Definitions containing the research ել : 10000 Results

Տերեւապատ

adj.

girt with leaves;
— լինել, to be -.

· Calfa

NBHL (1)

Օձապատիր մերկացելոյն ի փառաց տերեւապատն ադամայ. (Պիտառ.)


Տէգընկէց

adj. s.

hurling a javelin;
discobolus, quoit-player;
tilter;
— լինել, to joust, to tilt;
to play at quoits.

· Calfa

NBHL (1)

Որ ընկենու զտէգ կշռակի ճարտթարութեամբ. եւ խաղ տէգընկէց լինելոյ, կամ ձիգս առնելոյ քարամբք. ըստ յն. տի՛սգօս. δίσκος discus. որ է բոլորշի քար. որպէս տէգընկէց՝ ձայնատու ժամանակաւն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 14։)


Տեղատարափ, ոյ

s. fig.

very heavy shower, pelting or drenching rain, floods, torrents of rain;
heavy fall of snow or hail;
— լինել սպառնալեօք, to rain threats;
ետես զնետս — խաղացեալ, he saw a storm of arrows coming.

· Calfa


Տեղափոխ

adj.

changing place, translocating, transferring, displacing;
transferred, displaced;
— լինել, to change place, to be translocated, to move from place to place.

· Calfa

NBHL (1)

ՏԵՂԱՓՈԽ ԼԻՆԵԼ. Փոխել զտեղին. փոփոխիլ տեղւոջէ ի տեղի.


Տեղեկագոյն

adv.

thoroughly, to the bottom, minutely, in detail;
— քննել, to examine thoroughly, to go to the bottom of, to sift.

· Calfa

NBHL (3)

Առաւել կամ քաջ տեղեակ.

Որոց հմուտ եւ տեղեկագոյն եղեալ ասացելոցն։ Որք տեղեկագոյնք էին ի նոսա գրոց։ Որ ոչ է հմուտ նաւավարել, թողուլ ի տեղեկագոյնսն. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Իգն.։)

Զի տեղեկագոյն գիտէի ես զփոյթ պնդութեան քո։ Աւելի քան զմեզ տեղեկագոյն գիտէր. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 24։ ՟Ը. 10։)


Տեղի, ղւոյ, ղեաց

s. ast. rhet.

place, spot, site;
occasion, opportunity;
point, lieu;
հասարակ —ք, common-place topics;
հասարակաց —ք, public places, squares;
սուրբ —ք, holy place;
the Holy Land;
— ապաւինի, refuge, shelter, retreat, cover;
առ տեղեաւս, here;
ի — or ի տեղւոջ, in the room of, instead of, in lieu or place of;
ի —ս —ս, տեղեաց տեղեաց, in different places, in some or several places;
ընդ ամենայն —ս, in all places, every where;
omnipresent;
առ տեղեաւն, there, in the very place;
just then, for that time, for a short time;
ունել զ—, to supply the place of, to substitute for, to take or fill the place of, to succeed;
ունել զառաջին —, to hold or occupy the most advantageous place, to be on the side of the wall;
զ— առնուլ, ունել, to stop, to cease to go, to rest, to take repose, to halt;
անկանել ի տեղւոջ, to be left dead on the spot;
— առնել ումեք, to give the first place to a person;
— տալ ումեք, to yield, to give up, to acquiesce, to consent, to condescend, to submit;
— տալ իմիք, to expose oneself, to give hold;
— տալ յիմեքէ or յումեքէ, to evade, to avoid, to draw back, to withdraw, to retire, to depart, to go away;
շրջէր փախստական տեղւոյ ի —, as a fugitive he wandered;
բանին իմոյ չիք — ի ձեզ, my words have no place in you;
— տուր գնա՛, get thee hence ! cf. Թատր, cf. Ժահահոտ.

· Calfa

NBHL (17)

Ի նորա վարս տեղի գտանել ոչ կարացին. (Խոր. ՟Գ. 67։)

Զի մի՛ տեղի գտցէ բանսարկուն բամբասել զաստուած։ Զոմանս աղքատս արար, զի տեղի լիցի մեծատանցն բարեգործելոյ։ Թէ կամեցեալ էր երկարել զբանս, գոյր տեղի ընդարձակութեան։ Երիս եցոյց մեզ բանս զկործանմանն մերոյ տեղիս։ Օձն խաբօղ, եւ յիմարութիւնն տեղի, եւ ցանկութիւնն գող. (Լմբ. պտրգ.։ Իգն.։ Խոսր.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Մաշկ.։)

Նշանս ցուցանել ի պատշաճ տեղւոջ եւ ի ժամանակի. (Շ. մտթ.։)

Յիւր տեղի թագաւորեցուցանել։ Եղեւ նոցա աղիւսն ի տեղի քարի, եւ կուպր ի տեղի շաղախոյ. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 16։ Ծն. ՟Ժ՟Ա. 3։)

Ի տեղի նորա կարգել։ Արձակեաց զմարզիկսն յիւրաքանչիւր տեղիս, եւ զայլս ի տեղիս նոցա փոխանակ առ իւր կոչեաց. (Խոր. ՟Գ. 51։ Եղիշ. ՟Ա։)

Հրէական զոհիցն եւ պատարագացն արիւնք առ տեղեաւն ի քաւութիւն էր ակամայից ոմանց մեղանաց։ Տխմարք յընթերցողացն՝ առ տեղեաւն միայն հայելով ի բանն՝ ոչ քննեն զպատճառն. (Շ. թղթ.։)

Եղբարց մերոց ի տեղիս տեղիս։ Բազում թուղթս խաղաղութեան առնէր ի տեղիս տեղիս հայոց աշխարհին։ Սովորութիւն է գրոց ի տեղիս տեղիս զկարգ իրացն միայն ասել. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Փարպ.։ Շ. մտթ.։)

Առ սակաւ սակաւ դատելովն՝ տայիր տեղի ապաշխարութեան։ Մի՛ տայք տեղի սատանայի։ Մի զանձանց վրէժ խնդրէք սիրելիք, այլ տո՛ւք տեղի բարկութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 10։ Եփես. ՟Դ. 27։ Հռ. ՟Ժ՟Բ. 19։)

Ոչ տամ տեղի եւ մուտ բանին։ Տեղի տային հաւանական բանիցն։ Տեղի՛ տուր ննջել ինձ առ քեզ ի սենեկին. (Յիսուս որդի.։ Լմբ. էր ընդ.։ Պտմ. աղեքս.։)

Խորշի եւ տեղի տայ (ի մարդկանէ), եւ զմիայնութիւնն սիրէ։ Մի՛ խրոխտել ընդդէմ փորձութեանց, այլ խորշել եւ տեղի տալ. (Փիլ. իմաստն.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)

Զգուշացուցանէին տեղի տալ եւ զերծանել ի մահուանէ։ Ոչ տեղի ետուն, եւ ոչ ի բաց գնացին։ Յոյզք մտաց եւ սուգ տրտմութեանզ տեղի տուեալ ի բաց գնացին։ Տեղի ետուն ի սմանէ։ տեղի տալ ի խորհրդակցութենէ. (Իգն.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Բ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)

Զտեղի առ յիսուս։ Ի տեղւոջն՝ յորում զտեղի առնոյր ամպն։ Աւելորդքն զտեղի առին։ Երթա՞յց ի պատերազմ, թէ զտեղի կալայց.եւ այլն։

Որ առաւել ցանկայ, նա ոչ երբէք կարէ զ տեղի առնուլ իլ ցանկանալոյ։ Այսուկարծեօք զտեղի առնոյր քարոզութիւնն։ Ոչ այսու լուծումն կարծեացս զտեղի առնու. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27. եւ 17։ Էր ընդ եղբ.։)

Ի պակասել ցանկալեացն՝ ոչ կաթրեմք զտեղի ունել եւ համբերել։ Չկթարես զտեղի ունել ի լուր այսպիսի բարբառոյ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)

ՏԵՂԻ ՏԱԼ՝ իմիք կամ ումեք. δίδωμι τόπον do locum ὐπεικῶ cedo, concedo, obsequor, obtempero. Միջոց տալ. թոյլ տալ. շնորհել. ներել. անսալ. հպատակ կալ.

