spirituality.
denying the divinity of the Holy Spirit, the heresy of Macedonius.
winning souls, spiritual gain.
spirit-worship.
piety, devotion.
loss of souls, perversion.
the gift of penetrating the secrets of the heart.
spirituality.
transmigration of souls, metempsychosis.
cf. Հոգեփոխութիւն.
spirituality;
the proceeding of the Holy Ghost.
care, solicitude.
open-winged.
to cover with the wings.
density, thickness, denseness.
husbandry, agriculture, tillage.
rolling on the earth, or in the dust;
mundane, worldly.
slipper;
pump;
list-shoe.
geomancy.
cf. Հողանիւթեայ.
cf. Հողեղէն;
vegetable mould, mould, soil, humus.
anemography.
storm of wind, squall, tempest;
agitation, trouble.
anemometry.
swift as the wind.
to go like the wind, to rattle along full speed, to go full speed.
cf. Երկդիմութիւն.
equivocalness, equivocation.
magnificence.
equality, parity;
uniformity, conformity;
comparison, likening;
equalization;
participation, sharing;
union, concord, agreement;
գալ ի — ընդ, to equal;
cf. Հաւասարումն.
cf. Հաւաստիք.
perfidiousness, perfidy, guile, perjury, infidelity.
credibility.
having the same religion or faith.
fidelity, loyalty;
good faith, honesty, plain-dealing, sincerity;
confidence, security;
certitude, certainty, assurance.
abjuration, change of faith.
syllogism.
cf. Ձուաձեւ.
cf. Ձու.
bird-catching, fowling;
եղանակ հաւորսութեան, shooting season.
ironical speech or discourse, irony, quizzing, jeering, taunting, sarcasm.
irony, sarcasm, taunt, jeer, scoff, derision, mockery;
irony.
kind things.
whose leaves tremble gently.
sweetness of temper or disposition, mildness, gentleness, sweetness, affability, kindness, courteousness.
heathen, pagan, paynim, gentile;
infidel, idolater, barbarian;
nation, people;
—ք, the heathen.
heathenishly.
heathenish, pagan, gentile.
peculiar to the gentiles.
heathen-minded, paganish.
multitude, crowd, quantity;
company of mourners or weepers;
repeated bursts of weeping, wailing.
• , ի հլ. «մեռելի վրայ լացողների խումբ» Նար. կր. 174. Օրբել. ողբ. Ածաբ. մկրտ. «բազմութեամբ լաց, ողբ» Մխ. երեմ որից ջայլել «մեռելը խմբուելով ողբալ» Բուզ. 125. ջայլական (որ և ջալական) «ող-բական» Երզն. քեր. ջայլանք «ողբ, կոծ» Հին բռ. անշուշտ այստեղ է պատկանում նաև ջաղել «ողբալ», որ գիտէ միայն ՓԲ յաւել. (եթէ ստոյգ է, մի գեղեցիկ օրինակ է յլ=ղ լծորդութեան. ինչ. նշոյլ և նշող, թոյլ և թող. յոյլ և յողալ)։ -Ջայլ աւելի ընդհանրանա-լով նշանակել է «խումբ մարդկանց» Կանոն. (Քահանային զմեղս՝ եթէ ոք (ի] հրապա-րակի ջայլի ձաղեսցէ, ոգւոյն ոլորէ դատաս-տան), «կենդանիներ» ԱԲ. որից ջայլական «ջոկ, խումբ» Լծ. նար. ջայլիլ «պար առնուլ» Արիստ. գրչ. ջայլիք «հօտ (ոչխարների)» Մագ. թղ. 219, «մարդկանց խումբ» Մագ. թղ. 148։-Բոլորովին ուրիշ է ջայլակոծել «գանակոծել, ծեծել» Բռ. ստեփ. լեհ. որ ծա-գում է ջալ «փայտ» բառից. տե՛ս այս բառը և հմմտ. ջալ «ջոկ կամ հօտ», որ է ջայլ։
cf. Ջայլամն.
• , ն հլ. (-ման -մանց) «բարձրահասակ մի թռչուն է. տճկ. տէվէ խուշի, ֆր. autruche, գերմ. Strauss ռուս. cтрауcъ, անգլ. ostrich, որ և պարս-կական բառով՝ իշտրմուղ» ՍԳր. (գործա-ծուած է 8 անգամ). յետնաբար գրուած ջա-լամ Վրդն. առ. 59. ջալապու ձու փխ «օաւ լամու ձու» Վրդ. առ. 61։
• = Սեմական ծագումով բառ պէտք է լինի, ըստ որում Հայաստանի բնիկ թռչուն չէ ջայ-լամը. հմմտ. արաբ. [arabic word] zalīm «արու ջայլամ», յգ. [arabic word] zilmān կամ zulmān տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 508)։-Աճ.
• Հիւնք. ջայլ-=թրք. č̌aylaq+իմն։ Վե-րի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 124ա։ ԳԲ դնում է պրս. բայց առանց յիշելու պրս. բառը։
• ԳՒՌ.-Խրբ. չայլամ «մի տեսակ թռչուն է». իսկ Սեբ. ջ'այլամ պահուած է միայն բարձր հասակ ցոյց տալու համար. օր. ջ'այ, լամի պէս բան մ'է։
chimera;
chimerical.
• «եղջերուաքաղ, ուրուական». մէկ անգամ ունի Անան. եկեղ. «Ջնջեաց յերկրէ զամենայն պատկերս... հեթանոսական դի-ցակրօն ջասմ մասանցն մոլորութեանցն»։ Լնստոյգ բառ։
apologist, advocate, defender, protector, patron;
— լինել՝ կալ՝ մտանել cf. Ջատագովեմ.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն յետնաբար ի հլ.) «դատական պաշտպան, բարեխօս» Եզն. Բուզ. Սեբեր. Եփր. պհ. «դատախազ, ամբաստան» Պղատ. սոկր. (ստէպ). որից ջատագովութիւն Սեբեր. ջատագովել Նիւս. կազմ. Իսիւք. Ճառընտ. ջատագովական (նոր բառ)
• -Պհլ. ǰātagōw (գրուած է ǰatakgōb) «միջնորդ, բարեխօս», jatagowīh (գրուած է ǰatakgōbīh) «միջնորդութիւն, բարեխօսու-թիւն», պազ. jādago (գրուած է jadango) «միջնորդ, բարեխօս, պաշտպան, փաստա-բան», ǰādagōī «պաշտպանութիւն», իբր հպրս. *yatagauba-«ի կողմն խօտող», gaub «ասել, խօսիլ»>պհլ. պրս. guftan «ասել» արմատից։-Հիւբշ. էջ 232։
• ՀՀԲ շատ գովող։ ՆՀԲ ի գով և շատ կամ դատ, զատ, ջահտ «ջանօ» ևն։ ლԲ դնում է ջատ «կից»+գով, իբր «կից գո-վեստի» (տե՛ս և յաջորդը)։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Հիւբշ. ZDMG 46, 324, թրգմ. ՀԱ 1892, 353։ Հիմնք. դատագով ձևից։
how ! oh ! o strange ! wonderful !
• , ի հլ. «շատ մեծ ու ռառձռ. գերազանց. 2. իբր ձյն. ո՛հ, ի՛նչ լաւ, ի՛նչ դեղեցիկ» Քեր. թր. 33. Համամ. քեր. 275. Երզն. քեր.։-Հմմտ. բեք։
• ՆՀԲ «որպէս և պրս. ջի՛, արաբ. զիհի «քանի՞, ո՞վ, ո՛րչափ», իսկ բեք բառի տակ՝ «որպէս թրք. չէ՛ք, չօգ, եիւքսէք»։ Պատահական նմանութիւն ունի ալթայ. թթր. [arabic word] ček «ամբիծ, մաքուր, ան-պարսաւելի, անարատ» (Будaговъ 7, 506)։
perihelion.
• «վերին եթեր. արևի մօտ եղած տե-ղերը» Պիտառ.։
troop, band, company, flock, group;
—ս տալ, առնուլ, to enrol soldiers, to levy troops;
—ս տողել, to collect a multitude, to raise a troop;
—ս ջախջախս ջարդոցաց հասուցանել, to make a slaughter.
• , ի-ա հլ. «խումբ, բազմութիւն, հօտ (մարդոց կամ անասունների)» Ոսկ. փիլիպ. ևանոն. էջ 44. Փիլ. Յհ. կթ. որ և ջոլորք կամ ջոլորիք Օրբել. որից ջոլորել «հա-ւաքուիլ, խմբուիլ, իրար հետ միանայ» Ճա-ռոնտ. =Վրք. և վկ. Ա. 162. Սարգ. յուդ. գ. (բ. տպ. էջ 664). ջոլրաբար Իրեն. ցոյցք, էջ 17. բազմաջոլիր «որսի անասունները շատ» Օրբել. ժ. ջոլրեալ Անան. գիտ. էջ հ. գրուած է ջայլիր Մագ. թղ. 209։
• Հիւնք. օղ, ոլոր, բոլոր բառախմբի մէջ է դնում։ Petersson IF 43 (1925), 71 ջաղբ, ջոլիր, ջոլորել դնում է իբր հնխ. ghel-or-o. հմմտ. սանս. ghatate «ա-նալ, հասնիլ, կարենալ», պալի gha'ā «խումբ, բազմութիւն», յն. χαλινός «սանձ», սնս. vigulpha «ճոխաբար». անգսք. gielm «խուրձ»։
• ԳՒՌ.-Շիր. ջ'օլրվիլ «չորս կողմը շարուիլ նստիլ» (կարող է եկած լինել թէ՛ ջոլրիլ և թէ ջոլորիլ ձևից)։
pounding-mortar;
— հրեղէն, petard.
