set, to go down, to disappear.
· Calfa
Ստորինն՝ ներքին է. եւ որպէս մարմնովն ի գերեզման էջ ըստ այլոց մարմնոց, նոյնպէս եւ ոգւովն առ այլոցն մեռելոց ոգիս չոգաւ. (ոսր. պտրգ.։)
Աշխարհի՝ զոր կոչեմք ստորին. եւ սորին՝ որ է ստորինս, է ինչ մասն գէջ՝ զոր գետս եւ ծովս սովոր եմք կոչել. եւ մասն ինչ չոր՝ զոր ցամաք եւ կղզիս անուանեմք. (Արիստ. աշխ.։)
easily offended, touchy, hasty, irascible, passionate, wrathful;
— լինել, to be hasty, irascible, quick to get angry, easily provoked.
· Calfa
Իսկ զբամբասողացն եւ զվաղցասմանցն կամիցի՞ս զոգիսն տեսանել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։)
commerce, trade, dealings, business;
— առնել, to carry on commerce, to trade, to deal, to traffic.
· Calfa
Ըստ վաճառականութեան ոմանք փափաքանօք ստացուածոց նաւելով։ Նաւապետութիւնք եւ մշակութիւնք. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին. ՟Գ. 16։)
selling or sold wretchedly;
— առնել, to sell;
— լինել, to be sold.
· Calfa
Չարաչար եւ անարգաբար վաճառօղ՝ առ ի կուր կամ իբր կերակուր առնել զվաճառեալն.
Վաճառակուրս անգին գանձին՝ վասըն յագման որովայնին (որպէս զեսաւ)։ Վաճառակուր գոլ եղկելին՝ կորոյս ըզշահն ընդ վաճառին (յուդա). (Շ. յիսուս որդի. եւ Շ. խոստով.։)
Գովէ զվաճառակուրն, զի առաւել ի գինս առնուն. (Սեբեր. ՟Ը։)
Վաճառակուր զանձինս արարին։ Զկանայս եւ զմանկունս վաճառակուր առնէին։ Զօրքն զմարդագերին վաճառակուր արարին ի հեռաւոր ազգ։ Վարեաց ի գերութիւն՝ վաճառակուր առնել ի կողմանս արասցեն յազգս ազգս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։ Սամ. երէց.։ Լաստ. ՟Բ։ Արծր. ՟Բ. 6։ ՟Գ. 4։)
Պղատովն վաճառակուր եւս եղեւ։ Վաճառակուր եղեն իշխանութիւնք։ Տասն բիւրուց գրեաց վաճառակուր լինել։ Երեսուն եւ հինգ հազար հոգի գերեցին՝ վաճառակուր լինել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8. եւ եփես. ՟Զ։ Եւս. քր. ՟Բ։ Յհ. կթ.։)
ՎԱՃԱՌԱԿՈՒՐ. Վաճառեալն, կամ վաճառելին, եւ գնելին. որպէս ὡνητός emtitius, venalis. ծախելու, գնելու.
ՎԱՃԱՌԱԿՈՒՐ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ἁπεμπολέω, -έομαι vendo, venundo, -or ὡνέομαι mercor, emo. ծախել, առնել՝ տալ. Վաճառել, իլ. եւ Գնել.
commercial, mercantile, trading;
opulent merchant, rich treader;
— քաղաք, mercantile city;
— լինել, to trade, to deal, to traffic, to gain.
· Calfa
Ի ՎԱՃԱՌԱՇԱՀ ԱՐԿԱՆԵԼ. πραγματεύομαι . Ի կիր արկանել եւ շահել. յարգել. բանեցնել.
saleable, marketable, venal;
— լինել, to be sold, disposed of.
· Calfa
ՎԱՃԱՌԻԿ ԼԻՆԻՄ. Վաճառիլ. վաճառակուր լինել.
ՎԱՃԱՌԻԿ ὡνητός emtitius, venalis. որ եւ ՎԱՃԱՌԱԿՈՒՐ. Վաճառելի. ի վաճառ հանեալ. վաճառեալ, որ ինչ լինի վաճառմամբ. ծախու, գնծու, ծախուած.
woe, cry of pain or grief, lament, wail, moans;
disaster, calamity, misfortune;
— զ—իւ աղաղակել or ճիչել, to cry bitterly, to wail, to lament aloud, to deplore, to complain;
— կարդալ անձին, to create misfortunes for oneself;
արդարեւ —ի են արժանի, they are truly unhappy.
· Calfa
Լսել զաշխարանս մերձաւորացն, զվայ աւաղ բարեկամացն։ Որք արդարեւ վայրի են արժանի ըստ տեառն բանի։ Եւ ոչ վայս վհատութեան ընդ հեծութիւնս ձայնին հիւսեաց. (Եղիշ. ՟Զ։ Խոսր.։ Նար. ՟Ի՟Թ։)
Պահս սրբել, եւ պաղատանս քարոզել վայիւք հրամայէր. (Արշ.։)
Մերքս վայիւք եւ ողբովք լի։ Ի սկսանել տարւոյն՝ զորոյ զյիշատակն վայիւ արարաք. (Լաստ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Ը։)
Այլ յասելն.
Վայ եւ եղուկ զայնոսիկ վարկանի. իմա՛, վայի արժանի, եղկելի. (Յճխ. ՟Ժ՟Է։)
ՎԱՅ ՎԱՂՈՒՑ. պ. վավեյլա. ջուղ՛՛. վա՛վելա.
living in the open air;
wild, savage;
deserted, uncultivated;
լինել խորանաւ ի —ս, to dwell in tents.