ՏԵՂԻ ՏԱԼ՝ յիմեքէ կամ յումեքէ. ἑκχωρίζω, ἑκχωρέω, ἑπιχωρέω, παραχωρέω discedo, recedo, secedo, subduco me. Խորշել. խոյս տալ. որոշիլ. հեռանալ. ի բաց մեկնիլ՝ որպէս թողլով այլում զայն տհեղի. կրզել, քաշուիլ.

ԶՏԵՂԻ ԱՌՆՈՒԼ, կամ ՈՒՆԵԼ. ἰστάω, ἴσταμαι, ἑπέχω sto, substo, cesso, contineo me ἁφίστημι sustineo. Զկայ առնուլ. դադարել. հանդարտել. համբերել.


Տեսակ, աց

s. gr. adj.

species;
sort, kind, race;
fashion, manner, way;
form, figure, appearance, look;
sight, countenance, aspect, air;
image, idea;
dress, costume;
form, species;
visible;
հաղորդել կրկին —աւ, to receive the Communion in both kinds;
սեռ՝ կենդանի, — մարդ, եւ տարբերութիւն՝ բանական, genus animal, species man, whose distinctive characteristic is the faculty of reason.

· Calfa

NBHL (6)

Ոչ ասաց, եթէ տեսակ ունի, եւ ոչ է տեսանելի։ Եթէ տեսակ մարմնոյն այնպէս է, ո՞րչափ եւս առաւել հոգւոյն։ Տգեղ տեսակաւ։ Գեղեցիկ գոլով տեսակաւ. (Ոսկ. ՟Ա. 39։ ՟Բ. 2։ Նոննոս.։)

Կրօնաւորք, ելով, եւ սգաւոր տեսակաւ. (Լմբ. սղ.։)

Այպն եղեւ ի դիւրաց այսու տեսակաւ։ Այնու տեսակաւ պատմեաց։ Բազմադիմի տեսակաւ ողորմութեան կամեցար ձգել առ քեզ։ Յամենայն տեսակս ընդարձակ վարուց։ Տեսակ յանցանաց ... Զտեսակ որմոցն խնդրէ ուսանել։ Զնոյն տեսակ բանից վերստին կրկնելով. (Վրք. հց. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։ Սարկ. աղ.։ Շ. ընդհ.։ Լմբ. պտրգ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)

ՏԵՍԱԿ. εἷδος species. ազգ ազգ համանման էակաց անկելոց ընդ նովին սեռիւ, եւ որոշելոյ յիրերաց իւիք էական տարբերըութեամբ, ունելով միայն զանհաստ նմանիս, այն է Տրամաբանական տեսակ.

Տեսակ մտացն զտեսակ զգայութեանցն ոչ գործէր։ Զգալի ի տեսակս եւ ոչինչ է։ Անմարմին զօրութեամբ, որոց ճշմարիտ եւ ստուգաբան անուն է տեսակք, ի վար արկ առ իւրաքանչիւր ազգ ծննդոյ յարմարելի առնուլ կերպարան. (Փիլ.։)

ՏԵՍԱԿ. ա. Տեսանելի. երեւելի.


Քաջալեր

adj.

encouraging, inspiriting;
— լինել, —ս մատուցանել, տալ, to rouse the courage, to give heart to, to inspirit;
cf. Քաջալերեմ;
—ս առնուլ, to pluck up courage, to take heart, to cheer up.

· Calfa

NBHL (3)

Քաջալեր լինել յամենայնի ի կամս իւր. (Վրք. հց. ՟Զ։)

Մի՛ քաջալեր լինիցիս ի ձեռինն (լապտերի), այլ պահել ո՛ւշ արասջիր զնա նովին լուսովն վառեալ. (Կոչ. ՟Ե։)

ա. (ի բառիցս՝ Քա՛ջ լեր) որ եւ ՔԱՋԱԼԵՐՈՒԹԻՒՆ. θάρσος , ευθάρσεια fiducia, confidentia, hortatio. եւ բայիւ θαρσύνω, θαρρέω . Բան զօրացուցիչ. յորդոր. խրախոյս. սիրտ եւ ոգի՝ տուեալ կամ առեալ. վստահութիւն. եւ Վստահ. վասն որոյ բայիւ է որպէս Քաջալերել, իլ. եւ Վստահիլ.


Քաջակարծրագոյն

cf. Անպարտելի.

· Calfa

NBHL (1)

Պնդակազմ. ամրակազմ. անպարտելի.


Քաջահմուտ

adj. s.

very erudite, well versed, skilful, very learned;
bachelor;
— գիտունեանց, bachelor of sciences;
— լինել իմիք, to be well acquainted with, to be a connoisseur in, to know thoroughly.

· Calfa

NBHL (2)

Կարի հմուտ. քաջ տեղեակ. խելամուտ. քաջածանօթ.

Քաջահմուտ կամեցեալ լինել ընթերցողաց (այսինքն կամիմք՝ զի լինիցին)։ Չլինելն քաջահմուտ արքայութեան երկնից եւ յարութեան։ Յարուեստական եւ քաջահմուտ բժշկի դեղոց ողջացայք. (Խոր. ՟Բ. 65։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։ Երզն. լուս.։)


Քաջահնար

adj.

very clever, ingenious, witty;
— լինել, to task one's ingenuity, to set one's wits to, to exert or strain oneself.

· Calfa

NBHL (2)

ՔԱՋԱՀՆԱՐ ԼԻՆԵԼ. Հնարիւք գուն գործել. ցամենայն փոյթ եւ զճիգն ի մէջ առնուլ.

Քաջահնար լինէին զմիմեամբք ելանել ի հակառակութիւն եւ ի կռիւս. (Յհ. կթ.։)


Քաջամուխ

adj.

very shrewd;
— լինել, to penetrate.

· Calfa

NBHL (1)

Յորդորէ քաջամուխ լինել ի խորս անքնին։ Եւ մալէ՝ յորս քաջամուխն լինի. (ՃՃ.։ Մագ. լ։)


Քաջայայտ

adj.

very clear, plain, very evident, obvious;
— առնել, to throw light on, to clear up, to bring to light, to put in evidence;
— լինել, to be as plain as day, to be quite evident.

· Calfa

NBHL (4)

Այր քաջայայտ եւ բարձրգահ։ Այր քաջայայտ եւ հանճարեղագոյն։ Այր քաջ եւ երեւելի, եւ քաջայայտ ի մէջ հայաստանեացս. (Արծր. ՟Դ. 2. եւ 3։)

Ձայնք քաջայայտք։ Ի քաջայայտ ամբարշտութէնէն։ փախչել։ Եղիցի ոք յընտրելոցն, եւ մի՛ ի բամբասելոցն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Ածաբ. պենտեկ. եւ Ածաբ. մկրտ.։)

Որպէս իմաստնոց է քաջայայտ։ Քաջայայտ է, թէ ոչ մեղանչելն ըստ բնութեան եղեւ։ Որպէս ամենեցուն է քաջայայտ։ Ո՞չ ամենեցուն իցէ քաջայայտ. (Յճխ.։ Աթ.։ Առ որս.։)

ἅριδήλος, εὕδηλος, -ον . Կարի յայտնի. քաջ ծանուցեալ. պայծառ. երեւելի. հռչակեալ.


Քաջարշաւ

adj.

light-footed, running swiftly;
— լինել, to run fast, to gallop.

· Calfa

NBHL (1)

Շապհոյ ոչ համարձակեալ ի թաւուն քաջարշաւ լինել. (Խոր. ՟Գ. 55։)


Քաջեփ

adj.

well cooked, well done, done to a turn;
— առնել, to cook well.

· Calfa

NBHL (1)

ՔԱՋԵՓ ԱՌՆԵԼ. Բաւոք եփել.


Քաջութիւն, ութեան

s.

valour, courage, bravery, manhood, gallantry;
stoutness, vigour, force;
exploit, achievement, heroic acts;
virtue, nobility, integrity;
քաջութեամբ, bravely, manfully, stoutly, courageously, valiantly, valorously;
ստոյգ —, true courage;
— ցուցանել, to display courage;
— առնուլ, to take heart, to cheer up.