• ՆՀԲ սան «կաթսայ» բառից, «որպէս թէ ի ձև սանի»։ Հիւնք. լտ. sanitas «ա-ռողջութիւն» բառից։ Պատահական նը-մանութիւն ունի ասոր. [syriac word] aseϑ-ϑa «սանդ», որի հետ համեմատւում. է
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խտջ. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Պրտ. Ջղ. Սեբ. Սլմ. Վն. սանդ. Հմշ. սօնդ, Ագլ. Սվեդ. սունդ. (Խտջ. նշանա-կում է «ոտքով դարձնելու մեծ սանդ»)։-Նոր բառեր են սանդաքար, սանդափ, սան-դաթակի, սանդծեծելուկ։
sandal;
փայտեղէն —, wooden -.
• = Փռխառեալ է կա՛մ պհլ. *sandal ձևից, որի ներկայացուցիչն է պրս. [arabic word] sandal, և կամ յն. σάνδαλον, σανδάλιον հոմանիշ ձևե-րից, որոնք նոյնպէս ասիական ծառում աւ-նին (Boisacq 851)։ Յոյնից փոխառեալ լտ. sandalium, ֆրանս. sandale, անգլ. sandal «հողաթափ» ևն։
• ԳՒՌ.-Նբ. սանդալ «երիցուկ, տճկ. փա-թաթիա, ռուս. ռամաշկա»։
cf. Սանդարամետք;
cf. Սանդարամետային.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «երկրի խորագոյն անդունդները, ստորերկրեայ վիհ» Եզեկ. լա. 16. Ագաթ. Վեցօր. էջ 14, 16. Կոչ. Եփր. թգ. 384. «դը-ժոխքի իշխանը, սադայէլ» Յհ. կթ. Շնորհ. Շար. որից սանդարամետական «ստորեր-ևոեայք, անդնդային ոգիներ, մեռելները» Փիլիպ. բ. 10. Ադաթ. Մծբ. սանոարամե-տային Պտմ. աղէքս. Կեչառ. աղէքս. սան-դարամետապետ «դժոխքի իշխանը» Կոչ. 97, խոր. (կամ կրճատ՝ սանդարապետ Կոչ. այլ ձ.), սանդարապետական Եփր. փիլիպ. 158. Նոյն է և բառիս աւելի հին ձևն է ներկա-յացնում սպանդարամետ «Դիոնիսոս կամ Բաքոս դիք շուայտութեան» Բ. մկ. զ. 7. Ար-ծր. ա. 3 (Երկիր պանդոկի՝ ապանդարամետ աստուած է), որից սպանդարամետական «բաքոսական» Բ. մկ. զ. 7։-Ալիշան, Հին հաւ. էջ 311 արմատը դնում է *սանդար(ք) «խոր վիհ, անդունդ, դժոխք», որ իբրև գո-յութիւն ունեցող բառ կրկնում է Տիրոյեան, Հանրագր. էջ 586 սանդարք «դժոխք» (ջըն-ջելի)։
• = Պհլ. spandāramat կամ կրճատ [other alphabet] [arabic word] spandarmat «Երկրի դիք», փարսի bīm sipendārmed «հող, երկիր», պրս. ❇ sipandārmad ևամ si-pandārmud «Երկիր. 2. է անուն հրեշտակի միոջ, որ վերակացու է երկրի և ծառոց և անտառաց». (գործածւում է ծաև իբրև յա-տուկ անուն և սրանից են տառադարձուած ա-րամ. lspandarmē̄δ, արաբ. [arabic word] lsfan-dārmad)։ Զնդ. ❇ ❇ ︎ spənta. ārmaiti-բառն է, որ կազմուած է spənta-«սուրբ» (=ռուս. cвятьи «սուրբ» բառն է) և armaiti «իմաստութիւն» բա-ռերից. սրանով նշանակւում էր զրադաշ-տական կրօնի մէջ շատ յարգուած մի ոգի, Երկրի Ոգին, որ Արամազդի աղջիկը կամ հարսն էր և որի պահպանութեան տակ էր ռտնւում Երկիրը։ Դարձել է նաև ամսանուն, իբր համապատասխան յունիսի, որից փո-խառեալ է ասոր. [syriac word] spandarmad նոյն նշ.-Հիւբշ.։
• ՀՀԲ սպանդարամետ դնում է սպանդ ռառից։ ՆՀԲ սանդարամետ ի բառիցս սան կամ սանդ, դար, մէտ։ Lag. Ur-gesch. 1041 հյ. սպանդարամետ մեկ-նում է վերի ձևով, առանց յիշելու սան-դարամետ բառը։ Նոյնը նաև Muller SWAW 42, 254, որից Justi, Zendsp 5-Lag Ges. Abhd. 265, 293, Beitr. bktr. Lex. 45 աւելացնում է նաև սան-դարամետ։ Բառիս վրայ ընդարձակ խօ-ռում է Էմին, Հայ հեթ. կրօնը (թրգմ. Յոյս 1875, 290) և Ист. Aсохика 280, որ ընդունում է թէ մեր բառը Դ-Ե դա-րուն փոխառեալ է պրս. սաբենտամադ կամ էսբէնտարմադ «աշխարհի ոռե» ձևից։ Թէև Պարսից և հեթանոս Հայոց մէջ գործածւում էր նշանակելու համար աշխարհիս մաքուր և հնազանդ ոգին, բայց քրիստոնեայ հայոց մէջ բոլորո-վին հակառակ նշանակութիւն ստացաւ. այն է «դժոխային անդնդոց թագաւո-րութեան չար ոգին»։ Նոյն նիւթի վրայ տե՛ս նաև Կոստանեան, Հայ հեթ. կրօ-նը, էջմիածին, էջ 28-31։ Հիւնք. և Թի-րեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. 208 ըստ Էմինի։ Հիւբշ. էջ 73-74 Սպան-դարամետ (իբր յատուկ անուն) մեկ-նում է վերի ձևով, բայց չի ընդունում սանդարամետ բառը՝ ձևի և նշանակու-թեան տարբերութեան պատճառով։ Աւե-լի յետոյ ընդունել է նաև սանդարամետ բառի նոյնութիւնը՝ ըստ Meillet REA 1, 235։ Բառիս վրայ ընդարձակ մի քըն-նութիւն ունի Վարդանեան ՀԱ 1928, 457-62.
cf. Շրէզ;
—ք, combings.
• «մի տեսակ անծանօթ խոտ» Ամիրտ. ունի միայն ՀԲուս. § 2804. ըստ Շահրիմանեանի՝ նոյն ընդ սամանտրուկ, լտ. poligonatum, ըստ Կոյլաւ՝ Բառ. գերմ. 660՝ գերմ. Froschbisz բոյսը, որ ոստ Ан-нeнковъ-ի Բուսաբանական բառարանի, էջ 171 է «լտ. hydrocharis morsus ranae L». ըստ ՆՀԲ (յաւել. գւռ. բառից) խոնաւ, ծմակ ու քարքարոտ տեղեր աճող մի բոյս է, որ ձիւնը վերանալուց յետոյ է երևան գալիս. գիւղացիք խաշում, քամում և ուտում են. արմատը ալիւրի պէս փոշիացնելով՝ մածու-ցիկ նիւթ են պատրաստում։ Կենդանի է Գնձ. Նխ. «կռմզուկ» իմաստով։
cf. Սատր.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ.-ի. յետնաբար գտնում եմ գրծ. սատերաւ Երզն. մտթ. 377) «մի տեսակ դը-րամ կամ կշիռ, չորեքդրամեան, այն է 4 դրամ. (ըստ Մանանդեան, Կշիռները և չափերը, էջ 39 սատեր=16, 32 գրամ)» ՍԳր. Մծբ. 369. Եղիշ. յես. Շիր. որ և սատր, սեռ. սատեր Նար. էջ 111։
• = Պհլ. ❇ ︎ sater (գրուած է stir, բայց պէտք է կարդալ համեմատ հայերէնի sater), Կենտրոնական Ասիոյ նոր արձանագրու-թեանց մէջ՝ պհլ. satera, sdera, սոգդ. št'yr (Gautniot, Gram. sogd. 159), որ պէտք է կարդալ sitir, փոխառութեամբ նաև ույղուր. satīr (տե՛ս JRAS 1926, 507), վրաց. satiri, պրս. [arabic word] ister, արաբ. [arabic word] istār, բոլորն էլ նոյն նշանակութե-ամբ։ Պհլ. բառը փոխառեալ է յն. στατήρ (որից նաև լտ. stater) հոմանիշից, իսկ սա էլ ծագում է հնխ. sthā «կանգնիլ» արմա-տից. ձևապէս նոյն է սանս. sthātγ «կան-գուն» (Boisacq 902, 384)
• նարէնից։ Վերի մեկնութիւնը տւաւ Bailey JRAS 1930, էջ 17։ (Հներից Շի-րակացին, հրտր. Պատկ. էջ 27 համա-րում է եբրայական ծագումից)։
• «սակուր, տապար» Ճառընտ. Յայսմ. օգ. 26 (երկու ձևերն էլ միասին իբր տարբեր բառեր գործածում է Ճառընտ.=Վրք. և վկ. Բ. էջ 416. Առին ի ձեոս տապարս և սատիրս և սատուրս). ՀՀԲ ունի սատրել «սակուրով զարնել», որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. փետր. 2. «Ընդ որ բարկացեալ թրածեծ առ-նէին զնա. և այնպէս սատրեցին զամենայն անդամս մարմնոյն»։
• = Արաբ. ❇ sātūr «սակուր, դահնայ, լայն կտրոց», որից և թրք. satər, ռմկ. սաթըռ «միս կտրելու տապար կամ լայն դա-նակ»։
satyr, faun.
