Definitions containing the research առ : 10000 results

Փսալտ, աց

s.

psalmist.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «սաղ-մոսերգու, փոխասաց, դպիր» Ա. եզր. ը. 5. Լմբ. պտրգ. Յհ. իմ. ատ. Ճառընտ. գրուած նաև փսաղտոս Օրբել. իզ. (հրտր. Էմ. էջ 81), որ սխալ ձև է. սրանից փսաղտութիւն «դպրութիւն» Յհ. կթ. 141։

NBHL (1)

Յառաջ մատուցանելով նախկին փսաղտն, եւ զկնի նորա հետեւեալ ըստ կարգի սարկաւագն։ Սարկաւագունս, եւ գրակարդացս, եւ փսաղտս կարգեալ. (Յհ. իմ. ատ.։ Ճ. ՟Ա.։)


Փսենաս

s.

fig-insect, cynips, gall-insects.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Յն. φήν նոյն նշ. մեր բառը առնւած է յն. յգ. հյց. ԿՊνας ձևից։-Հիւբշ. էջ 387։

NBHL (1)

Բառ յն. փսին (յոքն. հյց. փսինա՛ս ). ψήν vermiculus, vel culex եւ այլն. Ճճի կամ մժեղ ծնեալ ի գնտակս թզենւոյ. եւ Փոշի արու թզենւոյ կամ արմաւենւոյ, զոր ցանեն յէդն տնկոյն առ պտղաբերութիւն կամ ի հասունութիւն.


Փսիաթ, աց

s.

mat, rush-mat.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Յն. ώιαϑος «խսիր», որ և նոր յն. Ֆαϑί. բառիս ծագումը անյայտ է ըստ Boisaq 1077։-Հիւբշ. 387։

NBHL (1)

բառ յն. փսի՛աթօս կամ փսիա՛թիօն ). ψίαθος, ψιάθιον storea, tapes, teges. Պարիխ. կապերտ կամ գորգ հիւեսալ ի պրտուոյ, որպէս ի տերեւոյ արմաւոյ. խըսիր.


Փրիսայ, ից

s.

dry brushwood, faggots.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ «բառ յն. ֆրի՛սսանօն, ֆրի՛ղա-նօն»։

NBHL (1)

Բառ յն. ֆրի՛սսանօն, ֆրի՛ղանօն. φρύγανον sarmentum, virgultum, quisquiliae. Խռիւ. չորացեալ եւ արեւակէզ ուռ, խոտ, բոյս. եւ հիւսեալ ի խոտոյ. խոտեղէն. չորցած խոտ, ճիւղ.


Քալաք

s.

circle, orb.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

-Արաբ. [arabic word] falak «երկինք, երկնակա-մար» բառն է, որ սխալ գրչութեամբ այս ձևն է ատացել՝ փխ. փալաք. հմմտ. աև փիլաք։-Աճ.

NBHL (1)

Զառաջին քալաքն եւ զերկինսն՝ զոհալովն արար. եւ յերկրորդ քալաքն զմուշթարին սահմանեաց ... զեօթանեքինն յեօթն քալաք. (Տօմար.։)


Քած, ից

s. adj.

bitch;
Scylla;
female.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. ի) «էգ շուն» Նոնն. 46. Տաթև. ամ. 22. գործածուած է նաև ուրիշ անատունների հա-մար. ինչ. իշու քած Վրդն. առ. 119. գայլի քած Առաևք որոմպ. ա. քած ինձ (իբր ած. «էգ ինձ») Բռ. ստեփ. լեհ. որից քածբոր «մի տեսակ բորոտութիւն» Վստկ. 223 (գըր-ուած քածպոր)։

-Կովկասեաններից փոխառեալ բառ, որի հետ հմմտ. արչ. k'ačč «էգ շուն», վար. k'aša. ւակ. k'učča, կիւր. k'aé, kkxac, թուշ. kaz կումուկ. kueči, ավար. k'uca, guaži, օսս. քաչա «էգ» ևն (տե՛ս Erckert, Die Spr. d. kauk. Stammes, лл 190, 191 և 346)։ Որովհետև հայ բառը շատ սակաւ գործածութիւն ունի, մինչդեռ ընդհակառակը Կովկապեանների մէջ շատ է տարածուած, ուստի պէտք է կարծել թէ փոխառուն հայն է։-Հիւբշ. 397։

Böttich. Arica 64, 48 սանս. svaǰa «աղջիկ»?. Lag. Urgesch. 869 աֆղ. xaca ձևի հետ։ (Հիւբշ. Arm. St. էջ 14 մերժում է երկուսն էլ)։ Տէրվիշ. Al-tarm. 62 հտլ. coyka «էգ շուն», զնդ. spaka, պրս. sag «շուն»։ Նոյնո նաև Մասիս 1882 յուլ. 24 և Լեզու 160։ Հիւնք. քննել բայից։ Վերի մեկնութիւնը տուին Thomaschek, Deutsche Litt. 1883, էջ 1254 և Bugge KZ 32, 86։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 230 հայ բառը կցելով մբգ. swach «տկար» բառին (հմմտ լտ. mulier «կին» առեալ է համարում։ (Հակառակ է Pokorny 2, 527)։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 հյ. քէնթ և թրք. [arabic word] qanjəq։ Պատա-հական նմանութիւն ունի սանս. kača «էգ փիղ»։

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. քած «էգ էշ», Ախց. քած «էդ մատակ» (բոլոր անասունների), Գոր. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ալմ. Շմ. Տփ. քած, Երև. Հմշ. Մշ. Սեբ. քաձ, Ագլ. քաց «էգ շուն կամ նխտ. կին», Վն. ք'ած «մատակ էշ կամ էգ շուն», Մկ. ք'ած «նախատական բառ կանանց», Ասլ. քաձ, քազ «էգ շուն կամ նխտ. կին», Սչ. քաձ «անամօթ՝ ջլթիկ աղջիկ», Խրբ. tmá «էգ մատակ», Սեբ. քաձ աձու միս «յո-ռի տետակի բան».-նոր բառեր են քածո մատ. քածուքուծ «աղջիկներ», քածիկ-փծիկ լինել «քծնիլ», քածաբեր, քածորձ, քածի։

NBHL (2)

Ի տիւրոս առ ծովեզերբն հովուական քածին շրջելով։ Հոմերոս ասէ՛ իսկ, թէ յայսկոյս քածն, (որ է եւ անուն տեղւոյ), եւ յայնկոյս տրտմազդեան քարիւբիդն. այլ հակադարձեալ կոչեաց զքարիբդն ընդդիմադրել ընդ քածին. (Նոննոս.։)

Յորմէ մինչեւ ճաշակեն քած ինծք, սատակին իսկոյն. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)


Քակ, ք

adj. s.

unsewed, ripped, disjointed, separated;
separation.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

Տէրվ. Altarm. 19 և Նախալ. 46 հնխ. ška արմատի ածանց skak-ձևից. հմմտ. հյ. քայքայել, սանս. chā, զնդ. skā «կտրել, բաժանել», յն. «χάω «ճեղ-քել»։ Հիւնք. քակոր բառից։ Pedersen. Հայ. դր. լեզ. 73 յն. ϰαϰός «վատ», լտ. cacare «աղբել» և հյ. քակոր բառերի հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 307 գերմ. srhwach=հբգ. swach «թոյլ» բառի հետ (մերժում է Pokorny 2, 527)։ Meillet MSL 15, 340 բաժանելով քա-կոր բառից՝ ուզում է կցել թերևս փռիւգ. ϰανονν և լն. ϰαϰός «վատ» բառերին, Karst, Յուշարձան 416 մոնգոլ. xagul, բուրեատ. xugut, kukul ևն «կոտրել, խորտակել»։

ԳՒՌ (dialectal) Սլմ. քակել, Ախց. Կր. Մրղ. քակէլ, Վն. ք'ակել, Մկ. ք'ակիլ, Հճ. Մշ. Սչ. քագել, ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. քագէլ (Պլ. կրաւ. քաղ-վիլ), Զթ. Խրբ. քագիլ, Հմշ. քագուշ, Ասլ. քագէլ, Տիգ. քmգիլ, Սվեդ. ք'mգիլ.-այս բոլորը ընդհանրապէս նշանակում են «քա-կել, կապը արձակել, շինութիւնը քայքայել», իսկ Սլմ. Մրղ. «փորել»։-Նոր բառեր են քակուք, քակռուիլ, քակռտել, քակւուկ։

NBHL (1)

Այժմ ոչ են մեկնեալ, այլ խառն ամենեքեան են. յայնժամ լինիցին քակք (յն. բաժանմունք). (Ոսկ. մ. ՟Գ. 26։)


Քահանայ, ից

s.

priest, clergyman.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի հլ. «կրօնական մի պաշ-տօնեայ, տէրտէր» ՍԳր. Եփր. քրզ. որից քահանայութիւն Ագաթ. քահանայել Եփր. գծ. 23. քահանայապետել Եւս. քր. զքահա-նայ Փարպ. չքահանայապետ Բ. մկ. դ. 13. քահանայարան «տաճար» Տիմ. կուզ. էջ 287. Ճառընտ. ունինք և քահանայատակ «լտ. peonia բոյսը» Բժշ. (>ՀԲուս. § 3123), որ կոչուած է նաև քահանայուկ, խաչափայտ. հարիւրալամ ևն. այս անունները ստագած է ժողովրդական հաւատալիքների համեմատ. արաբերէն էլ ըստ ՀԲուս. կոչւում է [arabic word] kahiānā (չունի Կամուս), որ կարող է մեր բառից ծագած լինել կամ ընդհակառակը հայերէնը նրանից փոխաեալ և յարմարեալ։

= Ասոր. [syriac word] kāhnā, ն. ասոր. k'ana, արամ. [hebrew word] kāhanā (լգ. kāhanayā) «քահա-նայ», որ ընիկ սեմական բառ է և ստնւամ է նաև միւս ցեղակից լեղուների մէջ. ինչ. փիւնիկ. [hebrew word] khn, եբր. [hebrew word] kohēn, եթովպ. ե ὶ)Պ kāhne «քահանայ», արաբ. [arabic word] kähin «հմայող, կախարդ, բախտագուշակ, անտես. մատակարար». բուն արմատո հա-մարւում է kvn «ոտքի վրայ կանգնիլ, ծա-ռայել (Աստուծոյ)» (Gesenius I777 տպ. էջ 335)։-Հիւբշ. 318։

Հները ստուգաբանում են քաւել կամ քահել «տտոնել» բայից. հմմտ. Քահա-նայ՝ ըստ մերումս պատշաճեալ լե-զուի՝ մաքրող կամ սրբիչ անուանի (Լմբ. մատ. 135). Այլ է արբելն քահանային և վասն այսորիկ թարգմանի անուն նո-րա մաքրող (Լմբ. մատ. 433). Սրբու-թիւն հայցէ, քանզի քահանայ է, որ թարգմանի մաքրող կամ սրբող (Լմբ. մատ. 503). Ըստ հայկական բառին քա-ւիչ ստուգաբանի կամ հարկանող (Միխ. աս. 538). Երէցն աւագ կոչի և քահա-նայն՝ առաջնորդ (Եփր. քրզ.) Քահա-նայն քաւիչ թարգմանի (Տաթև. ամ. 308)։ Նորերից նախ Schroder, Ihe-saur. 46, 383 քաղդ. ասոր. ձևից փո-խառեալ։ Klaproth, As. pol. 104 ա-րաբ. kāhin ձևի հետ։ ՀՀԲ քահէ նա. այսինքն քաւէ նա։ Ջրպետ, Քերակ. 69 սխալ է համարում դնել տեմական, ո-րովհետև հայ բառը մեկնւում է միայն քան (քաւել) -ան-այ։ Սեմականից են

ՓՈԽ (borrowing) Ըստ Մառ, Վրդ. առ. I, էջ 57 ա. րաբ. [arabic word] kāhanā «քահանայ» (Առակագըը-քի արաբերէն թարգմանութեան մէջ) հայե-ոէնից է տառադարձուած։

NBHL (3)

Մելքիսեդեկ արքայ շաղեմայ եհան հաց եւ գինի, քանզի քահանայ էր Աստուծոյ բարձրելոյ։ Քահանայքն՝ որ մերձենան առ Աստուած՝ սրբեսցին։ Ահարոնի քահանայի (որ եւ քահանայպետ, յազգէ զեւտացւոց)։ Յազգէ յուդայ ծագեաց տէր մեր, յորմէ ազգէ վասն քահանայից Մովսէ՛ս ինչ ոչ ճառեաց. եւ ե՛ւս առաւել յայտ է, թէ ըստ նմանութեան մելքիսեդեկին յառնելոց է այլ քահանայ. քանզի վկայեցաւ, թէ դու ես քահանայ յաւիտեան ըստ կարգին մելքիսեդեկի։ Արար զմեզ թագաւորս, եւ քահանայս Աստուծոյ եւ հօր իւրոյ. եւ այլն։

Երէցն՝ աւագ կոչի, եւ քահանայն՝ առաջնորդ (որպէս գահերէց). (Եփր. քրզ.։)

ἰερεύς sacerdos, sacrificus. Երէց. աւագն ի պաշտօնեայս տեառն՝ օծեալ, հաշտարար Աստուծոյ պատարագաւ, քաւիչ ժողովրդեան. որ ի հնումն էր ստուէր, իսկ ի նորումս ճշմարտութիւն. ի յն. եւ լտ. նոյնպէս կոչի եւ չքահանայն կռոց, որ ի մեզ ուրոյն կոչմամբ Քո՛ւրմ ասի.


Քաղաք, աց

s.

town, city;
cf. Թագաւորեալ;
ի —ս, ընդ —աց —աց, —ի —ի, in every city or town, every where;
—է ի-, from one town to another;
մարտաքս քան զ—ն, out of town;
բնակիչք —ի, towns-people, towns-folk;
վիճակ, սահման —ի, township.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի-ա հլ. «քաղաք» ՍԳր. Կոչ։ Ագաթ. հին և շատ գործածաևան ռառ. տա-լիս է բազմաթիւ ածանցներ, որոնց հնա-գոյններից յիշենք՝ քաղաքագիւղ Ագաթ. քա-ղաքաժողով Գ. մկ. դ. 1. քաղաքակից ՍԳր. Ոսկ. եբր. քաղաքամէջ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. քաղաքային Երեմ. իթ. 28. Եւս. քր. Ոսկ. մ. գ. 6. քաղաքացի ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 11 քաղաքիկ Բուզ. մայրաքաղաք ՍԳր. մօտա-քաղաք Բ. մկ. զ. 8. հինգքաղաք Իմ. ժ. 6. հետաքրքրական է քաղաքուհի «մայր կամ մեծ քաղաքից կախւող փոքր քաղաք կամ ա-ւան, իբր նրա դուստրը» Բանք իմ. 54 (ըստ մեկնութեան Բազմ. տե՛ս իմ Հայ. նոր ռա-ևեր հին մատ. Բ. 115).-Նոր բառեր են քաղաքակիրթ, անքաղաքակիրթ, քաղաքա-բէտ, քաղաքամաս, քաղաքագլուխ, քաղա-քավար, անքաղաքավար, քաղաքացիական, քաղաքապետութիւն, քաղաքապետական, քաղաքակրթիչ, քաղաքագիտութիւն, քաղա-քագիտական, քաղաքականութիւն (=politi-que), որոնք շինուած են քաղաք բառիռ՝ համեմատ հին յունական պետական դրու-թեան, ուր ամէն մի քաղաք առանձին տէրու-թիւն էր կազմում։

Klaproth. As. pol. 105 կցում է ա-րաբ. qal'a «բերդ» և վրաց. քալաքի ռառերին։ ՆՀԲ քաղել բայից (բնակու-թիւն բազմութեան մարդկան իբր քաղե-լով ժողովելոց ի մի վայր)։ Lag, UIr-gesch. 908 ասոր. kərax, karxa «քա-ղաք»։ Müller SWAW 41, 13 պհւ. [arabic word] և արամ. [arabic word] kra k «ամրութիւն, քաղաք»։ Justi, Bundeheš 199 արար [arabic word] qala, պհլ. [arabic word] qar'ak? Տէրվ. Altarm. 70 քաղդ. karxa, kərax։ Գա-րագաշեան, Քննակ. պտմ. Ա. 194 ռեմական խալահ «բերդ» բառից։ Սրու-անձտեան, Համով հոտով 1884, էջ 63 տար բառ, որի բուն հայ ձևն է վան, վանք. Andreas, ի Pauly-Wissowa, Realencvcl. Akola բառի տակ մազանդ. kälā «քաղաք, գիւղ», պրս. kalat «բերդ» (բայց տրանք արաբերէնից են փոխառեալ)։ Հիւբշ. 318 ատորի ձևերին անհամաձայն, իսկ այս վերջինն էլ ան-հաւանաևան է գտնում։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kāγak «ուրախութիւն» բառից։ Bittner WZKM 14 (1900), 163 արաբ. [arabic word] qal'a բառի յգ. [arabic word] ︎ qala'ǰāt