· Calfa
Կարօղ է կերակրել օտարս. (այս) զգաւառականսդ, եւ զքաղաքացիսդ՝ վայրաբնակս. (Ածաբ. ծն.։)
Աղաւնին ոչ միշտ վայրաբնակ լինելով՝ ընդ անձեռնընդելսն հաւասարէ. (Պիտ.։)
Որ վայրաբնակի ուրուք (այսինքն իմիք) մրգաց հանդիպի՝ ճաշակելով. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Ի ՎԱՅՐԱԲՆԱԿՍ ԼԻՆԵԼ. Վրանաբնակ լինել. ի բացի բնակել ընդ հովանեաւ վրանի.
ruin, destruction;
ածել —, to devastate, to desolate, to ruin, to lay waste.
· Calfa
Վանդելն, իլն. եղծումն. քանդումն.
convent, monastery, cloister, friary;
lodging, dwelling, home, habitation, abode;
house, mansion;
hotel;
inn, hostelry;
cabin, hut;
— կուսանաց, nunnery, convent;
վանս ունել, to stay, to lodge, to take up one's lodgings, to dwell, to stop;
փակել ի վանս, to cloister, to shut up in a convent.
· Calfa
Եմուտ (աննա) ի վանս իւր, եւ կերաւ ընդ առն իւրում։ Տարաւ զնոսա (Սամուէլ) ի վանս իւր։ Վանք հովուաց։ Ի վանուց հօտից։ Զզէն նորա եդ ի վանս իւրում։ Ու՞ր են վանքն իմ, յորում զպասեքն ուտիցեմ աշակերտօքս հանդերձ։ Ելին՝ ուր վանքն իսկ էին։ Ի վանացն կայիափայ։ Առ որում վանս ունելոց էաք։ Եկին ի վանսն առ նա։ Պատրաստեսջի՛ր ինձ վանս.եւ այլն։
Հրամայէ եւ յամենայն գիւղս վանս շինել, զի լիցի օտարանոցք։ Վասն այսորիկ եւ դիպողագոյն եդաւ անուն վանք, զի անտրտում որոց պիտոյ իցէ՝ տայցեն (օթեվանս կամ զպէտս). (Խոր. ՟Գ. 20։)
to light up, to set fire to, to fire;
to fire, to inflame, to enliven, to inspirit, to vivify, to cheer, to raise the spirits of, to urge on, to excite, to rouse;
to arm, to equip, to fit out;
to put on, to attire, to dress, to bedeck;
վառեալ բորբոքել, to inflame, to heat, to electrify, to fill with enthusiasm, to enrapture, to fire;
— զդրօշս, to hoist the colours.
· Calfa
Վառեցէ՛ք ի ձէնջ արս՝ ճակատել առաջի տեառն ի վերայ մադիամու։ Զմի մի ի նոցանէ առաւել վառէր մխիթարութեան բանիւք՝ քան զինուքն։ Առցէ սպառազինութիւն զնախանձ իւր, եւ վառեսցէ զարարածս առ ի խնդրելոյ զվրէժս ի թշնամեաց։ Վառեցարուք անցէ՛ք առաջի եղբարց ձերոց։ Անցցեն վառեալք եւ կազմեալք առաջի տեառն ի պատերազմ։ Անցցէ ձեր ամենայն վառեալ ընդ յորդանան։ Վառեալք զինու։ Արքն վառեալք։ Վառեսցարու՛ք պատրաստեցարու՛ք։ Քրիստոսի չարչարիլն մարմնով վասն մեր, եւ դուք ի նոյն միտս վառեցարու՛ք.եւ այլն։
ՎԱՌԵԼ. որպէս Զարդարել, պճնել. յարել ի զարդ. (իբր յն. ա՛բդօ՝ որ է վառել, եւ յարել)
ՎԱՌԵԼ (ըստ կրկին նշ) Գրգռել ո՛ր եւ է օրինակաւ.
καίω, ἑκκαίω, ἄπτω . (լծ. եւ փիռա՛զօ. πυράζω ). uro ( ու՛ռօ. լծ. ընդ հյ) accendo կր. ardeo. Լուցանել բորբոքել զհուր կամ զճրագ. վառել, բռնկեցնել.
ՎԱՌԵԼ ՎԱՌԻԼ. ὀπλίζω, ἑνοπλίζω, καθοπλίζω, -ομαι armo, -or;
armis instruo, -or περιζώννυμι praecingo, -or. Սպառազինել, իլ. հանդերձել զինու զարդու, կազմել պատրաստել. եւ Քաջալերել կամ արծարծանել զոգի ի պատերազմ. եւ Գօտեւորիլ.
worn out with fatigue, overweary, tired, fatigued, harassed;
— առնել, to overweary, to tire out, to fag, to jade, to overburden with labour, to break down with fatigue;
— առնել զերիվարն, to strain, to over-ride or overwork a horse;
— լինել, to overwork or overfatigue oneself, to be wearied with, crushed, worn out, harassed, faint or spent with fatigue, to knock oneself up, to work oneself to death.
· Calfa
ՎԱՍՏԱԿԱԲԵԿ ԱՌՆԵԼ. Խոնջեցուցանել. յոգնեցնել.
Վանեալ պարտեալ վաստակաբեկ առնելով զթագաւորն. (Ագաթ.։)
ill-starred, luckless, unfortunate;
— առնել, to render unhappy, to oppress, cf. Թշուառացուցանեմ, cf. Վատթարեմ;
to discomfit, to overcome.
· Calfa
պ. պէտէխթէկ. որպէս չարախտար կամ չարաստղ. Չարաբախտ. թշուառ. ուստի՝ ՎԱՏԱԽՏԱՐԱԿ ԱՌՆԵԼ՝ է Չուառացուցանել, վատթարել.