• = Արաբ. [arabic word] sadīr «նորաբոյս մարգ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 889), որից և թրք. sedir «շիթիլ»։-Աճ.
satum, setier, ( English gallons, or English pints of wine).
• = Յն. σάτον (>լտ. satum) «հրէական մի չափ է, որ առնում է 1 1/2 հռովմէա-կան մոթ=56 քսեստ». ծագում է եբր. [other alphabet] sa, երկակի [hebrew word] sataim «հատեղէնի չափ, էֆա» բառից, որ է արամ. [syriac word] satā, փոխառեալ ասուր. še'u, še'atu, սու-մեր. še «ցորենեղէն, ցորենեղէնի չափ» բա-ռից (Sophocles 980, Gesenius 17, 533)։--Հիւբշ. 377։
cf. Սարաւանդակ.
• «հրուանդան, ծովի կողմը բարձրացած տեղ» Պտմ. աղէքս. որից սա-րաանդակ Ագաթ. Կղնկտ. հրտր. Էմինի. էջ 189. Պիտ. որ և սարևանդակ Կղնկտ. հրտր. Էմ. 163, 173. սարաւանդել «բարձուն-քի վրայ մի շէնք կանգնեցնել» Պղատ. օրին. 162. սարաւանդիլ «մի բարձր տեղ նստիլ» Մագ. թղ. 140, 182։
• ՆՀԲ «սար... կարկառել աստի և ան-դըր»։ Lag. Urgesch. 302 սար բառից -vat մասնիկով։ Հիւնք. նաւասարդ բա-ռից։ -րանդ բառը պրս. լինելով՝ կարե-լի էր կարծել, որ ամբողջ բառը իրա-նեան բարդութիւն է՝ իբր *sarband ձևից փոխառեալ, որից հետևելու էր նաև թէ սար «գագաթ» էլ պրս. փոխա-ռութիւն է. բայց հմմտ. բարճրաւան-դակ, որ կազմուած է նոյն պրս. -ւանդ ձևի և բնիկ հայ բարձր բառի բարդու-թեամբ։
vine-trellis.
• կամ նաև սարփինայ, սար-բնայ «խեչակ, բոյսը բարձրացնելու նեցուկ» Վստկ. 56, 61, 63, 181. արդի գրականում «խաղողի որթը վրան բարձրացնելու համար շինուած փայտեայ կազմած, թրք. ասմա-լըխ»։
• = Կաոմուած է պրս. ❇ sar «գլուխ» ︎ binā «շէնք» բառերից, sar «գերան. սիւն, կազմածի փայտ, նեցուկ» նշանակու-թեամբ գործածուած ենք գտնում Ղրբ. սար «գորգ գործելու կամ ջուլհակի ոստայնի ամենաբարձը գերանը, որի վրայից կա-խուած են հինածները», վրաց. სარი սարի «որթատունկի տակի նեցուկը», հյ. սարի «կայմ, սիւն», վրաց. სარვა սարվա կամ მოსარა մոսարվա «որթատնկի տակ յենարան դնել».-իսկ binā, որից արևել. թրք. bunā նշանակում է «որթատունկի առջև բարձրացած թումբի թեք մասը կամ լանջը, որի ետին գտնւում է որթատունկը». գործա-ծական է նաև Սալմաստի հայոց բարբառում։ Ամբողջը փոխառեալ է պարսկերէնից, որի գոյութեան ապացոյց է ասոր. [syriac word] sarbinā «ցից կամ սարբինայ», գործածուած արդէն Սիր. իբ. 18 (Brockelm. Lex. syr. 505բ)։ -Աճ.
• ԳՒՌ.-Խրբ. սmրբ'mնm կամ սmրբ'ինի, Զթ. սայբ'ունո, սարբ'ունո «խաղողի որթի նեցուկ»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Եւդ. ❇ särpánδ̄ «սարբինայ» (Յուշարձան 329)։ Հայերէնից փոխառեալ պէտք է համարել ի ձայնի պատ-ճառով։
cornelian.
• = Յն. σάρδιον «cornaline կամ sarde կո-չուած ազնիւ քարը». ծագում է Լիւդիոյ մայ-րաքաղաք 2άρδεις-ի անունից? (Boisacq 853). յոյնից են փոխառեալ նաև լտ. sar-dius, վրաց. სარდიონი սարդիոնի. (իսկ հյ. սարդեղունգն թարգմանաբար շինուած է յն. σαρδόνυς «sardoine» բառից)։-Հիւբշ. 377։
cf. Սարդիոստայն.
• «Սարդենիա կղզուն յատուկ թու-նաւոր մի խոտ» Ռոշք. ունի միայն ՀԲուս-§ 2z1z.
• = Լտ. sardoa (herba) «mélisse խռառ. որ Սարդենիայում թունաւոր է»։
cf. Սարեկ.
• «մի տեսակ թռչուն. կեռնեխ, տարմահաւ ևն» Վեցօր. 163, 174. Մխ. ար. Բժշ. Արշ. փիլ. (լուսանցքի վրայ). բոլորի մէջ էլ գրուած է ռմկ. սարիկ կամ սարեկ ձևով. (սրանից նաև ցախսարեկ Մխ. ա-ռակ). այնպէս որ բառարանների նշանա-կած և արդի գրականի մէջ ընդունուած սա-րեակ ձևը վկայուած չէ։
• = Պհլ. *sārīk ձևից փոխառեալ. հմմտ. [arabic word] sār «սարեակ», ❇ sar-i-sabz «է տեսակ իմն սարեկի, որ լինի կանաչե-րանգ», [arabic word] sarič̌a «է փոքրիկ թռչուն իմն, որ ունի զտուտն երկայն և յաճախ յա-փունս ջուրց շրջագայեալ՝ փերևետէ զտուտն իւր» (որից թրք. ❇ serče «ճնճղուկ»), ❇ [arabic word] saraǰ, sāruǰ, [arabic word] ︎ sārunǰ «է ա-նուն փոքրիկ թռչնոյ միոջ յազգէ լուսինեկի որ քաղցը և անոյշ երաժշտեալ եղանակէ», [arabic word] sārak «է թռչուն ինչ քաղցրաձայն, որ լինի յոյժ սեաւ ըստ մեծութեան յոաս-պի, զոր ոմանք կարծեն լինել հէզարտէս-թան», ❇ sārū «է թռչուն իմն թխե-րանգ, որ լինի ի Հնդիկս»։ Սրանց մէջ ամէ-նից աւելի յարմար ձևերն են sārī՝ որ տա-լիս է պհլ. sarīk (սրանից կարող է գալ հյ, սարիև) և sarīč̌a՝ որի նուազական մասնիկը կարող էր թարգմանուել հյ. -եակ։-Իրանե-ան ձևերի հետ կարելի է համեմատել սանս. kari, cārikā, sārikā, լիթ. šárka, հպրուս. sarke, սերբ. srāka, լեհ. sroka, ռուս. сорo-ka, հսլ. svraka, ալբան. sore, բոլորն էլ թռչունների անուններ, որոնց նախաձևը դրւում է բնաձայն k'er, k'or-, k'r-արմատը (Pokorny 1, 414, Trautmann 299)։-Հիւբշ. էջ 236։
• Նախ ԳԴ կցեց պրս. սար, սարէճ, սարէք ձևերին։ Böttich. Arica 67, 101, Lag. Urgesch. 765 պրս. sar։ Lag. Arm. Stud. § 1963 յն. σελευxίς սրանից ւունացած մի ձև' է։ Հիւնք. պրս. ša-rak «սոխակ»։ Petersson KZ 47, 270 իբր բնիկ հայ կցում է սանս. çari-, çārika-, ռուս. coрoka, լիթ. šarka ձևե-րին, առանց նկատի առնելու իրանա-կան ձևերը։ Նոյնը օրինակում է Pokor-ny 1, 414։ Պատահական նմանութիւն ունի յն. ώάρ «սարեակ»։
• «մի տեսակ թռչուն» Մխ. առ. Ճխե. (Քաջունի, հտ. Գ. 216 դնում է ֆր. barge)։
• =Նոյն կամ նման են հնչում վրտո. სარსა-რაკი սարսարակի «canepetière, ազգ ինչ արօսի, ռուս. cтрeneть» (Չուբինով 1110), քրդ. sursiárik «մի տեսակ թռչուն», sisálik «բազե», simsiyar, sisiyār «սև թևերով և աղաւնուց երեք անգամ մեծ՝ որսի սպիտակ թռչուն», պրս. ❇ sisalak, [arabic word] šišalank կամ [arabic word] šišālank «խաշնա-հաւ, խաղտտնիկ, bergeronnette». բայց ի՞նչ է այս բոլորի կապը։-Աճ.