= Ասորեստանի նշանաւոր մայրաքաղաք Kalak բառն է. այս քաղաքը շինուած էր

ձևից։ Scheftelovitz BВ 29, 67 ըստ Անդրէասի մազանդ. kälā ձևից փոխա-ռեալ, որի հինն է *kälāk և այս էլ փոխառեալ սեմականից. հմմտ. արամ ասոր. [hebrew word] karkā «քաղաք», փիւնիկ [hebrew word] kə-akh «աւան», թալմ. [hebrew word] «ան-պարիսպ քաղաք», ատուր. kirxu (իմա՛ ասուր. ( [hebrew word] [other alphabet] kirxս կամ ❇ ❇ ki-ir-xu, որ րոց» ըստ Strassmaier, Alphab. Verz 553, Delitzsch, Ass. Hndwb. 353)։ Patrubány SA 2, 175 և Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 քաղել բայից։ Meillet, Յուշարձան 211 ծագումը անծանօթ է համարում։ Karst, Յուշարձան 405 սու-մեր. kal «քաղաք»։ Մառ 1) Бaтум էջ 19-20 յաբեթական բառ, որի հետ նոյն են Կարս, Գառնի, կարկին, գիրկ ևն. 2) ЗВО 1924, 187 յգ. քալ բառի, որ է սումեր. kal «բարի ոգի», 3) ЗВO 1925, 670 ետրուսկ. arar «գիւղ» բաոն է։ Oštir, Btrg. alarod. 53 բասկ. uri «քաղաք», ասուր. alu, տումեր. uru «քաղաք»։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] kalak «դաշտ»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ჭლაკი քալաքի «քաղաք», ჭალაკობა քալաքոբա «վաճառանոց», მოკა-ლაკე մոքալաքե «քաղաքացի», ჭალაკძეტი քալաքպետի «քադաքապետ», ნაკალაკევი նաքալաքեվի կամ ნაკალაჭარი նաքալաքարի «հին քաղաքի աւերակ», թուշ. Յςლიკ քալիք «քաղաք», მოკალკოვ մոքալքով «քաղաքացի», ռաս. k'alak', մինգր. ჭალაკი քալաքի, ափ-խազ. սվան. ինգ. քալաք «քաղաք» ևնւ

NBHL (2)

Շինէր քաղաք, եւ դնէր զանուն քաղաքին յանուն որդւոյ իւրոյ ենոքայ։ Ժառանգեսցէ զաւակ քո զքաղաքս հակառակորդացիւրոց։ Արք անօրէնք հուր հարին զքաղաքէ։ Ամնեայն քաղաքն ել ընդ առաջ Յիսուսի։ Ժողովեսցին երկու եւ երեք քաղաք ի մի քաղաք՝ ըմպել ջուր։ Պատերազմէր ազգ ընդ ազգի եւ քաղաք ընդ քաղաքի։ Սուրհանդակքն երթային քաղաք ի քաղաքէ ( քաղքէ քաղաք )։ Ծերքն եւ հայրապետքն ի քաղաքս քաղաքս ( զանազան կամ մէկ քաղքըներու մէջ )։ Տալ հրովարտակս ի քաղաքս քաղաքս առ զքրավար զօրավար։ Ի ժողովել բազում ժողովըրդոց եւ ըստ քաղաքաց քաղաքաց եկելոցն առ նա։ Պատուէր ետ քաղաքացն հրէաստանի մատուցանել զհոս քաղաքի քաղաքի.եւ այլն։

Ի թագաւորն քաղաքաց ի հռովմ քարոզ առաքէր Քրիստոսի. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)


Քաղբան, աց

s.

galbanum;
— երեւելի, transparent -.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Յն. γαλԲά́νν «քաղբան, Ասորիքին յա-տուկ կծու մի խէժ», որ փոխառեալ է սե-մականից. հմմտ. եբր. [hebrew word] xeləbbəā, ասոր. [syriac word] ︎ xelbənītā (Boisacq 1048). = նոյնից նաև արաբ. ❇ ǰulban, վրաց. ჭალბანა քալբանա, լտ. galbanum ևն, բո-լորն էլ նոյն նշ.-Հիւբշ. 387։

ՀՀԲ գալբանոս «է բառ եբրայական»։ ՆՀԲ յիշում է եբր. ձևը՝ առանց ծագու-մը ցոյց տալու։ Տէրվ. Altarm. 69 և Հիւնք. յունարէնից։

NBHL (2)

Զքաղբան երեւելի (այսինքն թափանցիկ), կամ զխառնուածոյն զայն խունկ. (Բրս. սղ.) (ուր լիբանոն)։

καλβάνη galbanum, -us. (յորմէ առ յետինս գրի եւ Գավբանոս) Հոյզն կամ խիժ ծառոյ ծխանելի.


Քաղդեայ, էի, ից

s.

Chaldean;
caster of nativities;
astrologer, soothsayer.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

-Ասոր. [arabic word] xaldāyā «մոգ, աստղա-հմայ», xaldāyuϑā «մոգութիւն, կախարռու-թիւն», որ և յն. γαλδαῖος «աստղաբաշխ, աստղահմայ», և I ձայնը վերածելով Տ՝ եբր. [hebrew word] kašdīm «աստղահմայ»։ Բոլորն էլ ծագում են Քաղդէացոց ազգի յատուկ անու-նից և իրենց առաջին նշանակութիւնն է «քաղդէացի»։ Այս ազգն էր, որ աստղա-բաշխութեան և մոգութեան հիմնադիրն ե-ղաւ և մինչև վերջն էլ այդ գիտութեանց ու-տուցիչը մնաց. յոյներն անգամ աստղաբաշ-խութեան գիտութիւնը նրանցից տովորեցին և «յունաց բոլոր գուշակները, հմայողները և մարգարէները կամ Եփրատի ափերից էին գալիս և կամ քաղդէական հին սրբավայրե-րում սովորած էին համարւում. քաղդէացի բառը կախարդի հոմանիշ դարձաւ» (Mas-nero Hist anr. des peuples de I' Urient. էջ 774)։-Հիւբշ. 318։

NBHL (3)

Կոչեցէք զգէտս եւ զմոգս եւ զկախարդս եւ զքաղդեայս՝ պատմել թագաւորին զերազ իւր։ Մտին առաջի իմ գէտք եւ մոգք եւ իղձք եւ քաղդեայք։ Ի վերայ գիտաց եւ մոգուց եւ քաղդէից. (Դան. ՟Բ. ՟Դ. ՟Ե։)

Կոչեաց զգէստ, որ երազահանք ասէին. զմոգս, որ աստեղօք ասէին ճանաչող լինել. զքաղգեայս, որ ի փորոտիս կենդանեաց հմայութիւնց առնէին. (Վրդն. դան.։)

Բաղտասար՝ իշխան քաղդէից։ ի քաղդէից ճարտարութիւն իմաստութեան պատմէր։ Քաղդեայ էր աբրահամ։ Չիէք քաղդեայ, եւ ոչ աստեղագէտ։ Հնար գոլ նմա արհեստ աստեղաբաշխութեան. վասն զի քաղդեայ էր։ Քաղդէ սովին զծնունդս նուիրէ բախտից, եւ բազում ինչ առնու յանմտից. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։ Եւս. քր.։ Վեցօր. ՟Է։ Մագ. ՟Ե։ Եփր. նին.։)


Քաղիրթ, ղրթաց

s.

tripe;
վաճառանոց քաղրթի, tripe-stall.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «անասունների ստա-մոքսը» ՍԳր. Վեցօր. 192 (գրուած է նաև քաղիրդ Վստկ. 189, քաղերթ Տաթև. ձմ. կգ). որից քաղրթեղ «փորը ուռած» Անյ. պորփ. յառաջաքաղերթ, յառաջաքաղերթութիւն Անյ. պորփ. նոր գրականում կայ միայն քաղիրթ ձևը։

Տէրվ. Altarm. 78 յն. χηάς, γοάδος «փորոտիք», լտ. hira, hilla «փորոտիք» բառերի հետ՝ -իրթ մասնիկով։ Հիւնք. գեղարդն բառից։ Պատահական նմա-նութիւն ունի լիթ. skilándis «խոզի ապ-խըտած փորլից»։


Քաղցր, ցու, քաղցունք, ունց

adj. s. adv.

sweet, delicious;
mild, pleasant, agreeable, charming, amiable, affable, dear, be loved;
sweetness, honey;
— or —ցունս, sweetly, softy, gently, pleasantly, nicely;
— հայեցուածք, mild, looking;
— բնաւորութիւն, good temperedness;
— բարք, gentle manners;
— յիշատակ, pleasing remembrance;
— է տեսանել, it is pleasant to see;
— է նեաց, it is a pleasure for them to;
— է ինձ, I should like;
— էր մեզ տեսանել, we saw with pleasure.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

(-ցու, -ցունք, -ցունց, -ցուք. յետին են -ցրի, -ցուի, -ցրունք) «անուշ. համեղ» ՍԳր. բառս տալիս է հարիւրի չափ ածանցներ, որոնց մէջ ներկայանում է եր-կու ձևով. 1. քաղցր, ինչ. քաղցրանալ ՍԳր. քաղցրացուցանել ՍԳր. Եզն. Ագաթ. քաղց-րաբան Կոչ. Եւագր. քաղցրալից Ոսկ. մ. գ. 17. քաղցրուսոյց Կորիւն. Ագաթ. քաղզրուտ Եփր. ասաց. Նիկ. (Յուշարձան 206).-2. քաղց-. ինչ. քաղցու «նորաքամ գինի, շիրա» Յոբ. լբ. 19. քաղցոալից Գծ. բ. 13. քաղցու-ենի «քաղցր պտուղ տուող (ծառ)» Վեցօր. 99. Մծբ. ևն։ Նոր բառեր են քաղցրաբոյր. քաղցրադաշնակ, քաղցրալեզու, քաղցրօղի ըç,

= Այս գաղափարի համար հնդևրոպական լեզուները ներկայացնում են երեք տարբեր ռառ, որոնք են. 1) հնխ. dlkú-? որի ժա-հանգներն են յն. γλυϰός և լտ. dulcis «քաղցր». 2) հնխ. suād-, որից ունինք աանս svādú-, յն. ἠδός, դոր. ἀδός, լտ. suā-vis (<*suaduls), հսաքս. swōti, հբգ. suozi, անգսք. swέte, հհիւս. sotr, գոթ. suts, գերմ. súss, անգլ. sweet, հոլլ. zoeh «քաղցր». *) հնխ. saldu-, որից յառաջանում են միայն լիթ. saldus, լեթթ. salds, հսլ. šladuku, լեհ. slodki, ուկր. soiodkyǰ, ռուս. cладкiи «քաղցր»։ Սրանցից երեքն էլ մօ-տենում են մեր բառին, բայց ո՛չ մէկը չի ծածկում նրան, որ ըստ ձևի պահանջում է հնխ. sul-sk-։ Այս պատճառաւ էլ զանագան քննիչներ վերի ձևերը զանազան փոփռևու-թեանց ենթարկելով՝ ուզում են հասցնել նրան։ Այս փորձերի մասին տե՛ս տակը։ Երրորդ խմբի saldu-ձևը յառաջանում է հնխ. sāld-«աղ» բառից (ինչպէտ հյ. աղ և աղու), որ տալիս է հյ. աղ, աղտ, և հետ-ևաբար գործ չունի քաղցր բառի կազմու-թեան հետ։

ՆՀԲ քաղց բառից (յոր լինի քաղզ. նուլ իբր յախորժահամ)։ Müller SWAW 38, 581, նաև 40, 4 և 41, 12, Kuhns u. Schl. Btrg. 3, 84 ևն կցում է սանս.

svādu, լիթ. svaldus, յն. ἠδός, հսլ. šladúku, զնդ. xvāstra ևն հոմանիշ-ների հետ։ Lag. Ges. Abhnd. 31 հմմտ. զնդ. xvarəǰišta «քաղցրակեր»։ Պատկ., Изcлeд. և Տէրվ. Altarm. 65, Նախալ. 115 svādu ընտանիքի հետ։-Հիւբշ. Arm. Stud. § 287 քննում է զնդ. xva-rəz-išta ձևը, որ մեկնւում է «արմաւ (պհլ. թրգմ.), տննդառատ (Darmeste-ter), համեղագոյն (Ueldner). բայց սրա դէմ սպասելի էր հյ. *քաղձր կամ *քաղծր։ Տէրվ. Պատկեր 1891, էջ 331-4 հնխ. svadu ձևից։ Հիւնք. քա-ցախ բառից։ Müller WZKM 1895, 381 պրս. [arabic word] xvālīdan, հպրս, uwar-du, պրս. xvāl «համեղ» բառի հետ։ Հիզբշ. 502 մերժում է թէ՛ զնդ. xvaгəz-ièta «համնեռառոյն» և թէ՛ պրտ. xval ձևերը։ Այստեղ յիշատակւում է նաև Bartholomae-ի մէկ անձնական կար-ծիքը, որով քաղցր. <հնխ. svlk'hu-, իբր երկրորդ ձև զնդ. *xvərəzu-<հնխ. svlg'hu-բառի դէմ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 151 քաղց բառի հետ։ Schet-telowitz BВ 28, 290 լտ. dulcis ձևի հետ՝ իբր հնխ. dulk'u-(յիշում է Walde 246, շատ կասկածելի է համարում Boisacq 151 ծան., չի ընդունում Po-korny 1, 816)։ Patrubány ՀԱ 1908, 154 յն. ϰαλέω, լտ. calo, հբգ. halōn, գերմ. -holén բառերի հետ՝ իբր «հրա-ւիրական»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 46 չի ընդունում Scheftelovitz-ի առաջարկած *dulk'u-նախաձևը որ պիտի տար հյ. *կղս-, և նրա փոխա-րէն դնում է *dlk-s-k'u-, որ հենց նա-խալեզւում շրջուած դարձած էր *kld-s-k'u-, որից էլ քաղցր։ oštir, Btrg, ala-rod. 45 բասկ. galtz «աղ» բառի հետ է կցում։

ԳՒՌ (dialectal) եռև. Ղրբ. Մրդ. Շմ. Սլմ. Տփ. քախցր, Տիգ. քmխցր, Մշ. քաղծր, Ալշ. քախ-ծըր, Մկ. Վն. ք'ախցր, Սչ. քախցրը, քրախցը, Ջղ. քոխցր, Զթ. քօ՛խցրը, քո՛խցրը, Ագլ. քուխցր, Սվեդ. քիւխցր, Հճ. քոխց, քօցխ, Խրբ. քարս, Բ. քառս (հաղորդեց Յովհ. Մա-նուէլեան).-Խտջ. քախցու «շիրա».-նոր բառեր են քաղցրփայտ, քաղցրիլ, քաղցրու-իլ, քաղցրումեղց (քաղց-մաղց), քաղցրա-խում, քաղցրակողինձ, քաղցրաշէն, քաղցրէ-ղէն։

NBHL (11)

Ի կերչէ ել կերակուր, եւ ի հզօրէ ել քաղցր։ Որպէս զի քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո, քան զմեղր բերանոյ իմոյ։ Անձին կարօտելոյ եւ դառն իբրեւ զքաղցր թուի։ Պտուղ նորա քաղցր է ի կոկորդի իմում։ Յոյժ քաղցր թզոյ։ Իբրեւ զթուզ քաղցր։ Կերա՛յք եւ արբէ՛ք զպարարտս եւ զքաղցունս. յն. զքաղցութիւնս. (եւ այլն։)

Քաղցր է տէր։ Դու միայն թագաւոր քաղցր։ Քաղցր է ողորմութիւն քո։ Քաղցր եղիցի նմա օրհնութիւն իմ։ Քաղցր քուն է ծառայի։ Քաղցր այր ողորմի, եւ տայ փոխ։ Քաղցր եւ բարերար եւ սիրելի էի զօրաց իմոց։ Առ քաղցր հեբրայեցիս ողջոյն յոյժ։ Որ քաղցր են բանիւք։ Ապականեն զբարս քաղցունս բանք չարք. եւ այլն։ Հեշտ եւ սիրելի ամենայնի, որպէս այնպիսին բժշկութիւն բուռն կրիցն լինելով, անուանեցաւ քաղցր. (Պղատ. տիմ.։)