(Իսկ Հին բռ. հայելով ի նախընթաց բառսդ՝ անձուկ լաշկար, շփոթ իմն գրէ.)
staircase, stairs, ladder;
երկբացիկ —, double ladder, trestles;
ծալածոյ —, folding ladder;
— չուանեայ, rope-ladder, foot-rope;
— հրդեհի, fire-ladder, fire-escape;
— պաշարման, scaling-ladder;
— շրջանակաւ, winding staircase;
ելանել ընդ —ղս, to go up stairs;
իջանել ի սանդղոց, to come down stairs;
ելանել ի վեր սանդղովք, to scale, to climb over, to escalade;
ելանել սանդղովք ի պարիսպս, to scale the walls.
· Calfa
Եւ ահա սանդուղք հաստատեալ յերկրի։ Բարձեալ բերէին սանդուղս եւ մանգղիոնս։ Ընդ եօթն սանդուխս ելանէին ի նա։ Եօթն սանդուխք ելանելիք նորա. (Ծն. ՟Ի՟Ը. 12։ ՟Ա. Մակ. ՟Է. 30։ Եզեկ. խ. 22=37։)
Բարի հնազանդութիւն. եւ նա է սանդուղք արքայութեան երկնից։ Եդեալ սանդուխ՝ ելեալ բնակեցաւ անդ, եւ զսանդուխն առին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
Երեւեցան նմա սանդուխք, եւ հրեշտակք՝ զի ելանէին եւ իջանէին. (Կիւրղ. ծն.։)
ՍԱՆԴՈՒՂՔ եւ ՍԱՆԴՈՒԽՔ. κλίμαξ scala κλιμακτήρ gradus scalae. Գտանի գրեալ եւ ՍԱՆԴՈՒՂ, եւ որպէս ռմկ. ՍԱՆԴՈՒՂԴ, ՍԱՆԴՈՒԽՏ. (որպէս սանտրաձեւ ուղ կամ ուղի) Ելանելիք աստիճանաւ, եւ աստիճանք նորին.
breaking the reins, untameable, indomitable;
— լինել, to break loose, to break the bridle.
· Calfa
χαλινόν ἑνδακνῶν frenum commordens. Որ կոտորէ, կամ խածատելով ջանայ խզել զսանձն.
severely reprimanded, sharply reproached or harshly punished;
— առնել, to load with reproaches, to reprimand severely, to rebuke sharply, to huff, to lecture, to taunt, to chide, to burst or launch out bitter invectives, to break out in scolding or upbraiding;
— լինել, to be sharply reprimanded, harshly scolded.
· Calfa
Զի թէ ոչ էին անզգայք հրէայքն, առաւել եւս քան զեգիպտացիսն կրեցին չարչարանս ի սաստկակոծ սատակմանն երուսաղէմի. (Աթ. ՟Թ։)
ՍԱՍՏԿԱԿՈԾ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ἑπιτιμάω increpo, arguo. պատուհասակոծ առնել. դանել բանիւ. ուժգին սաստել՝ յանդիմանել.
extermination, extirpation, death, havoc, destruction;
ի — մատնիլ, to perish;
սատակմունս առնել, to make carnage;
կոտորել ի —, to destroy utterly, to exterminate.
· Calfa
θραῦσις, ὁλέθρος, ἁφανισμός եւ այլն. perditio, exterminatio եւ այլն. Սատակելն, իլն. կոտորած. մահ. աւեր.
remunerator;
remunerating;
— լինել, cf. Վարձատրեմ.
· Calfa
Վարձահատոյցն քրիստոս։ Դատաւոր ամենեցուն եւ վարձահատոյց։ Փառս ետ արդարակշիռ վարձահատուցին (կամ վարձահատուցչին) քրիստոսի։ Վարձահատոյց լինել քեզ ի հանդերձեալ յաւիտենին. (Փարպ.։ Տօնակ.։ Վրք. հց. ձ։ Ճ. ՟Ա.։)
horror, great fear, trembling, shuddering, terror, dread, dismay, fright, apprehension;
— հերաց, bristling up of the hair;
դողումն եւ — կալաւ զբանակն, a panic spread through the army;
— պատահեաց ինձ, I was seized with horror;
— ածել, բերել, to terrify, to strike with horror, to make one's hair stand on end.
· Calfa
Լինի երկիւղ ըստ սոսկման իմն (այսինքն դողման ցրտութեամբ), ջերմութեանն ամենայնի ընթացելոյ ի սիրտն. (Նիւս. բն.։)
starving, famished;
— առնել, to make suffer famine, to famish, to starve.
· Calfa
Լից զսովաբեկ անձն իմ ի փշրանաց ողորմութեան շնորհի քո։ Բաշխես զմարմին քո ի ճաշակս սովաբեկաց։ Այցելու լեր մոլորելոյս՝ մերկիս եւ սովաբեկիս. (Բենիկ.։)
dying of starvation;
— առնել, to starve to death;
— կորնչել, լինել, cf. Սովամահիմ.
· Calfa
Կերակրեա զանձն իմ սովամահ։ Հայեցաւ ի սովամահ բնութիւնս։ Շրջէին ողորմելի սովամահք։ Մարք ոմանք զսովամահ որդոց իւրեանց զմարմինս ի կերակուր իւրեանց պատրաստեցին. (Սարկ. աղ.։ Իգն.։ Փարպ.։ Յհ. կթ.։)
ՍՈՎԱՄԱՀ ԱՌՆԵԼ. λιμοκτονέω fame eneco. Սպանանել սովով.
entering, hiding in holes and secret places;
lonely, solitary;
— լինել, to enter, to nestle, to creep into, to hide in, to kennel, to live retired, to lead a retired life, to withdraw into solitude.