• Այս համեմատութիւնը հրատարակած. եմ նախ ՀԱ 1908, 123։
large hood or cowl.
• «աբեղայի խոշոր գդակ, զոմփ». երկու անգամ ունի Լմբ. առ Լև. տպ. 1865, էջ 218 և 240. «Հագնիմ գիշտ, որպէս Հաղբատայ եպիսկոպոսն, և երկու թիզ կըն-գուղ վրացի սաքուլայով. Կատարե՞մք զպա-տարագն սաքուլայով»։-(ՆՀԲ երկրորդ վը-կայութեան մէջ սարքուլայ)։
sheet.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «մեծ կտաւ, պաստառակալ» Բրս. մրկ. 381, 383. Վրք. հց. Մխ. բժշ. նոր գրականում «անկողնի կտաւ, կամ նըտ նման մեծ ու լայն շոր»։ Այս նշանակութիւնն ունի Գիրք մոլութ. 73բ։
• = Յն, οάβανον «կտաւ, բաղնիսից դուրս ռաւու ժամանակ վրան չորացնելու շոր». որից փոխառեալ են նաև մլտ. sabanum, գոթ. saban, հբգ. saban, հսլ. savanū, ռուս. сaванъ «պատանք», սպան. sabana, հֆրանս. savène, վրաց. საბანი սաբանի «վերմակ», թուշ. saba «ծածկոց», նաև պրս. [arabic word] sāvna «նորածինը փաթթեու շոր?» (Հնդկաստանի պրս. [arabic word] saywān «հովա-նի անելու շոր, թէնթէ» (Իբն-ի Բատուտա, Գ. 415) ծագում է պրս. ❇❇sāyabān կամ ❇ sāyavān «հովանի» ձևից և կապ չունի նախորդի հետ)։-Յոյն բառը արևելեան ծագում ունի. հմմտ. արաբ. κϰ։ sabaniyya «սև մետաքսեայ սաւան՝ որ կա-նայք իրենց վրայ են առնում», [arabic word] asbān «նուրբ շոր՝ որ կանայք իրենց գլուխն են ծածևում». սրանք յառաջանում են. Saban գիւղաքաղաքի անունից՝ որ գտնւում t Բաղդադի մօտ (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 645-6, Boisacq 848)։-Հիւբշ. 377։
• ԳՒՌ.-Մշ. Ննխ. Ջղ. Սչ. Վն. սավան, Զթ. սավօն, սավոն «անկողնի տաւան», Մկ. սա-վան «անկողնի ծալքի ծածկոց՝ շալից», Խրբ. սավան «լայն պաստառ՝ որ կանայք իրենց վրայ են առնում», Երև. Ղրբ. «կնօահօո նու-իրած շորեղէնը». Սլմ. սավան «կնունքի սա-ւան», Հճ. սավօն «շալ», Սվեդ. սmվուն «ան-կողնի սաւան»։
• ՓՈԽ.-Ատանայի թուրքերը, ինչպէս և թրքախօս հայերն ու յոյները ունին սավան «մի տեսակ հաստ կտաւ՝ որ լեռնցիք են զործում բամբակի թելով»։
fife.
• Ուղիղ մեկնեց նախ Müller WZKM 8, 284, թրգմ. ՀԱ 1894, 295։
dressed leather, morocco, cordwain.
• «կաշի, կոկած մորթ (գրքի կողի. կօշիկի, վահանի ևն), մէշին» Մաշտ. Մար-թին. Վստկ. 189. Միխ. աս. 164. Մխ. դտ. 245, որից սեկափերթ Մարթին։
• Աճառ. ՀԱ 1908, 121 համարում է թաթարական ծագումով բառ. հմմտ. մանչու թթր. suko «կաշի» (ուրիշ է պրս. [arabic word] č̌akī «սեկ»)։ Patrubány ՀԱ 1908, էջ 213 հնխ. k'ei «պառկիլ» ար-մատից։ Յիշատակելի են նաև սանս. çik-«կապ, ցանց», լիթ. sikšna «ռա-րակ կաշի», յն. ϰισσηρις «արջառաջիլ», որոնք միասին հանւում են հնխ. k'īq-«փոկ, կաշի» բառից (Pokorny 1, 451)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. սէկ «այծի կաշի», Այշ. Հճ. Մշ. սեգ. Ռ. սէգ «կօշիկի երեսի կաշին», Սեբ. սէգ «կաշի, սախտիյան», Եւդ. սէգ «մո-մապատ շոր, որի վրայ շռհողն են դնում», Խրբ. սէք՝ «ամանի բերանը ծածկելու կա-շեայ կափարիչ, սերեկ»,-նոր բառեր են նեկել «այծի կաշիով պատել», սեկեմուկ (հմմտ. կաշաթև, մաշկաթև) «չղջիկ»։
fornicator, whorekeeper;
suitor, gallant, sweet-heart, admirer.
• , ի-ա հլ. «շնացող մարդ, կնոջ ա-պօրինի սիրականը» Եզեկ. ժզ. 33, 34. Կոչ. 98. Խոր. Փիլ. որից սեղեխաբար Խոր. Կղ-նկտ. սեղեխասպանութիւն Պիտ. բազմա-սեղեխ Եփր. յես. էջ 302. գրուած է նաև նեղեղ, սիղեխ, սիղեղ Վրք. հց. ա. 82, 83, նիղիխ, սիղիղ, որոնցից նոր գրականը ըն-դունել է միայն սեղեխ ձևը։
tachygrapher.
• -Յն. *σηιειαριος հոմանիշ ձևից, որ թէև չէ աւանդուած ո՛չ հին և ոչ բիւզանդական յունարէնում, բայց ենթադրելի է հայերէն բառի վրայից. հմմտ. սեմագիր։-Հիւբշ. 378։
cf. Խոստուկ.
• (սեռ.-ի) «մի տեսակ հիւանդու-թիւն». մէկ անգամ ունի Պտմ. վր. 108. «Եղև ի նոսա ախտ սեմփորի (տպ. սեմբորի, ՆՀԲ սեմփորի) և գիտացին թէ ի խաչէն է պատուհասն»։
• = Յն. συμφορή կամ συμτιρα «զանազան հիւանդութիւնների հաւաքում, reunion ren. гontre de maladies» (յն. συμ-τερω «հաւա-քել» բայից)։ Ըստ այսմ հայ ձևը պէտք է ուղղել սիմփորի կամ սիմփոր։-Աճ.
chancellor.
• = Յն. συγϰελλος «եպիսկոպոսական կամ աբբայական ձեռնասուն, կրօնական տե-սուչ» (Sophocles 1020), որից նաև լտ. sуn-cellus. ըստ այսմ հայերէնի մէջ ուղիղ ձևն է սինգելոս (ν տառի յետին ի աոտասանաւ-թեամբ), ինչպէս ունի Ուռհայեցին. տառերի շփոթութեամբ ձևացած է սենգելոս (ե փխ. ի), իսկ սիւնկեղոս հին գիտական տառա-դարձութիւնն է, որ չկայ տպագրեալում։ Յոյն բառը ծագում է σνν-մասնիկով ϰἐλλα «խուց» բառից և նշանակում է բուն «խցակից»։-Հիւբշ. էջ 378։
kind, species, race, generation;
nature, complexion;
*height;
gender;
— եւ տեսակ, the genus and the species;
մարդկային —, mankind;
հայկական —, the Armenian nation.