Քաղցր եւ դառն ասի, որ համահամ քմացն ճանաչի։ Քաղցր եւ անուշ բարեօք լի է։ Յորդ եւ քաղցր անձկաւ փափաքելով։ Քաղցր խոնարհութեամբ։ Որ փոխեն զքաղցր ժամանակ խնամոց նորա ի դառն հատուցումն։ Ազգ գազանաց պէսպէս բնութեամբ՝ քաղցունք եւ դառինք. (Յճխ.։)

Պատառէ զքաղցր ակօսս. (Ածաբ. նոր կիր.։)

Կենադանի երկրին, զոր քաղցունքն ժառանգեն. (Նախ. առակ.։)

Արբուսցէ առատութեամբ հոսանացն քաղցունց։ Այս զձեզ քաղցունս արասցէ եւ ուղղափառագոյնս. (Սարկ. աղ.։ Առ որս.։)

Զի եւ համբակագունիցն առաջնորդք բարուց քաղցունց լինիցին. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)

Ո՞ր է լաւագոյն, բնակել առքաղցունս քաղաքացիս, եթէ առ չարս. (Պղատ. սոկր.։)

Ռետինդ քաղցու (այսինքն քաղցրութեան), ռամ հոգւոյս արբո՛ Իբր դառնութիւն եդեալ ընդ քաղցու. (Ժմ.։ Նար. ՟Ձ՟Բ։)

Դառնաբեր վիժանք հոգւոյն քաղցո՛ւնս բզխեսցեն. (Շ. տաղ խաչի.։)

Յերկաքանչիւրոցն յարձակեալ՝ ի քաղցրնոցն եւ ի տրտմականացն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։ Չարութիւն դառնին՝ ընդդէմ էր ողորմութեանն քաղցրոցն. Եփր. համաբ.։)


Քամի, մւոյ

s.

wind;
flatulency;
cf. Հողմ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«հռռմ» Երցն. երկն. գ. Գնձ. «փո-ոի փուք» Վստկ. «յօդացաւ» Առաք. պտմ. 4Ո1. Յւսմ. լունիս 13. որից խորշ քամի «խորշակ» Ոսկիփ. քամել «քամիով հոսել, երնել» Մագ. «փքուիլ, ուռիլ» Եւս. պտմ. ը. 17. քամատարած «քամուց տարոսած, ցան-ուցիր եղած» Անկ. գիրք հին կտ. 315 (տպ. քամատարաց)։

տանս. soma «քամի» ձևի հկտ. հմմտ. սանս. su «մզել», sōma «հիւթը»=հյ. քամել։ Patrubány SA 2, 163 գերմ. schwimmen «լողալ», կիմր. chwytis «շարժիլ» ևն։ Lidén, Arm. Stud. 124 լիթ. kvāpas «շունչ», kvepiu «փչել», յն, ϰαπνός «ծուխ» ևն բառերի հետ՝ հնխ. quep-արմատից, իբր քամի < հնխ. quəp-miio։ (Յիշում են կասկածով Walde 807. Boisacq 408, Pokorny 1, 380)։ Charpentier IF 25, 250 հբգ. sūson, գերմ. sausen, հսլ. sysati «սուլել» բառերի հետ։ Պատահական նը-մանութիւն ունի վրաց. ჭარი քարի «քա-յի»։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև, Կր. Մշ. Ննխ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Տփ. քամի, Տիգ. քmմի, Վն. ք'ամի, Ղրբ. քա՛մըէ, Մրղ. քա-մը՛, Մկ. ք'ամը՛ Հմշ. քօմի.-նոր բառեր են քամհար, անքամի, քամատար, քամաքաշ, քամքաշ, քամելի, քամախառն, քամապնչել, քամոտ, քամոտուիլ։

NBHL (1)

(առաւել ռմկ) Հողմ. եւ Փուք.


Քայռ, ից

cf. Քայռամանեակ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «պարանոցին կախելու մանե-ակ» Յուդթ. ժ. 4. Նար. լգ. էջ 84. գրուած նաև քեառ Ոսկ. եփես. 894, պիտի լինէր նաև *քառ ձևը, որոնցից քայռամանեակ «մանեակ պարանոցի» Ոսկ. եբր. 554, 556, քառամանեակ Եզեկ. ժզ. 11, Երգ. դ. 9 Ովս. բ. 13, Ոսկ. եբր. 554, քեռեմենակ Ոսկ. եբր. (սխալ է քառապերճութիւն Նար. լգ. 84, որ նշանակում է ՆՀԲ. տպագրեալը ունի քայռս պերճութեան)։

Լծ. նար. լգ. քառ «չորս» բառից կար-ծելով՝ մեկնում է «քառամանեակն վզանոց չորեքկուսի»։ Նոյնպէս է Գէորգ դպիր, որ Բառ. երեմ. յաւել. 563 մեկ-նում է «զի է ի չորից նիւթոց, այսինքն առևև. արծաթ, ակն, մարգարիտ»։ Տէրվ. Altarm։ 71 հաւանաբար ազսա-կան է հինդուստ. օ [arabic word] kere «ապարան-ջան» բառին։ Հիւնք. գոհար բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 122 յն. σειρὰ́ «պարան, լար, կապ», լիթ. tveriu «պատել, շրջապատել» ևն ռարռերի հետ։

NBHL (1)

κλιδών monile. որ եւ ՔԱՌԱՄԱՆԵԱԿ. Զարդ կանաց մարգարտայեռ եւ ականակապ զպարանոցաւ յառաջոյ. ... տե՛ս եւ ՔՕՂԷՔ եւ ՄԵՀԵՒԱՆԴ.


Քանասար

cf. Քանասարիկ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«գիշատիչ, վայրագ», ԱԲ «վազուև. յափշտակող, վնատակար»։-Աւետի-քեան, Մեկն. Նար. Վենետ. 1859, էջ 352 պրս. քէմ «չար, ժանտ» + sar «գլուխ» բառերից՝ իբր «չարագլուխ» և կամ յն. քա՛ննօս, քանտօս «պատա-ռող»։ Տէրվ. Altarm. 61-62, Մասիս 1882 յուլ. 24, Լեզու 160 բուն «շնագը-լուխ», իբր սանս. çvaçīrša, պրտ sak-sar «շնագլուխ», կազմուած *քան «շուն» =սանտ. çvan, յն. ϰιων, լտ. can-և պրս. sar «գլուխ» բառերից։ Հիւնք. լտ. canis «շուն»+ պրս. sar՝ որ ստացել է «ծայր» նշանակութիսնը։

NBHL (1)

ՔԱՆԱՍԱՐ ՔԱՆԱՍԱՐԵԱՆ ՔԱՆԱՍԱՐԻԿ. գրի եւ ՔԱՆՆԱՍԱՐ, եւ այլն. (մարթի համեմատիլ այլեւայլ բառից եւ երբ. բայց ստոյգն է անյայտ) Մակչիր արաբացի գայլոյ՝ որպէս անյագ բերանաբաց, երագոտն եւ յափշտակիչ, չար յոյժ.


Քանդակ, աց

s.

carving, sculpture, chiselling, chasing;
notch;
cameo;
բարձր —ակ, relief, relievo, embossment.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

= Պհլ. [other alphabet] որ է գաղափարագրով [hebrew word] h plvnt an, որ պէտք է կարդալ kandan «փորել, քանդել, աւերել» (Nyberg, Hilfeburh des pehleyi I 32 և II 119), *kandak «փորագրութիւն», պրս. [arabic word] kan-dan «կորզել, խլել. 2. փորել, բրել. 3. փո-րագրել», ❇ [arabic word] kanda «խլեալ, կորզեալ. 2. խրամ», [arabic word] kandak «խրամ, փոս», [arabic word] kandakār «քանդակագործ», աֆղան. kan-dal հպրս. զնդ. kan-, սանտ. khánati «փո-րել»։ Նոյն արմատից զանազան նախդիրնե-րով ունինք նկան<զնդ. ni-kan «թադելով թագցնել», վկանդել<զնդ. vī-kan, vī-kanti «փոսով անջատել, քանդել, փուլ ածել» (տե՛ս այս բառերը)։ Իրանեանից է փոխա-ռեալ ասոր. ❇ kandaq «փոս» (Bar-tholomae, Altir 437)։-Հիւբշ. 256։

Նախ ԳԴ քանդակագործ համեմա-տեց պրս. kandakār ձևի հետ։ Brosset JAs. 1834, 378 վրաց. քանդակի ևն։ Պատկ. Изcл. Lag. Ges. Abhd. 298, Հիւբշ. KZ 23, 20, Տէրվ. Altarm. 19և Նախալ. 50, Justi, Dict. Kurde 159 զնդ. kan սանս. khan ևն ձևերի հետ։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 46 ետրուսկ. canā-«գործ, արուեստագէտի գործ», Հիւնք. յն. ϰεντεω «խայթել», պրս. kandan։-Հիւբշ. 256 դնում է միայն քանդակ բա-ռը և զարմանալի է որ չի յիշում քան-դել։ Scheftelovitz BВ 29, 29 մբգ. šwenden «ոչնչացնել», անգսք. swīn-dan, գերմ. schwinden «անհետանալ» բառերի հետ՝ հնխ. svəndh-արմատից։ (Յիշում են կասկածով Walde 724 և Pokorny 2, 526)։

ԳՒՌ (dialectal) Արշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. քանդել, Ախց. Երև. Ննխ. Ռ. քանդէլ, Մշ. քանտել, Վն քանդել, Գոր. Ղրբ. Շմ. Տփ. քանդիլ, Աա. *m՛նդիլ, Մկ. ք'անդիլ.-նոր բառեր են քանդոտել, քանդուքար, քարուքանդ, քան-դուքարափ, քանդքնդել, քանդքնդոտել, քանդքնդորել, քանդահար, քանդքունդ անել։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ჭანდაკი քանդակի, კანდაკება քանդակեբա, ჭანდაკებული քանդակեբուլի «քանդակագործութիմն», გამოკანდაკება գա-մոքանոակեբա «փորագրութիւն, արձանա-գրութիւն», მკანდაკებელი մքանդակեբելի «քանդակագործ» (սրանք կարող են նաև պահլաւերէնից ուղղակի փոխառութիսն լի-նել). թրք. գւռ. Եւդ. kurukend «քարուքանդ» (Բիւր. 1899, 314)։-Այստեղ գործ չունի գնչ. handako «խրամ», որ փոխառեալ է թրք. hendek ձևից, հակառակ Ն. Ադոնց, որ ՀԱ 1912, 270 կարծում է թէ հյ. քան-դակ բառն է։

NBHL (1)

ԳՎրեցին ի նմա գիր դրոշմեալ քանդակաւ՝ սրբութիւն տեառն։ Քանդակս ի նոցանէ մածուցեալս քերոբս եւ արմաւենիս։ Եւ եդ զկողիւք վանդակին գործ քանդակի նաւաց նմանութեան.եւ այլն։


Քանքար

cf. Տաղանդ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

Հներից Շիր. 33 մեկնում է. «Եբրա-յեցիք զտաղանդն քանքար կոչեն»։ Երզն. մտթ. 392 և 531՝ Տաղանդն քան-քար ասի ըստ եբրայեցւոյն։ Schröder, Thes. 45 և Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 185 եբր. բառից։ ՆՀԲ եբր. քիքքար, թրք. քընդար, քանդար։ Lag. Urgosch. 849 եբրայեցերէնից, բայց Arm. Stud. § 2337 ասոր. kakkar։ Տէրվ. Altarm. 70 քաղդ. ձևից։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ჭანკარი քանքարի «տա-ղանդ» (ըստ Մառ, Иппoл. 67)։

NBHL (1)

τάλαντον talentum. երբ. քիքքար. թ. քընդար, քանդար. Երեւելի կշիռ ոսկւոյ կամ արծաթոյ։ տե՛ս ի բառն ՏԱՂԱՆԴ։


Քաջ, աց

adj. s. adv.

brave, gallant, valiant, courageous, intrepid, valorous, manful, stout, bold, daring;
good, honest, worthy;
clever, excelling in, of good abilities, fit for;
noble, distinguished, eminent;
hero;
tutelar genius;
cf. Մղձաւանջ;
good, well, right, suitably, very, much, very much;
— արանց, emperor, Caesar, Augustus;
— ի բաց, very far;
very, much, much more;
կարի —, կարի իսկ —, very well, as well as can be;
— է, that will do, that is settled;
well, very well !
— լեր ! courage ! be of good cheer ! cf. Կարի;
cf. Վաղ.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի-ա հլ. «լաւ, ընտիր» (հմմտ. յոս-կոյ քաջէ Նորագիւտ ա. մն. իը. 18, ոսկւով քաջաւ Նորագիւտ բ. մն. գ. 4). «ազնիւ, ա. ռաքինի, պատուական. 3. արի, կտրիճ, 4. դիւցազն, հսկայ. 5. աւելի, շատ, մեծա-պէս» ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Ոսկ. Կոչ. 6. «ոգի, դև, փէրի» Եղիշ. հրց. 50. Խոր. Շնորհ. վիպ. Կանոն. որից քաջ արանց «թագաւոր, կայսր» Գծ. իե. 21, 25. Ագաթ. Արծր. բազ-մաթեւ ածանցներ (ԱԲ ունի աւելի քան 300), որոնցից յիշենք մի քանի հնագոյն-ները. ինչ. քաջաբան Եփր. թգ. tաջաբոյս Ագաթ. քաջալերել ՍԳր. քաջալերիչ Ագաթ. Կռրիւն. Եփր. ա. թես. քաջահաւ Ղևտ. ժա. 17, Դատ. ժդ. 16 (Նորայր, Բառ. ֆր. ibis այս ձևը դնում է քաջ «ոգի» բառից, իբր հոմանիշ արտասազդահաւ բառի, որ ծագում է Արտաւազդ Բ-ի անունից, իբր քաջքերից շղթայուած թագաւորի թռչունը). քաջահը-մուտ Ոսկ. մ. բ. 8. քաջաձայն Ոսկ. փիլիպ. քաջանուն Եւս. քր. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 10. քաջասրտիլ Եփր. թգ. Եւագր. ևն։

Klaproth, As. pol։ 101 պրս. [arabic word] xōš «լաւ, քաղցրահամ» բառի հետ։ ՆՀԲ աջ, աջող բառի՞ց։ Müller SWAW 38, 581 և 586 գործածում է մեկնելու համար զնդ. xvāšaya բառը, ուր ուրիշ-ները «ուտելիք» են հասկանում։ Այս-պէս xvašaya zi vispō afmus astvá ǰvainti Վենդ. Գ. 33 ըստ Müller «զօ-րութեա՛մբ. քանզի ամենայն էակք աշ-խարհի կեան»։ Ըստ այսմ Justi, Znd-sp. 90 զնդ. նոյն xvāša «ուտելիք» բա-ռի տակ դնում է հյ. քաջ «ոյժ»։ (Վեր-ջին անգամ Barthol. Altir. 1879 մեկ-նում է բառը «Essen. ուտելիք»)։ Տէրվ. Altarm. 25 մերժում է այս և էջ 22 կր-ցում է աանս. kavi «իմաստուն», պրս. kay «մեծ, կարող, հզօր» ևն բառերին։ Müller SWAW 88 (1877), էջ 12 զնդ. ϑwaxša բառի հետ (որ Barthol. Altir. z93 մեկնում է «աշխոյժ»)։ Մորթման ZDMG 26, 618 բևեռ. khaidiani։ Karo-lides, Iλ. ουγϰρ. 88 կապադովկ. ϰατσὄρα «մղձաւանջ, չար ոգի» և սանս. çat «հարուածել», çatru «թշնամի»։ Հիւնք. գաճ բառից, ինչպէս յն. *ἰπανος «գաճ» և τιτάν։ «հսկայ, բաջ»։ Jensen, Hitt, u. Arm.. 101 հաթ. psi=waǰi «քաջ, արի», ՀԱ 1904, 271 հաթ. h.-ši «մեծ»։ Patrubány SA 1, 194 յն. ηδυς. գերմ. šuss «քաղցր» <հնխ. svādhyos։ Pe-dersen, Հայ. դր. լեզ. 157 աջ բառից։ Karst, Յուշարձ. 423 ալթայ. koč, չա-ղաթ. koča, kočak «արի, քաջ»։ Պա-տահաևան նմանութիւն ունի սանտ. դև» աշանակութեան վրայ տե՛ս՝ Էմին,