· Calfa
Մարդիկ սորամուտք եւ քարագնացք ելին ի գլուխ ապառաժոտ լերին. (Ուռպ.։)
much obliged, very grateful, mindful of benefits received;
— գոհութիւն, gratefulness, gratitude, thankfulness;
— գտանիլ ումեք, -զանձն դաւանել առ ոք, to be indebted for, to owe, to be under obligations, to be beholden to;
— կացուցանել զոք, to oblige a person, to obtain a right to his gratitude;
— եմ բիւրուց խնամոցդ, ով եղբայր, I am grateful to you for all your care, my brother.
· Calfa
Պարտական շնորհին առելոյ. երախտապարտ. երախտագէտ. շնորհակալու. որպէս լտ. obligatus եւ gratiarum memor.
Դարձան առ նա խնդութեամբ իբրեւ շնորհապարտք պարգեւաց նորա։ Եկեալ անկաւ առ ոտս՝ շնորհապարտ լինել եւ գոհանալ վասն բարեգործելոյն առ նա. (Իգն.։)
Եթէ կարիցեմք գոնէ մասն մի հատուցանել շնորհապարտին մերոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
"to give as a present or favour, to make a present of, to grant, to accord, to concede, to gratify;
to grant pardon, to pardon, to forgive, to remit;
cf. Շնորհուկս առնել;
չ-, to refuse, not to grant, to withhold, to deny;
դու ինձ շնորհեցեր կեանս, I owe you my life."
· Calfa
Շնորհելն յայտ առնէ, թէ ձրի են պարգեւք նորա։ Չասէ՛, թէ տուր, այլ թէ շնորհեա մեզ. այսինքն թէ պարգեւեա՛. (Խոսր.։)
Խնդրել ի բարձրելոյն՝ գոնէ զշունչն շնորհել նմա։ Վասն նորա քեզ տէր ի ձեռն նորա զոգիսն շնորհեաց։ Ոչ եսինչ զոգիսդ կամ զկեանսդ ձեզ շնորհեցի։ կուրաց բազմաց շնորհեաց տեսանել։ Աբրահամու աւետեօք շնորհեաց աստուած։ Եւ այդ յաստուծոյ է, որ ձեզ շնորհեցաւ վասն քրիստոսի։ Շնորհեաց զմարմինն յովսեփայ։ Զայր մի մահապարտ շնորհել ձեզ։ Չէ՛ օրէն հռովմայեցւոց՝ շնորհել ումեք զոք. (որ հային եւ ի բ. նշ)։ Որպէս ամենայն ինչ մեզ իւրոյ աստուածեղէն զօրութեանն առ ի կեանս եւ յաստուածպաշտութիւն շնորհեալ. եւ այլն։
ՇՆՈՐՀԵԼ. Ներել. թողուլ զպարտիս եւ զվնաս. զիջանիլ. պաշխել, պալշել.
ՇՆՈՐՀԵԼ. Շնորհուկս առնել. առնել ինչ ի շնորհս այլոյ, հաճել. մարդահաճել.
χαρίζομαι gratificor δωρέω, -ομαι, χορηγέω եւ այլն. munero, dono, largio, concedo, indulgeo. Ձրի տալ որպէս շնորհ. պհարգեւել. առատաձեռնել. տալ ի պարգեւի մասին. բաշխել. շնորհք ընել.
to give, to present, to offer;
to concede, to grant, to bestow;
to provide, to furnish, to lend;
to give up, to deliver, to abandon, to expose;
to make, to render, to produce, to cause;
— զանձն, to apply to, to addict oneself to;
to give oneself up to, to abandon oneself;
— խօսել, to cause to speak;
— պատասխանի, to answer, to reply, to respond;
cf. Պատասխանի;
չ— դուլ եւ դադար, to give neither peace nor rest, to disturb continually;
— իշխանութիւն, to invest or intrust with authority;
վկայագիր, անցագիր —, to deliver a certificate, to grant a passport;
մրցանակ, վարձս —, to decree rewards, to award prizes or premiums;
— ածել, to cause to bring;
— գերեզմանի, to bury, to inter;
— ի բանտ, to put in jail or prison, to imprison;
ժողով —, to come together, to assemble, to reunite, to meet, to hold a meeting;
քարամբք —, to strike with stones;
տաց զքեզ յազգ մեծ, I will make of you a great nation;
տացէ քեզ տէր լինել, may you be!
չէ տուեալ ամենեցուն, it is not every one that can;
զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու, which I put in subjection to you;
ես ետու տանել զուլդ, I have sent the kid;
հօրն իւրում ետ տանել, he sent to his father;
տուր բերել ինձ փայտս մայրս, send me cedar wood;
ետ զանձն իւր երթալ, he went;
զլէգէոնս այսոցն՝ անդնդոց տայ, he sends the legions of devils into the pit;
զպատիժս տայցեն յաւիտենից տանջանաց, they will suffer eternal punishment;
զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան, they load us with evil and annihilate us;
մի տայք մեռանել, do not leave to die.
· Calfa
Որպէս Յանձն առնուլ. դնել. ենթադրել. ներալ. զիջանիլ.
