that has created the world;
created of earth, terrestrial.
Կրաւորաբար, Յերկրէ՝ այսինքն ի հողոյ ստեղծեալ. հողեղէն.
cf. Երկրային.
Նաեւ ո՛չ զերկրաւոր վաստակս ուրուք յիշէր». այսինքն զըստ աշխարհի. (Եղիշ. ՟Բ։)
worldliness;
sensuality.
Որ բուն տգէտքն կարօղ են յայս երկրաքարշութիւնս զնոսին ճանաչել. (Լմբ. առ լեւոն.։)
second;
secondary, accessory;
secondly, in the second place;
— օրէնք, Deuteronomy;
—ք, bigamists;
— անգամ, once again, once more, a second time.
Օր երկրորդ։ Անուն գետոյն երկրորդի գեհովն։ Յերկրորդ ամին։ Յերկրորդում աւուր։ Երկրորդի խառնուածոյն։ Հանդերձ երիտասարդաւն երկրորդաւ։ Երկրորդք չուեսցեն». այսինքն յերկրորդ կարգի, եւ այլն։
secondarily, accessorily.
Երկրորդն երկրորդաբար զայսոսիկ զնոյնս ունելով. (Պղատ. տիմ.։)
repetition, resumption, reiteration;
— օրինաց, Deuteronomy.
cf. Երկրորդութիւն.
Երկրորդումն օրինաց։ Գրեսցես նմա զերկրորդումն օրինացս այսոցիկ ի մատենի. (Օրին. ՟Ա. 1։ ՟Ժ՟Է. 18։ Յես. ՟Ը. 32։)
worshipper.
Ի քարանց յարուցանել որդիս աբրահամու. այսինքն յերկրպագուաց քարանց եւ փայտից. (Եփր. համաբ.։)
of two days;
in two days.
Երկօրեայք եկաք ի պատիողոս. (Գծ. ՟Ի՟Ը. 13.) յն. երկրորդականք, այսինքն յերկուս աւուրս.
ad. triple;
trebly.
Երիս երրակաց փառաբանողաց (իննեակ դասուց)։ Հուպ երրակին (այսինքն երրորդութեանճ) լոյս գերազանց. (Գանձ.։)
third;
third part;
thirdly.
ԵՐՐՈՐԴ ԱՆԳԱՄ. մ. τρίτον, ἑκ τρίτου tertia vice, tertio Յերորդում նուագի. երիցս անգամ. զայս երիցս.
ternary.
Յերիս երրորդական զարդս (այսինքն յիննեակ դասս) որոշէ. (Դիոն.։)
to treble, to triple, to repeat three times.
Trinity;
triplicity.
Ի քո իսկ անձն (այսինքն ի միտս), եւ ի մարմին եւ ի հոգի. զի յարժամ քում երրորդութեամբդ այդմիկ զմիաբանութիւն հաստատեսցես խաղաղութեամբ, յայնմ ժամանակի իբրեւ յաստուածութեանն երրորդութեան պատուիրանի հաստատեալ՝ լուիցես. (Եւագր. ՟Ժ։)
also, still, more;
— առաւել, the more so;
— քան զ—, more and more, instantly.
ἕτι etiam, adhuc, quoque, amplius, ultra որպէս թէ՝ Եւ սա. եւ այս. այսինքն Նաեւ. այլեւ. տակաւին. ա՛յլ աւելի. եւ այլ առաւել. ա՛լ.