Վէպք հնոյն Հայաստանի 44, Հայ հեթ. կրօնը (թրգմ. Յոյս 1875, 361), Մ. խոր. և Հայոց հին վէպերը 1886, էջ 39 և վերջապէս Մառ, Ամառն. ուղևոր. էջ 12-13։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Սլմ. քաջ, Ար. քաջ՝, Մշ. քաճ, Ախց. Խրբ. Կր. Ռ. քաչ, Ասլ. քաչ, քաջ «քաջ, կտրիճ».-իսկ Ալշ. քաչք, Գոր. Ղրբ. քաշկ, Տփ. քաչկ, քա՛շկիր, քա՛նկիր՝ «դև, դևեր». Երև. քաչքէրս էկան «բարկացայ» ևն գալիս են քաջ «ոգի» բառի յգ. քաջք ձևից։ Բոլորի նախնական իմապտն է «լաւ». իսկ «ոգի, դև» նշանակոզթեան զարգացման համար Ըմմտ. ռմկ. մէնէ աղէկները «դև, ոգի»։-Նոր բառեր են քաջքոտ, քաջքոտիլ, քաջքա-մեր, քաջքաքամի, քաջքաձայն, քաջքաձոր, քաջքատուն, քաջքաքար։-Թրքախօս հայե-րից կայ քարջ «հսկայ մարդ» Ատն.։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ჭაჯი քաջի «սատանայ, դև, խորամանկ և խաբեբայ մարդ», ჭაჯიანი քա-ջիանի «դիւահար, խենթ, խորամանկ. խա-բեբայ», ჭაჯობა քաջոբա «սատանութիւն, խորամանկութիւն», ნაკაჯევი նաքաջեվի «սատանայական». կպադովկ. ϰατοნρα «մրո-ձաւանջ, չար ոգի» (Karolides, I λ. συγϰρ. 88). այս բոլորը մեր փխբ. քաջ «ոգի» բառից են։-Patrubány SA I, 17 հյ. քաջ բառից + ռնում նաև հունդ. hós «երիտատարդ, դիւ-ցազն» բառը, որ բոլորովին անհաւանական է։

NBHL (22)

Այր քաջ զօրութեամբ ես։ Զօրութինք զօրացուցանեն. եւ է առաւելութիւն քաջի իմաստիւնն (նովին մտօք գրի եւ՝ քաջ իմաստութիւնն)։ Զօրացի՛ր եւ քա՛ջ լեր։ Քա՛ջ լերուք այրանալ. այսինքն արիանալ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 19։ Ժղ. ՟Ժ. 10։ Յես. ՟Ա. 6։ ՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Բ. 2։)

Որպէս յարդարութենէն արդարն կոչի, եւ ի քաջութենէն քաջն։ Զօրավար ոք առաքինի, որ զօրացուցանէ զնահատակս՝ քաջ լինել, մղել զճակատն. (Եզնիկ.։ Իգն.։)

Տեղեկացեալ՝ փոխանակ քաջի զբարին գտաք (յայլ լեզուս). որ թէ բառքդ զանազան թուին, այլ զնոյն ունին տարացոյց, զբարին քաջ գոլ, եւ զքաջն բարի։

Կամ որպէս Առաքինի. ամենալաւ՝ արութեամբ եւ առաքինութեամբ.

Ընդունել զմահ քաջ անուամբ։ Ի կեալ եւ ի մեռանել ի վերայ անուան քաջի յաղթութեան. եւ այլն։ Սոյնպէս եւ յայլ գիրս պէսպէս առմամբ.

Քաջ մանկունքն (մակաբայեցիք), առաջինագոյն ծնօղն։ Թերեւս ասիցէ ոք յիմաստնոցն ի քաջից։ Բժիշկ քաջ։ նաւուղիղ։ Իբրու առատ ոք եւ քաջ՝ որ ի հաց կոչիցէ։ Որ քաջն է եւ կիրթ յառնուլ զբոլորս լծորդաց. (Ածաբ.։ Աթան.։ Ոսկ.։ ԻԳՆ. ՆԻՒՍ։ Երզն. քեր.։)

Սկիզբն լաւ եւ քաջ ամենայն էիցն՝ Աստուած է, եւ առ առաքինութեանց՝ բարեպաշտութիւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Գալ նմա ընդառաջ զքաջաց քաղաքաւն։ Ել ընդ առաջ իսրայէլի հօր իւրոյ զքաջաց քաղաքաւն. (Ծն. ՟Խ՟Զ. 28. 29։)

Զրուանն իսկ մարդ լեալ է՝ այր մի քաջ առ տիտանօքն. եւ որպէս սովոր են յոյնք եւ արիք եւ ամենայն ազգք հեթանոսաց զքաջս առ դիւց ազունս ունել. (Եզնիկ.։)

Քաջաց ասեն զնա կալեալ՝ յազատ մասեաց լեառն տարեալ. (Շ. վիպ.։)

Ի պօրոսի բոզոքել՝ զի պահիցի ի քաջի արանցն յանդիմանութիւն ... Եւ դորա ինքնին բողոք կալեալ առ քաջ արանցն՝ խորհեցայ ղրել. (Գծ. ՟Ի՟Է. 21. 25։)

Եւս առաւել քաջ ընդունելի լինէին։ Ո՞չ ապաքէն քաջ յայտնի է։ Քաջ կռուասէր. (Ոսկ.։)

Երկասիրութիւն՝ քան ողջախոհութեան՝ ե՛ւս քաջ արդարութեան լինի առիթ. (Պիտ.։)

Կամ որպէս Առ առաւելն. շատ շատ՝ ըլլայ նէ.

ՔԱՋ Ի ԲԱՑ. մ. Բացագոյն. հեռագոյն. կարի յոյժ. շա՛տ. տե՛ս եւ ի բառն՝ Ի ԲԱՑ.

Ամենեւին քաջ ի բաց քան զնոցա անասնութիւնսն գնաս գնացս։ Այն արուեստ մեկուսի է յարուեստականաց, քաջ ի բաց ի ծառայից սանգամ։ Ի հոգեւոր պատերազմունս քաջ ի բաց զմեօք առնեն ելեւել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. ՟Գ։ Եփես. ՟Ժ՟Է. եւ ՟Ժ՟Գ։)

Կեփաղիոն մատենագիր՝ այր քաջ ի բաց հին։ Քաջ ի բաց յառաջագոյն քան զովգիգեայ ժամանակսն. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Դեռեւս քաջ քաջ ի փախուստ դառնային։ Իսկ նոցա քաջ քաջ ի փախուստ դարձեալ. (Եղիշ. ՟Զ։ Ճ. ՟Ա.։)

Մեռեալ էր նա քաջ քաջ մարմնով առ որդեծնութեան։ Եւ այժմ իբրեւ տեսանես՝ քաջ քաջ ամենայն բանջար սերմանեալ է։ Աշխարհակալ ծովն՝ մեծանիստ, երկայնաձից եւ լայնատարած, քաջ քաջ ընդ երկրիզուգի համեմատութեամբ։ Քաջ քաջ գրեթէ քան զշաժումն։ Քաջ քաջ ցամաքեաց ուղեղ գլխոյ իմոյ. (Կոչ. ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Դ։ Վեցօր. ՟Դ։ Եւագր. ՟Է։ Ճ. ՟Ա.։)

δυνατός, ἁνδρείος potens, virtilis եւ այլն. եւ բայի ἁνδρίζομαι viriliter ago, in virum evado. Ուժեղակ՝ առաւել աջով. աջող. աջողակ ուժով. կորովի. հզօր. զօրաւոր. ժիր. ուժով, կարիճ, կտրուկ.

Մանաւանդ՝ εὗ, ἁγαθός, καλός, βελτίον, βέλτιστος , κρτάτιστος, ἅριστος, γενναῖος bonus, melior, optimus, egregius, generosus, fortis;
fortissimus եւ այլն. Բարի. լաւ. ընտիր. առաքինի. ճարտար. ազնիւ. քաջատոհմիկ. փառաւոր. պատուական. վայելուչ. գեղեցիկ. գովելի եւ առաւելեալ յիմիք կարգի. աղէկ.

ՔԱՋ ԱՐԱՆՑ, քաջի արանց. որպէս յն. σεβαστός . Սեբաստոս (պաշտելի). լտ. augustus. որ եւ օգոստոս, (փառացի, գերապանծ, բարեբաստ) այն ինքն է Կայսր.


Վարշամակ, աց

s.

handkerchief;
towel, napkin, linen;
head-band, hand-cover, veil;
amict.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Հներից Յայսմ. օգ. 16 համարում է հրէարէն «Հայք դաստառակ ասեն, յոյնք մանդիլ, ասորիք թաշկինակ և հրէայք՝ վատշամակ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ համեմատում է պրս. վաշամէ ձևի հետ։ ՆՀԲ վրաց. վարշամանգի։ Ուղիղ է նաև Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 662։ Հիւնք. պրս. վաշամէ և վէրշէք «շորի կտոր»։

NBHL (3)

Իբր զպատուական ակունս ի վարշամակի ծրարեմք. (Մխ. առակ.։)

Ոսկեթել վերարկուօք, պայծառ վարշամակօք (պատեալ զսուրբ նշխարսն). (Նար. խչ.։)

σουδάριον ի լտ. sudarium. σημικίνθιον ի լտ. semicinctium. κάλυμμα velamen κίδαρις cidaris, pileus regius եւ այլն. վր. վարշամանգի. Թաշկինակ. դաստառակ, սրբիչ. կտաւ արկանելի զգլխով. խոյր. կիդար. ապարօշ. քօղ. եւ այլն.


Վարուժան

cf. Վարուժանակ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ մեայն սեռ. -ի) «արու թռչուն» Ոսկ. տտր. տող 3. Վեցօր. 170. Նար. երգ. 285. Արծր. որից վարուժանակ Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 671. Մագ. և Երզն. քեր. վարուժնակ Եփր. վկ. արև. 69 (Սոփերք Ի. 125). Մաշկ. «ԳԿ ձայ-նին պատկանող մի եղանակի անուն» Ման-րուս. (Ամատունի, Հայ. բառ ու բան 605) վարժանակ Վանակ. յոբ. ՀԱ 1912, 673 (որի ռեռ ՆՀԲ ունի վարուժանակ). մհյ. վարճի-նակ Քուչ. 54, 92, վարօժ Քուչ. 92. որից վարժնականիշ «վրան վարուժան նկարուած դրօշակ» Բուզ. զ. 2։

-Թւում է իռանեան փոխառութիւն, բայց մայր ձևը յայտնի չէ. նկատելի է որ նոյն իսկ Ոսկեդարից ունինք վարուժան, վարուժ-նակ, վարժնակ-(որից վարժնականիշ) ձևե-րը. հմմտ. պրս. [arabic word] varš, [arabic word] varsan «տատրակ», որ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 360 համարում է արաբ. և դնում է [arabic word] va-rašan «արու տատրակ», ❇ varašāna «էգ տատրակ» (յգ. virsān, varāšīn), փո-խառութեամբ նաև ասոր. [arabic word] o varšanā «վայրի աղաւնի» (Brockelmann, Lex. syr. 89բ)։

ԳԴ 530 ա բուն բառարանում պարսիկ բառի դէմ դնում է հյ. «վարուժան», բայց գրքի վերջում տուած հայ և պար-սիկ ցեղակից բառերի համեմատական տախտակում չի յիշում։ Հիւնք. պրս. վէրշ, վէրշան։

NBHL (4)

ՎԱՐՈՒԺԱՆ եւ ՎԱՐՈՒԺԱՆԱԿ, ՎԱՐՈՒԺՆԱԿ. Արուն ի զոյգս հաւուց եւ թռչնոց, որ առաւել լինի հզօր եւ գիշատիչ. որպէս եւ էգն կոչի մարի, զի լինի մայր.

Ո՞վ ոք զոսկեփետուր վարուժանն իմ հաւահար առնել կարողանայր, զբարձրաթիռ արծիւն. (Արծր. ՟Դ. 12։)

Վարուժանի (արծուոյ կամ բազէի) տեսեալ զբազմորդի զլոր, եհար զմի ի ձագուց նորա եւ ըմբռնեաց. (Մխ. առակ.։)

Հապա առաքինիք՝ վարուժանակք իմ ապականիչք՝ խառնեցէ՛ք զմագիլս ձեր յաղաւնի միամիտ. (Վանակ. յոբ.։)


Վարտիք, տեաց

s.

drawers;
— գեղջկաց, breeches, small-clothes.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

= Պհլ. *varti հոմանիշ ձևից, որ ծագում է var «ծածկել» արմատից. նոյն ձևից՝ an-dar «մէջ, միջին» նախադրութեամբ կազ-մուած է պհլ. *andarvarti «ներքնավար-տիք», որից ամբողջութեամբ փոխառեալ է հյ. անդրավարտիք։ Իրանական ձևերը՝ բացի var արմատից, աւանդուած չեն. բայց նոյնն է հաստատում փոխառեալ արաբ. [arabic word] andarvarϑ կամ [arabic word] ❇ ︎ andarvardiyya «մի տեսակ վարտիք, որ ներքնավարտիքի վրայից են հագնում՝ շալվարի և չաշքըրի նման... պարսկերէն բառ է և արաբներեո ևս գործածուած» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա 570)։ Նոյն արմատից նոյն ձևով կառմուած է նաև պհլ. *sārawarti, «գլխանոց»<հպրս. sāravarti, որոնք նոյնպէս աւանդուած չեն բայց պահուած են փոխառեալ հյ. սաղա-ւարտ (փխ. 'սարաւարտ) և ասոր. [arabic word] šanvartā «սաղաւարտ» ձևերով։ Իռանեան այս ձևերի դէմ՝ առանց -ti մասնիկի ունինք զնդ. [arabic word] sā̄ravara և պհլ. ❇ sā̄rvār «սաղաւարտ», որոնց համապատասխան է գալիս. պրս. [arabic word] šal-yār «անդրավարտիք» (բառացի «սը-րունքները ծածկող», ըստ Horn § 789)։ Վերջապէս նոյն var «ծածկել» արմատից են կազմուած գւռ. պրս. var, wērá «տա-փատ», veráh «զգեստ» (MSL 19, 154)։

Stud. § 2119 չի ընդուկում, ասելով թէ այս պարագային սպասելի էր հյϰ *վարտ, *վարթ։ Պատկ. Maтep. I. 16 պհլ. vartītan «դարձնել» բայից. հմմտ. rāno-vartin «զիստը պատող հագուստ»։ Եազրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 var «ծածկել» արմատից։ Տէրվ. Նախալ. 106 դնում է նոյն արմատից՝ վարել, վեր-մակ ևն բառերի հետ։-Հիւնք. պրս. բէր-տէ «վարագոյր» և ճամէի պատրու «վարտիք»։ Müller WZKM 8 (1894) 363 war «ծածկել» արմատից, իբր հի-րան. warti-, որից և փոխառեալ քաղդ. [hebrew word] (գրուած [hebrew word] ) «վար-տիք<հիրան. āwartikā։ Patrubánν SA 2, 14 սանս. vr «ծածկել», իսկ ՀԱ 1908, 245 բերել բայի հետ։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 122։ Հա-ցունի, Պտմ. տարազի, էջ 98, պրս. պարտակ «վարտիք» և վարտաք «հան-դերձեղէն օժիտ հարսի»։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. վարտիք, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. վարդիք, Ասլ. վարդիք (վարդի՝), Ակն. վարդիք, վայդիք, Մշ. վարդիգ, Տիզ. վmրդիք, Խրբ. վարդիք, Այն. վարդի (տ. Բիւր. 1900, 685), Ագլ. վա՛ռթիկ՝, Սվեդ. վար-դաք, Հճ. Հմշ. վայդիք, Զթ. վայդը՛ք, վար-դը՛ք։ Նոր բառեր են վարտեթափ, վարտեց-կապ։

NBHL (1)

σαράβαρα . որ է բառ եբր. սարէպպալին. այլ կայ եւ յն. ἁναξυρίς, περισκέλιον bracca, femorale. Ագանելիք ի վայր կոյս՝ ի միջոյ եւ ի վայր. ծածկոյթ երանաց եւ բարձից. տիզլիք, տօն, թընպան, շալվար, չաշգըր. տե՛ս եւ ԱՆԴՐԱՎԱՐՏԻՔ.