Ետու ձեզ զամենայն խոտ սերմանելի։ Կինս՝ զոր ետուր ընդ իս, սա ետ ինձ ի ծառոյ անտի։ Զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու։ Ետ նմա տասնորդս յամենայնէ։ Տո՛ւր ցիս զմարդիկդ, եւ զաւարդ քեզ ա՛ռ։ Տէր ետ նմա շնորհս առաջի բանտապետին։ Եւ ետ բանտապետն զբանտն ի ձեռս յովսեփայ։ Եւ ետ տէր բարբառս եւ կարկուտ։ Տալ ի վերայ ձեր այսօր օրհնութիւն։ Որում տուակ ի տեառնէ իմաստութիւն։ Որ ունիցի, տացի նմա.եւ այլն։
ՏԱՄ ԾԱՆՕԹՍ կամ ՏԵՂԵԿՈՒԹԻՒՆ. Ծանուցանել. տեղեկացուցանել. (՟Բ. Եզր. ՟Ե. 10։ Հռութ. ՟Գ. 3։)
ՏԱՄ ՎԿԱՅՈՒԹԻՒՆ. Վկայել. վկայութիւն դնել։ (Ղկ. ՟Ժ՟Զ։ 28։ Գծ. ՟Ի. 21։)
ՏԱՄ ԻՐԱՒՈՒՆՍ. Իրաւացուցանել. եւ Արդար պատճառս ի մէջ բերել.
Արդ տո՛ւր իրաւ, ո՛վ որ պատուհասեսդ. (Եփր. ել.։)
ՏԱԼ. որպէս Մատնել զայլս կամ զանձն.
Քան զի ոչ էր սովոր արհամարհել զհրաման (հօրն), ետ զանձն իւր երթալ (առ եղբարսն). (Եփր. ծն.։)
Ետ իսկ (ղովտ) զանձն գինւոյն, զի ըմպելովն՝ յերկեղէն յապահով լինիցի. (Կիւրղ. ծն.։)
ՏԱԼ. որպէս Աւանդել. յանձնել. դնել. եւ Գրել.
ՏԱԼ. որպէս Կրել.
Մի՛ տայք մեռանել. (Փարպ.։)
Թէ եւ տամք զէն ի հոմանուանցն գոլ, այլ ոչ եթէ այսուիկ ինչ անգիտելի է. (Սահմ. ՟Ա։)
Կամիմք ներգործել երիս անկիւնսն հաւասար կողիցն ի վրայ հուելոց գծից. եւ եղիցի տուեալ գիծն (՟Ա. ՟Բ. Եւկղիդ.։)
ՏԱԼ ԳԵՏՈՅ, կամ ՄՕՐԱՑ, կամ Ի ՄՕՐԻՆ. Ստիպել մխիլ եւ խրիլ կամ ընկղմիլ։ (Մամիկ.։) Կամ ՏԱԼ ԶԱՆՁՆ ի բլուրն. որպէս (Դիմել. անդ։)
ՔԱՐԱՄԲՔ ՏԱԼ. ա հարկանել. Հրամայեաց քարամբք տալ զբերան նորա. (Ճ. ՟Ժ.։)
ՏՈՒԵԱԼ, տուելոյ. լինի եւ՝ Տուեցելոյ.
Ըստ տուեցելոց նմա ի վերուստ շնորհաց. (Արծր. ՟Դ. 12։)
Ընդունել ինչ տուի առ ի մէնջ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Յայնպիսում ժամանակի, յորում եւ օրէնք յաստուծոյ տուին. (Փիլ. ել. ՟Բ. 49։)
δίδωμι do. պ. տա՛տէն. յն. տի՛տօմի. լտ. տօ՛ տաս. դաղմ. տայու՛ տաշ եւ այլն. Մատուցանել եւ աւանդել. յանձնել ի ձեռս. շնորհել. պարգեւել. ընծայել. հատուցանել.
ՏԱՄ ԱԾԵԼ, ԲԵՐԵԼ, ՏԱՆԵԼ. որպէս յն. Առաքել. ἁποστέλλω. (Ծն. ՟Լ՟Ը. 17. 23։ ՟Խ՟Ե. 23։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 8։ ՟Ի՟Դ. 23։)
to carry, to carry away or off, to bear off, to take or convey away, to lead, to bring, to fetch away, to transport;
to drive at, to tend or lead to;
to hold, to contain, to comprise, to include, to comprehend;
to bear, to suffer, to endure;
to carry to an end, to accomplish, to crown;
to be brought, conducted, led;
յինքն —, to appropriate to oneself, to assume wrongfully, to arrogate, to lay claim to;
ընդ միտ —, to take exception or offence at, to find fault with;
— եւ ածել ինչ, to publish, to celebrate, to make public.
· Calfa
Հանէ՛ք զնա արտաքս. եւ տանէին զնա։ Տարաւ ի բաբելոն։ Տարաւ զնոսա առ արքայն բաբելոնի ի դեբլաթա։ Տանիցի՞ս զիս ի սահմանս նոցա։ Առաջի դատաւորաց եւ թագաւորաց տանիցին զձեզ վասն իմ։ Զի՞նչ տանիցիմք առնն աստուծոյ. չիք ինչ՝ տանել առնն աստուծոյ։ Տարաւ զիս ընդ կողմն հարաւոյ։ Տանել ի գերութիւն։ Փրկեա՛ զորս տանին ի մահ. եւ այլն։
Ո՛ւր ուրեք լսէր զարիութեան զօրութեան ուժոյ, առտքէր՝ առ ինքն տանէր (այսինքն տայր բերել), զի փորձ անձին իւրոյ գտցէ. (Ղեւոնդ.։)
Ծովն պղնձի տանէր իբրեւ երկուս հազարս մարս։ Տանէր երիս հազարս չափ։ Տանէին մի մի ի նոցանէ մարս երկուս կամ երիս։ Եւ ոչ աշխարհս բաւական էր տանել զգիրսն։ Տարայք մեզ, զի ոչ ումեք մեղաք.եւ այլն։
Ոչ կարէին նոքա տանել զմեծ գիտութիւնս զայս։ Զանմարմնոցն զմաքրութիւնսն մարմնական կրիւք տարեալք ի յանձինս իւրեանց։ Զոր ոչ բնութիւնք արարածոց զաստուած տանիւր։ Որ տարար յորովայնի զանտանելին ամենեցուն. (Իգն.։ Շար.։)
Մեծախոհութեամբ տանիք զրկանաց։ Զի՞նչ եղեւ, զի եւ ոչ դռնապանին տարար հարցմանն։ Համբերութեամբ աղքատութեանդ տանիցիս։ Չգալ ի վերայ՝ փորձութեանց, որ մեզ չէ՛ տանելի։ Տարեալ ժուժկալութեամբ համբերեցին տանջանացն. (Նախ. յոբ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։ Մանդ. ՟Դ։ Խոսր.։ Շար.։)
ՏԱՆԵԼ, կամ Ի ԳԼՈՒԽ ՏԱՆԵԼ. որպէս Կատարել.