· Calfa

NBHL (3)

Լա՛ւ է անզաւակութիւն հանդերձ քաջութեամբ։ ըզփառս իմ այլում ոչ տաց, եւ ո՛չ զքաջութիւնս իմ դրօշելոց։ Տացեն զփառս Աստուածոյ, եւ զքաջութիւն նորա կղզիք պատմեսցեն։ Քաջութեամբ փոխեցայց յաշխարհէ աստի, զի արժանի իմոյ ծերութեանս երեւեցայց։ Իբրու թէ անձին զօրութեամբ ինչ, կամ քաջութեմբ (յն. բարեպաշտութեամբ) արարեալ իցէ զգնալդ դմա. եւ այլն։

Տեսանեմք զվաաթարութիւնս մեր, եւ զառաջին սրբոցն զքաջութիւն։ Հրեշտակի քաջութիւն այն է, զի ոչինչ յիւրմէ յաւելեալ խօսիցի։ Յառաջ զքաջութիւն հաւատոյ կնոջն եցոյց. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5։ Իգն.։)

ՔԱՋՈՒԹԻՒՆ. ἁρετή, εὑψυχία, προτέρημα, εὑσέβεια virtus (moralis), pietas եւ այլն. Լաւութիւն. բարելաւութիւն. գործ գովելի. առաքինութիւն. աղեկութիւն.


Քառասուն, սնից

adj.

forty;
սուրբ —ք, the forty martyrs of Sebaste;
էր ամաց —ունից, he was forty years old;
ամս երկու ընդ —սնիւ, forty two years;
քաղաքս ութ առ —սնիւք, forty eight cities;
—սուն, —սուն զպահքն լուծանել, break the fast once in forty days.

· Calfa

NBHL (1)

քառասուն քառասուն զպահքն լուծանել. այսինքն ի ՟Խ աւուրս միանգամ. (Խոսր.։)


Քարալից

adj.

full of stones, stony;
— առնել, to fill or block up with stones.

· Calfa

NBHL (1)

Զուռուցիկ տիկսն մեծամեծս՝ քարալիցս, աւազալիցս. (Կաղանկտ.։) քարալից առնել. Քարամբք լնուլ. (յն. խճիւք խլել)


Քարակոշկոճ

cf. Քարածեծ;
— առնել, to stone, to lapidate.

· Calfa

NBHL (3)

Քարամբք կոշկոճեալ, կոծեալ քարամբք. Ընդ այսակիր անզգայելոցն՝ դիւալլուկ եւ քարակոշկոճ՝ հեղձամղձուկ եղկելի անձանցն. Նար. ՟Ժ՟Ը։ ՔԱՐԱԿՈՇԿՈՃ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. որպէս Քարկոծել, իլ.

Քարակակոշկոճ արարին զպօղոս։ Քարակոշկոճ արասցեն զմեզ։ Տայր հրաման քարակոշկոճ առնել զնա. (Եփր. ՟բ. տիմ.։ Զքր. կթ.։ Բուզ. ՟Դ. 36։ եւ Ճ. ՟Ա.։)

Ի ձեռն քարակոշկոճ լինելոյս ետուր ինձ համարձակութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)


Քարավէժ

adj.

precipitated, fallen or thrown headlong;
struck with a stone, stoned;
— առնել, արկանել, to precipitate, to fling or hurl headlong;
to stone, to cast stones;
— լինել, to fling, cast or throw oneself headlong.

· Calfa

NBHL (4)

Ընկենուլ զանձն , եւ քարավէժ առնել ... ո՛չ զիւր անձնն ընկենուլ, եւ քարավէժ պիտոյ է, այլ զայլս յարուցանել եւ կեցուցանել։ Ի խոզսն չխնայեցին, այլ ի միում վայրկենի արարին զամենեսեան քարավէժս։ Առաջնորդէ առ ի չարաչար կորուստ, եւ քարավէժ առնէ։ Որպէս եւ յարտեւան լերինն ոչ կարացաք քարավէժ առնել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։ եւ ՟Բ. 3։ Իսիփ։ Զքր. կթ.։)

Քարկոծ եւ քարավէժ կամէին առնել. (Մեկն. ղկ.։)

Զի մի՛ քարավէժ լինիցիս։ Ի վախից մղեալ՝ քարավէժ լիցի։ Ո՛ր ստահակ իշխան ունիցի, այնպէս համարէ՛ թէ քարավէժ լինիցի հանապազ։ Տացէ ընկենուլ զանձն, եւ քարավէժ լինել. (Եւագր.։ Մանդ.։ ՃՃ.։ Ոսկ. ես. Շ. մտթ.։)

Քարավէժ կոշկոճմամբ. իմա՛ քարավիժական՝ ի կոծել զանձն քարամբ, կամ ի ջանալ դիւի ձգել զսուրբն ընդ քարաժայռս։


Քարընդոտն

s.

stumbling-block, stumbling-stone;
— լինել, to stumble over a stone, to trip, to stumble.

· Calfa

NBHL (1)

ՔԱՐԸՆԴՈՏՆ ԼԻՆԵԼ. Իբրու քարընդոտնիլ. բախիլ. զքարի ընդ ոտիւք պատահելոյ. ոտքը քարին գալ, կամ զարնուիլ.


Քարընկէց, կեցի

adj. s. fig.

throwing, flinging or casting stones;
ballista, catapult;
— բարբառ, biting words;
իբրեւ — մի, a stone's cast or throw;
— առնել, to precipitate;
— լինել, to throw stones;
to fling at one.

· Calfa

NBHL (2)

Աւազակն լսէր զձայն աղաղակին, հայհայոթեամբ եւ այպն առնելով՝ զքարընկէց բարբառն. (Ոսկ. խչ.։)

ՔԱՐԸՆԿԷՑ ԱՌՆԵԼ. Քարավէժ առնել։ գահավիժել.


Քարկոծ

adj.

stoned;
— առնել, to stone.

· Calfa


Քաւիչ, չի, չաց

adj.

expiatory, propitiatory;
— լինել, to expiate.

· Calfa

NBHL (3)

Կամ Միջնորդ լինել քաւութեան.

Քաւի՛չ մեր լեր՝ հայցմամբ առ տէր։ Քաւիչ մեր լերուք բարեխօսելով. (Շ. տաղ.։)

Քաւի՛չ լիցի ինձ Աստուած՝ առնել զբանդ զայդ. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Ա. 19. իմա՛, քա՛ւ լիցի ինձ։)


Քթթումն, ման

s.

cf. Քթթելիք.

· Calfa

NBHL (4)

ՔԹԹԵԼԻՔ ՔԹԹՈՒՄՆ ՔԹԻԹ. Քթթելն, թարթումն աչաց. թարթափ. թօթափիլն ական. ակնթարթ.

Աչացն մեղմեղանք, արտեւանացն ստէպ ստէպ քթթելիք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)

Ոչ տայ թոյլ ի քթնթս ական հանգչել ինձ. (Ոսկիփոր.։)

Ական քթիթ մի բաւական է տեառն՝ առնել իմաստուն։ Թէ ումեք ակնարկէ, ազդումն լինի շարժման ի քթիթս. (Վրդն. ել. եւ Վրդն. ծն.։)


Քինախնդիր

adj.

revengeful, vindictive, malevolent;
— լինել, ելանել, to revenge oneself;
եղեւ մահու նորա, he revenged his death.

· Calfa

NBHL (4)

Քինախնդիր լինել մահուանն արայի։ Քինախնդիր անցելոցն մարտից կամեցաւ լինել շապուհ. (Խոր. ՟Ա. 14։ ՟Գ. 25։)

Որպէս թէ քինախնդիր ելանել։ Որպէս թէ քինախնդիր եղեալ մահուանն վլթի. (Ղեւոնդ.։)

Արեանն եռալոյն պատճառն քինախնդիր լինելն է առ տրտմեցուցիչն. (Մխ. բժիշկ.։)

ՔԻՆԱԽՆԴԻՐ ԼԻՆԵԼ, կամ ԵԼԱՆԵԼ. ζηλόω zelo τιμωρέω vindico. Վրէժխնդիր, եւ նախանձախնդիր լինել. խնդրել առնուլ զքէն վրիժուց իրաւամբք, կամ առ ատելութեան եւ մախանց. եօճ առնել.