Վաւաշ, ի, ից, աց

adj.

luxurious, profligate, licentious, dissolute, lewd, rakish, libertine, lecherous, obscene.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց առանց վկայութեան) «ցանկա-սէր, տռփոտ, բղջախոհ» Նխ. ծն. Պամ աղէքս. Խոր. Մագ. Տօնակ. Պիտառ. որից վաւաշոտ Փիլ. իմաստ. վաւաշոտել Կղնկտ. Նիւս. բն. վաւաշալից Պիտ. վաաշանալ Փիլ. իմաստ. Խոր. չարավավաշ Յհ. կթ.։

NBHL (2)

Փոխանակ անասնական ցանկութեանցն վաւաշ լուծութեան՝ ողջախոհ բաղձանօք վերամբարձցի յաստուծոյ. (Պիտառ.։)

ՎԱՒԱՇ կամ ՎԱՎԱՇ. ἅσωτος, ἁκόλαστος , λάγνος, -η intemperans, lascivus, luxuriosus, libidinosus, -a. (ձայնակից հեշտական մակբայի վա՛շ-վա՛շ). Հեշտասէր. ցանկասէր (այր կամ կին). մոլեալ ի հեշտ ցանկութիւնս. բղջախոհ. անառակ. վարար. շուայտոտ. պագշոտ. վաւաշոտ, եւ Վաւաշոտական.


Վաւեր

cf. Վաւերական.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«ստոյգ, հաստատուն» Եփր. թգ. 425. որից վաւերական «նոյն նշ.» Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 7 և ես. «պաշտօնական թղթերը կնքելու մատանի» Եղիշ. Օրբել. Կրպտ. ոտ. անվաւեր Եփր. աւետ. Ոսկ. գծ. անվաւերա-կան Եւս. քր. վաւերացնել, վաւերացում, վա-ւերագիր (նոր բառեր) ևն։

= Պհլ. vāwar (գրուած է [other alphabet] vāpar) «հաւատալի, ստոյգ», պազ. vāwar «հաւա-տալի, ստոյգ», պրս. [arabic word] bāvar «հաւատ, հաւատալը, ստոյգ, վաւերական», bāyar kardan, bāvar daštan, bā̄varidan «հաւա-տալ», bāvari «հաւատ ընծայելը», աֆղան. bāvar «վստահութիւն, հաւատարմութիւն», քրդ. baveri, baveria, bauar ოվստահու-թիւն», մանիք. պհլ. [hebrew word] vāwarigān [other alphabet] 1 11) «վաւերական, հաստատուն» (Salemann, Manich. Stud. ЗАН 8, 69)։ Կազմուած է var «հաւատալ» արմատից u-pā (որ է upa+ā) մասնիկով. հմմտ. զնդ. vāura, պրս. āvar, պհլ. պազ. svar «հաւա-տալի, ստոյգ» (Horn § 178 bis)։ Այս var «հաւատալ» արմատն էլ ծագում է հնխ. uel-«ցանկալ, փափագիլ, ընտրել» ձևից (ընդար-ձակ տե՛ս գեղձ բառի տակ, որ հլ. համա-պատասխանն է՝ աճած ձ-ով)։ Իմաստի զար-գացումը ցոյց է տալիս զնդ. var-«ընտրել, իրեն համար մի բան ջոկել, մի բանի հա-մար համոզում գոյացնել, հաւատալ» (Bar-tholomae, Altir. Wört. 1360, Pokorny 1, 294)։-Հիւբշ. 100։

Հիւնք. հանում է բևեռ բառից, բայց յիշում է նաև պրս. պավէր։

NBHL (1)

Ի յիշատակ վաւերական յոքնաթշուառ եւ թարմատար անձինս եղկելւոյ. (Սարգ. յիշատ.։)


Վեհ, ից

adj. s.

sublime, majestic, imposing, high, elevated, superior, grand, noble, generous;
divine, godlike, supernatural, celestial, heavenly;
the Supreme Being;
— կերպարան, imposing aspect;
— ինձ արտաշէս պարթեւ քան զմակեդոնացին աղեքսանդր, Artaxerxes the Parthian seems to me to be superior to Alexander the Macedonian.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի հլ. «բարձր, վերին, վսեմ, պատ-ուականագոյն» Փիլ. Խոր. Պիտ. Եղիշ. «երկ-նային էակներ» Պիտ. Եղիշ. «Աստուած» Պիտ. Նար. որից վեհագոյն Յհ. իմ. երև. Խոր. Պիտ. Պղատ. օրին. Նիւս. բն. վեհաց-գի Կղնկտ. վեհափառ Նար. վեհանձն Կղնկտ. վեհապետ Երզն. քեր. վեհավայր Պիտ. ևն. յգ. վեհունք Տաղ. բոլորն էլ յետին։ Ոսկեդարեան հեղինակների մօտ պատահած վեհ, վեհագոյն հազուագիւտ բառերը պէտք է ուղղել՝ վեր, վերագոյն (Վարդանեան Հ1 1921, 609)։ Սրանից են կազմուած նաև մի խումբ իրանեան յատուկ անուններ. ինչ. Վեհմիհրշապուհ, Վեհշապուհ, Վեհարտաշիր, Վեհիկ, Վեհդենշապուհ, Վեհ-Անջատոք-խոս-րով, Վենկաւատ, Վեհռոտ, Վեհսաճան, Վեհ-վեհնամ։ Նոր բառեր են վեհաժողով, վեհա-շուք, վեհանձնութիւն, վեհապետական, վե-հարան, վեհափառութիւն, վեհութիւն ևն։

= Պհլ. գ︎︎ vēh (իմա՛ veh), պազ. veh, հպրս. vahjah-(պահուած միայն Vahyaz-dāta յատուկ անուան մէջ), զնդ. vafihus (չեզ. vohu, բաղդ. vahyá, vañhā, գերադր. vahista-). պրս. [arabic word] bih «լաւ, լաւագոյն» (Horn § 241)։ Ծագում են հնխ. uesu-«լա» ձևից, որի այլ ժառանգներն են՝ սանս. vásu-«լաւ, բարիք, հարստութիւն, ինչք», vasīyān «լաւագոյն», հիռլ. febas «վեհափառութիւն, վսեմութիւն», կիմր. gwych «ուրախ», բրրտ. gwiou «ուրախ», ուրիշ տեղեր պահուած մի-այն յատուկ անունների մէջ. ինչ. գերմ. Wi-surīh Wisu-mār, Wisi-Gothae, գալլ. Bello-vesus, Sigo-vesus, Vesu-avus, Visu-rix, հին իլլիւր. Ves-clevesis ևն (Pokorny 1, 310)։-Հիւբշ. 246։

Peterm. Gram. 2 17 դնում է վեր ռա-ռից։ Ուղիղ մեկնեց նախ B. Boré JAs. 1841, 653 համեմատելով պրս. bih և ահլ. vokhia(?) բառերի հետ. Windisch. l8 հպրս. wazark «մեծ»։ Չուբինով վը-րաց. վե «իսկ, բայց» բառի հետ! Ու-ղիղ են մեկնում նաև Եւրոպա 1849, 20n (հպրս. վահու «գերազանց»), Böttich. Arica 82, 378, Lag. Urgesch. 609, Պատկ. Изслeд. 4, Սեբ. 200 ևն։ Lag. Arm. Stud. § 2121 հյ. վեհագոյն կամ վեհական բառին է կցում արաբ. bahka-nat «փառաւորութիւն, պերճութիւն ար-տաքին կերպարանաց», որ բոլորովին անապահով է գտնում Հիւբշ. 246։ Գա-րագաշեան, Քնն. պատմ. Ա. 269 դնում է Վահ «Աստուած» բառից, որ է բագ-bag, և որ գտնում է նաև Վահէ, Վա-հան, Վահագն ևն բառերի մէջ։ Bugse IF 1, 459 համարում է վեհ<*վերհ, իբր բնիկ հայ, ծագած հնխ. uperteros «վե-հագոյն» բառից, ինչպէս հյ. վեր<հնխ. uper-ձևից։ Հիւնք. յն. εῦ «լաւ» բառից։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 376 գոթ. wīh. wiha «վեհ, սուրբ, տաճար», weiha «քահանայապետ»։ Թիրեաքեան, Կառ-նամակ ծան. 28 պհլ. զնդ. վաս «մեծ»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ვეჭი վեհի (տե՛ս Մառ, Հայ-վրաց. յարաբերութ. էջ 41)։

NBHL (7)

Վեհ ինձ արտաշէս պարթեւ քան զմակեդոնացին աղեքսանդր։ Յիմա՛ր է՝ որ ընդ վեհս քան զինքն հակառակէ։ Ո՛վ վեհք դատաւորաց։ Երկոցունցն վեհից՝ խաչին եւ աստուածածնի։ Ըստ վեհին դաւթի։ Որպէս գրէ ոմն ի վեհից (հարց սրբոց). (Խոր. ՟Բ. 13։ Պիտ.։ Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։ Լծ. կոչ.։)

Ոչ առ այլովք վատթարօքն վեհ երեւի։ Զինչ եւ ասասցես յերկրաւորացս՝ կա՛մ ի վեհից, եւ կա՛մ ի վատթարաց։ Առաւել վեհ գտանէր զօրէնս րիստոնէից քան զամենեցուն. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ. ՟Ը։)

Սուրբ հարցն պիտառութիւնք համապատիւ կարգեցին զեպիսկոպոսս արքեպիսկոպոսաց, ոչ ինչ բերելով վեհ նմա, բայց ի գլխաւորն կալոյ. (Կանոն.)

Եթէ վեհքն առ միմեանս մարտուցեալ են, մեք խոնարհագոյնք քան զնոսա զիա՞րդ կարասցուք հաւանել բանից քոց. (Եղիշ. ՟Ը. (այսինքն տարերք, եւ լուսաւորք եւ այլն)։)

Զայսոսիկ տնկելով վեհքն առ մեզ նուազագունիցս. (Պղատ. տիմ.) (ուր վեհքն առդնին իբր արարչակիցք աստուծոյ ի նիւթեղէն արարածս)։ Զի՞նչ միաբանութիւն վեհիցս ընդ մարդկայինս իցէ բնութեան։ Վեհիցն ի բարկութիւն շարժել։ Վեհիցն արժանաւոր բարեբանութիւն պաշտամանց. (Պիտ.։)

Վեհից թագաւորն այսօր առ հայր մտանէ. (Տաղ անդրէի.։)

κρείστων, κρείττων melior, praestantior, potior κρείττονες dii, caelites, potiores. Աւագ. վսեմ. բարձր. ահեղ. վերագոյն. գերագոյն. մեծ. գեր ի վերոյ առաւելեալ. ընտիր. լաւագոյն. պանծալի. գերաշխարհիկ. մեծապատիւ.


Վեհեր

cf. Վեհերոտ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ «ի բառիցս ահ և վախ... երկու-ցեալ ահիւ ի վեհ իրաց և կամ ի վհաց և ի վախից», անվեհեր «լծ. հյ. անահ, անվախ, որ և յն. ἂφοβος, իսկ լտ. impi-ger «անպղերգ»։ Հիւնք. հյ. երևոյթ բա-ռից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 18 պրս. bāk, հյ. պակնուլ, վախ բառերի հետ։

NBHL (1)

νωθής ignavus. (ի բառիցս ահ. եւ վախ). որ եւ ՎԵՀԵՐՈՏ. Զահի հարեալ. (կամ երկուցեալ ահիւ ի վեհ իրաց, եւ կամ ի վհաց եւ ի վախից). վատասիրտ. երկչոտ. թուլամորթ. անսիրտ, եւ պղերգ. վախկոտ, թուլ, անճրկած.


Վեղար, աց

s.

hood, cowl.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«կնգուղ, կրօնաւորի գլխանոց» Լմբ. առ լև. որի հետ նոյն է վաղար «թա-գաւորական ոսկեայ մի զարդ» Մխ. դտ. 261, որ և գրուած է բեղար Մխ. դտ. էջ 267. նոր բառեր են վեղարաւր, անվեղար։

-Բեւր. լն. *βελάριον ձևից, որ չէ աւանդ-ուած և որ փոխառեալ պէտք է լինի լտ. ve-larium «քօղ, ծածկոյթ, վարագոյր» բառից, ինչպէս որ Բիւզ. յն. βηλον «ծածկոց, վարա-գոյր» փոխառեալ է լտ. velum «քօղ, վա-րագոյր» բառից (Sophocles 307)։ Այս նա-խաձայն β-ի համար է որ մեր բառը ունինք թէ՛ վեղար և թէ բեղար ձևով։-Աճ.

ՆՀԲ վեղար և վաղար իրար լծորդ է համարում. բայց առաջինը մեկնում է լտ. velum, velamen «ծածկոյթ, քօղ», իսկ երկրորդը յն. φάλαρον «արքունի թագ, խոյր»։ Հիւբշ. 382-3 երկուսը բաժա-նում է իրարից և վեղար բառը կասկա-ծով դնում է լտ. velarium, իսկ վաղար մերժում է կցել φάλαρα «սաղաւարտի զարդ» բառի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Իբր կրօնական բառ՝ պահուած աւ. նինք շատ տեղ. ինչ. Ջղ. Սլմ. վեղար, Ախց. Ասլ. Երև. Կր. Մշ. Ննխ. Մկ. Պլ. Սեբ. Վն. վէղար, Տիգ. վէղmր, Զթ. վէղօյ, վէղոր, Տփ. վիղար, Սվեդ. վիղուր.

NBHL (1)

Սարքուլայով, եւ երկու կանգուն վեղարով. (Լմբ. առ լեւոն.։)


Վեռ

adj.

cf. Խեռ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«կամապաշտ, վէս». անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Ախտարք. «լինի վեռ, կա-մապաշտ, լեզուանի»։ Թերևս պէտք է ուղղել խեռ կամ վէս։

NBHL (1)

Բառ ռմկ. որպէս Խեռ. վէս.


Վէստ

cf. Վեստ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ՆՀԲ սրանից է դնում վստահ։ Վար-դան Պատմչի հրատարակիչը՝ Վենետ. 1862, էջ 105, ծան. 1 դնում է լտ. a ves-te «պաշտօնեայ զգեստաւորիչ»։ Էմին, Baxarн-вмшапакаx և Uтветъ. dlaтк. Մոսկուա 1874, էջ 23 (արտ. Изслед. 75 և 100) զնդ. vahišta «լաւագոյն» (իբր «վեհագոյն») բառից։ Թիրեաքեան,

Արիահայ բառ. էջ 350 պհլ. veh «վեհ, բառից։

NBHL (1)

Ուր վիստ առիւծքըն վեստառին, շէկք եւ խարտեաշք կարմըրերփին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)


Վեստարիս

s.

wardrobe-keeper.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

-Բիւզ. յն. βεστιάριος «դերձակ», որ փո-խառեալ է լտ. vestiarius «հանդերձավա-ճառ» բառից (Sophocles 306)։-Աճ.

ՆՀԲ «բառ լտ. և յն. վէսթիա՛ռիուս, էսթիա՛ռիս»։

NBHL (1)

Բառ լտ. եւ յն. վէսթիառիուս, էսթիառիս. որպէս Հանդերձապետ.