Ասի եւ ՏԱՆԵԼ ԶՎՃԻՌ, ԶՊԱՏՈՒՀԱՍ. այսինքն կրել, ընդունել։ Եւ ՊԱՇՏՕՆ կամ ՍՊԱՍ կամ ԽՆԱՄ կամ ՓՈՅԹ ՏԱՆԵԼ. այսինքն մատուցանել, եւ ունել։ Տե՛ս ի յարակից բառսդ։
φέρω (լծ. բերել). ի կատարեալն ἥνεγκα (ի ἅγω լծ. ածել). porto, duco, fero, tollo, tuli եւ այլն. որ եւ ἁποφέρω, ἑκφέρω, ἁπάγω , διάγω, ἁνάγω, μετάγω, διακομίζω եւ այլն. Փոխադրել այլուր. աստի անդր տեղափոխել. վարել. եւ բառնալ բերել՝ յանձին կամ ի վերայ իւր. կրել. տանիլ.
ՏԱՆԻՄ. χωρέω capio, contineo. Կարօղ լինել պարունակել. բաւել. բաւական լինել. ընդունել. յինքեան կամ սիրով.
ՏԱՆԻՄ. ὐποφέρω suffero, sustineo. Համբերել. հանդուրժել. տոկալ. դիմանալ. քաշել.
torment, torture, punishment, suffering, pain, plague, grief;
—նս ածել ի վերայ or արկանել զգլխով ուրուք, cf. Տանջեմ.
· Calfa
Յորժամ արասցէ յանցանս, արկից տանջանս զգլխով նորա։ Ընկալան զտանջանս իւրեանց ընդ իջեալսն ի խորխորատ։ Զմնացելոց տանջանաց լուծցեն զպատիժս։ Մեռաւ մեծաւ տանջանօք։ Մեծամեծ տանջանօք խոստովանել։ Բազում տանջանք են մեղաւորաց։ Ցաւովք եւ տանջանօք խրատեսցիս երուսաղէմ։ Ի տանջանաց լեզուի ծածկեսցէ զքեզ։ Ի միտս իւր իջանէր առ տանջանացն աստուծոյ։ Երթիցեն ի տանջանս յաւիտենականս.եւ այլն։
to have branches torn away;
to be rooted up or out;
— առնել, to root out, to pull up, to pluck up.
· Calfa
lawsuit, cause, litigation;
justice;
— վարել, դնել, to proceed, to sue in law, to bring an action;
— առնել, to do justice;
to judge a lawsuit;
— տալ հատուցանել, to judge one's self, to condemn one's self, to be condemned;
ի — կոչել, to summon, to cite.
· Calfa
ԴԱՏ ԱՌՆԵԼ. δικάζω judico, ἑκδικέω vindico Դատել. իրաւունս առնել ումեք, կամ ընդ մէջ սորա եւ նորա. եւ վրէժ. խնդիր լինել։ (Ծն. ՟ժզ. 5։ Սղ. ՟ի՟ե. 1։ ՟Ա. Թագ. ՟իդ. 13։ Ղկ. ՟ժը. 3։)
Ոչ կամեցեալ դատի հանդուրժել, փախիցէ զմիշտ փախուստն. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
ԴԱՏ ԴՆԵԼ. իբր Դատ վարել, ի դատ մտանել։ (Նար, ՟ա։ Ոսկ. մտթ.։ Գէ. ես.։ Վանակ. յոբ.։)
ԴԱՏ ԽՆԴՐԵԼ կամ ԱՌՆՈՒԼ. Վրէժ խնդրել կամ առնուլ՝ դատաստանաւ։ (Ոսկ. ՟բ. կոր.։ Շ. ՟ա. յհ. ՟խը։)
ԴԱՏ ՏԱԼ կամ ՀԱՏՈՒՑԱՆԵԼ. Վրէժս լուծանել. համար տալ։ (Խոսր.։ Մխ. երեմ.։ Կանոն.։ Փիլ. յովն.։)
judge;
pleader;
— լինել, to litigate, to pleade, to contest;
to be revenged.
· Calfa
Առաքելոցն վերակացուն եւ դատախնդիրն պետրոս. (Շ. ՟բ. պետ. ՟Ի՟Բ։)
դատախնդիր լինել. Ի դատ մտանել. իրաւունս խնդրել. իրաւախոհ լինել.
Դատախնդիր լինել ընդ աստուծոյ։ Ընդ քեզ դատախնդիր լինել. (Լմբ. ամբակ.։)
condemned;
crime;
— առնել, to condemn, cf. Դատապարտեմ;
— լինել, to be condemned.