Քծինք

s.

caresses, fondling, endearment, coaxing, fawning;
wooing, court, courtship, gallantry;
ածել ի —նս, to tame, to domesticate, to familiarize;
գալ ի —նս, to grow tame, to be tamed;
—նս տալ, ի —նս հարկանիլ, cf. Քծնիմ.

· Calfa

NBHL (1)

Զառիւծու կորիւն սնուցեալ (մարդոյ՝) ածէ ի համոյր եւ ի քծինս, մինչեւ պատել զսնուցանելեաւն. (Եզնիկ.։)


Քննութիւն, ութեան

s.

examination;
research, discussion;
inquiry, inquest, inquisition;
control;
thorough investigation;
— խղճի, self-examination;
ի — մտանիլ, to examine;
ընդ քննութեամբ անցանել, to pass the censorship;
ընդ քննութեամբ արկանել, to examine, to control;
to criticize, to censure.

· Calfa

NBHL (2)

Ի քննել զքննութիւն։ Չիք քննութիւն իմաստութեան նորա։ Ի վերայ զօրաւորաց զօրաւոր քննութիւն հասանէ.եւ այլն։

ἑξερεύνησις, ἕρευνα exquisitio, indagatio, investigatio, scrutinium. Քնին, քննելն, քննիլն. քննողութիւն. խոյզ եւ խնդիր. հարց եւ փորձ.


Քրձազգած

adj.

clothed in hair-cloth;
— լինել, to put on, or to wear;
sack-cloth.

· Calfa

NBHL (1)

մ. Զգածալ այսինքն զգեցեալ՝ արկեալ զիւրւ՝ ածեալ զմիջով՝ զքուրձ. որպէս եւ ՔՐՁԱԶԳԱԾ ԼԻՆԵԼ՝ Քուրձ զգենուլ. περιβάλλω կամ περιζωννύω σάκκους operior կամ induor saccis, accingor ciliciis. խարար՝ ջուլ՝ քուրջ հագնել. գրի եւ ՔՐՋԱՍԳԱԾ, ՔՐՁԱՍԳԱՑ.


Օգնական, ի, աց

adj. s.

aiding, assisting, helping, auxiliary;
aid, helper, assistant, adjutant, coadjutor, colleague;
— զորք, auxiliary forces, reinforcements, auxiliaries;
— լինել, to help, to aid, to give help to, to succour;
— լինել միմեանց, to help one another;
— իւր առնուլ, to profit by, to avail oneself of զխաւար — առեալ, under cover or favour of the darkness.

· Calfa

NBHL (2)

Արտասուք դմա օգնական ըստ դմա։ Բայց ադամայ ոչ գտաւ (ի կենդանիս) օգնական նման նմա։ Անուն երկրորդին եղիազար. ասէ, աստուած հօր իմոյ՝ օգնական իմ։ Օգնական ի թշնամաց եղիցես նմա։ Որ ոչ արար զաստուած իւր օգնական։ Խաղաղութիւն քեզ, եւ խաղաղութիւն օգնականաց քոց։ թագաւորք օգնականք նորա։ Օգնական լինել (ի պատերազմի)։ Որպէս ձիւնաբեր ամարայնի՝ տօթացելոց օգնական է (այսինքն օգնէ, օգտէ. ὡφελεῖ prodest ) եւ այլն։

Աղօթիցն օգնականք են ողորմութիւնքն եւ նուէրքն։ Յաջողելն՝ զձեռն տալն եւ զօգնական լինելն ասէ. (Խոսր.։)


Օգուտ, օգտի

s. adj.

utility, profit, interest, advantage, emolument, gain, lucre;
useful, advantageous;
great, much;
v. imp. — or յ— է, օգտի է, են, it is good for, it is useful, profitable;
գտանել զ— իւր, to find one's interest;
— քաղել, to derive or reap benefit from;
— լինել, to be useful, advantageous, to serve;
յ— արկանել, յ—ի կիր or ի վար արկանել, յ— անձին վարել, յ— իւր շրջել, առնուլ, to profit by, to avail oneself of, to turn to account, to turn to the best account;
յաչս դնել զամենայն ի շահ օգտի անձին, to sacrifice all to one's interest;
վասն օգտի քո է, յ— քոյին է, it is for your good, for your interest;
զ— ժամս աւուրն, the greater part of the day;
cf. Շահ.

· Calfa

NBHL (6)

Սողոմովն վասն ծառոց եւ փայտից խօսէր, որ ոչ ինչ օգուտ գործէին եկելոցն. եւ ես զանճառն իրաց եւ զահագին խորհրդոց։ (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)

Յոլովից՝ բանք խրատուց ոչինչ օգուտ գործեն։ Ըստ ամենայն օգտից։ Շահաւոր օգտիք։ Պատճառ օգտից լիել։ Քանի՞ օգուտս բերէ. (Յճխ.։)

Միայն օգտիցն եւեթ հայիք, զոր ընդունիք յաշխարհացն՞ Յայլոց օգտէ եւ յաշխատութենէ հեռի գտանել՞ Ո՛րքան օգտից եւ շնորհաց առ յաստուածոյ. (Փարպ.։ Ոսկ. յհ.։ Խոսր.։)

ՕԳՈՒՏ. ա. (իբր լծ. ընդ Յօգն. չօգ ). Յոլով. բազում. հարուստ մի. բաւական. շատ, խելմը, հերիք.

Յետ օգուտ ժամու ապա ի խելս եկն։ Ձայն բարձեալ լացին զօգուտ ժամս։ Արգել զջուրսըն օգուտ ժամ մի. (Հ. ստէպ։) դիմազ.

Օգուտ եղեւ ձեզ՝ երանելոյն տաբիթայի յիշատակն. (Բրս. ողորմ.։)


Օթեակ, եկի

s.

cf. Օթ;
bivouac;
—ս առնել, cf. Օթեվանեմ;
to bivouac.

· Calfa

NBHL (1)

ՕԹԵԱԿՍ ԱՌՆԵԼ. cf. Օթել.


Օթեվան

s.

inn, hostelry;
dwelling, lodging, habitation, convent;
a day's journey;
երանաւէտ — արդարոց, the happy abode of the just;
օթեւանս առնել՝ առնուլ՝ ունել, to lodge in, to dwell in, to reside in, to live in, to inhabit;
ո՞ւր են —ք քո, where do you live ? հեռի երեսուն —օք, thirty days journey distant.

· Calfa

NBHL (2)

ՕԹԵՒԱՆՍ ԱՌՆԵԼ, կամ ԱՌՆՈՒԼ, կամ ՈՒՆԵԼ. իբր Օթեւանել. օթել. օթեակս առնել։ (Երեմ. ՟Ե. 7։ Յհ. ՟Ժ՟Դ. 23։ Յես. ՟Բ. 1։ Մրկ. ՟Զ. 10։ ՟Բ. Եզր. ՟Ը. 15։)

ՕԹԵՎԱՆ ՕԹԵՒԱՆ. κατάλυμα diversorium, hospitium. (ուստի իտ. osteria. գաղղ. hotel). յն. μονή mansio, habitatio σταθμός statio. բայիւ μένω maneo. Վանք օթելոյ, այսինքն տեղի ագանելոյ. օթանոց. իջեւան. իջեվան. պանդոկի. հիւրանոց. եւ Բնակարան, օթարան. կայք. կայան. դադարք. տուն.


Օժտաբեր

adj.

bearing gifts;
— լինել, to bring a portion or dowry;
to make a present.

· Calfa

NBHL (2)

Ամենեքին օժտաբեր ընծայատար լիցին մեծի հարսանեացն։ Թէ սէր ունիս, եւ նովաւ շարժեցար օժտաբեր լինել աստուծոյ. (Ագաթ.։ Լմբ. պտրգ.։)

Օժտաբեր ընծայիւք պատուեաց զերանելին։ Զայսպիսի նամակս օժտաբեր ընծայիւք առեալ գայր. (Ժող. հռոմկլ.։)


Օծութիւն, ութեան

s.

cf. Օծելութիւն;
anointing, consecration;
վերջին օծումն, extreme unction.