Եւ բուսոյց եւս։ Եւ ստեղծ եւս։ Եւ դադարեաց եւս աւուրս ստեղծ եւս։ Եւ դադարեաց եւս աւուրս եօթն։ Եւ դադարեաց աւուրս եօթն եւս։ Միթէ եւ դատաստա՞ն եւս դատել. այժմ եւ զքեզ եւս չարչարեսցուք։ Զի՞ եւս տակաւին դատիցիմ։ Զի՞ եւս աշխատ առնես։ Զի՞նչ եւս պիտոյ են մեզ վկայք։ Միւս եւս ջրհոր։ Միւս եւս պակաս է քեզ։ Միթէ գո՞յ եւս մեր այսուհետեւ բաժին. եւ այլն։
Արդ եթէ ե՛ւս (այսինքն դեռ) վհատիցես վասն լուծ եւ բեռն լսելոյ. (եւ այլն. Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։)
Վկայութիւն մեծ եւս քան զյովհաննու։ Մեծ եւս քան զայս սէր ոչ ոք ունիցի։ Մեծամեծս եւս քան զսոյնս ցուցանէ նմա զգործս։ Երանելի եւս էք, կամ է.եւ այլն։
Յեւս համարձակութիւն ելանէ». այսինքն յառաւել. (Խոսր.։)
Ե՛ւս՝ քան յամենայնէ, յերկուց այսոցիկ զգուշացարո՛ւք յախտից. (Կլիմաք.։)
Եւ ե՛ւս քան զսոսին բաւես։ Նաեւ եւ ե՛ւս քան զայս։ Ե՛ւս քան զսոյն։ Զե՛ւսն քան զսահման. (եւ այլն. Նար.։)
ephod.
ԵՓՈՒՏ կամ ԵՓՈՒԴ. Բառ եբր. էֆօտ, էֆօտա. զոր է՛ զի պահեն եւ այլ թարգմանք, եւ է՛ զի թարգմանեն, Վակաս, եւս եւ Պատմուճան. ἑπωμίς amiculum, humerale. Զգեստ ղեւտական քահանայութեան՝ պատեալ զուսովք եւ զլանջօք մինչեւ ցգօտին. եւ ուրարք նորին կախեալք մինչեւ ցոտս յառաջոյ։ Առանց այսր եփուտի ոչ լինէր զոհագործութիւն եւ պատգամախօսութիւն։ (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 18։ ՟Ժ՟Դ. 18։ Դտ. ՟Ը. 27։ ՟ժե. 5։)
seventy;
— կիրակէ, Septuagesima Sunday.
Զորս անտես արարեր՝ այս եօթանասներորդ ամ. (Զաք. ՟Ա. 12։ (կայ եւ ձ. եօթանասուներորդ։))
seventy;
—ք, the Septuagint.
all the seven.
Ցեօթանեսին ներքինիս ցպաշտօնեայս իւր». յն. եօթանց ներքնեաց. (Եսթ. ՟Ա. 10։)
Եօթնեքեանքն այնոքիկ՝ գործք են այսու կենցաղոյս. (Կլիմաք.։)
cf. Եօթանեքեան.
Ցեօթանեսին ներքինիս ցպաշտօնեայս իւր». յն. եօթանց ներքնեաց. (Եսթ. ՟Ա. 10։)
Եօթնեքեանքն այնոքիկ՝ գործք են այսու կենցաղոյս. (Կլիմաք.։)
seven;
— անգամ, — times, many times.
ԵՕԹԱՆՔ ասին առանձին կոչմամբ՝ Ստեփաննոսեանք եօթն սարկաւագունք. Գծ. ՟իա. 8։ որպէս եւ Եօթն զօրութիւնք, այսինքն եօթնեքին գլխաւոր հրեշտակք, գաբրիէլ, միքայէլ, ռափայէլ, եւ այլն.( Յայտ. ՟ա. 4։ ՟գ. 1։ ՟դ. 5։ ՟ը. 2։ ՟ժե. 1։ ՟ժէ. 1։ ՟իա. 9։)
of seven months.
Զեօթնամսեայսն նկարագրէ՝ անկատար լինել զծնունդն. (Արշ.։)
seven times.
Զեօթնեկին պսակքս ստացաւ ի գիշերիս յայսմիկ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Զեօթնեկին պսակքս ստացաւ ի գիշերիս յայսմիկ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
to repeat seven times.
Որպէս հմայիցէ ոք հմայս առաջի նոցա, եւ եօթներորդիցէ նոցա եօթներորդս»։
ἐβδομίζω Եօթնիցս կրկնեալ զիմն, կամ առնուլ զեօթներորդ մասն. կամ առաջի առնել այսչափ եօթնեակս, այսինքն շաբաթս.
throne;
high canopy, arm-chair;
state-bed, palanquin.