· Calfa
Դատապա՛րտ էր դատաստան նորա, եւ անարգագոյն՝ յարգանք նորա. այսինքն դատապարտելի, անիրաւ։
Դատապարտն խորշի ցուցանել զոր մեղաւն. (Մխ. դտ.։)
Այնք՝ որք ոչ հաւատային, դատապարտս զնոսա ասէր. յն. դատապարտելիս գոլ։
ԴԱՏԱՊԱՐՏ ԱՌՆԵԼ. Դատապարտել. պարտաւորել. (Հռ. ՟ը. 34։ Նար. ՟ժա։)
summoned;
ill-treated;
— առնել, to condemn, to blame, to reprobate, to ill-treat, to offend in words, cf. Դատափետեմ, cf. Հարստահարեմ, cf. Նեղեմ, cf. Ատեմ.
· Calfa
ԴԱՏԱՓԵՏ ԼԻՆԵԼ. որպէս Դատափետ առնել, ի դատ քաշել. դատախազ լինել.
return;
relapse;
new fall;
— առնել, to turn or return several times.
· Calfa
Դարձադարձ առնելով պատերազմէին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Իդերեւ ելանեմ.
· Calfa
ժառանգութիւնն անհոգացեալ՝ պղերգութեամբ դերեւանալ եւ նուազել. (Փիլ. տեսական.։)
Ի դերեւացեալն ամայի անդաստանաց։ Զդերեւացեալն անդաստանի յաջորդել անբերութիւն։ Զաշխարհս ամայի եւ դերեւացեալ։ Բոլորք ի վարժիցն երկարասիրութենէ յարմարապէս պայծառանան, եւ անվարժութեամբն դերեւանան. (Պիտ.։)
χερεύομαι incultus, fio, squalesco, ἑλάττομαι decrepo Ի դերեւ ելանել. յետնիլ յարդեանց կամ ի պտղոց. անբեր մնալ. խոպանանալ, իբր դերբուկ լինել.
to regard, to look attentively;
to be on the watch, to lie in wait;
— ի վեր ունել, ամբառնալ, to look with attention, to raise the eyes.
· Calfa
ԴԷՏԱԿՆ ՈՒՆԻՄ, կալայ. σκοπεύω, ἁποσκοπεύω, παρακώπτω speculor եւ այլն. Դիտել ակամբ՝ իբրեւ ի հեռաստանէ. ուշ ունել. դիտելով ակն ունել. ուշ դնելով նայիլ կամ սպասել. Տե՛ս (Ել. ՟Լ՟Գ. 8։ Դատ. ՟Ե. 28։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 12. 14։ Ողբ. ՟Դ. 17։)
Դէտակն ունել ճանապարհացն. (Ագաթ.։)
Ուշ եդեալ դէտակն կալաւ ի վերայ (ի զննել). (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
Դէտա՛կն կալ ի վերայ բանիցդ ասացելոց. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
ԴԷՏԱԿՆ Ի ՎԵՐ ՈՒՆԵԼ, ԱՄԲԱՌՆԱԼ. Զաչս ի վեր համբառնալ ի դիտել. ուշ դնել.
hinderance, impediment, obstacle;
encumbering;
inactivity, idleness, sloth;
idle, unoccupied;
hindered, prevented;
stopped, discontinued;
— առնել՝ լինել, to hinder, to impede, to prevent;
— կալ, to be disoccupied;
to be in idleness.
· Calfa
Զի մի՛ խափան ինչ լինիցիմք աւետարանին. յն. ընդ հատումն, կամ արգել ՟Ա. (Կոր. ՟Թ. 12։)
Զի մի՛ խափան լնիցին աղօթիցն ձերոց. յն. ընդհատել. (՟Ա. Պետ. ՟Գ. 7։)
Խափան առնելողջակիզացն պատարագած. յն. արգելուլ. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 47։)
Խափան առնել. յն. խոչնդոտն լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Լինին խափան դիցն պաշտաման։ Խափան առնել յազատութիւն վերին. (Ագաթ.։)
Ամենայն բարեաց խափան է տրտմութիւնն։ Որպէս զգալի աչաց խաւար է խափան՝ ներգործել, նոյնպէս եւ անգիտութիւն՝ մտաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։ Տօնակ.։)
Մեր փրկութեան ոչ կարաց ի խափան լինել. (Ոսկիփոր.։)
ἑγκοπή impedimentum ἑμπόδιον obex. Արգել. խոչընդակն. խոչընդոտն. խոչ եւ խութ. որպէսխափանիչ, կամ խափանարար. ընդհատիչ. եւ Խափանումն. ընդհատումն. անգործութիւն.
Ի խափանի, եւ իւրոց շարժութեանցն հանդարտութիւն բերելով տկարագոյն լինել հարկ է. (Պղատ. տիմ.։)
Զհաւորսութիւն առ խափան լերինս (կամ լերունս) ոչ ոք արգելուցու. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
hinderance, impediment, obstruction, obstacle;
difficulty;
interdiction, prohibition;
diversion;
interception;
abolition, abrogation;
suppression;
cessation;
ի խափանումն գալ՝ անկանել, to cease, to fall in desuetude, to be no longer in force.
· Calfa
Խափանումն. արգելումն. դադարումն.
Լինի խափանուած աթոռոյն ամս բազումս. (Ուռպել.։)
squinting;
short-sighted;
dim-eyed or blear-eyed;
խեթի հայել, to look askance at, to look surlily, to scowl upon, to look at with aversion or dislike.
· Calfa
Գիտա՛, զի ակն խէթ՝ ուղիղ նայել ոչ կարէ. (Ոսկիփոր.։)
Շլացուցանէ զմիտս ... որպէս զխէթ աչօք պշուցեալ՝ առաւել վաասի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Ի գիրս խոսր.։)
Ունի ի մօտոյ կորուսանել յանդունդս դժոխոց զխեթն զայն, առ որ յուսացեալ գնայք։ Ամենայն իրօք ջանայ պիղծն եւ գարշելի խեթն կեղծաւորիլ. (Պիտառ.։)
strangled, suffocated;
— առնել, to strangle, to suffocate;
— լինել, to be strangled, suffocated.