• , ի հլ. «ազգ, ցեղ, տոհմ» Փիլ. Շար. Մագ. Յայտ. իբ. 16. «ըստ տրամաբանից՝ առաջինն ի հինգ ընդհանրից» Պորփ. Արիստ. ստորոգ. «ըստ քերականաց՝ անունների ա-րական, իգական կամ չեզոք լինելը և բայերի ներգործական, կրաւորական կամ չեզոք լի-նելը» Թր. քեր. որից սեռական, սեռային, նեռաբար, սեռակոտոր, սեռանալ, եռասեռե-ան, կիսասեռ, յոգնասեռ ևն, բոլորն էլ յե-տին։
• ՆՀԲ լծ. հյ. սեր, արաբ. զիւրրի. զիւրիէթ, թրք. սիւրիւ։ Lag. Urgesch. 1009 զնդ. sarəδa «տեսակ, կերպ». Müller SWAW 42, 253 սրա հետ նաև պրս. sarda(?)։ Justi, Zendsp. 292 զնդ sarəδa ձևի տակ՝ սանս. cárdhas, հպրս. ϑarda. պրս. sarda ևն ձևերի հետ։ Հեւ նք. սեր արմատից, իբր լտ. sero «սեր-մանել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 330 պհլ. zarxunt «սերունդ» բառից։
kind, race, species;
sex;
cream;
— գինեմրրոյ, cream of tartar;
gender;
գեղեցիկ —, the fair sex, womankind;
գալ ի ծնունդեւ ի —, to increase and multiply.
• «կաթի երեսը, սեր» Մծբ. Վստկ. Տաթև. ձմ. կա. որից սերզատ (նոր բառ)։
• ԳԴ պրս. ❇ ❇sar-šīr «սեր» (բուն նշ. «գլուխ կաթի»)։ ՆՀԲ սրա հետ նաև լտ. serum «շիճուկ»։ Տէրվ. Altarm. 99 սանս. sā̄ra «թթու սեր, սեր»։ Հիւնք. պրս. šir «կաթ» և sar-i-šīr «րեռ». Գաբրիէլեան, Բազմ. 1908, 501 նոյն ընդ. հյ. կեղ «վէրք», լտ. cera «մոմ»։ Pictet բ. տպ. Բ. էջ 39 սանս. sara «սեր» կամ kšira, պրս. ❇ šir «կաթ»։
• ԳՒՌ.-Այ». Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. սեր. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Ննխ. Շմ. Սեբ. սէր, Ասլ. սէրիւնց, սէրիւսգ. Ագլ. (այժմ. անգոր-ծածական). Հմշ. Մկ. Սվեդ. Տփ. սիր (իսկ Ղրբ. ի՛րէս և Ագլ. կխցի՛րիս՝ իբր «կաթի երես». միւսները թրք. ղայմաղ, խայմախ). նոր բառեր են սերակալել, սերակեր, սերո-տուիլ, սերոց, սերուց։
Rabbi;
master, doctor.
• «վարդապետ, տէր» ՍԳր. Կոչ. րաբայական Մագ. թղ. 236?
• = Եբր. [hebrew word] rabbi «Տէ՛ր իմ» ձևի յն. ῥռββι տառադարձութիւնից. նոյնից նաև լտ. rabbi, գոթ. rabbei, վրաց. რაბბი րաբբի ևն. Բառս բնիկ սեմական արմատ է. հմմտ. ա-սուր. [other alphabet] ra-bu-u (rabū) «մեծ», որ ծագում է rabū «մեծանալ, աճիլ» բայից (Strassmaier, Alphabetisches Verzeich d, Assyr. u. Akkad Wörter էջ 903, Uelitzsch, Assyr. Handwörterb. էջ 609), ասոր. [syriac word] rabbā «մեծ, տէր, մեծաւոր», [syriac word] rabbi «ռաբբի», արամ. [arabic word] rab «մեծ», եբր. [hebrew word] rab «մեծ, շատ», արաբ. [arabic word] rabbī «տէր, Աստուած», [arabic word] уa rabbī «Աստուա՛ծ իմ» (>ժող. եա՛րաբ), եթովպ. [other alphabet] raba ba «տարածուիլ» ևն (Gesenius 740)։-Հիւբշ. էջ 375։
battle-array, rank, line, order;
battle, war;
— առնել, կարգել զ—ն, to marshal, to array;
— դնել, ի — մտանել, to make war, to fight, to assail;
հատանել զ— պարւուց զօրաց, to put to rout, to disperse, to defeat, to discomfit.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, յետնաբար կայ նաև յգ. -մունք, -մանց) «պատերազմ, կռիւ» Բուզ. Փարպ. Եղիշ. դ. էջ 74. որից ռազմիկ «մառտեև. կռուող» Մեսր. եր. ռազմահատ Մեսր. եր. ռազմամուտ Թղթ. դաշ. Մեսր. եր. ռազմաւոր Օրբել. ռազմիլ «կռուիլ, պատե րազմիլ» ԱԲ. գրուած է նաև ըռազմ, ըռազ-միկ ևն։ Նոր բառեր են ռազմաբեմ, ռազմա-գէտ, ռազմագիտութիւն, ռազմագիտական, դազմամթերք, ռազմանաւ, ռազմունակ, ռազմունակութիւն, ռազմանաւատորմ, ռազ-մտհակատ ևն։
• = Պհլ. [other alphabet] ︎ razm «պատերազմ, ճակա-տամարտ», պրս. ❇ razīn «կռիւ», որ է զնդ. rasman «զօրաբանակ, ճակատ» (Horn § 612 չի ընդունած, բայց այսպէս է ըստ Հիւբշ. 233)։ Իրանեան բառերը ծագում են ղնդ. raz-«շարել, դարսել, կարգաւորել» ար-մատից (Bartholomae, Altir. Wört. 1514), որ է հնխ. reg-«ուղղել». սրա այլ ժառանգ-նեռից յիշատակելի են յն. ὸρέγω «տա-րածել, փռել», ὄρεϰτός «մօտից կռուելու համար զէնքը երկարած», լտ. rego «ուղղել, վարել, կառավարել, իշխել, թագաւորել», rex «թագաւոր», rectus «ուղիղ», rector «վա. ոիչ, կառավարիչ, տէր», regimen «կառա-վարութիւն»>ֆր. règiment «զօրաբանակ», ևնո. arəzu «ուղիղ», razista «ուղղագոյն»։ հպրս. rāsta, պրս. rast «ուղիղ» (բայց նաև «ռաս, խումբ», որից հյ. երաստ «խումբ, կարգ»), գոթ. raihts, հբգ. reht, գերմ. recht, անգսաք. riht, անգլ. right «ուղիղ», հիռը recht «օրէնք», ռուս. су-разинa «կարգ կա-նոն» ևն ևն (Waide 647, Boisacq 710)։-Հիւբշ. 233։
• «կախարդութիւն» (չունի ԱԲ) Բրս. մրկ. 423. Առաք. պտմ. 503 (գրուած ըռամ). որից ռամտես «գրբաց» Տաթև. հարց. 429. ռամօարեի արուեստ «մի տեսակ կախարդու-թիւն» ԱԲ. ռամզարկութիւն «հողահմայու-թիւն, géomancie» (Նորայր, Բառ. ֆր. 546 բ), որի հետ նոյն է ըռըմբզարկ՝ նոյն նշ. Մաշտ. ջահկ.։ Նո՞յն է արդեօք աւելի հնից Սոկր. 127՝ ռամնական. Քանզի հայհոյիւր որպէս զռամնականսն (յն. τὴν μαϑηματιϰήν) ճգնեալ։
• = Արաբ. [arabic word] raml «աւազով հմայութիւն, géomancie». բուն նշանակում է «աւազ». նոյնից փոխառեալ են նաև վրաց. რამლე րամլե «կախարդական արուեստ», მერამლე մերամլե «կախարդ», թրք. rem «գուշակու-թիւն, կախարդութիւն» և նոր բարբառներով՝ Վն. ռամ, Պլ. ըռէմ։-Աճ.
• = Պհլ. *ram «հօտ, մարդոց խումբ. 2. ժո-ղովուրդ», որ թէև չէ աւանդուած, բայց հմմտ. սոգդ. ram «ժողովուրդ», մանիք. պհլ. rm «հօտ, ժողովուրդ» ИАН 1912, 48, ❇ rmii «ժողովուրդ» ИАН 1907, էջ 548, պրս. [arabic word] ram «հօտ, խումբ, երամ մարդոց». հմմտ. նաև երամ և ռամիկ. իմաստի զար-գացումը ճիշտ այնպէս է, ինչպէս արաբ. [arabic word] ra'yat «հօտ. 2. ժողովուրդ»։-Հիւբշ. 233։
vulgar, low, plebeian, popular, common, vile, trivial;
the vulgar, the common people, lower orders;
տգէտ —ն, the ignorant mob.
• , ի-ա հլ. «հասարակ ժողովուրդ. գիւղացի կամ քաղաքացի հասարակ մար-դիկ» ՍԳր. Եւս. քր. «ռամկական, գռեհիկ» Ոսկ. մ. ա. 22 և ես. Վեցօր. 114. Փարպ։ Եղիշ. որից ռամիկսպաս Բուզ. ռամկավար Ոսկ. մտթ. անռամիկ Յհ. կթ. ռամկապետ Եւս. օր. նոր բառեր են ռամկանալ, ռամկա-պետական, ռամկավարական, ռամկացում. ռամկօրէն ևն։
ensign of victory;
—ք, pomp, show, luxury.