· Calfa

NBHL (1)

χρίσις unctio χρίσμα unguentum, chrisma. Օծանելն եւ իլն. ներգործութիւն օծանելոյն. եւ Իւղ օծանելոյ, կամ դրոշմի. մեռոն, եւ այլն. եւ Իշխանութիւն օծեալ գոլոյ. օծեալն.


Օձիք, ձեաց

s.

collar;
— շապկաց, shirt-collar;
զօձիս պատառել, to rend one's garments.

· Calfa


Օրէնսգէտ

adj. s.

skilled in the law;
legist, jurisconsult, lawyer, civilian;
doctor in Law;
— առնել, to initiate in the laws, to indoctrinate in jurisprudence.

· Calfa

NBHL (2)

Որպէս օրէնսգէտի միոջ հրաման ետ նմա գործել. (Եփր. ծն.։)

ՕՐԷՆՍԳԷՏ ԱՌՆԵԼ. νομοθετέω . Գիտակ առնել զանգէտս օրինաց. եբր. հօրա, որ է լուսաւորել (օրինօք). ուսուցանել, հրահանգել.


Օրինազանց, ից

adj.

transgressing, breaking law;
transgressor, law-breaker, prevaricator, infractor;
— լինել, to violate the laws, to prevaricate.

· Calfa

NBHL (1)

Օրինազանց լինել. (Շ. մտթ.։ Լմբ. սղ.։)


Օրինաւոր, աց

adj. s.

legal, legitimate, lawful, permitted, conformable to the law or to custom;
legal, juridical, canonical;
valid, efficacious, in due form;
legist, doctor in law;
— ցուցանել, կացուցանել, to legitimate, to authorize, to sanction.

· Calfa

NBHL (4)

Հարկ էր օրինաւորացն այնպիսեօքն սրբել. յն. օրինակացն։

Առանց օրինաց՝ իբր օրինաւորք կարծեցուցանելով զանձինս. (Մխ. երեմ.։)

Խրատեցար ոչ լինել քան զօրէնս օրինաւոր. (Լմբ. պտրգ.։)

νόμιμος, νόμιος, ἕννομος legitimus, justus, aequus, debitus. Որ ինչ է ըստ օրինաց կամ ըստ օրինի. իրաւացի. վայելչական. պատշաճ. նուիրական.


Օրհաս, ի, աւ

s.

extremity, last moment, agony, death;
fate, destiny, fatality;
— մահու, the point of death, deaths-door;
յ— իւր ճեպել, to run to one's ruin;
ժամանէ յ— վախճանին, his last hour is at hand.

· Calfa

NBHL (2)

Այսպիսի օրհասաւ հրամայեցին զտնօրէն շիմսն ի վերջոյ ջնջել։ Անցուցանել զօրհասն։ Զմահաբեր զօրհասի ժամանակն զանցուցանել։ Անցեալ զօրհասաւն։ Քրկել զնոսա յանհնարին օրհասէն. (՟Բ. Մակ.։ ՟Գ. Մակ.։)

ՍՏՈՒԵՐԱՏՍ ՕՐՀԱՍ. (եթէ չկայցէ սխալ գրչի) իբր Անհրաժեշտ մահ. յն. անողոքելի, կամ անհրաժեշտ.


Այդ, այդր, այդորիկ

pron.

that, this, the.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Ակն. Պլ. Ռ. Սչ. ադ, Կր. ադ, իդի. Հճ. ադ, էդ, իդօ, Ննխ. ադ, իդա, Հմշ. էդ, ի-դա, Ալշ. էդ, Մշ. էդ, ըդ, իդա, ըդի, Զթ. mդ, Խոբ. mդ, mդի, Ախց. ատ, Ագլ. Յղ. ատ, ա՛-տի, Մկ. ատ, ատիկ, Երև. Ղրբ. Մրղ. Սլմ. էտ, Վն. էդա, Ջղ. էդ՝ (որից հետաքրքրական է էդ'տեղ > տտեղ >տեղ «այդտեղ»). Ասլ. ա*. -այս բառը չունին Շմ. և Տիգ. առաջինը նրա փոխարէն գործ է ածում տա, իսկ երկ-բորդը գիտէ միայն զանազանել այս և այն. երկրորդ դէմքը անծանօթ է այստեղ'-Նոր ձևեր են ատիկ, ատիկա, ատիկակ, ատանկ, ադենկ, ատանկուկ, ատանկով, էդմալ, էդմլա. էդման, էդօրդ «նախորդ օրը», էդէնց ևն, ո-րոնցից ոմանք մտել են և գրական լեզուի մէջ։

NBHL (4)

Ոչ ոք կարէ զայդ նշանս առնել։ Մինչեւ ցե՞րբ խօսիցիս զայդ։ Զի՞նչ է չարութիւնդ այդ։ Զբարիսդ զայդոսիկ. եւ այլն։

Յաղագս այդոց (ռմկ. ատոնց) գոհացի՛ր. (Բրս. յուդիտ.։) Բայց չէ՛ անսովոր՝ ասելն.

Այլ դուք զրկէք եւ նեղէք. եւ այդ՝ զեղբարս եւս. (՟Ա. Կոր. ՟Զ. 8.) յն. καὶ ταῦτα. et hoc, կամ haec ատ ալ օտա այս ինքն որ առաւել անբերելի կամ անկարծելին է։

Այլ հայկաբան է ասելն.


Այեր, ի

s.

air, atmosphere;
Juno.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

-Յն. άήρ (սեռ. ἀέρος) «օդ», որից փո-խառեալ են նաև լտ. aēr, ֆրանս. անգլ. air, ռուս. aəръ, թուշ. աէր, վրաց. ჭაერი հաերի, արաբ. [arabic word] ayr կամ [arabic word] iyyār «օդ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա 754) ևն։ Մեր բառի մէջ ե գրուած է յն. η=է գրի դէմ՝ ո՛չ թէ յն. սեռ. Ἀέροε ձևի ε ձայնի պատճառաւ, այլ յաջորդ ր-ի համար։ Յն. բառը կցւում է ἀημι «փչել», áήτης «քամի» բառերին և նրանց հետ միա-սին ծագում է հնխ. auē «փչել» արմատից, որի միւս ժառանգներն են սանս. váti, զնդ. valti, լիթ. vèjas, լտ. ventus, գերմ. Wind, ռուս. вeтep «քամի», հիռլ. feth «օդ» ևն (Boisacq 17)։-Հիւբշ. 338։


Այժմ

adv.

now, at present, at this time;
just now, immediately, instantly, by and by;
recently, newly, freshly;
— իսկ, presently;
just now.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Կազմուած է հյ. ա՛յս-ժամ ձևից. շատ յաճախ գործածութեան և շեշտը առաջին վանկի վրայ լինելու պատճառաւ ս բաղաձայ-նը և ա ձայնաւորը կրճատուել են։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. ֆր. tout á I'heu-re, թրք. bu sahat և յատկապէս ռուս. ceи-нacъ, որոնք նշանակում են «այժմ, իսկոյն, ռուտով» ևն, բայց բուն «այս ժամին»։-Հիւբշ. 411։

ԳՒՌ (dialectal) Պահուած չէ, այլ ամէն տեղ փոխա-նակուած հիմայ, հիմի, հիմակ, հիմիկ, մկա ձևով. արևմտեան գրականի մէջ էլ ընդու-նուած է հիմա, իսկ արևելեանը գործածում է այժմ։ Կարելի է նաև յիշել Տփ. իժում, Սչ. անժումը, անժըմը «յետոյ, այնուհետև»։

NBHL (3)

Յօդիւ վայելուչ ասի.