Վերջ, ից, ոց

s. fig.

end, finish, conclusion, close;
end, extremity, bound, limit;
tail;
back;
the rear of the army;
cadence, fall;
—ք, cf. Վերջաւոր;
ի —, ի —է, ի —ոյ, after, behind, at last, after all, in conclusion, finally, lastly;
ի — կոյս, backwards, back, behind;
ի — նահանջել, to draw back, to repress, to hold in, to check, to restrain;
ի — հասանել, to have already one foot in the grave;
ի — կոյս գնալ, to go backwards;
ի —ի թեւոյն անկեալ, assailed the army in the rear;
հասէք ի —ս նոցա, destroy the enemy's rear;
ի — or ի —է եկեալք, survivors, posterity;
ժամանակաւ ի —է, latest or nearest;
ի —ոյս երթեալ զօրէն չար գազանի, given to perversity as a beast;
— բանիս այս, the pith of my discourse is this;
եկն ի —ն, he was at his life's end.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի հլ. (յետնաբար ի-ա, ո հլ.) «ծայր, վախճան» ՍԳր. Փարպ. «ծայրի զարդ, ծոպ ևն» ՍԳր. Խոր. որից ի վերջէ, ի վերջոյ «յետոյ, ետքը» Ոսկ. յհ. բ. 42. Պիտ. Նիւս. կազմ. «արթուն եղած ժամանակը» (յետին և անսովոր ոճ) Նիւս. կազմ. վերջա-նալ «յետ մնալ, կասիլ, նահանջել. 2. խոր-շիլ, քաշուիլ. 3. մեռնիլ» Նիւս. կազմ. Զե-նոբ. Սոկր. վերջացուցանել Վրք. հց. Լմր վերջապահ Յես. զ. 9. Փարպ. Եղիշ. վերջա-ւոր «ծայրի ծոպ» Սղ. խդ. 14. Ագաթ. վեր-ջին ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 12. վերջայք «կեանքի վերջին օրերը» Սիրաք բ. 3, լ. 1. վերջուստ Մեկն. ծն. վերջել «յետաձգել, ձգձգե՞լ» Եփր. համաբ. 29. մեծավերջ Նոնն. Պղատ. օրին. ևն։ Նոր բառեր են ամսավերջ, տարեվերօ ամավերջ, անվերջանալի, վերջաբան, վեր-ջաբանութիւն, վերջալոյս, վերջակէտ, վեր-ջահոլով, վերջապէս, վերջատառ, վերջաւո-րութիւն, վերջընթեր, նախվերջընթեր, վերջ-նագիր ևն։

ՆՀԲ «հակառակն ձայնիս առաջ», իսև ի վերջէ «արթուն» մեկնում է «գուցե որպէս ուոն, զուարն, կամ թէ կայցէ ուրջ, արմատ բառիս լուրջ. հակառակ անուրջ բառիս, որ է երազ»։ Տէրվ. Ai-tarm 23 վաղջան ձևի հետ՝ սանս. varǰ «դառնալ», apa-varǰ «վերջացնել» ևն։ Նոյն, Նախալ. 70 իրար է կցում վերջ, վաղջան և աւարտ։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vairyastara-«ձախ» բառից։ Հիւնք. պրս. farjām «վախճան» բառից հա-մառօտուած։ Patrubány SA 1, 187 վեր-մասը նոյն ընդ հյ. վեր «ի վեր», իսկ ջ՝ նմանողութեամբ մէջ բառի։ Գա-զանճեան, Արև. մամ. 1902, 74=հնդ. vart։ Scheftelowitz BВ 28, 298 սանս. vraǰati «հեռանալ», յն. εἰργω «հեռա-ցնել»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 վեռ «ի վեր» բառից՝ ջ մասնիկով, որ գըտ-նում ենք նաև առաջ, առաջին բառերի մէջ։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. egir «յետև», 422 հյ. վեր և թրք. geri «լետ»։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. վերջ՝, Մշ. վերջ՝, վեռճկ, Ջղ. վերչ, վեռչ, Ախց. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ռ. Վն. վէրչ, Երև. վէռչ, Մկ. Տփ. վիրչ, Ագլ. բայը՝ վոչm՛նիլ։ Նոր բառեր են վեր-ջանք, վերջինեկ, վերջինք,

NBHL (6)

Վեցկին գործնական մարմինն բնաւորեցաւ շարժիլ. յառաջ եւ ի վերջ, ի վեր եւ ի վայր, յաջ եւ յահեակ. (Փիլ. այլաբ.։)

Կրճատեաց զվերջն քո։ Հաստատեսցէ ի գլուխ, եւ ոչ ի վերջ։ Նա եղիցի գլուխ, եւ դու եղիցես վերջ։ Զգլուխն եւ զվերջն ... այն առաջն է ... այն վերջն է։ Ի վերջէ վանաց հովուաց։ Հասէ՛ք ի վերջս նոցա. (Օր. ՟Ի՟Ե. 18։ ՟Ի՟Ը. 13. 44։ Ես. ՟Թ. 14. 15։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Է. 7։ Յես. ՟Ժ. 19։)

Ի ՎԵՐՋԷ, Ի ՎԵՐՋԻ. Անսովոր ոճով՝ որպէս Ի լրջէ, ի լրջութեան. ὔπαρ, καθ’ ὔπαρ visio vera, vigiliae, in vigiliis, vigilando et videndo. Յարթնութեան. ի զարթման. ակներեւ տեսութեամբ. (գուցէ որպէս Ուռճ. զուարճ. կամ թէ կայցէ ուրջ, արմատ բառիս լուրջ. հակառակ անուրջ բառիս, որ է երազ).

Յորս իւրաքանչիւր ոք ի վերջէ զփոյթն գործոյն ունէր, յայսոսիկ եղեւ ի ձեռն երազոյն կարծեցեալ։ Որք ի վերջէ լինին աստուածերեւութիւնք։ Երկմտեալ յառաչս տեսիլն՝ ի վերջին փութով հոգացելոցն երեւութանայ. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ե։)

ՎԵՐՋԻ ԹԵՒ . Ի Հոլովականէ բառիս ՎԵՐՋ, իբր Վերջապահ թէ զօրաց.

τέλος finis ἕσχατον, τελευταῖον extremum, ultimum. եւ ի սուրբ գիրս οὑρά cauda οὑραγία extremi agminis ductus. (հակառակն ձայնիս Առաջ). Վախճան. կատարած. աւարտ յետին կամ յետոյ կուսէ. եզր. սպառուած. յետին ծայր. յետակողմն. եւ Տուտն, տտուն. վերջին թեւ զօրու.


Վերտ

adj. s.

mail, made of mail, of chains, meshed, linked, woven;
coat of mail;
network;
զրահք —ք, cuirass, hauberk;
շապիկս —ս զգենուլ, to wear a coat of mail.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«շղթայի պէս հիւսուած (զրահ)» Ա. թագ. ժէ. 5. Խոր. բ. 85. որից վերտել «շար-իւիլ» Մծբ. 241, «... զնմանութիւն որթու, ո-րում սովոր էին երկիրպագանել յԵգիպտոս. և մեծախումբ ժողովօք խաղացին վերտեցին և շահս արարին առաջի որթագլխոյն»։ Ասո-րին (հրտր. Graffin, էջ 741) ըստ համեմա-տութեան Վիեննայի միաբան Պ. էսապալեա-նի (անձնական) ունի «որում սովոր էին եր-կիր պագանել յԵգիպտոս. և մարտեան (կամ աղմկեցին) և տօն կատարեցին առաջի որթու զոր արարին»։ Ասորականի համեմատութիւ-նը կասկածելի է դարձնում մեր բառի նշա-նակութիւնը։ Վերտիլ «պանծալ, հպարտա-նալ» Եզն. 109. Փարպ. վերտաւորել «զօրաց-նել, ամրացնել» ԱԲ. կրկնավերտ «ևոևնա-հիւս» Մաշտ. սքեմ. Վրք. հց. Ճառընտ. կաս-կածական է վերտ առեալ «պտտկած, ոլո-րած» Մագ. որովհետև կարող է նաև կար-դացուիլ վերտառեալ. իսկ վերտևամուտ Սեբ. ժը. 67 (որից վերտմուտ Սիմ. ապար. 97) պէտք է ուղղել վերտ և ամուր՝ ըստ Աճառ. Արրտ. 1911, 230։

Պատկ. Maтep. 1, 16 պհլ. vartitan։ Տէրվ. Նախալ. 106 հյ. վարտիք, վեր-մակ ևն բառերի հետ՝ հնխ. *var «ծած-կել, պատել, պաշտպանել» արմատից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 հյ. վարմ, թրք. ormek «հիւսել», սումեր. bar «հեւսել», par «ցանց»։

NBHL (2)

Եւ ինքն վառեալ վերտ պահպանակօք, ուր ոչ գծէին նետք. (Խոր. ՟Բ. 82։)

Զի շռնչան խելապատակին վերտ առեալ դեգեւեսցին այսր անդր ոտնառութեամբ. (Մագ. ՟Լ։ (Նոյն է գոգցես, եթէ ընթեռնուս Վերտառեալ, իբր ագուցեալ)։)


Վզան

adj.

haughty, uncontrolled, stiff-necked.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ՆՀԲ համարում է վիզ բառից, ինչպէս

կայ հյ. ընդվզիլ և յն. αδχη «հպարտու-թիւն» և «ὸxήν «վիզ»։ (Բայց այս երկու-էջ 321 և Boisacq 104)։ Scheftelowitz KZ 54 (1927), 251 յն. ἰσχός «ուժ, կո-րով», լիթ. vêžiu «կարենալ», լեթթ. vīǰigs «հպարտ» բառերի հետ։

NBHL (1)

Բանս անխոնարհս, եւ վզան, եւ անգայ, նմանեալ կաղնւոյ, որ բեկցի յառաջ քան զխոնարհելն եւ զ՝դալ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 161։)


Վզեան

cf. Զեան;
cf. Վնաս.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ զեան բառի հե՜տ։ Müller SW. AW 42, 257 և WZKM 8, 276 պռս. [arabic word] guzand, փարսի wazant «վնաս»։ Lag. Arm. Stud. § 2130 զեան բառի հետ։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 159։

NBHL (1)

Այն՝ որ գործէ վզեան։ Ի գիր դաշանցն դնեն զվզեանն, եթէ ելցեն ի սահմանեալ ուխտէն։ Անթերի հատուսցէ զվզեանն։ Տայ զկենդանին կամ զվզեանն։ Զվճար վզենին այսպէս սահմանեմք։ Վզենն կնոջն է։ Վզեն տացէ դատախազին, որ (ոք) արար զամբոխումն։ Վզեն առնեն, եւ ոչ հատուցանեն. (Մխ. դտ.։)


Վզուրկ

cf. Վզրուկ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Պհլ. vuzurg, vazurk (գրուած է ❇ vačurg, vaǰarg, vzurg, հին արձանագրու-թեանց մէջ կ [other alphabet] z), հպրս։ vazrka, vazar-ka, պազ. guzurg, պրս. [arabic word] buzurg, [arabic word] vuzurg, մազանդ. bazarg «մեծ», պրս. [arabic word] ︎ buzurg farmāndār ღվզուրկ հրամանատար»։ Իրանեանից է փո-խառեալ նաև արաբ. [arabic word] buzurǰ հոմանի-շը։ Բառս պատկանում է հնխ. ueg'-«առոյգ և ուժեղ լինել» արմատին, որի այլ ժառանգ-ներից են սանս. vāǰa-«ուժ, արագութիւն», vajra-«շանթաքար»=զնդ. varza «լախտ» = պրս. gurz (>հյ. վազր), լտ. vegeo «գրգը-ռել, ոգևորել», vigor «ուժ, կորով», vigil «արթուն», գերմ. wachen «հսկել», wach «արթուն», wecken «արթնանցել», անգլ. wake «արթնանալ, գրգռել, հսկել», watch «հսկել, պահպանել» (Pokorny 1, 246-7, Horn § 215)։-Հիւբշ. 246

NBHL (1)

ՎԶՈՒՐԿ ՎԶԸՐԿ ՎԶՐՈՒԿ. Բառ պ. պիւղիւրք. Մեծ. աւագ յարքունիս. իսկ պիւզիւրկեան, աւագանի, մեծամեծք. (լծ. թ. վեզիր. լտ. վիգարիուս ).


Վզրուկ

adj.

great.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Պհլ. vuzurg, vazurk (գրուած է ❇ vačurg, vaǰarg, vzurg, հին արձանագրու-թեանց մէջ կ [other alphabet] z), հպրս։ vazrka, vazar-ka, պազ. guzurg, պրս. [arabic word] buzurg, [arabic word] vuzurg, մազանդ. bazarg «մեծ», պրս. [arabic word] ︎ buzurg farmāndār ღվզուրկ հրամանատար»։ Իրանեանից է փո-խառեալ նաև արաբ. [arabic word] buzurǰ հոմանի-շը։ Բառս պատկանում է հնխ. ueg'-«առոյգ և ուժեղ լինել» արմատին, որի այլ ժառանգ-ներից են սանս. vāǰa-«ուժ, արագութիւն», vajra-«շանթաքար»=զնդ. varza «լախտ» = պրս. gurz (>հյ. վազր), լտ. vegeo «գրգը-ռել, ոգևորել», vigor «ուժ, կորով», vigil «արթուն», գերմ. wachen «հսկել», wach «արթուն», wecken «արթնանցել», անգլ. wake «արթնանալ, գրգռել, հսկել», watch «հսկել, պահպանել» (Pokorny 1, 246-7, Horn § 215)։-Հիւբշ. 246

NBHL (1)

ՎԶՈՒՐԿ ՎԶԸՐԿ ՎԶՐՈՒԿ. Բառ պ. պիւղիւրք. Մեծ. աւագ յարքունիս. իսկ պիւզիւրկեան, աւագանի, մեծամեծք. (լծ. թ. վեզիր. լտ. վիգարիուս ).


Վէգ, վիգաց

s.

dispute, debate, contest, discussion, variance, contestation, quarrel, wrangling;
ի — գալ ընդ ումեք, to dispute or wrangle, to debate, to contest, to discuss;
knucklebones, cockal.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «վէճ, կռիւ». ասւում է միայն ոճով ի վէգ գալ «վիճել, կռուիլ» Ա. մկ. զ. 59. Կիւրղ. ծն. Պիտառ.։

= Պհյ. *yεg ձևից, որ չէ աւանդուած. հմմտ. զնդ. [arabic word] b vaεγa-«հարուած, բաղխում, զարկ, մէկի վրայ յարձակիլը» (ձևի համար հմմտ. զնդ. ❇ maēγa> հյ. մէգ, ❇ ︎ taēγa->տէգ). ունինք նաև արս. [arabic word] ︎ vaγa «կռիւ, վէճ», որի մեկնու-թիւնը չունի Horn։ Վերոյիշեալ բառերը ծա-գում են հնխ. ueig-արմատից, որի միւս արիական ժառանգներից են սանս. vēga-«դող, ուժգին շարժում, թափ, սեղմում, ճըն-շում», abhi-vēga «գրգռում», զնդ. vaeg «զէնքը ճօճելով վրան նետել», պրս. an-gēxtan «վարել, քշել, հեռացնել», vextan «նետել», օսս. vēγun «շարժել, ցնցել», բե-լուճ. gējag «ճօճել, շարժել» (Pokorny 1, 233-4, Berneker 241, Trautmann 339)։

ՆՀԲ պրս. վէղա, թրք. գավկա, չավ-ղա։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 72 զնդ. vaēγa=սանս. vēgá։ Տէրվ. Altarm. 86 սանս. vega, զնդ. vōiγna։ Karolides, Γλ συγϰρ. 76 իրար է կցում հյ. վէգ «կը-ռիւ և քուէ», կպդվկ. vékas «կոճ», յն. εἰϰή «դիպուածաւ», լտ. vices «հերթ», čicissim «փոխառփոխ», vincere «յաղ-թել», pervicax «յամառ» ևն։ Հիւնք. վէգ «ոտքի կոճ» բառից։ Scheftelovitz BВ 28, 306 հսլ. vékù «ուժ», հհիւս. veig «ուժ», գոթ. weihan, հիռլ. fichim «կռուիլ», լտ. vinco «յաղթել, նուաճել»։ Մերժում են. Walde 838 և Pokorny 1, 233, որովհետև սրանց արմատն է հնխ. leiq-, որ պիտի տար հյ. *գէք։ Աւելի

յետոյ Scheftelovitz KZ 54 (1927), էջ 232 և 244 հյ. վէճ բառի հետ միասին կցում է ռուս. визтъ «ճիչ, կական», գոթ. swiglō̄n, հբգ. swèglon «փչել» բառերի հետ։

, ի-ա հլ. «ոտքի կոճ, կոռ» Վստկ. 222. սրա հետ կապ ունի՞ յոյգ հոմանիշը՝ որ տե՛ս առանձին։

Karolides տես նախորդը։ Գարագաշ-եան (անձնական) վեց բառից, որովհե-տև վէգը վեց կողմ ունի։ Հիւնք. քուէ բառից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. էջ 352 զնդ. vaεγa-իբր նետելու բան առ-նելով։

NBHL (4)

Վէճ. կադ. կռիւ. հակառակութիւն. պ. վէղա. թ. գավկա, ղավլա.