• 2 «բազմութիւն, հանդէս». գործած-ուած է երկու անգամ. Ուր հարսանիք և ռայք կաքաւչացն կայցեն (Ոսկ. ես. էջ 343). Ան-դէն զարդուցն ռայք (Ոսկ. ա. տիմ. ը)։
• ՆՀԲ միացնելով յաջորդի հետ՝ մեկ-նում է «դրօշ, նշան արքունի, նշանակ յաղթութեան, շուք, հանդէս» և հանում է պրս. (իմա՛ արաբ.)︎︎ rāya «դրօ-շակ» բառից։ Տէրվ. Altarm. էջ 102 մեկնում է «պերճութիւն, շուք» և կցում է զնդ. rā «փայլ», սանս. rāi «ինչք, կայք», rayi «գոհարեղէն, ակունք», լտ-res «իրք» բառերին, իսկ Նախալ. 104 միայն սանս. rayi և լտ. res։-Lag.
• λrm stua § 1913 ընդունում է ՆՀԲ-ի մեկնութիւնը, բայց Հիւբշ. 275 Ոսկեբե-րանի վկայութեանց պատճառաւ կար-ծում է որ կա՛մ յիշեալ վկայութիւնները խարդախուած են և կամ բառը արաբ. փոխառութիւն չէ։ (Ռայ «դրօշակ» ան-շուշտ արաբ. փոխառութիւն է, ինչպէս երևում է յաջորդ բառից, բայց Հիւբշ. ուշադիր չէ եղած որ Ոսկեբերանի յի-շեալ վկայութեանց մէջ ռայ չի կարող ունենալ «դրօշակ» իմաստը, այլ, ինչ-պէս Թունեան, Հատրնտ. Ա. 319 հաս-կանում է, «բազմութիւն, հանդէս»)։
• 3 «դրօշակ». մէկ անգամ ունի Գր. տղ. թղթ. «Յառաջեն ռայք ճշմարտութեան» (այս բառն է երևի, որ Բառ. երեմ. էջ 277 դնում է ռայ «ստոյգ»)։
troop of explorers.
• «սուրհանդակների զինւորական զունդ». ունի միայն ԱԲ. երկու անզամ գըտ-նում եմ գործածուած Դ. թագ. ժա. 4, 19, «Առ զհարիւրապետսն և զքոռին և զռասիմ և ած զնոսա ի տուն Տեառն. Եւ առ զհարիւրա-պետսն և զքոռին և զռասիմ և զամենայն ժողովուրդ երկրին»։-Հին բառարանների մէջ էլ գտնում ենք ռասիմ «գզիր, սուրհան-դակ, շքրիկ», ռասմիմ «սուրհանդակ», որոնց հետ Մէնէվիշեան ՀԱ 1911, 558 միացնում է Մագ. գամագտ. 13 ռասիմալ բայը՝ ոռ շատ զանազան ընթերցուածներ ունի և որ մեկնում է «օգնել»?
• = Եբր. [hebrew word] rasīm «սուրհանդակ» բա-ռի յն. ῥασίμ տառադարձութիւնից։ Վերի հատ-ուածը բնագրում այսպէս է. [hebrew word] ha-kari və ha-rāsm, որ յոյն թարգմա-նութեան մէջ տառադարձուած է պարզա-պէս τῶν γαῤῥί ϰαί τῶν ῥατὶμ։ Առաջինն է kār։ «թիկնապահ» (թերևս Կարիացի ժողովուրդի անունից), երկրորդը rasīm «սուրհանդակ» (եբր. [hebrew word] rus «վազել» արմատից). հատ. ուածը թարգմանւում է «թիկնապահք և սուր-հանդակք» (Gesenius17 էջ 362 և 752)։-Աճ
thick cloud.
• «Վիշապ համաստեղութեան գլու-խը». Վրդն. սղ. ճգ. էջ 344. («Վիշապն՝ որ ասեն զամենայն երկիրս բոլորեալ է. զորոյ զտուտն և զգլուխն ռաստ և զանապ կոչեն աստեռագէտքն և զխաւարումն արեգական և լուսնին անտի ասեն)։ Որ և Վրդ. պտմ. 137. Յորժամ ի միում կենդանակերպի դիպին ա-րեգակն և լուսին, և ժամ իցէ ծննդեան լուս-նի, և անդ դիպին թանձր ամպքն կոչեցեալ ռաստ և կամ ղանաան։
• ՆՀԲ մեկնում է «աջ, աջող և աջող-ուած, դէպք», իբր պրս. [arabic word] rāst։ ՋԲ «պրս. հանդիպեալ, դէմ ընդդէմ պա-տահեալ, թանձրախիտ»։ ԱԲ «յաջող. 2. թանձր ամպ»։ Ալիշան, Վրդ. պտմ. ծան. արաբ. [arabic word] rāhat «կէտ յորում դի-պի աստղն»։
great.
• «գլխաւոր, մեծ». մէկ անգամ ունի եղիշ. ը. էջ 141. «Մովպետան Մովպետ ռատ՝ յազէ»։ (Նոյն է նաև Երզն. քեր. «Կուռ, ռայն է ռատ՝ ներկրելոցն քերթողացն ի դէպ ա-նուն կամ ձայն».-ուզում է ասել թէ կուռ բառի մէջ ռ տառը թաւ կամ հաստ է, որով և բառը քերթողներին շատ յարմար է գա-լիս)։
• Բառ. երեմ. էջ 277 և ՀՀԲ մեկնում են «առատ, ճոխ, շատ. 2. առոյգ, քաջ. բարի», որից և ռատնագոյն։ ՆՀԲ «բառ պրս. իմաստուն, ներհուն, հմուտ, ճոխ, պատուաւոր, մեծ»։ ՋԲ «առատ. աաա-ուաւոր, ճոխապէս»։ ԱԲ «բանիբուն, պատուաւոր, գիտուն»։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 19 զնդ. ratu «տէր» բառի հետ, որ Armen. Stud. § 1915 մերժելով՝ դնում է նոյն ընդ առատ։ Վերի ձևով նախ Պատև. Maтep. I. 14։ Բազմ. 1895.։ (=Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 439) մեր-ժելով պրս. ❇ rad «առատ. առատա-ձեռն. 2. քաջ, կորովի. 3. գիտուն, մը-տառի և բանախօս, բանաստեղծ», հա-մեմատում է պհլ. rad, պազ. rad, զնդ. ralu «տեռ. գլուխ» բառի հետ, որ իբր պատուանուն տրւում էր Մոգպետաց Մոգպետին։ Հիւբշ. 233 վերի մեկնու-թիւնը տալուց յետոյ՝ էջ 514 յիշում է կասկածով զնդ. ratu, պհլ. rat «տէր»։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1911, 555 Մագիստրո-սի ռատնագոյն բառը մեկնելով «քաջա-գոյն», հանում է պրս. rād «քաջ, կորո-վի» բառից։
chink, crack, crevice;
broken wave.
• , ի-ա հլ. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Մագ. թղ. 62. «Յռեկացն մանրամաս-նից... ճահեցուցանէ հանդէպ ճակատուն»։
earnest, pledge.
• «գրաւական, առհաւատչեայ» Մխ. դտ. ռիմոն Ասոր. դատ. 10. 14 (Եթէ ոք ծախէ ինչ և առնու առհաւատչեայ, այսինքն է ռիմոն). 41 (հինգ անգամ), ըռիմոն Ան-սիզք 83. վրիպակով գրուած ռետին Վրք. հց. ա. 143 (Նորայր, Հայկ. բառաք. 19), ուղղե-լի ռեմին։
resin, rosin, cedar-resin, colophony;
— բեւեկն, pine-resin;
— կենաց, balm of life.
• , ի հլ. «իւղային բոյսերից կաթած խէժ, խունկ, բալասան» Ծն. լէ. 25, խգ. 11, Երեմ. խզ. 11, կամ նաև ռետն, ն հլ. գըծ. ռետամբ Եզեկ. իէ. 17. սրանցից է ռետինա-կան կամ ռետական Տաղ։
• = Յն. ῥητίνη «ռետին», որից փոխառեալ են նաև լտ. resina, իտալ. recina. առս. [arabic word] jratiyān կամ [arabic word] ︎ rātiyāna, [arabic word] ratin (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 635), արար. [arabic word] ︎ ratinaj>հյ. ռատինէն։-Յոյն բառը թւում է ծագած հնխ. sreu-«հոսիլ» արմա-տից (Boisacq 840)։ Meillet, Dict. etvnι թէ՛ յն. ῥητίγη և թէ՛ լտ. resina համարում է փոխառեալ ոչ-հնդևրոպական մի լեզուից։ -Հիւբշ. 376։
wickedness.
• «չարութիւն» Հին բառ.=Բռ. երեմ. էջ 278. նոյն է ռեմ «ոխ, քէն» ՀՀԲ. որից ռեմակալ կամ ռիմակալ «ոխակալ» Մէոդ. խչ. էջ 160։
• ՆՀԲ ռեմակալ դնում է ռեմոն կամ ճարամ ձևերից։ Պատկանեան, Mamep I. 14 յիշում է պհլ. rīm «անմաքրու-թիւն, պղծութիւն»։
• ԳՒՌ.-Նո՞յն է Ղզ. ռիմ «միտք, նպա-տակ, մտադրութիւն»։
shell, bomb, grenade;
—ս արձակել, to shell, to fire shells, to shoot bombs.