ՄԻՆՉԵՒ ՑԱՅԺՄ. ՑԱՅԺՄ. Մինչեւ ցայս ժամ. ցարդ. ինչուան հիմա. շիմտիյէտէք, պու անէ կելինճէ, պու անէ տէյին. ἔως τοῦ νῦν, ἔως ἅρτι usque modo կամ nunc

Առ այժմ փոքր ինչ զեկուցանելով. (Պիտ.։)


Այծ, ից

s.

cf. Այծի.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

. ի հլ. «այծ անասունը» (սովորա-բար էգի համար է գործածւում) ՍԳր. որ և այծի, յոգնակին այծիք, սեռ. այծեաց «այծ» ՍԳր. Կոչ. որից այծեամն ՍԳր. այծեմնիկ (իբր կնոջ յատուկ անուն գործածուած) Գծ. թ. 36, 39. այծենի «այծի մորթ» Վրք. հո. աւծեայ «այծի մազէ» Յայտ. զ. 12. ալծա-քաղ Վեցօր. կամ այծքաղ Օր. ժդ. 5. էշայ-ծեամն Խոր. բ. 81. այծենակաճ «այծի մա-զից շինուած թաղիք» Անյ. պորփ. այծարած Մամիկ. Մագ. այծամարդ «Սատիրոս» Խոր. աշխ. այծեղջիւր Շիր. Փիլ. քարայծ (նոր բառ). այստեղ է պատկանում նաև այծառ կամ այ-ծար, ածաղ «սև կաղամախ, populus nigrā (տեղը չէ նշանակած ՆՀԲ. նոյնպէս նաև ՀԲուս. § 36). իբր թրգմ. յն. αἰγειρος հոմա-նիշից. կազմուած αίς «այծ» բառից (սխալ-մամբ այսպէս է ստուզաբանուել յն. բառը, թէև բոլորովին ուրիշ ծագում ունի. տե՛ս Boisacq, էջ 20)։

Հներից Փիլ. լին. գ. 3 «այծ, առ ի յա-ծեւ և յարձակել կենդանի ասացեալ, որ է դիմել»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ, Windisch. 13 ևն։ Lagarde, Urgesch. arm. 735 և Arm. Stud. § 93 ուղիղ մեկ-նութեան հետ յիշում է նաև եբր. [hebrew word] *èz=արաբ. [arabic word] 'anz, փիւնիկ. 'az, ատոր. [syriac word] 'nez «այծ»։ Սագըզեան ՀԱ 1ՉՈՉ. 336 սումեր. ruz «այծ»։ Karst, Յուշարձ. 408 սումեր. uz «այծ»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 28 զնդ. azi «երինջ կամ այծ» անստոյգ բառի հետ։ Autran, Sumér. et indo-eur. 44 սու-մեր. sigga բառի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի ավար. ծէ «այծ»։-Այ-ծառ ռառի ևազմութիւնը և նշանակութիւ-նը որոշում են Ուղուրիկեան և Նորայր,

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. այծ, Ախց. Յղ. ած, Երև Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. էծ, Կր. Սեբ. Սչ. Ննխ. աձ, Հճ. աձ, էձ, Ասլ. աձ, ազ. Ալշ. Հմշ. էձ, Ոզմ. յէծ, Զթ. Խրբ. mձ.-Մշ. և Զթ. բառս նշանակում է «այծի էգը՝ սկսած ե-րեք տարեկանից». այսպէս է նաև գրաբարի մէջ. մինչդեռ միւս գաւառականների և գռա-կան լեզուի մէջ ընդհանուր նշանակութիւն ունի։-Գաւառականներում այծ փոխաբերա-բար գործածւում է նաև երկիւղի, բարկու-թեան և քնի համար. ինչ. այծ այծ լինել Ղրբ. «վախենալ», այծերը գալ Երև. Ղրբ. Տփ. «բարկանալ», Ննխ. «քունը տանիլ», այծերը հաւաքեւ ևամ մօտ անել Երև. Տփ. «բարկա-նալ» ևն։-Նոր բառեր են այծահազ, այծամո-րի, այծուպտուկ, այծերէն կամ այծեվար, այ-ծոտիլ, այծուկ, այծտերև։

NBHL (3)

Զատոյց զքաղս կապոյտս եւ զպիսակս, եւ զամենայն այծս կապոյտս։ Քազք ելանէին ի վերայ այծից։ Արջառ կամ ոչխար կամ այծ։ Իբրեւ երկու երամակք այծից. եւ այլն։

Այծ, առ ի յածել եւ յարձակել կենդանի ասացեալ, որ է դիմել. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3.) որպէս թէ ի բայէս ածեմ.

cf. ԱՅԾԻՔ;
Նոյն բառ եւ ի յն. ա՛իքս կամ էքս. αἵξ սեռ. αἱγός. capra եւ caper Ազգ խաշին՝ նման ոչխարի, այլ անհանդարտ, յանդուգն, եւ ճարտար, մօրուտնի, եւ երկայն գիսովք կամ մազովք մարմնոյ ողջոյն. արականն կոչի քազ. իսկ այծ՝ է առաւել էգն քան արուն. այծ, էծ, իծուկ. քէչի. պիւզ, էնզ.


Այս, այսու, ոց

s.

evil genius, evil spirit, demon, devil;
genius, spirit, ghost, apparition;
goblin, imp, sprite, hobgoblin, familiar, elf, fairy;
tempest, storm;
thundering noise, hurly-burly.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ո հլ. (Իրեն. էջ 9 ու հլ.) «քամի, փը-չիւն» Սղ. ժ. 7. Եզն. փոխաբերաբար «այս չար, դև, սատանայ» ՍԳր. Եզն. որից այսա-հար ՍԳր. այսահարիլ ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. այսակիր ՍԳր. այսամուտ Բուզ. այսոտ Խոսր. պտրգ. Կնիք հաւ. 174. այսահալածել «սատանան քշել» Ուխտ. բ. 19-20 (նո-րագիւտ բառ), այսայարան «թատրոն» (իբր դիւաց հանդիսարան) Կիւրղ. ի կոյսն։ Այս բոլորի մէջ այս բառը «դև» իմաստն ու-նի։ Շատ հազուագիւտ է այս «քամի», որ մէկ անռամ գործածուած է Սղ. ժ. 7 (Այս մրրիկ բաժին բաժակի նոցա =յն. πνεῦμα [other alphabet] -λαιγίδος ή μερίς τοῦ ποτηρίον αύτων). և ինչ-պէս Եզնիկն է ցոյց տալիս, Ե դարուն Հիւսի-սային Հայաստանի մէջ մարած մի ձև էր և ռռրծածւում էր միայն Հայաստանի հարաւա-յին գաւառներում՝ «Յորժամ մեք (կողբացիք և այլ հիւսիսային Հայք) ասեմք թէ սիք շնչէ, ստորնեայք (այն է՝ հարաւային Հայք) ասեն՝ այս շնչէ» (տե՛ս մեր Քննութ. Եզնկայ նորա-գիւտ ձեռագրին, էջ 74-75)։ Երկու նշանա-կութեանց զարգացման համար հմմտ. լն. πνεδμα «շունչ և դև», լտ. spiritus «շունչ» =ֆրանս. esprit «ոգի, դև», հյ. ոգի ևն՝ կրկին առումներով։

ՆՀԲ, որից և Հիւնք. լծ. թրք. [arabic word] esmek փչել, շնչել քամու» և պրս. sāya «ոգի, դև» (բուն «ստուեր»)։ Եզնիկի մէջ ստոր-նեայք բառը նախապէս սխալմամբ ա-սորնեայք կարդացուած լինելով՝ կարծ-ւում էր թէ այս «ոգի» ասորերէնից փո-խառեալ բառ է։ Այս կարծիքի համեմատ Տէրվիշեան, Մասիս 1882 դե՞կտ. 16 հա-մարում է սեմական փոխառութիւն։ Ալի. շան, Հին հաւ. 213, 216 հնդ. ասուրա. զնդ. ահուրա։ Canini, Et. étym. 94 զնդ. áhura, ասուր. Asur բառերի հետ։ Sch-rijnen BSL 95, 63 համարում է փոխա-ռեալ նախահնդևրոպական համաեւրո-պական ais «Աստուած, նուիոաևան ռան զոհ» բառից, որ Իտալիայում յատկա-պէս շատ ներկայացուցիչներ ունի։ Նոյնը կրկնում է Meillet BSL 33, л 100, էջ 173, որ հյ. այս կցում է ետրուսկ. ais «Աստուած» բառի, որի նշանակութիւնը շատ հաստատ է և որ չի գտնվում իտա-լական լեզուների մէջ։ Հյ. այս բառի մէջ ս չի կարող յառաջացած լինել հնխ. s-ից. բառը անշուշտ միջերկրեան փոխառու-թիւն է։ (Պէտք է նկատել սակայն, որ այս բառի նախնական նշանակութեւնն է «փչիւն», և «դև» իմաստը յետոյ է ա--ռաջացած)։

ԳՒՌ (dialectal) Ունինք սեղանայս Վն. (որ և սեղա-նակ) «պտուտկող ուժեղ քամի, որից աւելի ուժեղը փոթորիկ է կոչւում»։

NBHL (12)

ԱՅՍՈՒ (առաւել ռմկ.) իբր այսր կամ այսորիկ, եւ այսոցիկ.