Արքայական կամ կայսերական գահոյից։ Բազմեալ (եպիսկոպոսն) ի գահոյս, եւն։ Բարձրեալ ահաւոր բազմեցաւ նստաւ ի գերունակն գահոյս. (Նար.։)
Արկաւ ապա յայս տաճար գահոյք այ. (Լմբ. ատ.։)
Եւ մեռաւ ասա, եւ թաղեցաւ ի գահոյս լիախնկեայս. (Եփր. մնաց.։)
to send abroad or from home;
cf. Գաղթիմ.
Գաղթեն բնակիչս աշխարհին յամրոցս, եւ ի քաղաքս ամուրս յերեսաց իսրայէլի։ Ելանէ հրաման ի կայսերէն՝ գաղթել զբնակիչս աշխարհին ի քաղաքս ամուրս, եւ ամուր աշտարակս. (Ղեւոնդ.։)
secretly, artfully, cunningly, cheatingly.
Այր զընկեր կամ վարանեալ սպանանէ, եւ կամ գաղտամեստ ցականեցուցանէ. այսինքն խաբանօք տառապեցուցանէ, տնանկացուցանէ. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24. (այլ ձ. գաղտամես, գաղտամեսց, կամ գաղտապէս։))
Որպէս թէ գաղտումաղտ, կամ իբրեւ գողունի եւ անհամեստ. գալպ, քէլբ. այսինքն Խարդախ, խարդախեալ, անհարազատ. զի յն. է νοθεύων adulterans
secretly.
Ի գաղտուկ կռուի ընդ իս. (Վանակ. յոբ.) այսինքն ի ծածուկ։
cf. Գամագիծ՞՞՞գսանեմ.
περίειμι, ἱσχύω, λυμήνομαι, ἁντίσταμαι Supero, valeo, labefacto, resisto եւ այլն. ԳԱՄԱԳԻՏ կամ ԳԱՄԱԳԻՒՏ ԼԻՆԵԼ, կամ ԳԱՄԱԳԻԾ ԳՏԱՆԵԼ. Գամս գտանել, այսինքն անցս եւ ելս հնարից, կամ հնարս յաղթութեան, կամ տեղի ըմբռնելոյ եւ վնասելոյ. սանանել. զդէմ ունել. ճար մը ընել՝ վնասել, ուզածը առաջ տանիլ, ձեռք երկնցնել, դէմ դնէլ. չարէ պուլմագ, գուլփ ալմագ, այազընա եէր էթմէք, պէճէրմէք.
cf. Գայթագղիմ.
to scandalize, to supplant;
to stumble, to trip.
Եթէ ակն քո կամ ձեռն քո գայթագղեցուցանէ զքեզ։ Մի գայթագղեցուսցուք զնոսա։ Որ ոք գայթագղեցուցանէ զմի ի փոքրկանցս յայսցանէ. (Մտթ. եւ այլն։)
cf. Գայթագղեմ.
Եթէ ակն քո կամ ձեռն քո գայթագղեցուցանէ զքեզ։ Մի գայթագղեցուսցուք զնոսա։ Որ ոք գայթագղեցուցանէ զմի ի փոքրկանցս յայսցանէ. (Մտթ. եւ այլն։)
scandal;
stumble;
obstacle.
Եւ արդ յորժամ կամիցիս՝ առանց գայթակղութեան եկ առ իս իս. այսինքն աներկիւղ, անխափան. (Վռք հց. ՟Ժ՟Բ։)
tbat stumbles, trips;
slippery.
Ճանապարհս զգուշագոյնս թողլով՝ ի մինս յայս խոտորիմք, որ այսպէս վրիպող եւ գայթոտ է. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
made of pebble or flint.
Սուրս քարեղէնս գայլախազեայս. (Յես. ՟Ե. 3։)
to lie down.
Գուցէ անկեալ յորսայս գայռիցէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
much cudgeled, punished, chastised;
— առնել, to give a heavy blow with a stick, to strike with a stick;
— լինել, to be struck with a stick.
Գաջիք զնա անտի այսր գանալից չարագան. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 58։)
Զիրսն ուրանաս, եւ զբանսն գանալից առնես. այսինքն թշնամանես, կամակորես. (Սեբեր. է։)
complaint, lament, quarrel, woe, claim;
— ունել՝ առնել, cf. Գանգատիմ.