Շատ ի վէգ եկեալ յամառէր այրն. (Պիտառ.։)

Զի եթէ առն կատարելոյ կին էր, ապա ոչ այնպէս ի վէգ գայր ի վերայ յովսեփու. (Կիւրղ. ծն.։)

Ոտքն (որսական շան) բարձր քան զառաջքն, ճղերն երկայն, եւ ի վիգաց ի վայր հաստ եւ կարճ. (Վստկ. ՟Յ՟Լ՟Դ։)


Վէճ, վիճից

s.

quarrel, controversy, litigation, contention, difference;
cf. Վէգ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(յետնաբար ի, ո հլ.) «կռիւ, հակա-ռակութիւն, խօսքով կռիւ» Ոսկ. յհ. բ. 10, 32. Նիւս. բն. Մխ. դտ. Պարապմ. որից վի-նիլ ՍԳր. Ոսկ. ես. Սեբեր. վիճաբանել Կոր-իւն. վինումն Ոսկ. եբր. վիճութիւն Մանդ. նոնն. վինախնդիր Ոսկ. գծ. դժուարավիճող Առ որս. յարուվէճ ԱԲ. նոր բառեր են՝ ան-վինելի, անվինելիօրէն, վինաբանական, վի-ճելի ևն։

Müller SWAW 42, 255 հմմտ. սանս. vič, viveka։ Lag. Arm. Stud. § 2143 լտ. per-vic-ax «յամառ»?-Հիւնք. վէգ «վէճ» բառից։ Scheftelowitz KZ 54 (1927), 232, 244 վէգ բառի հետ միա-սին ռուս. визrъ «ճիչ, կական», գոթ. swiglōn, հին բ. գ. swèglon «փչեւո։ Nyberg, Hilfsb. 2, 15 իրան. *vaiča ձևից, որ գտնում է պհլ. aparvečih «յաղթականութիւն», aparvēc «յաղթա-կան» բառերի մէջ։ Բայց «կռիւ» և «յաղ-թութիւն» նոյն բաները չեն։

NBHL (2)

Մարտ եւ վէճ եւ յամառութիւն լինի յաղագս շինուածոց տանց, հիմանց, որմոց, եւ սահմանաց։ Վէճն էր յաղագս որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 10. եւ 32։)

φιλονεικία, ἁμφίβολον discordia, contradictio, rixa, dubium versatum. Վէգ. կագ. կռիւ. հակառակութիւն բանից. յոյզք խնդրոց. յաղթասիրութիւն.


Վէմ, վիմաց

s.

stone;
rock;
— անկեան, corner stone, head-stone;
— շափիղայ, sapphire;
ի վիմէ ասր ստանալ, to squeeze oil from marble, to desire impossibilities.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «կարծր քար» ՍԳը. որից վիմանալ «քար դառնալ» Ագաթ. Սեբեր. վի-մացուցանել Ագաթ. վիմահատ Սեբեր. վի-մագրել Ես. լա. 9. վիմասոյզ Փարպ. վիմա-շէն Պտմ. աղէքս. վիմածակ Կոչ. 265. լեռ-նավէմ (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 199. նոր բառեր են վիմագրութիւն, վիմագիր, վիմա-տիպ ևն։

Նախ Brosset JAs. 1834 372 մռառ. մղւմե (Չուբինով 915 მლვიმე մղվիմե) «քարայր»։ Ուղիղ մեկնեցին Spiegel, Comm. 1, 154 և Müller SWAW 66, 277, WZKM 8, 90։ Հիւնք. բեմ բառի հետ՝ յն. βήμα-ից։

NBHL (4)

Պետրոս՝ վէմ դաւանեցաւ յաստուածեղէն բերանոյն։ Եթէ մանկտիդ լռեսցեն, պետրոս վէմն հանդերձ առաքելովքն աղաղակեսցէ. (Մամբր.։)

Վէմն նա ինքն է քրիստոս. նա եւ զշմաւովն՝ զոր եթող փոխանակ ընդ իւր քրիստոս, զի առաջնորդեսցէ եկեղեցւոյ նորա, վէմ կոչեաց զնա. (Եփր. աւետար.։)

Կամ թէ ի վիմէն զայս ո՞չ լուար. զի՞նչ ասաց վէմն. չզանգիտեն զփառսն հայհոյել. (Անյաղթ հց. իմ.։)

πέτρα, πέτρος petra, rupes եւ petrus λίθος lapis, saxum. տե՛ս եւ ԲԵՄ. Սալ. քար կարծր. կիճ. ապառաժ. գայլախազ. գայլա. եբր. գիֆա եւ այլն, յն. բէդրա, բէդրօս. (ուստի պետրոս, եւ կեփաս).


Վէպ, վիպաց

s.

history, narration, tale, story, account;
romance;
poem, poetry.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «աւանդական առասպելեալ պատմութիւն» Ոսկ. յհ. ա. 3 և մ. բ. 10-12. Ագաթ. Խոր. Յհ. կթ. որից վիպել Եւս. քր. վիպագիր Եւս. քր. Ոսկ. ա. թես. ը. վիպա-գործ Եւս. քր. վիպասան Եւս. քր. Եփր. ա-թգ. վիպասանութիւն Բուզ. եւս. քր. վիպա-նել Լաստ. ժզ. բազմավէպ Եւս. քր. Խոր. յարմարավէպ Նար. մծբ. նոր բառեր են նո-րավէպ, սիրավէպ, աւանդավէպ, մանրավէպ ևն։

ՆՀԲ լծ. յն. ἔπος և φημή, Böttich, ZDMG 1850, 362 սանս. vip, vipā, յն. επος=fέπος «խօսք, բառ, ճառ, պատ-գամ, ոտանաւոր»։ Müller SWAW 33, 592 յն. fέπος և Armen. VI սանս. vip «երգ»։ Հիւնք. յն. εύέπεια «ճարտարու-թիւն. ասացուածոց»։ Բաղրուպանեան ՀԱ 1907, 17 յն. fέτος ձևից փոխառեալ։

NBHL (2)

Եւ զայս արտաքին վէպն յայտ առնէ, եւ մեր իսկ գիրք. միթէ խաբէութի՞ւն էր այն ամենայն, կամ վէպք եւ առասպելք։ Ցուցք պոռնկականք, եւ խառնաղանճ վէպք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10. 11. 12։)

Իբրեւ զառաջին քաջացն, զոր ի վէպսն պատմեն, եւ լսեմք. (Փարպ.։)


Վէս, վիսաց

adj.

highflown, arrogant, proud, saucy, insolent, haughty, fierce;
harsh, hard-hearted, cruel, inhuman, brutal;
cross, crabbed, surly, peevish.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, ծայց առանց վը-կայութեան) «հպարտ, գոռոզ, ամբարտա-ւան» Բ. տիմ. գ. 3. Ոսկ. փիլիպ. Մծռ. ո-րից վիսութիւն Ոսկ. մ. բ. 5. վիսաբարոյ Սարկ. վիսանալ Ոսկ. բ. տիմ. առանց k ձայնի փոփոխութեան՝ վէսական Խոր. վէ-սութիւն Մաշկ.։

ՆՀԲ լծ. լտ. vesanus «խենթ, ևատա-ղի» և յն. φυσάομαι «փքանալ իբր փըչ-մամբ»։ Lag. Urgesch. 1018 վսեմ բա-ռի հետ՝ հսլ. včisina «բարձրութիւն»։ Հիւնք. վիզ բառից. հմմտ. ընդվզիլ։ Հա-լաճեան, Արևելք 1893 նոյ. 10 վ+ես։ Ադոնց, Aрм. въ ən. Юстин. էջ 402 վսամ բառի հետ միասին հանում է ի-րան. visya, viϑya «գիւղական, հա-մաւնական» բառից, ինչպէս տոհմիկ< տոհմ-ից։ Թիրեաքեան, Ատրպատ. էջ

2z պհլ. vistāxv, հյ. վստահ, իսկ էջ 350 զնդ. ves, պհլ. veh «վեհ» բառից։

NBHL (5)

Այնպէս իմն է ազգ մարդկան, վէս եւ ընդ հակառակս։ Անընդել, վէս։ Անընդելք, վէսք, ստամբակք, ամբարտաւանք։ Վէսք, բարկացօղք։ Ոչ կամեցաւ տէր ի հպարտս եւ ի վէսս. (Ոսկ. փիլիպ. է։ յհ. ՟Ա. 7. 8։ Ճ. ՟Գ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Ժողովրդականք վէսք ստահակք։ Տառապեալ եւ մուրական, եւ վէս, եւ այսր եւ անդր լինի։ Վէս արիոն. (Խոր. ՟Գ. 68։ Շիր.։ Գանձ.։)

Վէս բարուք զընկերն այպանէ ստութեամբ, գոլով եւ ինքն սխալոտ բնութիւն։ Վէսքն եւ ամբարտաւանքն ոչ խոնարհին առ խորհրդակցացն խրատն. (Լմբ. առակ.։)

Ոչ արծւէսք եւ վէսք եկին, եւ ոչ սուրբ հարք սինայ լերին. Գր. տղ. յերուսաղէմ. իմա՛ արեւմտեան բառիւք, արքեպիսկոպոսք եւ եպիսկոպոսունք։

ἁνήμερος immansuetus ἁπηνής immitis, inhumanus ἁνθαδέστατος refractarius φιλόνεικος contentiosus եւ այլն. Վզան. վզանուտ, բարձրավիզ. խստապարանոց. անսաստ. ստամբակ. անընդել. անամոք. անագորոյն. յամառ. դժնեայ.


Վէտ

s. fig. chem.

scratch, incision, cut;
rippling, gentle motion;
— մետաղական, moire metallic, crystallized tin-plate;
rippling, waving gently, flowing, undulating;
—ս —ս, curling, rippling gently, playfully;
— —, — ի — խաղալ, to ripple, to undulate, to rise in small waves, to swell with a gentle breeze;
ալիք կուտակին —ք —ք, the surging waves accumulate.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ յորմէ վտակ։ Lag. Arm. Stud. § 2123 զնդ. vaiδi և հյ. գետ։ Տէրվ. Altarm. 88 և Նախալ. 106 վտակ, գետ, սանս. ud, udra «ջուր», յն. ὸδωρ, լտ. unda, հսլ. voda, գոթ. vato ևն ձևերի հետ՝ հնխ՝ vad «բխիլ, թրջիլ» առմա-տից։ Հիւնք. վէժ բառիո։

NBHL (1)

Վէտս ի վերայ ոգւոյ (մեռելոյն) մի՛ առնիցէք ի մարմինս ձեր։ Ի մարմինս իւրեանց վէտս մի՛ հատանիցեն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Թ. 28։ ՟Ի՟Ա. 5։)


Վիգ

s.

vigour, force, aid, succour.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«օգնութիւն, պաշտպանութիւն» Շը-նորհ. ոտ. բարձր. Լմբ. շնորհ. Գնձ. Վկ. դէ, 22-2045 6z. որից զօրավիգն կամ զօրաւիգն «օգնա-կան, ձեռնտու» ՍԳր. Եւս. քր. Խոր. «մար-տակից, գործակից, պաշտպան» Օւս. քր. Ոսկ. լս. Շար. Լմբ. ուրիշ գործածութիւն չունի բառս։

ՆՀԲ «որպէս լտ. vis, vigor»։ Տէրվիշ. Նախալ. 105 սանս. vaǰ, ukš, զնդ. vaǰ, vaz, vaxš, յն. ὅγείς «առողջ», αύζω «ա-ճիլ», լտ. vigere, հյ. առոյգ, օգնել, օճան ևն ձևերի հետ հնխ. yag, yats =vaqs «աճիլ, զօրանալ, օգնել» ար-մատից։ Scheftelowitz BВ 28, 306 նոյն ընդ վէգ «կռիւ» (տե՛ս անդ)։ Մեր-ժում են Walde 838 և Pokorny 1, 233։


Վիգն

cf. Վիկն.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Բառիս հետ նոյն են 1) յն. βιϰιυν, βιϰία 2) լտ. vicia, 3) իտալ. veccia, ֆր. vesce, անգլ. wetch, հբգ. wicka, wiccha, հոլլ. wik, գերմ. wicke, լեհ. wyka, wiczka. ռուս. вu-кa, 4) ասոր. [syriac word] bīqā, 5) յն. άφάϰη, 6) թրք. թէ՜ պրս. [arabic word] fig, բոլորն էլ «վիգն» նշանակութեամբ։ Սրանցից 1) և 3) խումբը փոխառեալ են լատիներէնից. միւսների ծա-գումը անորոշ է. Walde 832 և Pokorny 1, 234 լտ. vicia հանում են հնխ. uei-g «ծռեւ կորանալ» արմատից. Boisacq 105 յն. ἀφάϰη կցում է անորոշաբար φαϰός «ոսպ» բառին և ըստ Lewy, Fremdw. 28 համարում է սե-մական ծագումից. ნրϰը տե՛ս տակը։ Հայ բառը Հիւբշ. 383 դնում է յն. βιϰίον ձևից փոխառեալ, ինչ որ անընդունելի է տասա-դարձութեան պատճառաւ (պիտի ունենայինք բիկ, *բիկիոն)։ Ուստի պէտք է ենթադրել մի ուրիշ ընդհանուր աղբիւր։ (Յիշատակելի է սոգդ. wīγ «խոտ» Gauthiot, Gram. sogd. էջ 87, որ լիովին համապատասխան է մեզ)։ = Ոճ,

Նախ ՆՀԲ կցեց յն. βιϰία, լտ. vicia ձևերին։ Spiegel, Comm. 1, 477 կաս-կածով զնդ. vaēgaуyō։ Lag. Urgesch. 832 ըստ ՆՀԲ։ Հիւնք. պրս. ֆուք, իսկ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 353 պրս. [arabic word] fūg։ (Բայց այսպիսի մի բառ չու-նին ո՛չ ԳԴ և ո՛չ Բուրհան. կան միայն պրս. [arabic word] fūl և [arabic word] fina հոմանիշ ձևե-րը. ԳԴ ֆինէ և ֆուլ բառերի տակ յի-շում է նաև ֆիյկ (իմա՛ fig) «վիգն», որ սակայն չէ դրած ընդհանուր բառա-շարքում)։

NBHL (1)

ՎԻԳՆ կամ ՎԻԿՆ. ὅροβος ervum. ռմկ. վիգ, վիկը. իտ. վէ՛ճճիօլօ . իբր յն. լտ. βικία cicia. որ ի բառս Գաղիանոսի գրի՝ Բիկոս, վիկ, կամ վիգն։ Ոլոռն վայրի՝ կեր գրաստուց պարարիչ. ... (Բժշկարան.։)


Վիթ, վթի

s.

gazelle;
antelope.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«այծեամ, յամոյր» Գաղիան. Հին բռ. (սրանք մեկնում են «վիթ. դարկոն», որով Ստեփ. լեհ. հասկանում է «թարխուն կանաչին», իսկ ՆՀԲ «յն. δορϰά́ς այծեամն»). գրուած է նաև վիդ, վիթն. սրանից է վթիկ «եղնիկի որթ» Վրք. հց. բ. 262. ունինք դար-ձեալ վիդոն «վայրի արու ա՞յծ» Մագ. քեր. 239=Երզն. քեր. և բութէն «փոքր եղջերու» Հին բռ. Բառ. երեմ. էջ 57, որոնց բոլորի կապակցութիւնը անորոշ է։

ԳՒՌ (dialectal) Սվեդ. վէթ։ Կապ ունի՞ն սրա հետ վիթ (Rivola) «ոստիւն», վիթվիթ քալել, վթվթալ Մշ. «թռչկոտելով քայլել», վիթվիթ Ալշ. Մշ. «սրածայր ականջներով», Ալշ. «դիւ-րաբորբոք բնաւորութեամբ»։ (Kivola, Բառ. հայոց 1633, էջ 352 հանելով այս վիթ «ոս-տիւն» արմատից՝ վիթն մեկնում է «վազելու ժամանաև ոստոստող անասուն»)։

NBHL (1)

որ ի բառս Գաղիանոսի, կամ ի Հին բռ. վրիպակաւ գրի.


Վիթխարի, րեաց

adj.

colossal, gigantic, of great stature, of enormous magnitude;
— արձան, colossus;
— այր, giant.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«հսկայ, մեծամարմին, յաղթան-դամ» Խոր. Յհ. իմ. պաւլ. Յհ. կթ. Պիտառ. գրուած նաև վիթխար Վանակ. յոբ. որից վիթխարութիւն Նար. վիթխարանալ Մագ. սոսկավիթխար Նար.։

ՆՀԲ «գուցէ իբր պրս. պէթ խար «ան-ճոռնի էշ»։ Հիւնք. յն. χάρυβὸις «անդըն-դային»։ Ալիշան, Հին հաւ. 170 վիթ «աւծեամն»+խար «էշ»? (Իբր թէ նա-խապէս նշանակում էր առասպելական մի հրէշ)։

NBHL (1)

Կէտք կամ վիշապք վիթխարիք. (Պիտառ.։)


Վիժակ, աց

s.

curtain, veil, hangings, tapestry;
water-spout, jet;
cf. Վիժանք;
— զինուց, sheath for arms.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ծածկոց, վարագոյր» Ել. իզ. 14. լե. 11, լզ. 19, լթ. 34, խ. 17. փխբ. վիժակ զինուց «զէնքի պատեան» ԱԲ. գործածուած է նաև վէժ կամ բէժ ձևով՝ «մեծ վարագոյր» նշանակութեամբ՝ Ճառընտ. Կղնկտ.։ Այս երեք ձևերի կապակցութիւնը դժուար է որո-շել։ --... .