• (որ և ըռումբ), ի-ա հլ. «նետելու քար, երկաթ. 2. տէգ, նիզակ» Թղթ. դաշ. ժռ. հռոմկլ. Ուռհ. Երազ. Մաշտ. ջահկ. Մխ. դտ. էջ 266 (մեկնում է «նիզակ». այսպէս՝ ռունին նիզակս, որ է ըռումբ»). գրուած ըռում «նիզակ» Թլկր. 53. որից ռմբաքար (գրուած նաև ըռըմբաքար) «բաբան, բա-բանով նետելու քար» Յոբ. խա. 19. Եզեկ. ժգ. 11, 13. Ա. մկ. զ 51. ռմբաւոր «իշխա-նի նիզակաւոր հետևորդ» Ոսկ. յհ. բ. 18 (էջ 713), ռմբափակ «զինւորներով պաշարուած» (նորագիւտ բառ) Առաք. պտմ. 12. ՀՀԲ ունի նաև ըռըմբարտակ, ըռմբկէն։ Արդի գրակա-նում ռումը նշանակում է «թնդանօթի գըն-դակ», որից և ռմբաձիգ, ռմբակոծել, ռըմ-բակոծութիւն նոր բառերը։
• ՆՀԲ ւտ. rumpo «խորտակել», յն. ῥήγνυμι «պատառել, ջաղխել»։ Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), 132 կցում է արաբ. [arabic word] rumկ «նիզակ» բառին, բայց Arm. Gr. 275 ձայնապէս անհամաձայն է գտնում թէ՛ արաբ. [arabic word] ︎ rumh «նի-զակ» (քրդ. ռրմ «նիզակ») և թէ ասոր. [arabic word] rumxā «աշտէ»։ Հիւնք. բուռն բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. რუმბი րումբի «խորանարդ. 2. տիկ»։
nose;
cf. Ռնգունք.
• , ն հլ. (ռնգան, ռնգամբ) «քիթ» Շար. աւելի գործածական է յգ. ոնգունք (սեռ. ռնգանց կամ յետնաբար ռնգաց) «քիթ. կամ մանաւանդ՝ քթի ծակերը» ՍԳր. Փիլ. Եղիշ. Յհ. իմ. նմանութեամբ՝ «դռան փեղկ» Նար. խչ. 380. «ծխնի» ՀԲ. (գրուած է նաև ռընգունք, ըռնգունք, ըռընգունք, ռունգք)։ Որից արծռունգն Պորփ. Արծր. արծռնգնու-թիւն Պորփ. Մխ. ապար. ռնգավար լինել «այս ու այն կողմ հոտոտել» Փիլ. լիւս-ռնգեղջիւր «մեծ մի անասուն» Խոր. աշխ. Վանակ. հց. (թրգմ. յն. ῥινόxερος հոմանիշից, որ է ֆր. rhinocéros), շնռունգն «շան քթով» (իբր անարգական ածական) Ոսկ. մտթ. ղ. որից և Բրս. մրկ. 87. երկուսն էլ գրուած (դ յաւելուածով) շնդռունգն կամ շնդռունդն, որ Վարդանեան ՀԱ 1921, 360 ուղղում է այս-պէս. կարծում եմ սակայն որ դ յաւելուածը ո՛չ թէ սխալ գրչութեան արդիւնքն է, այլ nր> ndr ձայնաբանական օրէնքի։ Նոր բառեր են ռնգաձայն, ոնգախօս, ռնգական, ռնգային։
• -Թերևս բնիկ հայ բառ՝ հնխ. srungh-ձևից, որի հետ կցելի է նաև յն. ῥόγχος «խո-զի դունչ, շան մռութ, թռչունի կտուց»։ Սը-րանց հետ հմմտ. դարձեալ յն. ῥέγϰω, ῥεγχω «խորդալ, փռնչել», ἔέ́γϰος, ῥέγζις «խորդիւն». հիռլ. srennim (որ է *srenk-nā-mi) «խոր-դալ», հիռլ. srōn «քիթ», կիմր. ffroen, միջ. բրըտ. froan, նոր բրըտ. fron «քթի ծակե-րը» (<*sroknā?), որոնք հանւում են հնխ. srenk-«խորդալ» բնաձայն արմատից (Po-korny 2, 705, Boisacq 837, 845)։-Հիւբշ. էջ 486։ մրկ. 200, 387, որ և ըռոպպ Առաք. լծ. սահմ. 614-5։
• ՆՀԲ յն. ῥιν, ῥινες «քիթ»։ Windisch. 16 յն. ῥίν, ῥὸγχος,Gosche 24. փռիւգ. δροῦγγος «քիթ» և յն. ῥύγχος։ Lag. Urgesch. 674 սանս. nāsā, զնդ. դչnha, լտ. nasus «քիթ»։ Նոյն, Ges. Abhd. 263 միայն զնդ. ձևի հետ։ Այս բոլորը մերժում է Lag. Arm. Stud. § 1919։ Ս. Մուրատ-եան, Մասիս 1883 սեպ. 26=ՆՀԲ։ Mül-ler SWAW 136 (1897), էջ 34, Armen. VI, թիւ. 55 յն. ῥυγχος ձևի հետ։ Հիւնք. յն. ῥίς, ῥίν և լտ. ringor «ունչս առնել»։ Bloomfield, Amer. Journal of Philol. 12, 9-10 իրար է միացրել մասնիկի համար ռունգն, ակն, ունկն, արմուկն, մուկն, ոտն, ձեռն և ատամն բառերը. որոնք ութն էլ ներկայացնում են մարմ-նի զանազան մասերը և մասնիկով էլ իրար են յարմարուած։ Բառիս վրայ խօ-սում և վերի համեմատութիւնը պաշտ-պանում է Oshoff SA 2, 114-115։ Karst, Յուշարձան 419 թրք. burun «քիթ» բառի հետ։ Macler, Rev. ét. arm. 1, 270 շնռունգն բառը մեկնում է շէն+ դռուն «թռչուն»+դնէ կամ շուն+դռուն +դնէ (անիմանալի բաներ!)։
• = Արաբ. [arabic word] rub՝ «քառորդ», որ ծագում է ընդհանուր սեմական «չորս» արմատից. հմմտ. եբր. [hebrew word] arba', արամ. [hebrew word] arba, ասոր. [syriac word] arba', արաբ. [arabic word] ar-ba', եթովպ. [other alphabet] O arba', ասուր. arba'u, բոլորն էլ «չորս»։-Հիւբշ. 275
quarter, fourth part, fourth.
• ԳՒՌ.-Մկ. ռուբ, Մշ. ռուբ, ըռուբ, սեռ. րոբի, Խրբ. Վն. ըռուբ, Զթ. օռուբ, Հճ. է-րուբ, Սվեդ. ըռռօբ, որոնք նշանակում են «խաղողի մաթ», իսկ Սլմ. ուռուբ «նռան կամ կեռասի օշարակ» և Մրղ. ուրուբ «բան-դակ, մրգաջուր» (և ո՛չ թէ «մաթ»)։
rob, inspissated juice.
• (որ և ըռուպ) «եփելով թանձրացրած քաղցու, մաթ, դօշաբ, փէք-մէզ» Վստկ. 68. Բժշ. Մխ. բժշ. 26։
• = Արաբ. ❇ rubb «պտուղը ճզմելով հանուած օշարակ, մանաւանդ եփած և թանձրացրածը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա, էջ 139), որից փոխառեալ են պրս. [arabic word] rub նոյն նշ., ֆրանս. անգլ. rob, իտալ. robe robbo, սպան. rob, arrope, պորտ. robe, arrobe ևն։ Արաբ. բառի բուն իմաստն է «թանձր» և ծագում է սեմ. rbb «հաստ, խւո-շոր, մեծ» արմատից, որից և ասուր. rabū «մեծ» և ռաբբի բառի տակ յիշուած ձևե-րը։-Հիւբշ. էջ 273։
thicket;
pardon.