Մեծի ուրբաթուն այրոյն գանգատն է. Աստուածածին կոյսն մարիամ, եւ այլն. (Տաղ.) (ուր այրոյն՝ կամ է որպէս այրի մնացելոյ ի միածնէն, կամ երգելի որպէս զայլ ողբ՝ կոչեցեալ թերեւս Այրւոյ գանգատ. եւ կամ է գանգատ ա՛յ ո՛հ ասելոյ, որ գրի յայս տաղարան՝ ա՛յ վո՛յ ա՛յ վո՛յ։)
to cudgel, to scourge, to whip, to thump, to beat.
Այլ ոչ գանէր զնա եւ կակղացուցանէր բանքս այս՝ ածել զնա ի գութ եւ ի զղջումն. (Բրսղ. մրկ.։ Իսկ Նար. ՟Ի՟Բ. կա. բերի ի կրկին նշանակութիւնս։)
box, chest, casket;
alms-box;
poor-box;
treasure, treasury;
— մանկտոյ, money-box.
Գանձանակ սիրոյ իւրոյ կամացն. (Ագաթ. այս ընդունարան։)
cf. Գանձատուն.
Ստացողի սորին՝ այս գանձարանին՝ յանցանքն ջնջին. (Գանձ.։)
Գանձ գրիգորի աստուածաբանին, ի գծողէ այսմ գանձարանիս՝ յանմիտ կարապետէ բաղիշեցոյ. այսինքն ի շարագրողէ. զի սկզբնատառքն յօդեն զանուն իւր. (Գանձ.։)
to treasure up, to hoard, to amass treasures;
to lay up in a trunk;
to pocket.
Արդարեւ քեզ են գանձեալ դառինքս այսոքիկ։ Համարձակութիւն այսքանեաց փառաց սմին գանձեցաւ. (Նար. ՟Ը. եւ Նար. մծբ.։)
bastinade;
torment.
Մինչ զի անհնար համարեալ զառ ի մարդ կանէ հարուածս այսպիսի իմն գանումն տանջանաց գործել. (Աթ. անտ.)
furnished with iron;
fastened with iron, nailed.
Երկաթով գամած, այսինքն բեւեռեալ, պնդեալ. իբր երկաթ անցուցեալ. (զի գամն ռամկօրէն է բեւեռ, եւ ըստ գրոց՝ անցք)
blacksmith, forger;
cf. Երկաթագամ.
Գործօղ այսինքն դարբին երկաթոյ.
made or furnished with iron;
— շաւիղ, cf. Երկաթուղի.
Ո՛չ երկաթակուռ զգեստ առաջի». այսինքն զրահք. (Պիտ.։)
of iron;
— գործիք, tool, instrument of iron.
Ադամանդեայ ունելով սիրտ, եւ հոգի երկաթեղէն». այսինքն խիստ եւ կարծր. (Սարկ. քհ.։)
cf. Երկաթեղէն.
Հրաման ետ կապել երկաթեաւ։ Ի կապանաց երկաթոցդ։ Մերձեալ ի կապանս երկաթեաց իմոց։ Վարոցօք երկաթիւք (այսինքն երկաթեօք). (ՃՃ.։ եւ Վրք. հց. ՟Դ։)
that consists of two sets;
two, double.
Յերկուց իրաց կամ ի բնութեանց խմբեալ, շարադրեալ, բաղադրեալ, միացեալ. այն է աղաւաղ թարգմանութիւն յն. ձայնիս. συναμφότερον եւ լտ. invicem, utrumque simul այսինքն երկաքանչիւր բնութիւն միանգամայն, որպէս ողջմտութեամբ իմանան նախնիք.
body composed of two substances.
Հակառակն միածնի՝ նեստորաբար առնլով զկրկնակի ծնունդ քրիստոսի, այսինքն բաժանելով յերկուս դէմս.
binary, two;
— եռակ or կի, six, (three times two are six).
Յերկակ եռակի եւ յեղում (այսինքն յեօթներորդ) ճառի յեղանակեալ. (Թէոդոր. մայրագ.։)