Անշուշտ այս բառն է, որ Տաթև. հառզ. 425 գրում է վինակ. «Այն որ վի-ճակն է՝ ծիրանեգոյն հանդերձ է, որ զսեղան հացին և զխնկոցն ծածկէին. և տեսութիւն կամ փրկութիւն թարգմա-նի»։ ՀՀԲ վէժ «վայր ընկնել» արմատից։ ՆՀԲ վիժակ «ջրցայտք, հոսանք» բառից փոխաբերաբար, ճիշտ ինչպէս ունինք շատրուան՝ նոյն կրկին նշանակութիւն-ներով։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 71 պրս. āwextan «կախել» բառից, որ մերժում է Հիւբշ. 246, Տէրվ. Altarm. 86 և Հիւնք. ըստ ՆՀԲ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 353 պրս. [arabic word] pīča «ծածկոյթ կա-նանց», Scheftelowitz KZ 54 (1921), էջ 249 լիթ. wijžti «սանդալ հիւսել», ռուս. vizžocha «երկար ճպոտ», զնդ. ni-vaēz «կապուիլ, կցուիլ»։

NBHL (2)

Զդառնաբեր վիժակս հրացան եւ տոչորակէզ սրսկման անձրեւին (ի սոդոմ). (Անան. եկեղ։)

ՎԻԺԱԿ. κατακάλυμμα operimentum, tegumentum. (որպէս ի նմանութենէ նախադրեալ նշանակութեան, յար եւ նման բառիս Շատրուան. Օթոց սփռեալ վերուստ ի վայր. ծածկոյթ. նուարտան, սրսկապան. վարագոյր. ծածկոց.


Վիճակ, աց

s.

lot, chance, destiny, fate, fortune;
ballot, suffrage, vote, voice;
lot, state, condition;
lot, portion, share;
lottery;
sorcery;
inheritage, possession;
fief, farm;
department, district, liberties, precinct, extent of jurisdiction, territory;
diocese;
clergy;
situation, condition, fortune, rank, quality, dignity, office, employment, profession;
—ս արկանել, to draw or cast lots, to ballot, to vote;
to practise witchcraft;
— արկանել ի վերայ իրիք, to cast lots or to draw for anything;
—աւ տալ, to give through lottery;
ետուն —ս նոցա, they drew their names by lot;
եւ ել վիճակն մատաթեայ, and the lot fell upon Matthias.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա հլ. «վիճելի մի խնդրի կար-գադրութիւնը՝ բախտի նայելով կամ քուէ ձգելով. 2. բախտ, բախտի բերմունք. 3. բա-ժին, ժառանգութեան բաժին. 4. մի շնչին ըն-կած հողաբաժին. 5. նահանգ, թեմ. 6. լար, լարաբաժին» ՍԳր. Վեցօր. Կոչ. յետնաբար նաև «հանռամանք, որպիսութիւն» Տօնակ. որից վիճակակալ Բուզ. վիճակակից Ոսկ. մ. ա. 6, 8. Եփր. ծն. վիճակիլ ՍԳր. վիճակե-ցուցանել Սղ. հէ. 54. ես. լդ. 17. Ոսկ. եփես. Առաթ. վիճակատուութիւն Ագաթ. լարավի-ճակ Վրդն. սղ. բոլորավիճակ Կիւրղ. գանձ. Դիոն. ածայ. մեծավիճակ Օրբել. նոր բառեր են վիճակահանութիւն, վիճակախաղ, վինա-կացոյց, վիճակագրութիւն ևն.

= Պհլ. vāīčak «վիճակ» բառից, որ գոր-ծածուած է Արտավիրաֆի մէջ, Գլ. Ա. 42, 40՝ vāīčak ramitūnit «վիճակ արկանել» ոճով։ Այս բառը մինչև վերջերս կարդում էին nahičak, nāīcak, vaiǰeh, vaijak (ըստ որում պահլաւերէն գրչութեան մէջ ] կարդացւում է թէ՛ n և թէ v). բայց հայերէնը ցոյց տուաւ որ պէտք է կարդալ միայն vāīčak կամ ve-čak, որից հյ. *վէճակ>վիճակ։ «Հողաբա-ժին» իմաստի զարգացման համար հմմտ. ըստ Մանանդեան, Տեղեկ. համալս. 1, 21 ֆր. sort, գերմ. Loos, ռուս. жepeбьe՝ նոյն իկին իմաստներով։-Հիւբշ. 515։

ՆՀԲ թուի հանել վեճ բառից։ Böttich. ZDMG 1850, 362, Arica 80, 348, Lag. Urgesch. 373 սանս. vīja և զնդ. vaela «ծագում, նախահայրենիք»։ Վերջինը նաև պրս. āwēxtan,հսլ. wèsir «կշեռ»։ Muller SWAW 38, 573, Lag. Btrg. bktr. Lex. 72 պրս. wεža կամ bεza «զուտ, անխառն, յատուկ», Եազրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 18 վէճ և զնդ. Airya-nam vāsǰa-ձևերի հետ։ Հիւնք. վէն բառից։ Վերի մեկնութիւնը՝ պհլ. բառի սրբագրութեամբ՝ տուաւ նախ Աճառ. (անտիպ), ընդունեց Meillet (անձնա-կան), որից քիչ յետոյ նոյնը անկախա-բար Müller WZKM 10, 175։ Հիւբշ.

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Ղրբ. Մկ. Շմ. Սլմ. Վն Տփ. վիճակ, Մրղ. վինակ, վըճակ, Ագլ. վի՛-ճmկ, Ալշ. Երև. Մշ. Սեբ. Սչ. վիջագ, Տիգ. վիջmգ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. վջագ, Ասլ. վջագ վջայ, Արբ. վջիգ, Զթ. վոջորք, բոլորն էլ «վի-ճակահանութիւն, Համբարձման տօն» (նոյն օրը բացուած վիճակարկութեան պատճառաւ այսպէս կոչուած). Սչ. նշանակում է նաև «հմաւեաև, կախարդական պահպանակ»։ Թրքախօս հայերից՝ Ատն. viǰag atmaq «վի-ճակ հանել, վիճակ արկանել»։ Նոր բառ է վիճկրար Մշ. «ֆալ բաց անող գուշակ»։

NBHL (4)

Զվիճակ քո ա՛րկ ընդ մեզ. Հանգուցեալ ի մէջ վիճակաց։ Արկցէ ահարոն ի վերայ երկուց նոխազացն վիճակս. վիճակ մի տեառն, եւ վիճակ մի արձակելոյ։ Ի վերայ պատմուճանի իմոյ վիճակս արկանէին։ Առնուլ զվիճակ պաշտամանս այսորիկ։ Ետուն վիճակս նոցա, եւ ելանէր վիճակն մատաթեայ։ Որ կոչեացն զմեզ ի մասն վիճակի սրբոցն ի լոյս. եւ այլն։

(Թադէոսի) վիճակ հասեալ, ի կողմանս հայոց առաքեցաւ։ Իմս տարտմութեան անկաւ այս վիճակ հոգեւոր տնտեսութեան. (Խոր. ՟Ա. 30։ Շ. ընդհանր.։)

Այս ձկնահանս մեր առաքեալս գձուձ վիճակաւ. (Տօնակ.։)

κλῆρος (յորմէ գղեր, կղեր). sors μέρος (յորմէ միրաս ). pars, portio λόχος, σύμβολον symbolum եւ այլն։ Որոշումն իրաց անկելոց ընդ վիճմամբ՝ ի ձեռն վիգի կամ քուէի. ... լայնաբար՝ Բախտ. կարգաւորութիւն աստուծոյ. ... եւ Բաժին. բաշխ չափեալ. ժառանգութիւն բաժանեալ եւ սեպհականեալ.


Վիշապ, աց

s. ast.

dragon;
leviathan;
typhon, vortex, whirlpool, exhydria;
dragon, draco;
— ծովային, araneus piscis, quaviver, weever;
— ձուկն, cachalot.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի-ա հլ. «անհեթեթ մեծ օձ, մա-նաւանդ ջրային, կէտ անասունը» ՍԳր. Եզն. «թաթառ, փոթորիկ» Խոր. Սարկ. շարժ. Ոս-կիփ. «փխբ. հռովմէական լեգէոնների դը-րօշակը, draco» Խոր. Գ. 35. Գր. նազ. (տե՛ս Նորայր, Քննասէր Բ. 58). որից վիշապա-քաղ Ագաթ. վիշապացեալ Կոչ. վիշապաշունչ Վեցօր. վիշապազունք Խոր. վիշապաձայն Եղիշ. վիշապակ «օձի ձագ» ԱԲ. «կատու» Բառ. երեմ. էջ 301. գրուած է նաև յուշապ Բրս. մրկ.։

=Հիւս. պհլ. *vεšāp ձևից. հմմտ. զնդ. ❇ ❇ višāpa՝ որ իբր վերադիր յիշ-ռւած է [arabic word] azi «իժ» բառի հետ (տե՛ս Aր old zand-pahlavi glossary, Bombay 1867, էջ 76 և Bartholomae, Altir. Wört. 1473 չունի Justi)։ Ըստ Benveniste REA 7, 7-9 զնդ. Aži-višāpa անձնաւորեալ մի օձ-դև էր (Azi-Dahāka և Aži-Srvara «եղջիւրաւոր ոձ»> պհլ. Sruvar դևերի պէս), որի պաշ-տամունքը Ն. Ք. դէպի Ա դարը Արշակունեան Իոանից անցաւ Հայաստան ու Վրաստան, և որ սակայն ծանօթ չէ պհլ. և պրս. բնագիր-ներին։ Բառս կազմուած է զնդ. ❇ viša-«թոյն» բառից. հմմտ. սանս. [other alphabet] viša-«թոյն», որից կազմուած են օձի այլևայլ անուններ. ինչ. višani, višadantaka, açivi-šas, višadhara, visabhujan'ga, va-nana, visāyudha, visāra, višāsya, mahavi-ša ևն։ (Ըստ այսմ զնդ. višāpa իբր *viš-sāpa «թունահիւթ», կազմուած sāpa, sap «համ, հիւթ» բառից. հմմտ. լտ. sapor «համ» Bartholomae, Altir. Wört. 1473, Po-korny 2, 450)։ Զնդ. višāpa-պիտի տար հյ. *վշապ, ուստի նրա հետ ենթադրելի է հիւս. պհլ. *vεšap ձևը, որից և հյ. վիշապ, ինչ-պէս որ զնդ. [arabic word] ❇ visa-«թոյն» բառի դէմ ունինք պհլ. [other alphabet] vēš և պրս. [arabic word] bēš «սրածայր արմատ ինչ թունաւոր... որոյ են տեսակք երեք, յորոց մին է կարի յոյժ առա-ւել սատակչական... յորմէ թէ ոք կէս մրսգալ ուտիցէ՝ մեռանի» (ԳԴ 442բ և 292 ա, Հիւբշ. Pers. Stud. 270, Bartholomae, Altir. Wört. 1472)։-Հիւբշ. 247։

Klaproth, Mémoires 1, 438 սանս. višadhara ձևի հետ։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 շ բնաձայնից։ ՆՀԲ վրաց. վէշա՛-պի, որպէս թէ իժ ապ «օձ ջրոյ»։ Wīn-disch. 18, որից և Böttich. ZDMG 1850, 362 և Justi, Zendsp. 277 զնդ. և սանս. visa-«թոյն»։ Հիւնք. Վեսուվ հրաբու-խից։ Muller WZKM 8 (1894), 362 պհլ. (ենթադրեալ) * vīšāp= զնդ. wišhawant «թունաւոր» ձևից։ Ա-լիշան, Հին. հաւ. 152-3 հնդ. Վիշնու աստուածը+ պրս. ապ «ջուր»։ Ս. Բա-նասէր, Բանաս. 1903, 236 նոյնպէս Հնդկաց Վիշնու աստուծոյ անունից։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 430 վիշ «թոյն»+āb «ջուր»։ Պազիլ, Աւետաբեր 1914, էջ 234 վշ բացագանչութեամբ + պրս. ապ, որ է «ջուր»։ Մառ ЗВО 25. 324 Թէիշբա աստուածութեան անուան հետ. իսկ ИАН 1926, 391 վրաց. ծղալի «ջուր» բառի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Վն. վիշապ, Սլմ. վի-շապ, վշապ, Ալշ. վիշաբ, Մկ. վիշափ, Մշ. վիշապ, չուշապ, յուշաբ, Երև. ուշապ, Ջղ. յուշապ, Հմշ. Ննխ. ուշաբ, Ագլ. հիւ՛շmպ, հի՛ւշmփ, Գոր. Ղրբ. օ՛շափ, Զթ. ուշօբ, ու-շոբ, բոլորն էլ «առասպելական հրէշ կամ դև». իսկ Բլ. Ախք. «թաթառ» և Գնձ. ծծկ. ուշէփ «քահանայ» (տե՛ս Մամիկոնեան, Հա-զարից մէկը, էջ 56)։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ვემაჭი վեշապի «կէտ ա-նասունը, թունաւոր օձ, հրէշ» Դան. ժդ. 28. ვველამაჭი գվելաշապի, ვველემაბი գվե-լեշապի «վիշապ, առասպելեալ հրէշ», թուշ, ვემა3 վեշապ «կէտ, հրէշ»։ Թուշերէն բառը, ինչպէս նաև վրացի առաջին ձևը ներկայաց-նում են հնագոյն հյ. *վէշապ ձևը, իսկ վրա-ցերէնի միւս ձևերը կազմուած են վրաց. ἀველი գվելի «օձ»+հյ. վիշապ բառերի խառնուրդով, իբր «վիշապ-օձ»։ (Վերջինիս մասին տե՛ս նաև Riabinin MSL 10 21 որ սխալւում է կարծելով թէ վրաց. բառը գվելի «օձ» բառից է ածանցուած և հետևաբար ռնիկ համարելով՝ հյ. վիշապ ձևը վրացերէ-նից փոխառեալ է դնում)։ Ըստ Մառ ЗВО 13, 33 հայերէնից է փոխառեալ նաև ասոր. [arabic word] yušpā «վիշապ», որ շատ հա-զուագիւտ գործածութիւն ունի ասորական գրականութեան մէջ։

NBHL (2)

Յաղագս փոթորիկ հողմոյ, զոր ի բաջաղանս եւ յառասպելս վիշապ հանել ասեն. (Ոսկիփոր.։)

Վասն ի գեղջկաց տգիտաց վիշապին անուանելոյ։ Ոչ եթէ վիշապ է փոշին մանուածոյ ի փոթորկէ գետնականէ յօդս խաղացելոյ, այլ հողմ ինչ է պտուպկեալ։ Առասպելական ստութեան ունկն դնել եւ հաւատալ մի՛ երբէք յանձն առնուցուս վիշապ զնա անուանողաց. (Սարկ. շարժ.։)


Փարթ, ի

s.

grease;
tripe.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

ՆՀԲ դնում է «բառ անյայտ, որպէս պարարտութիւն կամ գիրուց, ճարպ»։ ԱԲ «գիրուց, ճարպ փորու, քաղիրթ»։ Ըստ իս նշանակում է միայն «քա-ղիրթ», ինչպէս ունի Ակն. յարմար չեն «փոր» և «աղիք» նշանակութիւնները, որովհետև արդէն յիշուած են նոյն տեղը։

ԳՒՌ (dialectal) Ակն. փարթ «քաղիրթ», Արր. «ո-րոճողների ստամոքսը», Զրս. «աղիք, փո-րոտիք», ոճով միայն պահուած՝ փա՛րթղ կթափեմ Սեբ. «փո՛րդ կթափեմ», փարթը պատռիլ Հճ. «լեղին պատռիլ, շատ վախե-նալ»։ Նոր բառեր են փարթ-փուրթ «փորո-տիք», փարթ-երես «ծաղկահար, չեչոտ (ինչպէս է քաղիրթի մաշկը)»։

«առաւոր», ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 322. արդեօք շփոթած է փարթամ բառի հե՞տ։

NBHL (1)

Բառ անյայտ, որպէս Պարարտութիւն, կամ գիրուց, ճարպ.