Հանելով զիս յայսմ կենացս. (Ագաթ.։)

Որպէս միովս այս է տեսանել։ Ի վերայ այսմ ապականացու բնութեան. (Շ. թղթ.։)

Լսել այսս աղօթից. (Արշ.։)

Կազմել զայսս. (Փիլ.։)

ԱՅՍ. ԵՒ ԱՅՍ. Զօրութեամբ ունելով զնախդիր կամ զբայ՝ յայլ եւ այլ միտս բերին.

Ուստի եւ ծնաք ի նոցանէ, այս ընդերկար ժամանակ, զոխակալութիւն առ եղբարս։ Չար վկայէք լինել ի բարւոյ Արարչէն. եւ այս ոչ զնիւթ միայն, այլ զմարդ. (Լմբ. ատ.։)

Առ այս առցես ինձ եւ զսուրբ միւռոնն. իսկ չար առ այս՝ եւ յանձնաւորութիւն բաժանել. (Լմբ.։)

Աւելի քան զհարիւր եւ եօթանասուն ամ մինչեւ ցայս. (Մագ.։)

Այս ինքն է ճանաչելն զնա տիեզերաց։ Որք տանին զսերմանս իւրեանց, այս ինքն են վիշտք. (Ագաթ.։)

Գիտեմք՝ եթէ այսն հողմ է. քանզի յորժամ մեք ասեմք, թէ սիք շնչէ, ասորենայք ասեն, այս շնչէ։ Առաւել նմանութեամբ վարի ի մեզ՝ որպէս ոգի, իմա՛ չար կամ պիղծ, այն է դեւ. որ իբրեւ զհողմ մրրկեալ յածի եւ յուզէ զտիեզերս. πνεῦμα. spiritus

Ասի եւ դեւ՝ ոգի, այլ ոգի չար. զոր թէպէտ եւ ի մեր լեզու այս չար ասեմք, որպէս ի խարանաց հարցն մերոց առաջնոց ըստ սովորութեան ի մեզ կարգելոյ, այլ գիտեմք՝ եթէ այսն հողմ է. (Եզնիկ.։)


Այրի, րւոյ, րեաց

s. adj. widow;
widower.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

Աւետիքեան, Մեկն. թղ. պօղ. Գ. 488 «ի հայումս այրի ասացաւ, իբրև պակասեալ յառնէ. բայց ըստ կրիցն ևս արդարև այ-րի՛ և տոչորի յաղէտից առնն մեռելոյ»։ ՆՀԲ թուի այր բառից։ Էմին, Քերակ. էջ 51 այր բառից՝ ի մասնիկով, ինչպէս թե-րի՛։ Տէրվ. Նախալ. 165 հնխ. vidha-vā «այրի» (լտ. vidua, գերմ. witwe, ռանս vidháya, զնդ. viδavā, գոթ. wi-duwō, կիմր. gweddw, հպրուս. widde-wū, հսլ. vidova ևն) բառից, իբր dh>ր ձայնափոխութեամբ՝ անցնելով *աւիռեա ձևից։ Հիւնք. յն. εριμος «լքեալ» բա-ռից։ Patrubány SA 1, 192 այրիլ բայից։ Պատահական նմանութիւն ունի եբս. [hebrew word] tarīrī «միայնակ, անզաւակ»։

ԳՒՌ (dialectal) Առանձին գոյութիւն չունի, այր ցահուած է որբևայրի բարդի մէջ՝ որ սակայն պարղապէս նշանակում է «այրի(կին)»։ Այս-պէս՝ Ախց. Ակն. Կր. Պլ. օրփէվարի, Ալշ. օր-պէվէրի, Սչ. օրբ'օվարի, Երև. օրփըվէ՛րի, վօրփըվէ՛րի, Հմշ. օրփըվէրի (Ճօ՜շարա գիւ-ղում օրքըվէրի), Ասլ. էօրփրվարի, Ագլ. ըր-բըվm՛րի, Գոր. Ղրբ. ըրփըվէ՛րի, Մշ. օռբ' էվէ-րի, Շմ. Ռ. վօրփէվարի, Խրբ. վօրփըվարի, Ջղ. վորբ'ավէրի, Սլմ. վորփըվէրի, Տփ. վուր-փէվէրի, Ոզմ. ըռփըվէրէ, Վն. վոռպէօվէրի, Մկ. վօռպmվmրը՛, Ննխ. օրֆարի, օֆարի (հինը էրփէվարի)։-Սրանցից աւելի հետա-քըրքրական է Զթ. էրիգը՛նը՛գ «այրի-կնիկ», որ վերածուել է մէկ բառի, իսկ Տիգ. դարձել է ժողովրդական ստուգաբանութեամբ էրիգգնիգ «այրի կին», իբր թէ այրի կինը ընտանիքում թէ՛ էրիկ է և թէ՛ կնիկ։

NBHL (3)

Նի՛ստ այրի ի տան հօր։ Եղիցի կին նորա այրի։ Եղիցին կանայք ձեր այրիք։ Կին մի այրի եմ ես, մեռաւ այր իմ։ Որդի կնոջ այրւոյ։ Որբոց եւ այրեաց։ Աւանդք այրեաց։ Զայրիս պատուեա՛, որ ստոյգ այրիքն իցեն (նուիրեալք Աստուծոյ յետ մեռանելոյ առն). այլ ի մանկամարդաց այրեացն հրաժարեա՛. եւ այլն։

Զի՞նչ ողորմելիք քան զայրի յառնէ մնացեալ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)

ԱՅՐԻ ասի եւ այր անկին մնացեալ՝ յետ մեռանելոյ ամուսնոյն. χῆρος. viduus. տուլ էր, էրմէլ.


Անագան

adv. adj. late, behindhand, tardily, long, slowly;
late, tardy;
long, slow, not ready, not prompt;
— ուրոմն, — երբէք, too late very late;
at latest, at the latest.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«ուշ մնացած, յետին (իբր ած.)» ԱԳո. «երեկոյ եղած, տարաժամ» (Վասն ա-նագան ժամուն) Գ. մակ. ե. 11. Կոչ. ժգ. «ե-րեկոյ» (անագանն ի վերայ հասանէր, կամե-ցան անդ ագանել զգիշերն) Ճառընտ.

= Վրք. և վկ. ա. 329. «ուշ (իբր մկ.)» Ագաթ. Եզն. յետինների մօտ գլխաւորապէս, ինչպէս և ներկայ բոլոր գաւառականներում առհասարակ բառս այս վերջին նշանակու-թեամբ է։ Սովորաբար անհոլով է. յետինների մոտ ունենք սեռ. -ի. Անազանին ոչ ժամանե-ցի. Նար։ Որից անագանութիւն Վեցօր. անա-գանիմ ՍԳր. կամ անագանեմ Վեցօր. անա-գանավար «ուշ ցանուած» Եփր. ել. էջ 150, Կիւրղ. ել. անագանի «ուշ ժամանակ, երեկո-յեան դէմ» ՍԳր. Ոսկ. ևն։

ՆՀԲ ո՛չ ագան, ո՛չ ընդ այգն։ Այսպէս նաև Մառ. Гpамм. др. aрм. яз. էջ 297։ Հիւնք. մեկնում է «արտաքոյ ժամու ա-գանելոյ»։ Տե՛ս նաև -ագան բառը։

ԳՒՌ (dialectal) Մկ. հmնmկ'mն, Սչ. անգ'ան, Խրբ. անքան, Ալշ. Մշ. յանգան, Զթ. անգ'օն, Ոզմ. հանգაmն, Վն. mնկ'mն. բոլորն էլ «ուշ» նշա-նակութեամբ. Մարաշում նշանակում է «երե-կոյ» (Անգան ատեն ո՞ւր կերթաս)։ Գրաբարի անագանիլ ձևին համաձայն են անգննալ Խրբ. Վն. «ուշանալ, ուշ մնալ», Մրշ. «երեկոյ լինել, օրը տարաժամիլ» (Օրը անգնցաւ), Սչ. անգընվիլ «երկար տևել, ուշանալ» (Սեղանը պիտի անգնուի)։

NBHL (6)

Ցուցանել զհանդէս մտերմութեան ի կանուխս եւ յանագանս. (Յճխ. ՟Զ։)

Յանագանէն ի դոյզն շարժմանէ պտղաթափ լինելով. (Պիտ.)այս ինքն յանագան պատահարէ, կամ վասն անագան մնալոյն։

Տարաժամ, երեկոյ. մօտ ի ժամ ագանելոյ ընդ երեկս. ուշ ատեն, իրիկուան դէմ.