• . (սեռ.-այ). անյայտ նշանակու-թեամբ գործածուած է մէկ անգամ Ծն. իբ. 13. «եւ ահա խոյ մի կախեալ կայր զծառոյն սաբեկայ զեղջերացն». այստեղից անցել է նաև Բուզ. 93, Եփր. երաշտ. 203-204, 209, Շար.։
• = Եբր. [hebrew word] səbak «ծառի իրար անց կացած թաւ ու խիտ ճիւղերը» բառն է, որի նշանակութիւնը չիմանալով Եօթանասունք՝ անփոփոխ պահել են յն. σαβέϰ տա-ռադարձութեամբ, որից նաև հայերէն ձևը (Gesenius17, 535)։
• Հները հասկացել են զանազան ձևե-րով. այսպէս Վրդն. ծն. մեկնում է «Աաբեկն ոստ մի ծառոյ թարգմանի, կամ երկճղի ծառ. իսկ առ ի միտս՝ թո-ղութիւն կոչի... ոմանք ասեն թոյլ գոլ». (ՀԲուս. § 2676 վերջընթեր բառը հաս-կանում է թայլ բոյսը)։ Առանձին բոյ-սի տեսակ է հասկանում նաև Թովմաս վրդ. Կիլիկեցի, որ գրում է «թուզ, նու-ռըն և սաբեկ» (տե՛ս ՀԲուս. անդ)։ Տունկ է նաև ըստ Եփր. երաշտ. «Ջոր և տունկ անուանեաց սաբեկ.-Տնկեսցէ զտունկս զայս սաբեկ.-Անուն տնկոյն սաբեկ ասի»։-Բառ. երեմ. էջ 278 դը-նում է «սաբեկայ. բարձր»։ Իբր եբր. բառ յիշում են ՀՀԲ և ՆՀԲ՝ զանազան մեկնութեամբ։
goose;
արու —, gander;
ձագ —ի, gosling;
— վայրի, gannet, soland goose, anser bassanus;
— շչէ, the goose cackles.
• , ի-ա հլ. «ղազ (հաւեղէնը)» Վեցօր, 173. Մխ. առակ. Յայսմ. «նման մի թռչուն» Փարպ. փիլ. լիւտ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'awā ձևից, որի հետ հմմտ. կելտ. (լտ.) cavannus, հբրըտ. couann, նբրըտ. kaouen, kaouan, կիմր. cuan, ֆրանս. chouan (որ ժողովրդական ստուռառանութեամբ դարձել է chat-huant), հսլ. sova, ռուս. cobá, հբգ. hūwo, մասնի-ևով՝ huwila, hiuwula, անգլ. howl «բու», որոնք ծագում են *k'aua նախաձևից. սրա բուն արմատն է հնխ. k'au-«բղաւել. գոչել». հմմտ. լիթ. šaukiu «բղաւել, գոչել, կոչել, կանչել», հբգ. hiulen, hiuweln, նբգ. heulen «ոռնալ, կանչել», նոյն արմատը կայ նաև հնխ. kau-, keu-kū-ձևով, որից ունինք սանս. käuti «գոչել, աղաղակել», kóka-«սագ», յն. ϰω-ϰύ-ω «գոչել, ողբալ», ϰαύας, ϰῆς, ϰῆῦς «ծովային մի թռչուն, հաւա-նաբար sula bassana L», լիթ. kaukiu, լեթթ. käukt «ոռնալ» ևն ևն։ Ըստ այսմ հնխ. k'awā բուն նշանակում էր «կանչող, բղաւող (անասուն)» և պատշաճօրէն յատ-կացուեց բուին կամ սագին, ինչպէս որ սանս. kóka-ևս «սագ» (Berneker 422, Pokorny 1, 331-2, Walde 142)։
• Klaproth, Asia pul. 101 սիրյ. seseg պերմ. düsek, վոթյ. säsik «սագ» բա-ռերի հետ։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ա բնաձայնից։ Peterm. 22 քրդ. häk, ան-գսք. äg։ Pictet 1, 388 համարում է շրջուած պրս. թրք. qāz «տագ» ձևից։ Müller BVS 5, 381 փոխառեալ չէ, այլ նոյն է զնդ. zaγhr, սանս. hamsa հո-մանիշների հետ։ Հիւբշ. KZ 23, 26, Տէրվ. Երկրագունտ 1884, 102, Նախալ. 83 և 173, Schmidt KZ 25, 127, Bittner
• WZкM 14, 161 կցում են սանս. ham-sá-, յն. [other alphabet] ︎ լտ. (hjanser, լիթ. uasis, հբգ. gans, հսլ. gensi, ռուս. rycь «սագ» ևն ընտանիքին. սրա նա-խաձևն էր հնխ. g'hans-, որ տուել է հյ. *գաս և շրջմամբ սագ։ Եազրճեան, Արևելք 1884 նոյ. 16 սանս. çaka, ca-kavi։ Հիւնք. պրս. qāz։ Osthoff. Parer-ga 1, 247, յետոյ Patrubány SA 2, 170 Scheftelovitz BВ 28, 284 սանս. ca-kuná-«թռչուն, մեծ թռչուն», յն. ϰυϰνος «կարապ», լտ. cicōnia «արա-գիլ», գոթ. hāhan, հբգ. hêhara, գերմ. bäher ևն բառերին ցեղակից։ Pedersen ZDMG 57(1903), 561=Հայ. դր. լեղ. 187 կարծում է թէ սագ<*գաս շրջումը կատարուած է ձագ բառի ազդեզութե-ամբ (կցում է դարձեալ հսլ. gasi ևն ձևերին)։ Այս բոլորը մերժելով վերի ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Liden, Arm. Stud. էջ 80, որին համամիտ են Walde 150 Boisaca 422 532, 1058, Berneker 342, Pokorny 1, 332, 456 և 536։ Karst, Յուշարձան 425 թրք. qaz «սագ»։
• ՓՈԽ.-Pedersen. Հայ. դր. լեզ. էջ 186-187, ZDMG 57 (1903), 561 և кZ 40, 192 հյ. *գաս նախաձևից փոխառեալ է դնում թրք. qaz, եաքուտ. xās, որոնցից էլ պոս-γaz, քրդ. qāz, օսս. qaz «սագ»։ Բայց ըստ. որում գոյութիւն չունի հյ. *գաս նախաձևը, ուստի գոյութիւն չունի նաև նման եռեւառաւ-թիւն։ Թրք. բառերը, եթէ իրօք հնդևրոպա-կան են, կարող են ուրիշ մի լեզուից փոխ-առեալ լինել, յատկապէս թոխարերէնից կամ քուչերէնից։
• «շենքի կտուրի թեք լանջերը», նո-րագիւտ բառ, որ 3 անգամ գտնում եմ գոր-ձածուած հետևեալ տեղերը. «Եւ ի ձեռն մե-ծահնար ճարտարաց քերածոյ քարամբք և կրաշաղախ ձուլմամբ յօրինէ զսալայարկս ծածևութի գմբեթին և ստորակայ սագիցն և գաւթին, որ ի դրանն (Օրբել. հրտր. Էմինի. էջ 317).-Ձևացաւ կամարանման գմբեթն'և սագերն ամպեղէն» (Յայսմ. հոկ. 6).-գրուածձ սակք՝ Չօր. սարկ. Գ. 42. «Շինեաց... զան-գակատուն և չև ևս էր կատարեալ զսակք տանեացն»։ Սրանից է կազմուած սագաշէն «թեք կտուրներով (ճարտարապետական ձև)» Վրդն. ել. Գնձ. Օրբել. Պտմ. կիլիկ. գրուած սաքաշէն Տաթև. ձմ. Ճժա. որ և սագաձև Յիշատ. ԺԸ դարից (Դիւան, ժ. էջ 191)։
• = Պրս. ❇ saγ «է տեսակ իմն շինուա-ծոյ, որ լինի նեղ և երկայն. 2. ծածք գմբե-թի և առաստաղ տան»։-Աճ.
• Սագ նորագիւտ բառը գիտէ միայն Քա-ջունի, Գ. 216, որ գրում է սաք և մեկ-նում է «քարինք յարկի տանեաց»։ Սրա-նից առնելով ԳԲ՝ սաք «տանց յարկի քարեր»։ (Բառիս իմաստը որոշում են պրս. ձևը և տակը գւռ.)։ Միւսները գի-տեն միայն սագաշէն բառը, որ մեկ-նում են հետևեալ ձևով. ՆՀԲ «կա՛մ է քարաշէն (ի պրս. sang, որ և լտ. sa-xum, այն է քար) և կամ տապանաձև նաւակաձև ի նմանութիւն սագի». այսպէս նաև ՋԲ. իսկ ԱԲ «տափակ քարաշէն»։
• ԳՒՌ.-Մշ. սագ՛, յգ. սագ'եր «վանքի կը-տուրի թեք լանջերը». օր. Վանքի սագ'ի վրա նստուկ էր. (ուրիշ շէնքի համար չի գործածւում)։
the devil, lucifer, satan.
• Հներից Անկ. գիրք առաք. 102 մեկ-նում է «սադայէլ, որ թարգմանի հակա-ռակ Աստուծոյ և մարդկան»։ ՆՀԲ «բառ եբր. իբր հակառակ Աստուծոյ» (ան-շուշտ համարում է կազմուած իբրև սատան-էլ «Աստուած»)։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. Շմ. Սեբ. Սլմ. սաթայէլ, Ախց. սաթահէլ, Տփ. սաթայիլ, Մկ. սmտm-լէլ, Մշ. սադ'րաէլ, Պլ. սաթայէլ կամ սա-դանա-սաթայէլ «չար, անօրէն, վարպետոր-դի, շատ խորամանկ». էնկիւրիի թրքախօս հաւոց բարբառով՝ satayel «անօրէն, չար» (Բիւր. 1898, 865)։