· Calfa
ԽԵՂԴԱՄԱՀ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Խեղդել, իլ. խըխտիլ, խխտըւիլ.
Զերկոցունց նոցա սատակումն միով օրինակաւ նիւթեաց խեղդամահ լինելովն. (Լմբ. սղ.։)
brick, tile;
pottery, earthen-ware, crockery;
porcelain, China-ware, Wedgewood-ware;
potsherd, fragment of earthen-ware;
fish-shell;
shell, conch;
—ք, pottery;
Wedgewood-ware, Wedgewood-manufactory;
earthen, delft;
զ— կարկատել, to beat the air, to pound the water.
· Calfa
Ի կրկին նշանակութիւնս մարթի ձգիլ ասելն.
knock, blow;
obstacle, hinderance, impediment;
fraud, cheat;
hate, ill will, aversion;
jealousy;
remorse, scruple;
pain, affliction, grief;
doubt, distrust, apprehension;
gripes, colic;
— եւ խութ ընդ ոտն անկանել, to trip up, to oppose, to obstruct, to embarrass;
խեթիւ հայել՝ տեսանել, to look daggers, to look grim, to scowl;
խեթիւ հայել արեգական, to sunburn, to tan, to freckle, to brown.
· Calfa
ԽԷԹ κόλυμα impedimentum σκάνδαλον offendiculum. գրի եւ ԽԵԹ. Խոչ եւ խութ. խոչընդոտն. որ նչ խթի յոտս ի գնացս, կամ տայ գայթել. արգել. որոգայթ. առիթ գլորման կամ գայթագղութեան. վտանգ. կասկածանք.
Բազում խէթք եւ խութք են ճանապարհին։ Յառաջ զխեթն ՛ն բաց խլել. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. բ. կոր.։)
Բառնալ զգայթագղութիւն ի միջոյ, մի՛ ումեք խէթ եւ խութ այնուհետեւ ընդ ոտս անկանել. (Ագաթ.։)
Դաւաճանեալ զնա ի սպանումն, զի էր նմա խէթ կամաց իւրոց. այսինքն արել. (Խոր. Ա. 23։)
ԽԷԹ. Թիւր նայեցուած խեթ եւ խոժոռ աչօք. քէն, ատելութիւն. գժտութիւն. խոլոր նայուածք.
Յորժամ խէթ ատելութեան լցի ի մէջ ծառայից եւ տեառնն, ոչ վաղվաղակի ժպրհին ընդ նա խօսակցիլ. (Լմբ. պտրգ.։)
Այլ թոյլ ետուր վասն խեթի մատնել ի՛ ձեռս անօրինի. (Շ. եդես.։)
Մի՛ հայիք յիս, զի ես եմ սեւացեալ. վասն զի խեթիւ հայեցաւ յիս արեգակն. Յն. օտարաբար կամ թիւր հայել. (Երգ. Ա. 5։)
ԽԷԹ. Խիթք որովայնի, կամ ցաւ ինչ խայթիչ եւ տանջիչ. որպէս մարմաջ, կամ կրծումն, եւ այլն. զի պէսպէս մեկնի ասելն
prop, stay, support;
back, back-side;
clothes' pocket;
crab;
craw-fish;
— դնել cf. Խեչակեմ.
· Calfa
Որ եւ զայլոց ոմանց պատրաստեալ կերակուր յափշտակել փութայք, եւ զթռչնոց եւ զզեռնոց, որպէս զխէչս, եւ զքառաձետս. (Մագ. ԺԲ։)
spur, goad;
spur, incentive;
butting;
— իշոյ, ass-goad;
ընդդէմ —ի աքացել, to kick against the pricks.
· Calfa
Մտրակ ձիոյ, եւ խթան իշոյ։ Բանք իմաստնոց իբրեւ զխթան եզան։ Պարծեսցի ի ցուպխթանի։ Խիստ է քեզ ընդդէմ խթանի աքացել. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 3։ ԺՂ. ՟Ժ՟Բ. 11։ ՟Լ՟Ը. 26։ Գծ. ՟Թ. 5։)
Խթան ընդոստուցիչ ամենայն հեղգացելոց. (Եղիշ. ՟Ը։)
κέντρον stimulus. Սրածայր գործի խթելոյ, կամ ընխոթելոյ՝ խոթմթելոյ. գաւազան յորոյ ի ծայրն կայ խայթոց իբր հերիւն. cf. ԽԱՅԹ.
tendril, clasper;
sucker, shoot;
fibre, filament, stamen;
—ս արկանել, to cling to, to hold fast to, to clasp, to strain to;
to twine, to entwine;
— արկանել՝ առնուլ, to be thoughtful, melancholy;
to clasp one's knees.
· Calfa
Սերմնսկսանի թուանալ, պատառիլ, խիղբս արկանել. (Վեցօր. ՟Ե։)
Որոյ զայսմանէ (զանցաւոր կենացս) խիղբս արկեալ է, վրիպեալ է ի նմանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5. յն. փոյթ պնդութեան ունել։)
Խառնակ, ոլորտացեալ որպէս զխիղս. խուռն. շատ. Խել մը.
Բողոք հարեալ՞ եւ վա՛յ ի բերան առեալ, եւ խիղբ վնասս (յօդելով յաշոտոյ). (Արծր. ՟Բ. 6։)
ԽԻՂԲ ԱՐԿԱՆԵԼ կամ ԱՌՆՈՒԼ ԶԾՆԿՕՔ. որպէս συμπλίκω complico. Զձեռս զերկոսին զիրերօք աղխեալ մատամբքն՝ պատել զծնկօք, ի նշանակ վարանաց եւ տրտմութեան.