Անագանն ի վերայ հասանէր, կամեցան անդ ագանել զգիշերն. (ՃՃ.։)

Յետ կամօք մեր գերելոյ ի հակառակութեանն խորխորատ՝ գերեցաք անագան ուրեմն եւ ըստ մարմնոյ. (Լմբ. ատ.։)

ԱՆԱԳԱՆ. ԱՆԱԳԱՆ ՈՒՐԵՄՆ. ὁψέ sero, βραδέως tarde Յետ անցանելոյ ժամանակին. յետոյ ուրեմն. տե՛ս զկնի աւ ԱՆԱԳԱՆԻ՝ մանաւանդ որպէս ընդ երեկս. ո՛ւշ, ուշկեկ, ետքէն, է՛ն ետքը.


Անագորոյն

adj.

perfidious, disloyal, traitorous, treacherous, treasonable, faithless;
cruel, ferocious, inhuman, barbarous.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(անհոլով է. գրուած է նաև անագորոն, անագորուն, անագորովն) «ան-գութ, անողորմ» ՍԳր. Ոսկ. Վեցօր. 189. «ան-խելք, անմիտ» Սղ. ճժը. 158. Բ. մակ. բ. 33 որից անագորոյնութիւն (անագորոնութիւն կամ անագորունութիւն) «անգթութիւն» Ոսկ. մտթ. «անբանութիւն» Ոսկ. յհ. անագորունա-գոյն. Կոչ. 331. արդի գրականում ընդունված է միայն անագորոյն ձևը՝ առաջին նշանակու-թեամբ։

NBHL (2)

Չեմ անագորոյն իբրեւ զձեզ. զի անձանց ատելի էք, եւ այլոց թշնամի։ Այսպիսի անագորոյն ապականչի պատահել։ Անագորոյն բարուք. (Պիտ.։)

Եւ անամոքելի. անզեղջ.


Անապակ, աւ

adj.

pure, unmixed, neat, unadulterated.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. «անջուր, անխառն (գի-նի). լայնաբար՝ զուտ, մաքուր, անխառն (որ և է բան)» ՍԳր. «Եթէ զջուրն (հազարոյ) քա-մեալ անապակ ըմպիցէ ոք» Եզն. 67. «Անա-պակ մատուցանէր առնն» Բուզ. էջ 222։ Հմմտ. նաև Գիրք թղ. 478 «Մարդիկ սովոր են զգինի՝ որ անխառն են ի ջրոյ՝ անապական կոչել, իսկ զջրախառնն՝ ապականեալ ասեն»։ Ամ-պակ ձևն ունի Գիրք մոլութ. 155 ա. «Ջեր-մագոյն թիրակէս ամպակ գինւով»։

Փորձ 1880 մարտ, էջ 84 և Maтepiальι 1. 6 պրս. [arabic word] pāk «մաքուր» բառից, ան և ա կրկնակ բացասականներով։ Հիւնք. յն. ἀναβαϰχεύω «Բաքոսից ներշնչուիլ»։ Ոմանք ուզում են մեկնել ապականիլ բա-ռից, իբր թէ ան-ապակ «չապակա-նուած». ռայզ այս մեկնութիւնը սխալ է, որովհետև ապականիլ բայի արմատը ապակ չէ։

ԳՒՌ (dialectal) Բուն իմաստով ունինք Տե. անա-պակ, Ակն. անբագ. այլուր տարբեր իմաստով ունինք հետևեալները. Կր. ամբակ, Ախց. ամ-պակ, Ռ. անբագ, Խրբ. Պլ. ամբագ «անհամ, անհիւթ, աննիւթ» (միս, ապուր կամ այլ ջրա-լի կերակուր). Ննխ. ամբագ «առանց հետը բան ուտելու» (օր.՝ ամբագ չայ խմել). Ասլ. ամբա*, Հմշ. օնբագ «ցամաք (հաց)», Տիգ. mմբmգ «առանց շաքարի (թէյ, սուրճ ևն)», Սեբ. ամբըբուգ, ըմբըբուգ «անիւղ, անհամ» (<անպակուկ ձևից, որի մէջ կ-ն նախորդպ-ի ազդեցութեամբ վերածուել է շրթնականի, ճիշտ ինչպէս բոկ եղած է բոկիկ>բոպիկ)։

NBHL (2)

Գինի անապակ՝ մեծ տրտմեցելոյս։ Անապակ գինեաւ սիրոյդ. (Նար. ԻԹ. ՂԳ։)

Աշակերտել զայլ եւս գաւառս վրաց յանապակ լեզուէն. (Խոր. ՟Բ. 83։)


Անարի, րւոյ, րեաց

adj.

weak, feeble, unmanly, timid, pusillanimous, cowardly;
gigantic, enormous, monstrous.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

-Նոյն է անարի «Արեաց ազգից դուրս, ոչ-արիական» բառի հետ և փոխառեալ է իրա-նականից. հմմտ. զնդ. anairya-, սանս. ana-гva-ահլ. anēr «ոչ-արիական, օտար»։ Ազ-գերը սովորութիւն ունին իրենցից դուրս գըտ-նուած ազգերին «վայրենի, բարբարոս, այ-լանդակ» համարելու և նրանց անունը այս նշանակութեամբ կամ ուրիշ վատ իմաստով իբր ածական գործածելու. հմմտ. հպյերէնում խուժիկ, խուժան, խուժադուժ, խաղտաւուր. խաղտալեգու, գաւառականներում *ուրդ թուրք, զազա, լազ, բոշա, յունարէն՝ բարբա-րոս, վրացերէն՝ քուրդի «գող», ղ'ազախի «ա-ւազակ» ևն։ Ըստ այսմ վերի ոսկեդարեան անարի «անճոռնի, անհեթեթ» բառը պէտք չէ շփոթել. յետոսկեդարեան անարի «տկար, երկչոտ» բառի հետ, որ արի «քաջ» բառի բա-ցասականն է։ Առաջինը յատուկ անունից է, երկրորդը՝ հասարակ անուն։

ՆՀԲ լծ. թրք. իրի, հա՛մ իրի «խոշոր»։ Տէրվ. Altarm. 85 անարի «հսկայ» և ա-նարի «երկչոտ» բառերը նոյն համարե-լով՝ դնում է զնդ. anarya, ինչպէս որ արի «քաջ» = զնդ. airya, որով երեք բա-ռերն էլ հաւասարապէս Արեաց անունից ծագած են լինում։ Հիւբշ. 25-26 թէև Անարի ազգի անունը զնդ. anairya-ձևին է կցում, բայց սխալուելով ՆՀԲ-ից, ա-նարի «երկչոտ» և անարի «վիթխարի» բառերը հայերէն այր բառից ծագած է համարում անխտիր։

NBHL (2)

Յառաջ կոչել զանարիս ի քաջ արանց. (Եղիշ. Բ։)

Իմաստնոյն եւ արիացելոյն վաստակն անկանի ի ձեռս անարւոյն եւ անիմաստին. (Լմբ. ժղ.։)